<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">BGQ9zMr59RYr7hkQV7M8jhC</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00014</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2009000800014</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(09)09300214</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2009000800014</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Os efeitos da trimetazidina na variabilidade da frequ&#234;ncia card&#237;aca (VFC) em pacientes com insufici&#234;ncia card&#237;aca</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Gunes</surname>
            <given-names>Yilmaz</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Guntekin</surname>
            <given-names>Unal</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Tuncer</surname>
            <given-names>Mustafa</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Sahin</surname>
            <given-names>Musa</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Van</named-content>
          <named-content content-type="state"/>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Yuzuncu Yil University</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Faculdade de Medicina </institution>
        <institution content-type="orgdiv2">Departamento de Cardiologia</institution>
        <country country="TR">Turkey</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>08</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
      <volume>93</volume>
      <issue>2</issue>
      <fpage>154</fpage>
      <lpage>158</lpage>
      <history>
        <date date-type="received">
          <day>21</day>
          <month>04</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>17</day>
          <month>07</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="accepted">
          <day>15</day>
          <month>10</month>
          <year>2008</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: Tem sido demonstrado que diminui&#231;&#245;es na variabilidade da frequ&#234;ncia card&#237;aca (VFC) est&#227;o relacionadas com o progn&#243;stico na insufici&#234;ncia card&#237;aca (IC). A administra&#231;&#227;o cr&#244;nica de trimetazidina, al&#233;m da terapia convencional, tem melhorado a classe funcional e a fun&#231;&#227;o ventricular esquerda de pacientes com IC. OBJETIVO: Avaliar os efeitos da trimetazidina na VFC em pacientes com IC de origem isqu&#234;mica, recebendo tratamento otimizado. M&#201;TODOS: Trimetazidina 20 mg 3 vezes/dia foi adicionada &#224; terapia de 30 pacientes com IC tratados com inibidores da enzima conversora de angiotensinog&#234;nio ou bloqueadores do receptor da angiotensina, carvedilol, espironolactona, digital e furosemida. A etiologia da IC era doen&#231;a arterial coronariana em todos os pacientes. Os pacientes foram avaliados atrav&#233;s de ecocardiografia e an&#225;lise da VFC de 24-horas antes e 3 meses depois da adi&#231;&#227;o de trimetazidina. RESULTADOS: A fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o ventricular esquerda (FEVE) m&#233;dia aumentou significantemente ap&#243;s a adi&#231;&#227;o da trimetazidina (33,5&#177;5,1% para 42,5&#177;5,8%, p&lt;0,001). Dos par&#226;metros da VFC, o DPNN (97,3&#177;40,1 to 110,5&#177;29,2 msegs, p=0,049) e DPTNN (80,5&#177;29,0 to 98,3&#177;30,5 msegs) aumentaram significantemente ap&#243;s o tratamento com trimetazidina. O DPNN basal apresentou uma correla&#231;&#227;o significante com o FEVE basal (r=0,445, p=0,023, p=0,008) e o incremento no DPNN correlacionou-se com o aumento na FEVE (r=0,518, p=0,007). CONCLUS&#213;ES: A trimetazidina, quando adicionada ao tratamento m&#233;dico otimizado de pacientes com IC de origem isqu&#234;mica, pode melhorar a VFC, al&#233;m de melhorar a fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o ventricular esquerda.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Trimetazidina</kwd>
        <kwd>frequ&#234;ncia card&#237;aca</kwd>
        <kwd>insufici&#234;ncia card&#237;aca</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>13</day>
        <month>10</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>ARTIGOS ORIGINAIS </p>
    <p> HOLTER/LOOPER</p>
    <p>
      <bold>Os efeitos da trimetazidina na variabilidade da frequ&#234;ncia card&#237;aca (VFC) em pacientes com insufici&#234;ncia card&#237;aca</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Yilmaz Gunes; Unal Guntekin; Mustafa Tuncer; Musa Sahin</bold>
    </p>
    <p>Universidade Yuzuncu Yil , Faculdade de Medicina, Departamento de Cardiologia, Van, Turquia </p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="not1">Correspond&#234;ncia</xref>
      <a href="#cor" link-type="internal"/>
      <a href="#cor" link-type="internal"/>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> Tem sido demonstrado que diminui&#231;&#245;es na variabilidade da frequ&#234;ncia card&#237;aca (VFC) est&#227;o relacionadas com o progn&#243;stico na insufici&#234;ncia card&#237;aca (IC). A administra&#231;&#227;o cr&#244;nica de trimetazidina, al&#233;m da terapia convencional, tem melhorado a classe funcional e a fun&#231;&#227;o ventricular esquerda de pacientes com IC. </p>
    <p><bold>OBJETIVO:</bold> Avaliar os efeitos da trimetazidina na VFC em pacientes com IC de origem isqu&#234;mica, recebendo tratamento otimizado. </p>
    <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Trimetazidina 20 mg 3 vezes/dia foi adicionada &#224; terapia de 30 pacientes com IC tratados com inibidores da enzima conversora de angiotensinog&#234;nio ou bloqueadores do receptor da angiotensina, carvedilol, espironolactona, digital e furosemida. A etiologia da IC era doen&#231;a arterial coronariana em todos os pacientes. Os pacientes foram avaliados atrav&#233;s de ecocardiografia e an&#225;lise da VFC de 24-horas antes e 3 meses depois da adi&#231;&#227;o de trimetazidina. </p>
    <p><bold>RESULTADOS:</bold> A fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o ventricular esquerda (FEVE) m&#233;dia aumentou significantemente ap&#243;s a adi&#231;&#227;o da trimetazidina (33,5&#177;5,1% para 42,5&#177;5,8%, p&lt;0,001). Dos par&#226;metros da VFC, o DPNN (97,3&#177;40,1 to 110,5&#177;29,2 msegs, p=0,049) e DPTNN (80,5&#177;29,0 to 98,3&#177;30,5 msegs) aumentaram significantemente ap&#243;s o tratamento com trimetazidina. O DPNN basal apresentou uma correla&#231;&#227;o significante com o FEVE basal (r=0,445, p=0,023, p=0,008) e o incremento no DPNN correlacionou-se com o aumento na FEVE (r=0,518, p=0,007). </p>
    <p><bold>CONCLUS&#213;ES:</bold> A trimetazidina, quando adicionada ao tratamento m&#233;dico otimizado de pacientes com IC de origem isqu&#234;mica, pode melhorar a VFC, al&#233;m de melhorar a fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o ventricular esquerda. </p>
    <p><bold>Palavras-chave:</bold> Trimetazidina / administra&#231;&#227;o e dosagem, frequ&#234;ncia card&#237;aca, insufici&#234;ncia card&#237;aca. </p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Pacientes com insufici&#234;ncia card&#237;aca cr&#244;nica (ICC) apresentam disfun&#231;&#227;o auton&#244;mica com ativa&#231;&#227;o do sistema nervoso simp&#225;tico e redu&#231;&#227;o na atividade parassimp&#225;tica<sup>1,2</sup>. A an&#225;lise da variabilidade da frequ&#234;ncia card&#237;aca (VFC) &#233; uma t&#233;cnica confi&#225;vel e reprodut&#237;vel para avaliar a atividade auton&#244;mica em pacientes com doen&#231;as cardiovasculares<sup>3-6</sup>. Tem sido mostrado que medidas reduzidas da VFC est&#227;o relacionadas com o progn&#243;stico na IC<sup>7,8</sup>. V&#225;rios investigadores demonstraram que as medidas de VFC podem ser usadas para avaliar o efeito dos inibidores da enzima conversora de angiotensina (IECA) e antagonistas de receptores beta-adren&#233;rgicos sobre a atividade auton&#244;mica card&#237;aca de pacientes com IC<sup>9,10</sup>. Trimetazidina &#233; um agente metab&#243;lico com propriedades anti-isqu&#234;micas que opera de forma independente de qualquer altera&#231;&#227;o hemodin&#226;mica. Estudos anteriores t&#234;m sugerido que a trimetazidina modula o controle auton&#244;mico da VFC p&#243;s-infarto do mioc&#225;rdio, isso &#233;, reduz a hiperatividade simp&#225;tica e aumenta a influ&#234;ncia vagal<sup>11,12</sup>. A trimetazidina age como um inibidor parcial da oxida&#231;&#227;o dos &#225;cidos graxos e subsequentemente estimula a oxida&#231;&#227;o da glicose. Na IC, similar ao que acontece durante a isquemia mioc&#225;rdica aguda, a oxida&#231;&#227;o da glicose e do lactato est&#225; diminu&#237;da e a oxida&#231;&#227;o dos &#225;cidos graxos est&#225; aumentada, aumentando a necessidade de oxig&#234;nio<sup>13</sup>. </p>
    <p>O objetivo desse estudo foi avaliar o efeito da trimetazidina, quando adicionada ao tratamento convencional da IC, sobre a VFC de pacientes com IC. </p>
    <p>
      <bold>M&#233;todos</bold>
    </p>
    <p>Trinta pacientes com IC e classe funcional NYHA (New York Heart Association) II ou III, recebendo tratamento otimizado para IC que inclu&#237;a IECA e bloqueadores do receptor da angiotensina, carvedilol, spironolactone, digital e furosemida foram inclu&#237;dos no estudo. A etiologia da IC era doen&#231;a arterial coronariana documentada por angiografia coron&#225;ria em todos os pacientes. Ap&#243;s o exame basal ecocardiogr&#225;fico, trimetazidina 20 mg 3 vezes/dia, foi adicionada ao tratamento e os pacientes foram re-avaliados 3 meses depois. Os crit&#233;rios de exclus&#227;o foram: classe funcional NYHA IV, infarto agudo do mioc&#225;rdio nos 3 meses anteriores ao estudo, fibrila&#231;&#227;o atrial, fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo (FEVE) &gt; 40%, doen&#231;a card&#237;aca valvular grave, cardiomiopatia alco&#243;lica, marcapassos, insufici&#234;ncia renal (creatinina s&#233;rica &gt;2,0 mg/dL), doen&#231;a pulmonar cr&#244;nica ou qualquer doen&#231;a sist&#234;mica e uso de drogas adicionais como anti-arr&#237;tmicos. O estudo foi aprovado pelo Comit&#234; de &#201;tica do Hospital e os pacientes deram seu consentimento livre e informado. </p>
    <p>O exame ecocardiogr&#225;fico foi realizado em repouso, com o paciente na posi&#231;&#227;o de dec&#250;bito lateral esquerdo, em um equipamento ecocardiogr&#225;fico comercialmente dispon&#237;vel (Vivid 3, General Electric) com um transdutor de 3 MHz, por dois ecocardiografistas com experi&#234;ncia na realiza&#231;&#227;o do exame, cegados quanto aos dados cl&#237;nicos. Utilizando ecocardiografia em modo M, as medidas do eixo longo foram obtidas ao n&#237;vel distal dos folhetos da v&#225;lvula mitral, de acordo com as recomenda&#231;&#245;es atuais<sup>14</sup>. A fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o ventricular esquerda (FEVE) foi calculada pelo m&#233;todo de Simpson biplano modificado, em apical 4 e 2 c&#226;maras. As medidas foram feitas off-line em tr&#234;s batimentos separados e ent&#227;o a m&#233;dia foi calculada para todos os par&#226;metros. Durante o estudo ecocardiogr&#225;fico, um eletrocardiograma com eletrodo &#250;nico foi registrado continuamente. </p>
