<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">LbZqz6p3JpBv69zMBYqB5nL</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00011</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2009000800011</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(09)09300211</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2009000800011</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Preditores de mortalidade hospitalar em pacientes com embolia pulmonar est&#225;veis hemodinamicamente</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Volschan</surname>
            <given-names>Andr&#233;</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Albuquerque</surname>
            <given-names>Denilson</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Tura</surname>
            <given-names>Bernardo Rangel</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Knibel</surname>
            <given-names>Marcos</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff08"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Esteves</surname>
            <given-names>Jos&#233; P&#233;ricles</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff03"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Bodanese</surname>
            <given-names>Luiz Carlos</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff05"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Silveira</surname>
            <given-names>Francisco</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff09"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Pantoja</surname>
            <given-names>Jo&#227;o</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff04"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Souza</surname>
            <given-names>Paulo Cesar Pereira da Silva e</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff07"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Mansur</surname>
            <given-names>Jo&#227;o</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff06"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Mesquita</surname>
            <given-names>Evandro Tinoco</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff08">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Rio de Janeiro</named-content>
          <named-content content-type="state">RJ</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Hospital CardioTrauma</institution>
      </aff>
      <aff id="aff07">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Niter&#243;i</named-content>
          <named-content content-type="state">RJ</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Hospital de Cl&#237;nicas de Niter&#243;i</institution>
      </aff>
      <aff id="aff02">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Rio de Janeiro</named-content>
          <named-content content-type="state">Rio de Janeiro</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade do Estado do Rio de Janeiro</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff09">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Belo Horizonte</named-content>
          <named-content content-type="state">MG</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Hospital Prontocor</institution>
        <country country="BR">Brasil</country>
      </aff>
      <aff id="aff04">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Rio de Janeiro</named-content>
          <named-content content-type="state">RJ</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Hospital Copa D'Or</institution>
      </aff>
      <aff id="aff01">
        <institution content-type="orgname">Hospital Pr&#243;-Card&#237;aco</institution>
      </aff>
      <aff id="aff06">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Rio de Janeiro</named-content>
          <named-content content-type="state">RJ</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Hospital Samaritano</institution>
      </aff>
      <aff id="aff03">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Salvador</named-content>
          <named-content content-type="state">BA</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Hospital Portugu&#234;s</institution>
      </aff>
      <aff id="aff05">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Porto Alegre</named-content>
          <named-content content-type="state">RS</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Hospital S&#227;o Lucas</institution>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>08</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
      <volume>93</volume>
      <issue>2</issue>
      <fpage>135</fpage>
      <lpage>140</lpage>
      <history>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>12</day>
          <month>09</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>12</day>
          <month>08</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="accepted">
          <day>19</day>
          <month>09</month>
          <year>2008</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: A embolia pulmonar apresenta alta mortalidade em pacientes com hipotens&#227;o arterial ou choque circulat&#243;rio. Entretanto, em pacientes hemodinamicamente est&#225;veis, a associa&#231;&#227;o de algumas vari&#225;veis cl&#237;nicas com a mortalidade ainda n&#227;o est&#225; claramente estabelecida. OBJETIVOS: Derivar um modelo de estratifica&#231;&#227;o do risco de mortalidade intra-hospitalar em pacientes com embolia pulmonar hemodinamicamente est&#225;veis. M&#201;TODOS: Estudo de coorte multic&#234;ntrico prospectivo de 582 pacientes consecutivos que foram admitidos em unidades de emerg&#234;ncia ou de terapia intensiva, com suspeita cl&#237;nica de embolia pulmonar, e que tiveram o diagn&#243;stico confirmado por meio de um ou mais dos seguintes exames: arteriografia pulmonar, angiotomografia computadorizada helicoidal, angioresson&#226;ncia magn&#233;tica, ecodopplercardiograma, cintilografia pulmonar ou duplex-scan venoso. Os dados sobre caracter&#237;sticas demogr&#225;ficas, comorbidades e manifesta&#231;&#245;es cl&#237;nicas foram coletados e inclu&#237;dos em uma an&#225;lise de regress&#227;o log&#237;stica para compor o modelo de predi&#231;&#227;o. RESULTADOS: A mortalidade global foi de 14,1%. Foram identificadas como vari&#225;veis independentes de risco de &#243;bito: idade &gt; 65 anos; repouso no leito &gt; 72h; cor pulmonale cr&#244;nico; taquicardia sinusal e taquipn&#233;ia. Ap&#243;s a estratifica&#231;&#227;o por faixas de risco, observaram-se mortalidades de 5,4%, 17,8% e 31,3%, respectivamente nos subgrupos de baixo, moderado e alto riscos. O modelo mostrou sensibilidade de 65,5% e especificidade de 80%, com uma &#225;rea sob a curva de 0,77. CONCLUS&#195;O: Em pacientes hemodinamicamente est&#225;veis com embolia pulmonar, a idade &gt; 65 anos, o repouso no leito &gt; 72h, o cor pulmonale cr&#244;nico, a taquicardia sinusal e a taquipn&#233;ia foram preditores independentes da mortalidade intra-hospitalar. Entretanto o modelo de predi&#231;&#227;o necessita ser validado em outras popula&#231;&#245;es para sua incorpora&#231;&#227;o &#224; pr&#225;tica cl&#237;nica.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Mortalidade hospitalar</kwd>