    <p>
      <bold>An&#225;lise da Variabilidade da Frequ&#234;ncia Card&#237;aca </bold>
    </p>
    <p>Monitoramento eletrocardiogr&#225;fico ambulatorial de 24 horas por Holter foi realizado sutilizando-se um Sistema de registro digital Aria Holter (Spacelabs healthcare). Os registros foram analisados com software especial (Impresario Solo package). Todos os registros foram visualmente examinados e manualmente conferidos para verificar a classifica&#231;&#227;o de batimento por dois examinadores com experi&#234;ncia na realiza&#231;&#227;o do exame, cegados quanto aos dados cl&#237;nicos. Somente os registros com pelo menos 20 horas de dura&#231;&#227;o e 80% ou mais de batimentos sinusais quantificados foram inclu&#237;dos ma an&#225;lise. Batimentos anormais e &#225;reas de artefato foram automaticamente e manualmente identificados e exclu&#237;dos da an&#225;lise. Adicionalmente, os verdadeiros intervalos normal-a-normal mais curto e mais longo foram identificados para cada registro a fim de excluir batimentos fora dessa varia&#231;&#227;o da an&#225;lise da VFC. Os seguintes par&#226;metros foram usados na avalia&#231;&#227;o da VFC no dom&#237;nio tempo: (1) Desvio padr&#227;o da todos os intervalos normal-a-normal (SDNN) [milissegundos]; desvio-padr&#227;o de todos os intervalos normal-a-normal em todos os segmentos consecutivos de 5 minutos do registro todo (SDANN) (SDANN [milissegundos]);(3) O valor quadr&#225;tico m&#233;dio das diferen&#231;as entre intervalos adjacentes normal-a-normal(rMSSD [milissegundos]); (4) A percentagem de intervalos R-R com varia&#231;&#227;o maior que 50 milissegundos (pNN50); (5) Desvio-padr&#227;o das diferen&#231;as entre sucessivos intervalos normal-a-normal (SDSD [milissegundos]). </p>
    <p>
      <bold>An&#225;lise estat&#237;stica</bold>
    </p>
    <p>Os dados s&#227;o apresentados como m&#233;dias &#177; desvios-padr&#227;o (DP). O pacote SPSS vers&#227;o 10.0 (SPSS Inc., Chicago, Illinois, EUA) foi usado para comparar as mudan&#231;as de par&#226;metros ap&#243;s o tratamento atrav&#233;s de testes <italic>t </italic>pareados. A an&#225;lise da correla&#231;&#227;o de Pearson foi usada para avaliar a correla&#231;&#227;o entre as vari&#225;veis. Um valor de p bicaudal &lt; 0,05 foi considerado significante. </p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>A idade m&#233;dia dos pacientes era 59,6&#177;10,2 (38-75) anos e 24 deles (80,0%) eram do sexo masculino. Sete (23,3%) pacientes tinham diabete e 16 (53,3%) tinham hipertens&#227;o (<xref ref-type="table" rid="tab1">Tabela 1</xref>). A press&#227;o arterial sist&#243;lica m&#233;dia era 122,3&#177;16,7 mmHg e a press&#227;o arterial diast&#243;lica m&#233;dia era 78,5&#177;11,4 mmHg. Nenhuma altera&#231;&#227;o significante ocorreu na press&#227;o arterial. Um aumento significante na FEVE m&#233;dia foi observada ap&#243;s a adi&#231;&#227;o de trimetazidina (33,5&#177;5,1% para 42,5&#177;5,8%, p&lt;0,001) (<xref ref-type="table" rid="tab2">Tabela 2</xref>). Dos par&#226;metros de VFC, SDNN e SDANN aumentaram significantemente ap&#243;s o tratamento com trimetazidina (<xref ref-type="table" rid="tab3">Tabela 3</xref>, <xref ref-type="fig" rid="fig1">Figura 1</xref>, <xref ref-type="fig" rid="fig2">Figura 2</xref>). O SDNN basal apresentou correla&#231;&#227;o significante com a FEVE basal (r=0,445, p=0,023). Adicionalmente, o aumento no SDNN correlacionou-se com o aumento na FEVE (r=0,518, p=0,007). </p>
    <table-wrap id="tab1">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0154-00014-gt01.jpg"/></table-wrap>
    <table-wrap id="tab2">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0154-00014-gt02.jpg"/></table-wrap>
    <table-wrap id="tab3">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0154-00014-gt03.jpg"/></table-wrap>
    <fig id="fig1">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0154-00014-gf01.jpg"/></fig>
    <fig id="fig2">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0154-00014-gf02.jpg"/></fig>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>No presente estudo, observamos que a trimetazidina melhorou a FEVE e a VFC em pacientes com tratamento otimizado para insufici&#234;ncia card&#237;aca de origem isqu&#234;mica. A VFC &#233; um m&#233;todo n&#227;o-invasivo simples para identificar o controle vagal ou simp&#225;tico da frequ&#234;ncia card&#237;aca (FC)<sup>15,16</sup>. Altera&#231;&#245;es no t&#244;nus vagal ou simp&#225;tico da FC avaliada atrav&#233;s da an&#225;lise da VFC t&#234;m sido associadas com mortalidade, arritmias e morte s&#250;bita card&#237;aca, particularmente ap&#243;s infarto agudo do mioc&#225;rdio e IC<sup>7,8,17-19</sup>. Tem sido demonstrado que a administra&#231;&#227;o cr&#244;nica de trimetazidina em adi&#231;&#227;o ao tratamento convencional, em termos gerais, melhora a classe funcional e fun&#231;&#227;o ventricular esquerda em pacientes com IC<sup>20-22</sup>. Estudos anteriores tamb&#233;m sugeriram que a trimetazidina modula o controle auton&#244;mico da VFC, isto &#233;, que ela reduz a hiperatividade simp&#225;tica e aumenta a influ&#234;ncias vagais<sup>11,12,23</sup>. A IC est&#225; associada com disfun&#231;&#227;o auton&#244;mica, que pode ser quantificada atrav&#233;s da medida da VFC. Uma redu&#231;&#227;o do SDNN identificou pacientes com alto risco de morte<sup>7,8</sup>. Na an&#225;lise prospectiva do UK-Heart study, a avalia&#231;&#227;o de 433 pacientes ambulatoriais com insufici&#234;ncia card&#237;aca congestiva (classe funcional da NYHA I a III; FEVE m&#233;dia: 0.41&#177;0.17), mostrou que a redu&#231;&#227;o no SDNN era um preditor mais importante de risco de morte, devido &#224; IC progressiva, do que as outras medidas cl&#237;nicas convencionais<sup>7</sup>. Aronson e cols.<sup>24</sup> observaram que o SDNN e o SDANN eram preditores &#250;teis de sobreviv&#234;ncia ap&#243;s a alta hospitalar em pacientes com IC descompensada. Assim, nossos achados de aumento no SDNN e SDANN ap&#243;s a adi&#231;&#227;o de trimetazidina ao tratamento m&#233;dico otimizado podem ter importantes implica&#231;&#245;es cl&#237;nicas. Tem sido relatado que a trimetazidina tem um efeito favor&#225;vel sobre os par&#226;metros da VFC, explicado atrav&#233;s de diminui&#231;&#245;es na atividade simp&#225;tica e aumentos na atividade parassimp&#225;tica em condi&#231;&#245;es isqu&#234;micas agudas<sup>11,23</sup>. A trimetazidina exerce suas propriedades anti-isqu&#234;micas sem afetar o consumo de oxig&#234;nio e suprimento de sangue do mioc&#225;rdio<sup>25-27</sup>. A trimetazidina afeta a utiliza&#231;&#227;o do substrato mioc&#225;rdico pela inibi&#231;&#227;o da fosforila&#231;&#227;o oxidativa e pela mudan&#231;a na produ&#231;&#227;o de energia de &#225;cidos graxos livres (FFA) para oxida&#231;&#227;o da glicose<sup>27</sup>. O efeito ben&#233;fico desse agente tem sido atribu&#237;do &#224; preserva&#231;&#227;o dos n&#237;veis intracelulares de fosfocreatina e adenosina trifosfato (ATP) e redu&#231;&#227;o da acidose celular, sobrecarga de c&#225;lcio e inj&#250;ria induzida por radicais livres causada pela isquemia<sup>26-32</sup>. Na IC, similar ao que acontece durante a isquemia mioc&#225;rdica aguda, a oxida&#231;&#227;o da glicose e do lactato est&#225; diminu&#237;da e a oxida&#231;&#227;o dos &#225;cidos graxos est&#225; aumentada, aumentando a necessidade de oxig&#234;nio por mol&#233;cula de ATP produzida. Um importante fator no desenvolvimento e progress&#227;o da IC &#233; a j&#225; reduzida disponibilidade da ATP, determinando um estado metab&#243;lico que tem sido definido como priva&#231;&#227;o de energia<sup>13</sup>. </p>
    <p>
      <bold>Limita&#231;&#245;es</bold>
    </p>
    <p>O pequeno n&#250;mero de pacientes na amostra e a falta de um grupo controle s&#227;o as maiores limita&#231;&#245;es do presente estudo. Como a IC &#233; um processo continuamente progressivo de desequil&#237;brio auton&#244;mico, &#233; dif&#237;cil encontrar o ponto de refer&#234;ncia para definir o momento da medida da VFC em pacientes com IC. As compara&#231;&#245;es da VFC determinadas em pacientes com IC com condi&#231;&#245;es cl&#237;nicas similares em todas as popula&#231;&#245;es tamb&#233;m s&#227;o dif&#237;ceis. &#201; poss&#237;vel que essas limita&#231;&#245;es possam ser a causa da varia&#231;&#227;o e disparidade nos valores preditivos da VFC. Sendo assim, ao inv&#233;s de um estudo placebo-controlado, mudan&#231;as progressivas nas medidas da VFC seriam mais importantes.</p>
    <p>
      <bold>Conclus&#245;es</bold>
    </p>
    <p>A trimetazidina adicionada ao tratamento m&#233;dico otimizado de pacientes com IC de origem isqu&#234;mica pode melhorar a variabilidade da frequ&#234;ncia card&#237;aca, em associa&#231;&#227;o com a melhora da fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o ventricular esquerda. Estudos maiores e de longo prazo s&#227;o necess&#225;rios para avaliar se esses achados podem ter implica&#231;&#245;es cl&#237;nicas sobre a mortalidade e a morbidade. </p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>N&#227;o h&#225; vincula&#231;&#227;o deste estudo a programas de p&#243;s-gradua&#231;&#227;o.</p>
    <p>
      <fn id="not1" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p> Yilmaz Gunes </p>
        <p> Yuzuncu Yil University, Faculty of Medicine </p>
        <p> Cardiology Department, Van, Turkey </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="yilmazleman@yahoo.com">yilmazleman@yahoo.com</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 21/04/08; artigo revisado recebido em 17/07/08; aceito em 15/10/08.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Cohn JN, Levine TB, Olivari MT. Plasma norepinephrine as a guide to prognosis in patients with chronic congestive heart failure. N Engl J Med. 1984; 311 (13): 819-23.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Plasma norepinephrine as a guide to prognosis in patients with chronic congestive heart failure</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>1984</year>
          </date>
          <fpage>819</fpage>
          <lpage>23</lpage>
          <issue>13</issue>
          <volume>311</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Cohn</surname>
              <given-names>JN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Levine</surname>
              <given-names>TB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Olivari</surname>
              <given-names>MT</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Nolan J, Flapan AD, Capewell S, MacDonald T, Neilson JMM, Ewing DJ. Decreased cardiac parasympathetic activity in chronic heart failure and its relation to left ventricular function. Br Heart J. 1992; 67: 482-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Decreased cardiac parasympathetic activity in chronic heart failure and its relation to left ventricular function</article-title>
          <source>Br Heart J</source>
          <date>
            <year>1992</year>
          </date>
          <fpage>482</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <volume>67</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Nolan</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Flapan</surname>
              <given-names>AD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Capewell</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>MacDonald</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Neilson</surname>
              <given-names>JMM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ewing</surname>
              <given-names>DJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Nolan J, Flapan AD, Goodefield NE, Prescott RJ, Bloomfield P, Neilson JMM, et al. Measurement of parasympathetic activity from 24-hour ambulatory electrocardiograms and its reproducibility and sensitivity in normal subjects, patients with symptomatic myocardial ischemia, and patients with diabetes mellitus. Am J Cardiol. 1996; 77: 154-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Measurement of parasympathetic activity from 24-hour ambulatory electrocardiograms and its reproducibility and sensitivity in normal subjects, patients with symptomatic myocardial ischemia, and patients with diabetes mellitus</article-title>
          <source>Am J Cardiol</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>154</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <volume>77</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Nolan</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Flapan</surname>
              <given-names>AD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Goodefield</surname>
              <given-names>NE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Prescott</surname>
              <given-names>RJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bloomfield</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Neilson</surname>
              <given-names>JMM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Chattipakorn N, Incharoen T, Kanlop N, Chattipakorn S. Heart rate variability in myocardial infarction and heart failure: review. Int J Cardiol. 2007; 120: 289-96.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Heart rate variability in myocardial infarction and heart failure: review</article-title>
          <source>Int J Cardiol</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>289</fpage>
          <lpage>96</lpage>
          <volume>120</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Chattipakorn</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Incharoen</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kanlop</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chattipakorn</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Paschoal MA, Polessi EA, Simioni FC. Evaluation of heart rate variability in trained and sedentary climacteric women. Arq Bras Cardiol. 2008; 90: 74-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Evaluation of heart rate variability in trained and sedentary climacteric women</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>74</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>90</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Paschoal</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Polessi</surname>
              <given-names>EA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Simioni</surname>
              <given-names>FC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Pinheiro CH, Medeiros RA, Pinheiro DG, Marinho Mde J. Spontaneous respiratory modulation improves cardiovascular control in essential hypertension. Arq Bras Cardiol. 2007; 88: 651-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Spontaneous respiratory modulation improves cardiovascular control in essential hypertension</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>651</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>88</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Pinheiro</surname>
              <given-names>CH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Medeiros</surname>
              <given-names>RA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pinheiro</surname>
              <given-names>DG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Marinho Mde</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Nolan J, Batin PD, Andrews R, Lindsay SJ, Brooksby P, Mullen M, et al. Prospective study of heart rate variability and mortality in chronic heart failure: results of the United Kingdom Heart Failure Evaluation and Assessment of Risk Trial (UK-Heart). Circulation. 1998; 98: 1510-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Prospective study of heart rate variability and mortality in chronic heart failure: results of the United Kingdom Heart Failure Evaluation and Assessment of Risk Trial (UK-Heart)</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>1510</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <volume>98</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Nolan</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Batin</surname>
              <given-names>PD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Andrews</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lindsay</surname>
              <given-names>SJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Brooksby</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mullen</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Yi G, Goldman JH, Keeling PJ, Reardon M, McKenna WJ, Malik M. Heart rate variability in idiopathic dilated cardiomyopathy: relation to disease severity and prognosis. Heart. 1997; 77: 108-14.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Heart rate variability in idiopathic dilated cardiomyopathy: relation to disease severity and prognosis</article-title>
          <source>Heart</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>108</fpage>
          <lpage>14</lpage>
          <volume>77</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Yi</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Goldman</surname>
              <given-names>JH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Keeling</surname>
              <given-names>PJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Reardon</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McKenna</surname>
              <given-names>WJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Malik</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Binkley PF, Haas GJ, Starling RC, Nunziata E, Hatton PA, Leier CV, et al. Sustained augmentation of parasympathetic tone with angiotensin-converting enzyme inhibition in patients with congestive heart failure. J Am Coll Cardiol. 1993; 21: 655-61.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Sustained augmentation of parasympathetic tone with angiotensin-converting enzyme inhibition in patients with congestive heart failure</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>1993</year>
          </date>
          <fpage>655</fpage>
          <lpage>61</lpage>
          <volume>21</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Binkley</surname>
              <given-names>PF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Haas</surname>
              <given-names>GJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Starling</surname>
              <given-names>RC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nunziata</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hatton</surname>
              <given-names>PA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Leier</surname>
              <given-names>CV</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Bullinga JR, Alharethi R, Schram MS, Bristow MR, Gilbert E. Changes in heart rate variability are correlated to hemodynamic improvement with chronic carvedilol therapy in heart failure. J Card Fail. 2005; 11: 693-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Changes in heart rate variability are correlated to hemodynamic improvement with chronic carvedilol therapy in heart failure</article-title>
          <source>J Card Fail</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>693</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>11</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bullinga</surname>
              <given-names>JR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Alharethi</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Schram</surname>
              <given-names>MS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bristow</surname>
              <given-names>MR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gilbert</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Ulgen MS, Akdemir O, Toprak N. The effects of trimetazidine on heart rate variability and signal-averaged electrocardiography in early period of acute myocardial infarction. Int J Cardiol. 2001; 77: 255-62.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The effects of trimetazidine on heart rate variability and signal-averaged electrocardiography in early period of acute myocardial infarction</article-title>
          <source>Int J Cardiol</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>255</fpage>
          <lpage>62</lpage>
          <volume>77</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ulgen</surname>
              <given-names>MS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Akdemir</surname>
              <given-names>O</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Toprak</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Guler N, Eryonucu B, Gunes A, Guntekin U, Tuncer M, Ozbek H. Effects of trimetazidine on submaximal exercise test in patients with acute myocardial infarction. Cardiovasc Drugs Ther. 2003; 17: 371-4.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effects of trimetazidine on submaximal exercise test in patients with acute myocardial infarction</article-title>