        <kwd>embolia pulmonar</kwd>
        <kwd>doen&#231;a cardiopulmonar</kwd>
        <kwd>taquicardia sinusal</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>13</day>
        <month>10</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p> ARTIGO ORIGINAL </p>
    <p> EMBOLIA PULMONAR</p>
    <p>Preditores de mortalidade hospitalar em pacientes com embolia pulmonar est&#225;veis hemodinamicamente</p>
    <p>Andr&#233; Volschan<sup><bold>I</bold></sup>; Denilson Albuquerque<sup><bold>II</bold></sup>; Bernardo Rangel Tura<sup><bold>II</bold></sup>; Marcos Knibel<sup><bold>VIII</bold></sup>; Jos&#233; P&#233;ricles Esteves<sup><bold>III</bold></sup>; Luiz Carlos Bodanese<sup><bold>V</bold></sup>; Francisco Silveira<sup><bold>IX</bold></sup>; Jo&#227;o Pantoja<sup><bold>IV</bold></sup>; Paulo Cesar Pereira da Silva e Souza<sup><bold>VII</bold></sup>; Jo&#227;o Mansur<sup><bold>VI</bold></sup>; Evandro Tinoco Mesquita<sup><bold>I,</bold></sup><xref ref-type="fn" rid="ast"><sup><bold>*</bold></sup></xref></p>
    <p><sup>I</sup>Hospital Pr&#243;-Card&#237;aco </p>
    <p><sup>II</sup>Universidade do Estado do Rio de Janeiro Rio de Janeiro, RJ </p>
    <p><sup>III</sup>Hospital Portugu&#234;s, Salvador, BA </p>
    <p><sup>IV</sup>Hospital Copa D'Or, Rio de Janeiro, RJ </p>
    <p><sup>V</sup>Hospital S&#227;o Lucas, Porto Alegre, RS </p>
    <p><sup>VI</sup>Hospital Samaritano, Rio de Janeiro, RJ </p>
    <p><sup>VII</sup>Hospital de Cl&#237;nicas de Niter&#243;i, Niter&#243;i, RJ </p>
    <p><sup>VIII</sup>Hospital CardioTrauma, Rio de Janeiro, RJ </p>
    <p><sup>IX</sup>Hospital Prontocor, Belo Horizonte, MG - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="nt02">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO: </bold>A embolia pulmonar apresenta alta mortalidade em pacientes com hipotens&#227;o arterial ou choque circulat&#243;rio. Entretanto, em pacientes hemodinamicamente est&#225;veis, a associa&#231;&#227;o de algumas vari&#225;veis cl&#237;nicas com a mortalidade ainda n&#227;o est&#225; claramente estabelecida. </p>
    <p><bold>OBJETIVOS: </bold>Derivar um modelo de estratifica&#231;&#227;o do risco de mortalidade intra-hospitalar em pacientes com embolia pulmonar hemodinamicamente est&#225;veis. </p>
    <p><bold>M&#201;TODOS: </bold>Estudo de coorte multic&#234;ntrico prospectivo de 582 pacientes consecutivos que foram admitidos em unidades de emerg&#234;ncia ou de terapia intensiva, com suspeita cl&#237;nica de embolia pulmonar, e que tiveram o diagn&#243;stico confirmado por meio de um ou mais dos seguintes exames: arteriografia pulmonar, angiotomografia computadorizada helicoidal, angioresson&#226;ncia magn&#233;tica, ecodopplercardiograma, cintilografia pulmonar ou duplex-scan venoso. Os dados sobre caracter&#237;sticas demogr&#225;ficas, comorbidades e manifesta&#231;&#245;es cl&#237;nicas foram coletados e inclu&#237;dos em uma an&#225;lise de regress&#227;o log&#237;stica para compor o modelo de predi&#231;&#227;o. </p>
    <p><bold>RESULTADOS: </bold>A mortalidade global foi de 14,1%. Foram identificadas como vari&#225;veis independentes de risco de &#243;bito: idade &gt; 65 anos; repouso no leito &gt; 72h; cor pulmonale cr&#244;nico; taquicardia sinusal e taquipn&#233;ia. Ap&#243;s a estratifica&#231;&#227;o por faixas de risco, observaram-se mortalidades de 5,4%, 17,8% e 31,3%, respectivamente nos subgrupos de baixo, moderado e alto riscos. O modelo mostrou sensibilidade de 65,5% e especificidade de 80%, com uma &#225;rea sob a curva de 0,77. </p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O: </bold>Em pacientes hemodinamicamente est&#225;veis com embolia pulmonar, a idade &gt; 65 anos, o repouso no leito &gt; 72h, o cor pulmonale cr&#244;nico, a taquicardia sinusal e a taquipn&#233;ia foram preditores independentes da mortalidade intra-hospitalar. Entretanto o modelo de predi&#231;&#227;o necessita ser validado em outras popula&#231;&#245;es para sua incorpora&#231;&#227;o &#224; pr&#225;tica cl&#237;nica.</p>
    <p><bold>Palavras-chave: </bold>Mortalidade hospitalar, embolia pulmonar, doen&#231;a cardiopulmonar, taquicardia sinusal.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A embolia pulmonar (EP) &#233; a terceira causa cardiovascular de admiss&#227;o hospitalar<sup>1</sup>, depois da s&#237;ndrome coronariana aguda e do acidente vascular cerebral, e possui um amplo espectro de manifesta&#231;&#245;es cl&#237;nicas, principalmente quando associada a descompensa&#231;&#245;es de insufici&#234;ncia card&#237;aca<sup>2</sup> e doen&#231;a pulmonar obstrutiva cr&#244;nica. A EP maci&#231;a caracterizada pela instabilidade hemodin&#226;mica define o subgrupo de pacientes de maior gravidade em que observamos a alta taxa de mortalidade<sup>3,4</sup>, os quais podem se beneficiar de uma abordagem terap&#234;utica mais agressiva. Por outro lado, pacientes est&#225;veis clinicamente e considerados de baixo risco exigem um menor tempo de perman&#234;ncia hospitalar e, em alguns casos, podem ser tratados ambulatorialmente com heparina de baixo peso molecular<sup>5,6</sup>. Dessa forma a avalia&#231;&#227;o do progn&#243;stico torna-se &#250;til para guiar a estrat&#233;gia terap&#234;utica e orientar melhor os demais cuidados.</p>
    <p>Se a hipotens&#227;o arterial caracteriza os pacientes com EP com maior risco de morte, nos pacientes est&#225;veis hemodinamicamente, o ecocardiograma, a troponina e o pept&#237;deo natriur&#233;tico cerebral ajudam a identificar pacientes de pior progn&#243;stico. Desde o in&#237;cio da d&#233;cada de 90, a presen&#231;a de disfun&#231;&#227;o do ventr&#237;culo direito demonstrada pelo ecocardiograma em pacientes normotensos, classificados como EP submaci&#231;a, tem sido relacionada &#224; maior mortalidade<sup>7,8</sup>. Apesar de sua capacidade de estratificar pacientes de maior risco, o ecocardiograma nem sempre est&#225; dispon&#237;vel 24 horas di&#225;rias, o que limita sua utiliza&#231;&#227;o.</p>
    <p>A troponina e o pept&#237;deo natriur&#233;tico cerebral s&#227;o m&#233;todos que indiretamente expressam o comprometimento ventr&#237;cular<sup>9,10</sup> e ajudam a selecionar pacientes de maior gravidade<sup>11,12</sup>. Esses exames, apesar de cada vez mais difundidos, ainda s&#227;o pouco utilizados em centros de menor complexidade que tamb&#233;m admitem pacientes com EP.</p>
    <p>Marcadores progn&#243;sticos cl&#237;nicos em pacientes est&#225;veis que possam contribuir para uma estratifica&#231;&#227;o de risco de mortalidade dos pacientes com EP t&#234;m sido pouco estudados<sup>13-15</sup>.Dados demogr&#225;ficos, fatores de risco, sinais e sintomas constituem um grupo de vari&#225;veis de baixa complexidade que podem ser avaliadas em qualquer ambiente hospitalar, independentemente de exames complementares, o que torna a estrat&#233;gia poss&#237;vel de ser universalmente utilizada.</p>
    <p>
      <bold>Objetivos</bold>
    </p>
    <p>O objetivo deste estudo foi elaborar um modelo baseado em indicadores cl&#237;nicos de estratifica&#231;&#227;o do risco de mortalidade intra-hospitalar em pacientes com EP hemodinamicamente est&#225;veis.</p>
    <p>
      <bold>M&#233;todos</bold>
    </p>
    <p>O estudo de coorte multic&#234;ntrico prospectivo foi realizado em 24 centros investigadores de 20 hospitais terci&#225;rios brasileiros, no per&#237;odo de janeiro de 1998 a maio de 2003. A partir de uma base inicial de 727 pacientes consecutivos com suspeita de EP, foram exclu&#237;dos os que apresentaram instabilidade hemodin&#226;mica, sendo analisada uma amostra de 582 pacientes consecutivos (42,1% homens, mediana de idade de 73 anos, variando de 18 a 102), admitidos em unidades de emerg&#234;ncia ou de terapia intensiva. A suspeita cl&#237;nica foi definida pelo m&#233;dico que avaliou o paciente, baseado nos fatores de risco, sinais e sintomas de EP. A press&#227;o arterial sistolica <underline>&gt;</underline> 90 mmHg foi considerada crit&#233;rio para estabilidade hemodin&#226;mica. Al&#233;m da suspeita cl&#237;nica, era necess&#225;ria a documenta&#231;&#227;o de EP por um dos m&#233;todos complementares abaixo relacionados:</p>
    <p>1) Arteriografia pulmonar com visualiza&#231;&#227;o do trombo em art&#233;ria pulmonar.</p>
    <p>2) Angiotomografia helicoidal com visualiza&#231;&#227;o do trombo em art&#233;ria pulmonar.</p>
    <p>3) Angioresson&#226;ncia com visualiza&#231;&#227;o do trombo em art&#233;ria pulmonar.</p>
    <p>4) Ecocardiograma com visualiza&#231;&#227;o do trombo em art&#233;ria pulmonar.</p>
    <p>5) Cintilografia pulmonar de ventila&#231;&#227;o/perfus&#227;o com alta probabilidade de EP.</p>
    <p>6) Duplex-scan com visualiza&#231;&#227;o do trombo e redu&#231;&#227;o da compressibilidade no sistema venoso profundo.</p>
    <p>Foram considerados para an&#225;lise univariada: idade; g&#234;nero; hist&#243;ria pr&#233;via de tromboembolismo venoso; fratura de bacia ou de membros inferiores nos &#250;ltimos 90 dias; cirurgia abdominal ou p&#233;lvica nos &#250;ltimos 30 dias; neoplasia; repouso no leito &gt; 72h; cor pulmonale cr&#244;nico; tabagismo; insufici&#234;ncia card&#237;aca; acidente vascular cerebral; dor tor&#225;cica; taquicardia sinusal ( frequ&#234;ncia card&#237;aca &gt; 100 bpm); s&#237;ncope; dispn&#233;ia; taquipn&#233;ia ( frequ&#234;ncia respirat&#243;ria &gt; 20 irpm); febre (temperatura axilar &gt; 37&#730; C); tosse; cianose e hemoptise ou hemopt&#243;icos.</p>
    <p>As informa&#231;&#245;es coletadas foram inclu&#237;das pelos investigadores de cada centro em um formul&#225;rio padronizado e, posteriormente, foram encaminhadas ao investigador principal para serem colocadas em um banco de dados de formato CSV e exportadas para o pacote estat&#237;stico R vers&#227;o 2.6.0, em que as an&#225;lises foram realizadas<sup>16</sup>.</p>
    <p>
      <bold>An&#225;lise estat&#237;stica</bold>
    </p>
    <p>O modelo utilizou vari&#225;veis demogr&#225;ficas, comorbidades e manifesta&#231;&#245;es cl&#237;nicas que pudessem ser facilmente coletadas durante o primeiro atendimento dos pacientes com EP.</p>
    <p>Os dados foram descritos por meio de porcentagem, m&#233;dias e desvio-padr&#227;o ou mediana e desvio-interquart&#237;lico, de acordo com o tipo de vari&#225;vel (categ&#243;rica, normal e n&#227;o-param&#233;trica). A dicotomiza&#231;&#227;o de vari&#225;veis cont&#237;nuas foi realizada por meio do uso de curva ROC (<italic>Receive Operatoring Characteristic</italic>). Para medir a associa&#231;&#227;o de vari&#225;veis cl&#237;nicas com o desfecho, foram utilizados teste T de Student, Mann-Witney, qui-quadrado ou teste exato de Fisher. Como crit&#233;rio de sele&#231;&#227;o para inclus&#227;o no modelo multivariado, foi considerado um valor de p &lt; 0,20 ou a exist&#234;ncia de forte associa&#231;&#227;o cl&#237;nica com mortalidade<sup>17</sup>.</p>
    <p>O modelo multivariado foi ajustado por meio de uma regress&#227;o log&#237;stica com a sele&#231;&#227;o das vari&#225;veis guiada pela raz&#227;o de verossimilhan&#231;a, utilizando o menor n&#250;mero de vari&#225;veis poss&#237;veis sem perda da capacidade de predi&#231;&#227;o, e sua acur&#225;cia avaliada pela estat&#237;stica C. Ap&#243;s a cria&#231;&#227;o do modelo, foi elaborado um escore de cada vari&#225;vel, baseado no valor do <italic>odds ratio</italic>, aproximado para a unidade. O escore de risco foi analisado por meio do qui-quadrado da tend&#234;ncia linear, e, posteriormente, foi avaliado o risco &#243;bito em cada estrato.</p>
    <p>Foi realizada uma an&#225;lise de sobrevida dos tr&#234;s subgrupos, usando o estimador de Kaplan-Meyer.</p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>Neste estudo, a mortalidade global foi de 14,1%, e as caracter&#237;sticas demogr&#225;ficas e cl&#237;nicas est&#227;o descritas na <xref ref-type="table" rid="tab01">tabela 1</xref>.</p>
    <table-wrap id="tab01">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0135-00011-gt01.jpg"/></table-wrap>
    <p>A mediana de idade foi de 73 anos, variando de 18 a 102 anos. Por meio da curva ROC<sup>16</sup>, foi determinada como melhor ponto de corte a idade de 65 anos, com &#225;rea sob a curva de 0,60 (<xref ref-type="fig" rid="fig01">figura 1</xref>), sensibilidade de 81,8%, especificidade de 88,3%, raz&#227;o de verossimilhan&#231;a positiva de 6,99 e negativa de 0,21. O modelo identificou, al&#233;m da idade &gt; 65 anos, repouso no leito, cor pulmonale cr&#244;nico, taquicardia sinusal e taquipn&#233;ia como vari&#225;veis capazes de predizer de forma independente, por meio da regress&#227;o log&#237;stica, o risco de &#243;bito (<xref ref-type="table" rid="tab02">tabela 2</xref>).</p>