          <source>Cardiovasc Drugs Ther</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>371</fpage>
          <lpage>4</lpage>
          <volume>17</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Guler</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Eryonucu</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gunes</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Guntekin</surname>
              <given-names>U</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tuncer</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ozbek</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Katz AM. Is the failing heart energy depleted? Cardiol Clin. 1998; 16: 633-44.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Is the failing heart energy depleted?</article-title>
          <source>Cardiol Clin</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>633</fpage>
          <lpage>44</lpage>
          <volume>16</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Katz</surname>
              <given-names>AM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Lang RM, Bierig M, Devereux RB, Flachskampf FA, Foster E, Pellikka PA, et al. Recommendations for chamber quantification: a report from the American Society of Echocardiography's Guidelines and Standards Committee and the Chamber Quantification Writing Group, developed in conjunction with the European Association of Echocardiography, a branch of the European Society of Cardiology. J Am Soc Echocardiogr. 2005; 18: 1440-63.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Recommendations for chamber quantification: a report from the American Society of Echocardiography's Guidelines and Standards Committee and the Chamber Quantification Writing Group, developed in conjunction with the European Association of Echocardiography, a branch of the European Society of Cardiology</article-title>
          <source>J Am Soc Echocardiogr</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>1440</fpage>
          <lpage>63</lpage>
          <volume>18</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lang</surname>
              <given-names>RM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bierig</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Devereux</surname>
              <given-names>RB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Flachskampf</surname>
              <given-names>FA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Foster</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pellikka</surname>
              <given-names>PA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Bittencourt MI, Benchimol Barbosa PR, Drumond Neto C, Bedirian R, Barbosa EC, Brasil F, et al. Assessing autonomic function in hypertrophic cardiomyopathy. Arq Bras Cardiol. 2005; 85: 388-96.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Assessing autonomic function in hypertrophic cardiomyopathy</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>388</fpage>
          <lpage>96</lpage>
          <volume>85</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bittencourt</surname>
              <given-names>MI</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Benchimol Barbosa</surname>
              <given-names>PR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Drumond Neto</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bedirian</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Barbosa</surname>
              <given-names>EC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Brasil</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Menezes Ada S Jr, Moreira HG, Daher MT. Analysis of heart rate variability in hypertensive patients before and after treatment with angiotensin II-converting enzyme inhibitors. Arq Bras Cardiol. 2004; 83: 169-72.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Analysis of heart rate variability in hypertensive patients before and after treatment with angiotensin II-converting enzyme inhibitors</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>169</fpage>
          <lpage>72</lpage>
          <volume>83</volume>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Kleiger RE, Miller JF, Bigger JT Jr, Moss AJ. The multicenter post infarction research group. Decreased heart rate variability and its association with increased mortality after acute myocardial infarction. Am J Cardiol. 1987; 59: 256-62.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The multicenter post infarction research group. Decreased heart rate variability and its association with increased mortality after acute myocardial infarction</article-title>
          <source>Am J Cardiol</source>
          <date>
            <year>1987</year>
          </date>
          <fpage>256</fpage>
          <lpage>62</lpage>
          <volume>59</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kleiger</surname>
              <given-names>RE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Miller</surname>
              <given-names>JF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bigger Jr</surname>
              <given-names>JT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Moss</surname>
              <given-names>AJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. Topal E, Ozdemir R, Barutcu I, Aksoy Y, Sincer I, Akturk E, et al. The effects of trimetazidine on heart rate variability in patients with slow coronary artery flow. J Electrocardiol. 2006; 39: 211-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The effects of trimetazidine on heart rate variability in patients with slow coronary artery flow</article-title>
          <source>J Electrocardiol</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>211</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <volume>39</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Topal</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ozdemir</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Barutcu</surname>
              <given-names>I</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Aksoy</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sincer</surname>
              <given-names>I</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Akturk</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19. Szabo B, van Veldhuisen DJ, van der Veer N, Brouwer J, De Graeff PA, Crijns HJ. Prognostic value of heart rate variability in chronic congestive heart failure secondary to idiopathic or ischemic dilated cardiomyopathy. Am J Cardiol. 1997; 79 (7): 978-80.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Prognostic value of heart rate variability in chronic congestive heart failure secondary to idiopathic or ischemic dilated cardiomyopathy</article-title>
          <source>Am J Cardiol</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>978</fpage>
          <lpage>80</lpage>
          <issue>7</issue>
          <volume>79</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Szabo</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>van Veldhuisen</surname>
              <given-names>DJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B20">
        <mixed-citation>20. Fragasso G, Palloshi A, Puccetti P, Silipigni C, Rossodivita A, Pala M, et al. A randomized clinical trial of trimetazidine, a partial free fatty acid oxidation inhibitor, in patients with heart failure. J Am Coll Cardiol. 2006; 48: 992-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>A randomized clinical trial of trimetazidine, a partial free fatty acid oxidation inhibitor, in patients with heart failure</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>992</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <volume>48</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Fragasso</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Palloshi</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Puccetti</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Silipigni</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rossodivita</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pala</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B21">
        <mixed-citation>21. Sisakian H, Torgomyan A, Barkhudaryan A. The effect of trimetazidine on left ventricular systolic function and physical tolerance in patients with ischaemic cardiomyopathy. Acta Cardiol. 2007; 62: 493-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The effect of trimetazidine on left ventricular systolic function and physical tolerance in patients with ischaemic cardiomyopathy</article-title>
          <source>Acta Cardiol</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>493</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>62</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Sisakian</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Torgomyan</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Barkhudaryan</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B22">
        <mixed-citation>22. Fragasso G, Piatti PM, Monti L, Palloshi A, Setola E, Puccetti P, et al. Short and long term beneficial effects of trimetazidine in patients with diabetes and ischaemic cardiomyopathy. Am Heart J. 2003; 146: E1-E8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Short and long term beneficial effects of trimetazidine in patients with diabetes and ischaemic cardiomyopathy</article-title>
          <source>Am Heart J</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>E1</fpage>
          <lpage>E8</lpage>
          <volume>146</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Fragasso</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Piatti</surname>
              <given-names>PM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Monti</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Palloshi</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Setola</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Puccetti</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B23">
        <mixed-citation>23. Birand A, Kudabierdieva GZ, Batyraliev TA, Akgul F, Usal A. Effects of trimetazidine on heart rate variability and left ventricular systolic performance in patients with coronary artery disease after percutaneous transluminal angioplasty. Angiology. 1997; 48: 413-22.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effects of trimetazidine on heart rate variability and left ventricular systolic performance in patients with coronary artery disease after percutaneous transluminal angioplasty</article-title>
          <source>Angiology</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>413</fpage>
          <lpage>22</lpage>