    <fig id="fig01">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0135-00011-gf01.jpg"/></fig>
    <table-wrap id="tab02">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0135-00011-gt02.jpg"/></table-wrap>
    <p>A partir do modelo de predi&#231;&#227;o, foi calculado o risco esperado de &#243;bito para cada paciente, e foi constru&#237;da uma curva ROC<sup>18 </sup>(<xref ref-type="fig" rid="fig02">figura 2</xref>).A &#225;rea sob a curva - tamb&#233;m chamada estat&#237;stica C - foi de 0,77, o que corresponde &#224; acur&#225;cia do modelo e &#224;s caracter&#237;sticas operacionais com sensibilidade de 65,5%, especificidade de 80,0%, raz&#227;o de verossimilhan&#231;a positiva de 3,3 e raz&#227;o de verossimilhan&#231;a negativa de 0,4. A <xref ref-type="fig" rid="fig03">figura 3</xref> mostra a rela&#231;&#227;o entre a probabilidade pr&#233;-teste (14,1%), que corresponde &#224; mortalidade global do estudo, e a probabilidade p&#243;s-teste de morte, no caso do teste positivo (35,1%) e do teste negativo (6,2%). A compara&#231;&#227;o das curvas de mortalidade (<xref ref-type="fig" rid="fig04">figura 4</xref>) mostrou diferen&#231;a entre os grupos de risco com valor de p = 0,000004.</p>
    <fig id="fig02">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0135-00011-gf02.jpg"/></fig>
    <fig id="fig03">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0135-00011-gf03.jpg"/></fig>
    <fig id="fig04">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0135-00011-gf04.jpg"/></fig>
    <p>Baseado no poder de predi&#231;&#227;o de cada vari&#225;vel, guiado pelo respectivo <italic>odds ratio</italic>, o modelo mostrou associa&#231;&#227;o linear para a predi&#231;&#227;o do &#243;bito (p &gt; 0,001).</p>
    <p>Para o c&#225;lculo do escore de pontos de cada paciente, foram utilizados os valores descritos na <xref ref-type="table" rid="tab03">tabela 3</xref>, e a estratifica&#231;&#227;o do risco mostrou 5,4% de &#243;bito entre os pacientes considerados de baixo risco e 17,8% e 33,1%, no grupo de moderado e alto riscos, respectivamente, conforme demonstrado na <xref ref-type="table" rid="tab04">tabela 4</xref>.</p>
    <table-wrap id="tab03">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0135-00011-gt03.jpg"/></table-wrap>
    <table-wrap id="tab04">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0135-00011-gt04.jpg"/></table-wrap>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Os estudos sobre progn&#243;stico com EP utilizam, na sua maioria, dados ecocardiogr&#225;ficos de disfun&#231;&#227;o do ventr&#237;culo direito<sup>19,20</sup> ou laboratoriais, como a eleva&#231;&#227;o da troponina<sup>21,22 </sup>e do pept&#237;deo natriur&#233;tico cerebral<sup>23-25</sup>,para quantificar o risco de pior evolu&#231;&#227;o dos pacientes. Apesar de sua boa acur&#225;cia progn&#243;stica, esses exames n&#227;o est&#227;o amplamente dispon&#237;veis.</p>
    <p>Nesta primeira an&#225;lise de nosso estudo, optamos pela utiliza&#231;&#227;o de um modelo composto puramente por vari&#225;veis cl&#237;nicas, seguindo as recomenda&#231;&#245;es de que, a partir de uma regra de predi&#231;&#227;o mais simples, sua aplica&#231;&#227;o seja mais abrangente<sup>26</sup>. Foram exclu&#237;dos os pacientes com instabilidade hemodin&#226;mica, para que pud&#233;ssemos avaliar um subgrupo mais homog&#234;neo e com menor risco de &#243;bito. Apesar da menor gravidade dessa popula&#231;&#227;o, quando comparados aos pacientes com hipotens&#227;o arterial, a mortalidade global de 14,1% foi superior em rela&#231;&#227;o &#224;s outras publica&#231;&#245;es sobre o tema.</p>
    <p>Wicki e cols.<sup>27</sup>, em um estudo com 296 pacientes consecutivos, constru&#237;ram um modelo de predi&#231;&#227;o, o escore progn&#243;stico de Geneva, e observaram 10.1% de eventos adversos, sendo a mortalidade global de 8,4%. Esse modelo utilizou como preditores de eventos adversos c&#226;ncer, hipotens&#227;o arterial, hipoxemia, insufici&#234;ncia card&#237;aca e hist&#243;ria pr&#233;via ou documenta&#231;&#227;o de trombose venosa profunda no duplex scan.</p>
    <p>Aujesky e cols., no estudo PESI<sup>28</sup>, derivaram um modelo de estratifica&#231;&#227;o de risco em um total de 10.534 pacientes distribu&#237;dos em cinco subgrupos, utilizando 11 vari&#225;veis cl&#237;nicas, e observaram mortalidade global de 9,2%, variando de 1,1% (classe I, muito baixo risco) a 24,5% (classe V, muito alto risco).</p>
    <p>Esses dois modelos foram posteriormente comparados quanto &#224; sua capacidade de selecionar pacientes a serem tratados ambulatorialmente e demonstraram uma diferen&#231;a significativa para a predi&#231;&#227;o de mortalidade em 30 dias (PESI, 0.9%; 95% CI, 0.3 a 2.2; <italic>vs</italic> Geneva, 5.6%; 95% CI, 3.6 a 7.6, p &lt; 0.0001)<sup>5</sup>.</p>
    <p>A maior mortalidade em nossa casu&#237;stica sugere que, apesar da estabilidade hemodin&#226;mica, a popula&#231;&#227;o estudada composta por pacientes admitidos em unidades de terapia intensiva possa ter maior risco de complica&#231;&#245;es. Por esse mesmo motivo, &#233; poss&#237;vel compreender o maior risco de &#243;bito em cada estrato avaliado e comparado com os estudos citados<sup>27,28</sup>.</p>
    <p>A identifica&#231;&#227;o de um subgrupo cujo tratamento possa ser realizado ambulatorialmente n&#227;o foi poss&#237;vel nesta an&#225;lise, uma vez que o risco de mortalidade de 5,4%, atribu&#237;do ao estrato baixo risco, &#233; muito alto para assumir essa conduta. Por outro lado, a mortalidade de 31,3% no subgrupo de alto risco indica a necessidade de maior complexidade nas interven&#231;&#245;es e na vigil&#226;ncia desses pacientes.</p>
    <p>A deriva&#231;&#227;o de um modelo de predi&#231;&#227;o &#233; o in&#237;cio de uma estrat&#233;gia para se conseguir uma regra de decis&#227;o cl&#237;nica, assim sendo etapas de valida&#231;&#227;o interna e externa s&#227;o fundamentais para que o modelo possa ser universalmente aplicado<sup>26</sup>. Bases de dados semelhantes est&#227;o sendo coletadas em outros centros investigadores, de maneira que possamos validar o modelo em outras popula&#231;&#245;es.</p>
    <p>
      <bold>Conclus&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Em pacientes com EP hemodinamicamente est&#225;veis, a idade &gt; 65 anos, o repouso no leito, o cor pulmonale cr&#244;nico, a taquicardia sinusal e a taquipn&#233;ia foram capazes de predizer de forma independente, por meio da regress&#227;o log&#237;stica, o risco de &#243;bito.</p>
    <p>
      <bold>Agradecimentos</bold>
    </p>
    <p>Agradecemos a participa&#231;&#227;o dos seguintes investigadores do EMEP (Estudo Multic&#234;ntrico de Embolia Pulmonar) pela coleta de dados do estudo: Evandro Tinoco Mesquita (Hospital Pr&#243;-Card&#237;aco, Rio de Janeiro, RJ); Jo&#227;o Mansur Filho e Jos&#233; Kezen Camillo Jorge (Hospital Samaritano, Rio de Janeiro, RJ); Gustavo Nobre (Hospital Rio Mar, Rio de Janeiro, RJ); Marcos Baptista, Nelson Arthur, Marcos Knibel e Marcelo Lugarinho (Hospital S&#227;o Lucas, Rio de Janeiro, RJ); Gl&#225;ucia Maria e Ricardo Eiras (Hospital Prontocor, Rio de Janeiro, RJ); Gustavo Gouv&#234;a, Alexandre Drummond, Eduardo Eiras e Emanuel Salgueiro (Casa de Sa&#250;de S&#227;o Jos&#233;, Rio de Janeiro, RJ); M&#244;nica Callafiori (Hospital CardioTrauma, Rio de Janeiro, RJ); Paulo C&#233;sar Pereira da Silva e Souza e Marcelo Magalh&#227;es (Hospital de Cl&#237;nicas de Niter&#243;i, Niter&#243;i, RJ); Ana Paula Lacerda (Hospital Barra D'Or, Rio de Janeiro, RJ); Fernando Pacheco (Hospital Copa D'Or, Rio de Janeiro, RJ); Marcelo Vieira Gomes e Luis Felipe Camille (Cl&#237;nica S&#227;o Vicente, Rio de Janeiro, RJ); Guilherme Aguiar (Hospital S&#227;o Vicente de Paulo, Rio de Janeiro, RJ); Maria Luiza Toscano e Roberto Caetano (Instituto Nacional do C&#226;ncer, Rio de Janeiro, RJ); Jos&#233; P&#233;ricles Esteves e Carolina Barbosa (Hospital Portugu&#234;s, Salvador, BA); Francisco Silveira (Hospital Prontocor, Belo Horizonte, MG); Alex Macedo (Hospital Santa Casa, Santos, SP); Luis Carlos Bodanese (Hospital S&#227;o Lucas, Porto Alegre, RS).</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses </bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo foi parcialmente financiado pela Sanofi-Aventis.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>Este artigo &#233; parte de tese de Doutorado de Andre Volschan pela Universidade do Estado do Rio de Janeiro.</p>
    <p>
      <fn id="nt02" fn-type="corresp">
        <p><a href="#nt01" link-type="internal"/> Correspond&#234;ncia: </p>
        <p> Andr&#233; Volschan </p>
        <p> Rua Baronesa De Pocone, 137/201 - Lagoa </p>
        <p> 22471-270 - Rio de Janeiro, RJ - Brasil </p>
        <p><ext-link xlink:href="mailto:lilirfaria@yahoo.com.br" ext-link-type="email"/>E-mail: </p>
        <p><email xlink:href="volschan@cardiol.br">volschan@cardiol.br</email>, </p>
        <p>
          <email xlink:href="volschan@uol.com.br">volschan@uol.com.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 12/08/08; revisado recebido em 12/09/08; aceito em 19/09/08.</p>
    <p>
      <fn id="ast">
        <label>*</label>
        <p> Em nome dos investigadores do EMEP (Estudo Multic&#234;ntrico de Embolia Pulmonar)</p>
      </fn>
    </p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Giuntini C, Di Ricco G, Marini C, Melillo E, Palla A. Pulmonary embolism: epidemiology. Chest. 1995; 107: 3S-9S.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Pulmonary embolism: epidemiology</article-title>
          <source>Chest</source>
          <date>
            <year>1995</year>
          </date>
          <fpage>3S</fpage>
          <lpage>9S</lpage>
          <volume>107</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Giuntini</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Di Ricco</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Marini</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Melillo</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Palla</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Terzi CB, Lage SG, Dragosavac D, Terzi RGG. Insufici&#234;ncia card&#237;aca grave em unidade de terapia intensiva: existe um &#237;ndice progn&#243;stico ideal? Arq Bras Cardiol. 2006; 87: 344-51.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Insufici&#234;ncia card&#237;aca grave em unidade de terapia intensiva: existe um &#237;ndice progn&#243;stico ideal?</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>344</fpage>
          <lpage>51</lpage>
          <volume>87</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Terzi</surname>
              <given-names>CB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lage</surname>
              <given-names>SG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dragosavac</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Terzi</surname>
              <given-names>RGG</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Goldhaber SZ, Visani L, De Rosa M. Acute pulmonary embolism: clinical outcomes in the International Cooperative Pulmonary Embolism Registry. Lancet. 1999; 353: 1386-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Acute pulmonary embolism: clinical outcomes in the International Cooperative Pulmonary Embolism Registry</article-title>
          <source>Lancet</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>1386</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>353</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Goldhaber</surname>
              <given-names>SZ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Visani</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>De Rosa</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Kurkciyan I, Meron G, Sterz F, Janata K, Domanovits H, Holzer M, et al. Pulmonary embolism as a cause of cardiac arrest: presentation and outcome. Arch Intern Med. 2000; 160: 1529-35.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Pulmonary embolism as a cause of cardiac arrest: presentation and outcome</article-title>
          <source>Arch Intern Med</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>1529</fpage>
          <lpage>35</lpage>
          <volume>160</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kurkciyan</surname>
              <given-names>I</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Meron</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sterz</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Janata</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Domanovits</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Holzer</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Jim&#233;nez D, Yusen RD, Otero R, Uresandi F, Nauffal D, Laserna E, et al. Prognostic models for selecting patients with acute pulmonary embolism for initial outpatient therapy. Chest. 2007; 132 (1): 7-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Prognostic models for selecting patients with acute pulmonary embolism for initial outpatient therapy</article-title>
          <source>Chest</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>7</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>132</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Jim&#233;nez</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Yusen</surname>