          <volume>48</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Birand</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kudabierdieva</surname>
              <given-names>GZ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Batyraliev</surname>
              <given-names>TA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Akgul</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Usal</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B24">
        <mixed-citation>24. Aronson D, Mittleman MA, Burger AJ. Measures of heart period variability as predictors of mortality in hospitalized patients with decompensated congestive heart failure. Am J Cardiol. 2004; 93: 59-63.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Measures of heart period variability as predictors of mortality in hospitalized patients with decompensated congestive heart failure</article-title>
          <source>Am J Cardiol</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>59</fpage>
          <lpage>63</lpage>
          <volume>93</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Aronson</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mittleman</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Burger</surname>
              <given-names>AJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B25">
        <mixed-citation>25. Shlyakhto EV, Almazov VV, Nifontov EM, Vakhrameyeva IV, Rudomanov OG, Zakharov DV, et al. Antianginal effects of trimetazidine and left ventricular function improvement in patients with stable angina pectoris. Am J Cardiovasc Drugs. 2002; 2: 119-24.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Antianginal effects of trimetazidine and left ventricular function improvement in patients with stable angina pectoris</article-title>
          <source>Am J Cardiovasc Drugs</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>119</fpage>
          <lpage>24</lpage>
          <volume>2</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Shlyakhto</surname>
              <given-names>EV</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Almazov</surname>
              <given-names>VV</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nifontov</surname>
              <given-names>EM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Vakhrameyeva</surname>
              <given-names>IV</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rudomanov</surname>
              <given-names>OG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zakharov</surname>
              <given-names>DV</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B26">
        <mixed-citation>26. Bricaud H, Brottier L, Barat JL, Combe C, Boussens B, Bonnet J. Cardioprotective effects of trimetazidine in severe ischemic cardiomyopathy. Cardiovasc Drugs Ther. 1990; 4: 861-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cardioprotective effects of trimetazidine in severe ischemic cardiomyopathy</article-title>
          <source>Cardiovasc Drugs Ther</source>
          <date>
            <year>1990</year>
          </date>
          <fpage>861</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <volume>4</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bricaud</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Brottier</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Barat</surname>
              <given-names>JL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Combe</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Boussens</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bonnet</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B27">
        <mixed-citation>27. Marzilli M. Cardioprotective effects of trimetazidine: a review. Curr Med Res Opin. 2003; 19: 661-72.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cardioprotective effects of trimetazidine: a review</article-title>
          <source>Curr Med Res Opin</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>661</fpage>
          <lpage>72</lpage>
          <volume>19</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Marzilli</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B28">
        <mixed-citation>28. Lopaschuk GD, Stanley WA, Lopaschuk CC. Metabolic approach in heart failure: the rationale for metabolic interventions. Heart Metab. 2005; 27: 5-10.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Metabolic approach in heart failure: the rationale for metabolic interventions</article-title>
          <source>Heart Metab</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>5</fpage>
          <lpage>10</lpage>
          <volume>27</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lopaschuk</surname>
              <given-names>GD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Stanley</surname>
              <given-names>WA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lopaschuk</surname>
              <given-names>CC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B29">
        <mixed-citation>29. Fragasso G, Spoladore R, Bassanelli G, Cuko A, Montano C, Salerno A, et al.  New directions in the treatment of heart failure: targeting free fatty acid oxidation. Curr Heart Fail Rep. 2007; 4: 236-42.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>New directions in the treatment of heart failure: targeting free fatty acid oxidation</article-title>
          <source>Curr Heart Fail Rep</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>236</fpage>
          <lpage>42</lpage>
          <volume>4</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Fragasso</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Spoladore</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bassanelli</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cuko</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Montano</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Salerno</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B30">
        <mixed-citation>30. Lagadic-Gossmann D, Le Prigent K, Feuvray D. Effects of trimetazidine on pHi in the rat isolated ventricular myocyte. Br J Pharmacol. 1996; 117: 831-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effects of trimetazidine on pHi in the rat isolated ventricular myocyte</article-title>
          <source>Br J Pharmacol</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>831</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <volume>117</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lagadic-Gossmann</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Le Prigent</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Feuvray</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B31">
        <mixed-citation>31. Renaud JF. Internal pH, Na<sup>+</sup>, and Ca<sup>2</sup> regulation by trimetazidine during cardiac cell acidosis. Cardiovasc Drugs Ther. 1988; 1: 677-86.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Internal pH, Na+, and Ca2 regulation by trimetazidine during cardiac cell acidosis</article-title>
          <source>Cardiovasc Drugs Ther</source>
          <date>
            <year>1988</year>
          </date>
          <fpage>677</fpage>
          <lpage>86</lpage>
          <volume>1</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Renaud</surname>
              <given-names>JF</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B32">
        <mixed-citation>32. Wolff AA, Rotmensch HH, Stanley WC, Ferrari R. Metabolic approaches to the treatment of ischemic heart disease: the clinicians' perspective. Heart Fail Rev. 2002; 7: 187-203.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Metabolic approaches to the treatment of ischemic heart disease: the clinicians' perspective</article-title>
          <source>Heart Fail Rev</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>187</fpage>
          <lpage>203</lpage>
          <volume>7</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Wolff</surname>
              <given-names>AA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rotmensch</surname>
              <given-names>HH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Stanley</surname>
              <given-names>WC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ferrari</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">The effects of trimetazidine on heart rate variability in patients with heart failure</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: Reduced measures of heart rate variability (HRV) have been shown to be related with prognosis in heart failure. Chronic administration of trimetazidine in addition to the conventional therapy has been shown to improve functional class and left ventricular functions of heart failure patients. OBJECTIVE: To assess the effects of trimetazidine on HRV in optimally treated patients with heart failure of ischemic origin. METHODS: Trimetazidine 20 mg three times/day was added to therapy of 30 patients with heart failure being treated with angiotensinogen converting enzyme inhibitors or angiotensin receptor blockers, carvedilol, spironolactone, digitalis and furosemide. The etiology of heart failure was coronary artery disease in all patients. Patients were evaluated with echocardiography and 24-hour heart rate variability analysis before and 3 months after addition of trimetazidine. RESULTS: Mean left ventricular ejection fraction (LVEF) significantly increased after the addition of trimetazidine (33.5&#177;5.1% to 42.5&#177;5.8%, p&lt;0.001). Of the HRV parameters, SDNN (97.3&#177;40,1 to 110.5&#177;29,2 msecs, p=0.049) and SDANN (80.5&#177;29,0 to 98.3&#177;30,5 msecs) were significantly increased after trimetazidine treatment. Baseline SDNN was significantly correlated with baseline LVEF (r=0.445, p=0.023, p=0.008) and the increment in SDNN was correlated with increase in LVEF (r=0.518, p=0.007). CONCLUSIONS: Adding trimetazidine to optimal medical therapy in patients with heart failure of ischemic origin may improve heart rate variability in association with improved left ventricular ejection fraction.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Trimetazidine</kwd>
        <kwd>heart rate</kwd>
        <kwd>heart failure</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ORIGINAL ARTICLE</bold>
      </p>
      <p><undefined id="cima-body2"/>The effects of trimetazidine on heart rate variability in patients with heart failure</p>
      <p>
        <bold>Yilmaz Gunes; Unal Guntekin; Mustafa Tuncer; Musa Sahin</bold>
      </p>