              <given-names>RD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Otero</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Uresandi</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nauffal</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Laserna</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Wells PS. Outpatient treatment of patients with deep-vein thrombosis or pulmonary embolism. Curr Opin Pulm Med. 2001; 7: 360-4.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Outpatient treatment of patients with deep-vein thrombosis or pulmonary embolism</article-title>
          <source>Curr Opin Pulm Med</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>360</fpage>
          <lpage>4</lpage>
          <volume>7</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Wells</surname>
              <given-names>PS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Ribeiro A, Lindmarker P, Juhlin-Dannfelt A, Johnsson H, Jorfeldt L. Echocardiography Doppler in pulmonary embolism: right ventricular dysfunction as a predictor of mortality rate. Am Heart J. 1997; 134: 479-87.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Echocardiography Doppler in pulmonary embolism: right ventricular dysfunction as a predictor of mortality rate</article-title>
          <source>Am Heart J</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>479</fpage>
          <lpage>87</lpage>
          <volume>134</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ribeiro</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lindmarker</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Juhlin-Dannfelt</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Johnsson</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jorfeldt</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Grifoni S, Olivotto I, Cecchini P, Pieralli F, Camaiti A, Santoro G, et al. Short-term clinical outcome of patients with pulmonary embolism, normal blood pressure, and echocardiographic right ventricular dysfunction. Circulation. 2000; 101: 2817-22.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Short-term clinical outcome of patients with pulmonary embolism, normal blood pressure, and echocardiographic right ventricular dysfunction</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>2817</fpage>
          <lpage>22</lpage>
          <volume>101</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Grifoni</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Olivotto</surname>
              <given-names>I</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cecchini</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pieralli</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Camaiti</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Santoro</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Meyer T, Binder L, Hruska N, Luthe H, Buchwald AB. Cardiac troponin I elevation in acute pulmonary embolism is associated with right ventricular dysfunction. J Am Coll Cardiol. 2000; 36: 1632-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cardiac troponin I elevation in acute pulmonary embolism is associated with right ventricular dysfunction</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>1632</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <volume>36</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Meyer</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Binder</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hruska</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Luthe</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Buchwald</surname>
              <given-names>AB</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Tulevski II, ten Wolde M, van Veldhuisen DJ, Mulder JW, van der Wall EE, Buller HR, et al. Combined utility of brain natriuretic peptide and cardiac troponin T may improve rapid triage and risk stratification in normotensive patients with pulmonary embolism. Int J Cardiol. 2007; 116: 161-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Combined utility of brain natriuretic peptide and cardiac troponin T may improve rapid triage and risk stratification in normotensive patients with pulmonary embolism</article-title>
          <source>Int J Cardiol</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>161</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <volume>116</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Tulevski</surname>
              <given-names>II</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>ten Wolde</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>van Veldhuisen</surname>
              <given-names>DJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mulder</surname>
              <given-names>JW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>van der Wall</surname>
              <given-names>EE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Buller</surname>
              <given-names>HR</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Becattini C, Vedovati MC, Agnelli G. Prognostic value of troponins in acute pulmonary embolism: a meta-analysis. Circulation. 2007; 116: 427-33.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Prognostic value of troponins in acute pulmonary embolism: a meta-analysis</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>427</fpage>
          <lpage>33</lpage>
          <volume>116</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Becattini</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Vedovati</surname>
              <given-names>MC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Agnelli</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Douketis JD, Leeuwenkamp O, Grobara P, Johnston M, Sohne M, Tem Wolde M, et al. The incidence and prognostic significance of elevated cardiac troponins in patients with submassive pulmonary embolism. J Thromb Haemost. 2005; 3: 508-13.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The incidence and prognostic significance of elevated cardiac troponins in patients with submassive pulmonary embolism</article-title>
          <source>J Thromb Haemost</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>508</fpage>
          <lpage>13</lpage>
          <volume>3</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Douketis</surname>
              <given-names>JD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Leeuwenkamp</surname>
              <given-names>O</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Grobara</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Johnston</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sohne</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tem Wolde</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Aujesky D, Roy PM, Le Manach CP, Verschuren F, Meyer G, Obrosky DS, et al. Validation of a model to predict adverse outcomes in patients with pulmonary embolism. Eur Heart J. 2006; 27: 476-81.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Validation of a model to predict adverse outcomes in patients with pulmonary embolism</article-title>
          <source>Eur Heart J</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>476</fpage>
          <lpage>81</lpage>
          <volume>27</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Aujesky</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Roy</surname>
              <given-names>PM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Le Manach</surname>
              <given-names>CP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Verschuren</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Meyer</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Obrosky</surname>
              <given-names>DS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Aujesky D, Obrosky DS, Stone RA, Auble TE, Perrier A, Cornuz J, et al. A prediction rule to identify low-risk patients with pulmonary embolism. Arch Intern Med. 2006; 166 (2): 169-75.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>A prediction rule to identify low-risk patients with pulmonary embolism</article-title>
          <source>Arch Intern Med</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>169</fpage>
          <lpage>75</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>166</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Aujesky</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Obrosky</surname>
              <given-names>DS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Stone</surname>
              <given-names>RA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Auble</surname>
              <given-names>TE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Perrier</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cornuz</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15.  Jim&#233;nez D, D&#237;az G, Valle M, Mart&#237; D, Escobar C, Vidal R, et al. Prognostic value of syncope in the presentation of pulmonary embolism. Arch Bronconeumol. 2005; 41 (7): 385-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Prognostic value of syncope in the presentation of pulmonary embolism</article-title>
          <source>Arch Bronconeumol</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>385</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>7</issue>
          <volume>41</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Jim&#233;nez</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>D&#237;az</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Valle</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mart&#237;</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Escobar</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Vidal</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. R Development Core Team (2007) R: a language and environment for statistical computing. R Foundation for Statistical Computing, Vienna, Austria; 2007.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>R Development Core Team (2007) R: a language and environment for statistical computing</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Greeland, S. Modeling and variable selection in epidemiology analysis. Am J Public Health. 1989; 79 (3): 340-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Modeling and variable selection in epidemiology analysis</article-title>
          <source>Am J Public Health</source>
          <date>
            <year>1989</year>
          </date>
          <fpage>340</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>79</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Greeland</surname>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. Hanley JA, McNeil BJ. The meaning and use of the area under the receiver operating characteristic (ROC) curve. Radiology. 1982; 143: 29-36.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The meaning and use of the area under the receiver operating characteristic (ROC) curve</article-title>
          <source>Radiology</source>
          <date>
            <year>1982</year>
          </date>
          <fpage>29</fpage>
          <lpage>36</lpage>
          <volume>143</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hanley</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McNeil</surname>
              <given-names>BJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19.  Grifoni S, Vanni S, Magazzini S, Olivotto I, Conti A, Zanobetti M, et al. Association of persistent right ventricular dysfunction at hospital discharge after acute pulmonary embolism with recurrent thromboembolic events.. Arch Intern Med. 2006; 166: 2151-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Association of persistent right ventricular dysfunction at hospital discharge after acute pulmonary embolism with recurrent thromboembolic events.. Arch Intern</article-title>
          <source>Med</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>2151</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <volume>166</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Grifoni</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Vanni</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Magazzini</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Olivotto</surname>
              <given-names>I</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Conti</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zanobetti</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B20">
        <mixed-citation>20. Sociedade Brasileira de Cardiologia. Diretriz de embolia pulmonar. Arq Bras Cardiol. 2004; 83 (supl 1): 1-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Diretriz de embolia pulmonar</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>1</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <volume>83</volume>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B21">