      <p>Yuzuncu Yil University, Faculty of Medicine, Cardiology Department, Van, Turkey</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>SUMMARY</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND:</bold> Reduced measures of heart rate variability (HRV) have been shown to be related with prognosis in heart failure. Chronic administration of trimetazidine in addition to the conventional therapy has been shown to improve functional class and left ventricular functions of heart failure patients.</p>
      <p><bold>OBJECTIVE:</bold> To assess the effects of trimetazidine on HRV in optimally treated patients with heart failure of ischemic origin.</p>
      <p><bold>METHODS:</bold> Trimetazidine 20 mg three times/day was added to therapy of 30 patients with heart failure being treated with angiotensinogen converting enzyme inhibitors or angiotensin receptor blockers, carvedilol, spironolactone, digitalis and furosemide. The etiology of heart failure was coronary artery disease in all patients. Patients were evaluated with echocardiography and 24-hour heart rate variability analysis before and 3 months after addition of trimetazidine.</p>
      <p><bold>RESULTS: </bold>Mean left ventricular ejection fraction (LVEF) significantly increased after the addition of trimetazidine (33.5&#177;5.1% to 42.5&#177;5.8%, p&lt;0.001). Of the HRV parameters, SDNN (97.3&#177;40,1 to 110.5&#177;29,2 msecs, p=0.049) and SDANN (80.5&#177;29,0 to 98.3&#177;30,5 msecs) were significantly increased after trimetazidine treatment. Baseline SDNN was significantly correlated with baseline LVEF (r=0.445, p=0.023, p=0.008) and the increment in SDNN was correlated with increase in LVEF (r=0.518, p=0.007).</p>
      <p><bold>CONCLUSIONS:</bold> Adding trimetazidine to optimal medical therapy in patients with heart failure of ischemic origin may improve heart rate variability in association with improved left ventricular ejection fraction.</p>
      <p><bold>Key words:</bold> Trimetazidine / administration and dosage; heart rate; heart failure.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>Patients with chronic heart failure (CHF) present autonomic dysfunction with activation of the sympathetic nervous system and reduction in parasympathetic activity<sup>1,2</sup>. Analysis of the heart rate variability (HRV) is a reliable and reproducible technique for assessing autonomic activity in patients with cardiovascular diseases<sup>3-6</sup>. Reduced measures of heart rate variability have been shown to be related with prognosis in heart failure<sup>7,8</sup>. Several investigators have demonstrated that measurements of HRV can be used to evaluate the effect of angiotensin-converting enzyme inhibitors and &#946;-adrenergic receptor antagonists on cardiac autonomic activity in patients with heart failure<sup>9,10</sup>. Trimetazidine is a metabolic agent with anti-ischemic properties operating independently of any hemodynamic changes. Previous studies have also suggested that trimetazidine modulates the postmyocardial infarction autonomic control of HRV, that is, that it reduces sympathetic overactivity and augments vagal influence<sup>11,12</sup>. Trimetazidine acts as a partial inhibitor of fatty acid oxidation and in turn, trimetazidine stimulates glucose oxidation. In heart failure, similar to what happens during acute myocardial ischemia, glucose and lactate oxidation are decreased and fatty acid oxidation is increased, increasing the oxygen requirement<sup>13</sup>. </p>
      <p>In this study we aimed at assessing the effects of trimetazidine, added to conventional heart failure treatment, on HRV in patients with heart failure.</p>
      <p>
        <bold>Methods</bold>
      </p>
      <p>Thirty patients with heart failure and New York Heart Association (NYHA) functional class II or III who were already receiving optimal heart failure treatment consisting of angiotensinogen-converting enzyme inhibitors or angiotensin receptor blockers, carvedilol, spironolactone, digitalis and furosemide were included in the study. The etiology of the heart failure was coronary artery disease documented by coronary angiography in all patients. Following baseline echocardiographic examination, trimetazidine, at a dose of 20 mg three times/day, was added to the therapy and patients were reevaluated 3 months later. Exclusion criteria were; NYHA class IV, acute myocardial infarction in the previous 3 months, atrial fibrillation, LV ejection fraction (LVEF)&gt; 40%, severe valvular heart disease, alcoholic cardiomyopathy, pacemakers, renal failure (serum creatinine&gt;2.0 mg/dL), chronic lung disease or any systemic disorder and use of additional drugs such as antiarrhythmics. The study was approved by hospital Ethics Committee and patients gave their written informed consent. </p>
      <p>The echocardiographic examination was performed at rest, with the patient on the left lateral decubitus position, using a commercially available echocardiographic device (Vivid 3, General Electric) with a 3 MHz transducer, by two experienced echocardiographists who were blinded to the clinical data. Using M-mode echocardiography, long-axis measurements were obtained at a level distal to the mitral valve leaflets, according to current recommendations<sup>14</sup>. Left ventricular ejection fraction was calculated via modified biplane Simpson's method from apical four and two chamber views. Measurements were made off-line on three separate beats and then averaged for all parameters. During the entire echocardiographic study, a single-lead electrocardiogram was continuously recorded.</p>
      <p>
        <bold>Heart Rate Variability Analysis </bold>
      </p>
      <p>Twenty-four-hour ambulatory electrocardiogram Holter monitoring was performed using Aria digital Holter recorder (Spacelabs healthcare). The recordings were analyzed with special computer software (Impresario Solo package). All recordings were visually examined and manually overread to verify beat classification by two experienced examiners who were blinded to the clinical data. Only recordings with at least 20 hours of data and 80% or more of quantified sinus beats were included in the analysis. Abnormal beats and areas of artifact were automatically and manually identified and excluded from the analysis. Moreover, the longest and shortest true normal-to-normal intervals were identified for each recording in order to exclude all beats outside this range from the heart rate variability (HRV) analysis. The following parameters were used in evaluation of HRV in time domain: (1) Standard deviation of all normal-to-normal intervals (SDNN [milliseconds]); (2) Standard deviation of mean of all normal-to-normal intervals in all consecutive 5-min segments of the entire recording (SDANN [milliseconds]); (3) The root mean square of differences between adjacent normal-to-normal intervals (rMSSD [milliseconds]); (4) The percentage of R-R intervals with more than 50 milliseconds variation (pNN50); (5) Standard deviation of differences between successive normal-to-normal intervals (SDSD [milliseconds]).</p>
      <p>
        <bold>Statistics</bold>
      </p>
      <p>Data were presented as mean &#177; standard deviation (SD). Using an SPSS package 10.0 (SPSS Inc., Chicago, Illionis, USA) the changes in parameters after treatment were compared with paired t-tests. Pearson's correlation analysis was used to assess the correlation between variables. A two-tailed p value &lt; 0.05 was considered significant.</p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>The mean age of the patients was 59.6&#177;10.2 (38-75) years and 24 of them (80.0%) were males. Seven (23.3%) patients had diabetes and 16 (53.3%) had hypertension (<xref ref-type="table" rid="tab1-body2">Table 1</xref>). Mean systolic blood pressure was 122.3&#177;16.7 mmHg and mean diastolic pressure was 78.5&#177;11.4 mmHg. No significant changes occurred regarding blood pressures. A significant increase in mean LVEF was observed after the addition of trimetazidine (33.5&#177;5.1% to 42.5&#177;5.8%, p&lt;0.001) (<xref ref-type="table" rid="tab2-body2">Table 2</xref>). Of the HRV parameters, SDNN and SDANN were significantly increased after trimetazidine treatment (<xref ref-type="table" rid="tab3-body2">Table 3</xref>, <xref ref-type="fig" rid="fig1-body2">Figure 1</xref>, <xref ref-type="fig" rid="fig2-body2">Figure 2</xref>). Baseline SDNN was significantly correlated with baseline LVEF (r=0.445, p=0.023). Also, the increment in SDNN was correlated with the increase in LVEF (r=0.518, p=0.007). </p>
      <table-wrap id="tab1-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0154-00014-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      <table-wrap id="tab2-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0154-00014-gt02-en.jpg"/></table-wrap>
      <table-wrap id="tab3-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0154-00014-gt03-en.jpg"/></table-wrap>
      <fig id="fig1-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0154-00014-gf01-en.jpg"/></fig>
      <fig id="fig2-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0154-00014-gf02-en.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Discussion </bold>
      </p>
      <p>In the present study, we observed that trimetazidine improved LVEF and HRV in patients receiving optimal treatment for heart failure of ischemic origin. Heart rate variability is a simple and noninvasive method used to identify vagal or sympathetic control of heart rate<sup>15,16</sup>. Changes in the vagal or sympathetic tone of heart rate assessed by HRV analysis have been associated with mortality, arrhythmias and sudden cardiac death, particularly after acute myocardial infarction and heart failure<sup>7,8,17-19</sup>. The chronic administration of trimetazidine in addition to the conventional therapy, in overall terms, has been shown to improve functional class and LV functions of heart failure patients<sup>20-22</sup>. Previous studies have also suggested that trimetazidine modulates the autonomic control of HRV, i.e., that it reduces sympathetic overactivity and increases vagal influences<sup>11,12, 23</sup>.</p>
      <p>Heart failure is associated with autonomic dysfunction, which can be quantified by measuring HRV. A reduction in SDNN identified patients at high risk of death<sup>7,8</sup>. In the prospective analysis of the UK-Heart study , the evaluation of 433 outpatients with congestive heart failure (NYHA functional class I to III; mean LVEF 0.41&#177;0.17), showed that the reduction in SDNN was a more powerful predictor of death risk, due to progressive heart failure, than the other conventional clinical measurements<sup>7</sup>. Aronson et al<sup>24</sup> found SDNN and SDANN to be useful predictors of survival after discharge in patients with decompensated heart failure. Therefore, our findings of increased SDNN and SDANN after the addition of trimetazidine to optimal medical therapy may have important clinical implications. </p>
      <p>Trimetazidine has been reported to have a favorable effect on HRV parameters, explained by decreases in the sympathetic and increases in the parasympathetic activity in acute ischemic conditions<sup>11,23</sup>. Trimetazidine exerts its anti-ischemic properties without affecting myocardial oxygen consumption and blood supply<sup>25-27</sup>. Trimetazidine affects myocardial substrate use by inhibiting oxidative phosphorylation and by shifting energy production from free fatty acids (FFA) to glucose oxidation<sup>27</sup>. The beneficial effect of this agent has been attributed to preservation of phosphocreatine and adenosine triphosphate (ATP) intracellular levels and reduction of cell acidosis, calcium overload and free radical-induced injury caused by ischemia<sup>26-32</sup>. In heart failure, similar to what happens during acute myocardial ischemia, glucose and lactate oxidation are decreased and fatty acid oxidation is increased, increasing the oxygen requirement per ATP molecule produced. A major factor in the development and progression of heart failure is an already reduced availability of ATP, determining a metabolic state that has been defined as energy starvation<sup>13</sup>. </p>
      <p>
        <bold>Limitations</bold>
      </p>
      <p>The small number of study patients and the lack of a control group are the major limitations of the study. Since heart failure is a continually progressive process of autonomic imbalance, it is difficult to find the reference point to define the timing of HRV measurement in heart failure patients. Comparisons of HRV determined in heart failure patients with similar clinical conditions in all populations are also difficult. It is possible that these limitations may be the cause of the variation and disparity in HRV predictive values. Therefore, instead of a placebo controlled study, progressive changes in measurements of HRV would be more important.</p>
      <p>
        <bold>Conclusions</bold>
      </p>
      <p>Trimetazidine, when added to optimal medical therapy in patients with heart failure of ischemic origin, may improve heart rate variability in association with improved left ventricular ejection fraction. Long-term and larger sample studies are necessary to evaluate whether these findings may have clinical implications on mortality and morbidity. </p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>There were no external funding sources for this study.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This study is not associated with any post-graduation program.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Los efectos de la trimetazidina en la variabilidad de la frecuencia card&#237;aca (VFC) en pacientes con insuficiencia card&#237;aca</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: Se ha demostrado que disminuciones en la variabilidad de la frecuencia card&#237;aca (VFC) est&#225;n relacionadas con el pron&#243;stico en la insuficiencia card&#237;aca (IC). La administraci&#243;n cr&#243;nica de trimetazidina, adem&#225;s de la terapia convencional, ha mejorado la clase funcional y la funci&#243;n ventricular izquierda de pacientes con IC. OBJETIVO: Evaluar los efectos de la trimetazidina en la VFC en pacientes con IC de origen isqu&#233;mico, recibiendo tratamiento optimizado. M&#201;TODOS: Se agreg&#243; trimetazidina 20 mg 3 veces/d&#237;a a la terapia de 30 pacientes con IC tratados con inhibidores de la enzima conversora de angiotensin&#243;geno o bloqueadores del receptor de la angiotensina, carvedilol, espironolactona, digital y furosemida. La etiolog&#237;a de la IC era enfermedad arterial coronaria en todos los pacientes. Los pacientes fueron evaluados mediante ecocardiograf&#237;a y an&#225;lisis de la VFC de 24-horas antes y 3 meses despu&#233;s de la adici&#243;n de trimetazidina. RESULTADOS: La fracci&#243;n de eyecci&#243;n ventricular izquierda (FEVI) media aument&#243; significativamente despu&#233;s de la adici&#243;n de la trimetazidina (33,5&#177;5,1% para 42,5&#177;5,8%, p&lt;0,001). De los par&#225;metros de la VFC, la SDNN (97,3&#177;40,1 a 110,5&#177;29,2 msegs, p=0,049) y la SDANN (80,5&#177;29,0 a 98,3&#177;30,5 msegs) aumentaron significativamente despu&#233;s del tratamiento con trimetazidina. La SDNN basal present&#243; una correlaci&#243;n significativa con la FEVI basal (r=0,445, p=0,023, p=0,008) y el incremento en la SDNN se correlacion&#243; con el aumento en la FEVI (r=0,518, p=0,007). CONCLUSI&#211;N: Cuando se agrega trimetazidina al tratamiento m&#233;dico optimizado de pacientes con IC de origen isqu&#233;mico, puede mejorar la VFC, adem&#225;s de mejorar la fracci&#243;n de eyecci&#243;n ventricular izquierda.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Trimetazidina</kwd>
        <kwd>frecuencia card&#237;aca</kwd>
        <kwd>insuficiencia card&#237;aca</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <p><undefined id="inicio-body3"/>Los efectos de la trimetazidina en la Variabilidad de la Frecuencia Card&#237;aca (VFC) en pacientes con insuficiencia card&#237;aca</p>
      <p>
        <bold>Yilmaz Gunes<sup>I</sup>; Unal Guntekin<sup>II</sup>; Mustafa Tuncer<sup>III</sup>; Musa Sahin<sup>IV</sup></bold>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Universidade Yuzuncu Yil</p>
      <p><sup>II</sup>Faculdade de Medicina</p>
      <p><sup>III</sup>Departamento de Cardiologia</p>
      <p><sup>IV</sup>Van - Turquia</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> Se ha demostrado que disminuciones en la variabilidad de la frecuencia card&#237;aca (VFC) est&#225;n relacionadas con el pron&#243;stico en la insuficiencia card&#237;aca (IC). La administraci&#243;n cr&#243;nica de trimetazidina, adem&#225;s de la terapia convencional, ha mejorado la clase funcional y la funci&#243;n ventricular izquierda de pacientes con IC. </p>
      <p><bold>OBJETIVO:</bold> Evaluar los efectos de la trimetazidina en la VFC en pacientes con IC de origen isqu&#233;mico, recibiendo tratamiento optimizado.</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Se agreg&#243; trimetazidina 20 mg 3 veces/d&#237;a a la terapia de 30 pacientes con IC tratados con inhibidores de la enzima conversora de angiotensin&#243;geno o bloqueadores del receptor de la angiotensina, carvedilol, espironolactona, digital y furosemida. La etiolog&#237;a de la IC era enfermedad arterial coronaria en todos los pacientes. Los pacientes fueron evaluados mediante ecocardiograf&#237;a y an&#225;lisis de la VFC de 24-horas antes y 3 meses despu&#233;s de la adici&#243;n de trimetazidina.</p>
      <p><bold>RESULTADOS:</bold> La fracci&#243;n de eyecci&#243;n ventricular izquierda (FEVI) media aument&#243; significativamente despu&#233;s de la adici&#243;n de la trimetazidina (33,5&#177;5,1% para 42,5&#177;5,8%, p&lt;0,001). De los par&#225;metros de la VFC, la SDNN (97,3&#177;40,1 a 110,5&#177;29,2 msegs, p=0,049) y la SDANN (80,5&#177;29,0 a 98,3&#177;30,5 msegs) aumentaron significativamente despu&#233;s del tratamiento con trimetazidina. La SDNN basal present&#243; una correlaci&#243;n significativa con la FEVI basal (r=0,445, p=0,023, p=0,008) y el incremento en la SDNN se correlacion&#243; con el aumento en la FEVI (r=0,518, p=0,007).</p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N:</bold> Cuando se agrega trimetazidina al tratamiento m&#233;dico optimizado de pacientes con IC de origen isqu&#233;mico, puede mejorar la VFC, adem&#225;s de mejorar la fracci&#243;n de eyecci&#243;n ventricular izquierda. </p>
      <p><bold>Palabras clave:</bold> Trimetazidina / administraci&#243;n y dosificaci&#243;n, frecuencia card&#237;aca, insuficiencia card&#237;aca.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Pacientes con insuficiencia card&#237;aca cr&#243;nica (ICC) presentan disfunci&#243;n auton&#243;mica con activaci&#243;n del sistema nervioso simp&#225;tico y reducci&#243;n en la actividad parasimp&#225;tica<sup>1,2</sup>. El an&#225;lisis de la variabilidad de la frecuencia card&#237;aca (VFC) es una t&#233;cnica confiable y reproducible para evaluar la actividad auton&#243;mica en pacientes con enfermedades cardiovasculares<sup>3-6</sup>. Se ha mostrado que medidas reducidas de la VFC est&#225;n relacionadas con el pron&#243;stico en la IC<sup>7,8</sup>. Varios investigadores demostraron que las medidas de VFC pueden usarse para evaluar el efecto de los inhibidores de la enzima conversora de angiotensina (IECA) y antagonistas de receptores beta-adren&#233;rgicos sobre la actividad auton&#243;mica card&#237;aca de pacientes con IC<sup>9,10</sup>. Trimetazidina es un agente metab&#243;lico con propiedades antiisqu&#233;micas que opera de forma independiente de cualquier alteraci&#243;n hemodin&#225;mica. Estudios anteriores sugirieron que la trimetazidina modula el control auton&#243;mico de la VFC post infarto de miocardio, es decir, reduce la hiperactividad simp&#225;tica y aumenta la influencia vagal<sup>11,12</sup>. La trimetazidina act&#250;a cono un inhibidor parcial de la oxidaci&#243;n de los &#225;cidos grasos y en consecuencia estimula la oxidaci&#243;n de la glucosa. En la IC, en forma similar a lo que sucede durante la isquemia mioc&#225;rdica aguda, la oxidaci&#243;n de la glucosa y del lactato est&#225; disminuida y la oxidaci&#243;n de los &#225;cidos grasos est&#225; aumentada, aumentando la necesidad de ox&#237;geno<sup>13</sup>. </p>
      <p>El objetivo de este estudio fue evaluar el efecto de la trimetazidina, cuando se adiciona al tratamiento convencional de la IC, sobre la VFC en pacientes con IC. </p>
      <p>
        <bold>M&#233;todos</bold>
      </p>
      <p>Se incluyeron en el estudio treinta pacientes con IC y clase funcional NYHA (New York Heart Association) II o III, recibiendo tratamiento optimizado para IC que inclu&#237;a IECA y bloqueadores del receptor de la angiotensina, carvedilol, spironolactone, digital y furosemida. La etiolog&#237;a de la IC era enfermedad arterial coronaria documentada por angiograf&#237;a coronaria en todos los pacientes. Despu&#233;s del examen basal ecocardiogr&#225;fico, se adicion&#243; al tratamiento trimetazidina 20 mg 3 veces/d&#237;a, y los pacientes fueron reevaluados 3 meses despu&#233;s. Los criterios de exclusi&#243;n fueron: clase funcional NYHA IV, infarto agudo de miocardio en los 3 meses anteriores al estudio, fibrilaci&#243;n atrial, fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo (FEVI) &gt; 40%, enfermedad card&#237;aca valvular grave, cardiomiopat&#237;a alcoh&#243;lica, marcapasos, insuficiencia renal (creatinina s&#233;rica &gt;2,0 mg/dL), enfermedad pulmonar cr&#243;nica o cualquier enfermedad sist&#233;mica y uso de drogas adicionales como antiarr&#237;tmicos. El estudio fue aprobado por el Comit&#233; de &#201;tica del Hospital y los pacientes dieron su consentimiento libre e informado. </p>
      <p>El examen ecocardiogr&#225;fico se realiz&#243; en reposo, con el paciente en posici&#243;n de dec&#250;bito lateral izquierdo, en un equipo ecocardiogr&#225;fico comercialmente disponible (Vivid 3, General Electric) con un transductor de 3 MHz, por dos ecocardiografistas con experiencia en la realizaci&#243;n del examen, sin conocimiento de los datos cl&#237;nicos. Utilizando ecocardiograf&#237;a en modo M, se obtuvieron las medidas del eje largo en el nivel distal de los velos de la v&#225;lvula mitral, de acuerdo con las recomendaciones actuales<sup>14</sup>. La fracci&#243;n de eyecci&#243;n ventricular izquierda (FEVI) se calcul&#243; por el m&#233;todo de Simpson biplano modificado, en apical 4 y 2 c&#225;maras. Las medidas se realizaron off-line en tres latidos separados y entonces se calcul&#243; el promedio para todos los par&#225;metros. Durante el estudio ecocardiogr&#225;fico, se registr&#243; continuamente un electrocardiograma con electrodo &#250;nico. </p>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis de la variabilidad de la frecuencia card&#237;aca </bold>
      </p>
      <p>Se realiz&#243; monitoreo electrocardiogr&#225;fico ambulatorio de 24 horas por Holter, utiliz&#225;ndose un Sistema de registro digital Aria Holter (Spacelabs healthcare). Los registros fueron analizados con software especial (Impresario Solo package). Todos los registros se examinaron visualmente y se chequearon manualmente para verificar la clasificaci&#243;n de latido por dos examinadores con experiencia en la realizaci&#243;n del examen, sin conocimiento de los datos cl&#237;nicos. S&#243;lo se incluyeron en el an&#225;lisis los registros con por lo menos 20 horas de duraci&#243;n y un 80% o m&#225;s de latidos sinusales cuantificados. Latidos anormales y &#225;reas de alteraciones fueron autom&#225;ticamente y manualmente identificados y excluidos del an&#225;lisis. Adicionalmente, los verdaderos intervalos normal a normal m&#225;s corto y m&#225;s largo fueron identificados para cada registro a fin de excluir latidos fuera de esa variaci&#243;n del an&#225;lisis de la VFC. Se utilizaron los siguientes par&#225;metros en la evaluaci&#243;n de la VFC en el dominio tiempo: (1) Desviaci&#243;n est&#225;ndar de todos los intervalos normal a normal (SDNN) [milisegundos]; desviaci&#243;n est&#225;ndar de todos los intervalos normal a normal en todos los segmentos consecutivos de 5 minutos de todo el registro (SDANN) (SDANN [milisegundos]); (3) El valor cuadr&#225;tico medio de las diferencias entre intervalos adyacentes normal a normal (rMSSD [milisegundos]); (4) El porcentaje de intervalos R-R con variaci&#243;n mayor a 50 milisegundos (pNN50); (5) Desviaci&#243;n est&#225;ndar de las diferencias entre sucesivos intervalos normal a normal (SDSD [milisegundos]). </p>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis estad&#237;stico</bold>
      </p>
      <p>Los datos se presentan como promedios &#177; desviaci&#243;n est&#225;ndar (SD). Se us&#243; el paquete SPSS versi&#243;n 10.0 (SPSS Inc., Chicago, Illinois, EEUU) para comparar los cambios de par&#225;metros despu&#233;s del tratamiento mediante tests <italic>t </italic>por pares. Se us&#243; el an&#225;lisis de la correlaci&#243;n de Pearson para evaluar la correlaci&#243;n entre las variables. Un valor de p bicaudal &lt; 0,05 fue considerado significativo. </p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>La edad promedio de los pacientes era 59,6&#177;10,2 (38-75) a&#241;os y 24 de ellos (80,0%) eran del sexo masculino. Siete (23,3%) pacientes ten&#237;an diabetes y 16 (53,3%) ten&#237;an hipertensi&#243;n (<xref ref-type="table" rid="tab1-body3">Tabla 1</xref>). La presi&#243;n arterial sist&#243;lica promedio era 122,3&#177;16,7 mmHg y la presi&#243;n arterial diast&#243;lica promedio era 78,5&#177;11,4 mmHg. No ocurri&#243; ninguna alteraci&#243;n significativa en la presi&#243;n arterial. Se observ&#243; un aumento significativo en la FEVI promedio tras la adici&#243;n de trimetazidina (33,5&#177;5,1% para 42,5&#177;5,8%, p&lt;0,001) (<xref ref-type="table" rid="tab2-body3">Tabla 2</xref>). De los par&#225;metros de VFC, SDNN y SDANN aumentaron significativamente despu&#233;s del tratamiento con trimetazidina (<xref ref-type="table" rid="tab3-body3">Tabla 3</xref>, <xref ref-type="fig" rid="fig1-body3">Figura 1</xref>, <xref ref-type="fig" rid="fig2-body3">Figura 2</xref>). La SDNN basal present&#243; correlaci&#243;n significativa con la FEVI basal (r=0,445, p=0,023). Adem&#225;s de ello, el aumento en la SDNN se correlacion&#243; con el aumento en la FEVI (r=0,518, p=0,007). </p>
      <table-wrap id="tab1-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0154-00014-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      <table-wrap id="tab2-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0154-00014-gt02-es.jpg"/></table-wrap>
      <table-wrap id="tab3-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0154-00014-gt03-es.jpg"/></table-wrap>
      <fig id="fig1-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0154-00014-gf01-es.jpg"/></fig>
      <fig id="fig2-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0154-00014-gf02-es.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>En el presente estudio, observamos que la trimetazidina mejor&#243; la FEVI y la VFC en pacientes con tratamiento optimizado para insuficiencia card&#237;aca de origen isqu&#233;mico. La VFC es un m&#233;todo no invasivo simple para identificar el control vagal o simp&#225;tico de la frecuencia card&#237;aca (FC)<sup>15,16</sup>. Alteraciones en el tono vagal o simp&#225;tico de la FC evaluado mediante an&#225;lisis de la VFC fueron asociadas con mortalidad, arritmias y muerte s&#250;bita card&#237;aca, particularmente despu&#233;s de infarto agudo de miocardio e IC<sup>7,8,17-19</sup>. Se demostr&#243; que la administraci&#243;n cr&#243;nica de trimetazidina en adici&#243;n al tratamiento convencional, en t&#233;rminos generales, mejora la clase funcional y funci&#243;n ventricular izquierda en pacientes con IC<sup>20-22</sup>. Estudios anteriores tambi&#233;n sugirieron que la trimetazidina modula el control auton&#243;mico de la VFC, es decir, &#233;sta reduce la hiperactividad simp&#225;tica y aumenta las influencias vagales<sup>11,12,23</sup>. La IC est&#225; asociada con disfunci&#243;n auton&#243;mica, que puede ser cuantificada mediante la medida de la VFC. Una reducci&#243;n de la SDNN identific&#243; pacientes con alto riesgo de muerte<sup>7,8</sup>. En el an&#225;lisis prospectivo del UK-Heart study, la evaluaci&#243;n de 433 pacientes ambulatorios con insuficiencia card&#237;aca congestiva (clase funcional de la NYHA I a III; FEVI promedio: 0.41&#177;0.17), mostr&#243; que la reducci&#243;n en la SDNN era un predictor m&#225;s importante de riesgo de muerte, debido a la IC progresiva, que las otras medidas cl&#237;nicas convencionales<sup>7</sup>. Aronson et al.<sup>24</sup> observaron que la SDNN y la SDANN eran predictores &#250;tiles de supervivencia despu&#233;s del alta hospitalaria en pacientes con IC descompensada. As&#237;, nuestros hallazgos de aumentos en la SDNN y SDANN despu&#233;s de la adici&#243;n de trimetazidina al tratamiento m&#233;dico optimizado pueden tener importantes implicaciones cl&#237;nicas. Se relat&#243; que la trimetazidina tiene un efecto favorable sobre los par&#225;metros de la VFC, explicado a trav&#233;s de disminuciones en la actividad simp&#225;tica y aumentos en la actividad parasimp&#225;tica en condiciones isqu&#233;micas agudas<sup>11,23</sup>. La trimetazidina ejerce sus propiedades antiisqu&#233;micas sin afectar el consumo de ox&#237;genos y suministro de sangre del miocardio<sup>25-27</sup>. La trimetazidina afecta la utilizaci&#243;n del substrato mioc&#225;rdico por la inhibici&#243;n de la fosforilaci&#243;n oxidativa y por el cambio en la producci&#243;n de energ&#237;a de &#225;cidos grasos libres (FFA) para oxidaci&#243;n de la glucosa<sup>27</sup>. El efecto ben&#233;fico de este agente se atribuy&#243; a la preservaci&#243;n de los niveles intracelulares de fosfocreatina y adenos&#237;n trifosfato (ATP) y reducci&#243;n de la acidosis celular, sobrecarga de calcio y lesi&#243;n inducida por radicales libres causada por la isquemia<sup>26-32</sup>. En la IC, en forma similar a lo que sucede durante la isquemia mioc&#225;rdica aguda, la oxidaci&#243;n de la glucosa y del lactato est&#225; disminuida y la oxidaci&#243;n de los &#225;cidos grasos est&#225; aumentada, aumentando la necesidad de ox&#237;geno por mol&#233;cula de ATP producida. Un importante factor en el desarrollo y progresi&#243;n de la IC es la ya reducida disponibilidad del ATP, determinando un estado metab&#243;lico que fue definido como privaci&#243;n de energ&#237;a<sup>13</sup>. </p>
      <p>
        <bold>Limitaciones</bold>
      </p>
      <p>El peque&#241;o n&#250;mero de pacientes en la muestra y la falta de un grupo de control son las mayores limitaciones del presente estudio. Como la IC es un proceso continuamente progresivo de desequilibrio auton&#243;mico, es dif&#237;cil encontrar el punto de referencia para definir el momento de la medida de la VFC en pacientes con IC. Las comparaciones de la VFC determinadas en pacientes con IC con condiciones cl&#237;nicas similares en todas las poblaciones tambi&#233;n son dif&#237;ciles. Es posible que estas limitaciones puedan ser la causa de variaci&#243;n y disparidad en los valores predictivos de la VFC. Siendo as&#237;, en vez de un estudio controlado por placebo, ser&#237;an m&#225;s importantes cambios progresivos en las medidas de la VFC.</p>
      <p>
        <bold>Conclusiones</bold>
      </p>
      <p>La trimetazidina agregada al tratamiento m&#233;dico optimizado de pacientes con IC de origen isqu&#233;mico puede mejorar la variabilidad de la frecuencia card&#237;aca, asociado con la mejora de la fracci&#243;n de eyecci&#243;n ventricular izquierda. Son necesarios estudios mayores y de largo plazo para evaluar si estos hallazgos pueden tener implicaciones cl&#237;nicas sobre la mortalidad y la morbidad. </p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses </bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuvo fuentes de financiaci&#243;n externas.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>No hay vinculaci&#243;n de este estudio a programas de postgrado.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