        <mixed-citation>21. Konstantinides S, Geibel A, Olschewski M, Kasper W, Hruska N, J&#228;ckle S, et al. Importance of cardiac troponins I and T in risk stratification of patients with acute pulmonary embolism. Circulation. 2002; 106: 1263-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Importance of cardiac troponins I and T in risk stratification of patients with acute pulmonary embolism</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>1263</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <volume>106</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Konstantinides</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Geibel</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Olschewski</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kasper</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hruska</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>J&#228;ckle</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B22">
        <mixed-citation>22. Giannitsis E, Muller-Bardorff M, Kurowski V, Weidtmann B, Wiegand U, Kampmann M, et al. Independent prognostic value of cardiac troponin T in patients with confirmed pulmonary embolism. Circulation. 2000; 102 (2): 211-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Independent prognostic value of cardiac troponin T in patients with confirmed pulmonary embolism</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>211</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>102</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Giannitsis</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Muller-Bardorff</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kurowski</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Weidtmann</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wiegand</surname>
              <given-names>U</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kampmann</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B23">
        <mixed-citation>23. Pruszczyk P, Kostrubiec M, Bochowicz A, Styczynski G, Szulc M, Kurzyna M, et al. N-terminal pro-brain natriuretic peptide in patients with acute pulmonary embolism. Eur Respir J. 2003; 22: 649-53.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>N-terminal pro-brain natriuretic peptide in patients with acute pulmonary embolism</article-title>
          <source>Eur Respir J</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>649</fpage>
          <lpage>53</lpage>
          <volume>22</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Pruszczyk</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kostrubiec</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bochowicz</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Styczynski</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Szulc</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kurzyna</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B24">
        <mixed-citation>24. Binder L, Pieske B, Olschewski M, Geibel A, Klostermann B, Reiner C, et al. N-terminal pro-brain natriuretic peptide or troponin testing followed by echocardiography for risk stratification of acute pulmonary embolism. Circulation. 2005; 112: 1573-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>N-terminal pro-brain natriuretic peptide or troponin testing followed by echocardiography for risk stratification of acute pulmonary embolism</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>1573</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>112</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Binder</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pieske</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Olschewski</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Geibel</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Klostermann</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Reiner</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B25">
        <mixed-citation>25. Sanchez O, Trinquart L, Colombet I, Durieux P, Huisman MV, Chatellier G, et al. Prognostic value of right ventricular dysfunction in patients with haemodynamically stable pulmonary embolism: a systematic review. Eur Heart J. 2008; 29 (12): 1569-77.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Prognostic value of right ventricular dysfunction in patients with haemodynamically stable pulmonary embolism: a systematic review</article-title>
          <source>Eur Heart J</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>1569</fpage>
          <lpage>77</lpage>
          <issue>12</issue>
          <volume>29</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Sanchez</surname>
              <given-names>O</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Trinquart</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Colombet</surname>
              <given-names>I</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Durieux</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Huisman</surname>
              <given-names>MV</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chatellier</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B26">
        <mixed-citation>26. Thomas G, McGinn TG, Guyatt GH, Wyer PC, Naylor CD, Stiell IG, et al. for the Evidence-Based Medicine Working Group. Users' Guides to the Medical Literature XXII: How to Use Articles About Clinical Decision Rules. JAMA. 2000; 284: 79-84.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Users' Guides to the Medical Literature XXII: How to Use Articles About Clinical Decision Rules</article-title>
          <source>JAMA</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>79</fpage>
          <lpage>84</lpage>
          <volume>284</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Thomas</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McGinn</surname>
              <given-names>TG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Guyatt</surname>
              <given-names>GH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wyer</surname>
              <given-names>PC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Naylor</surname>
              <given-names>CD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Stiell</surname>
              <given-names>IG</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B27">
        <mixed-citation>27. Wicki J, Perrier A, Perneger TV, Bounameaux H, Junod AF. Predicting adverse outcome in patients with acute pulmonary embolism: a risk score. Thromb Haemost. 2000; 84 (4): 548-52.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Predicting adverse outcome in patients with acute pulmonary embolism: a risk score</article-title>
          <source>Thromb Haemost</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>548</fpage>
          <lpage>52</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>84</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Wicki</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Perrier</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Perneger</surname>
              <given-names>TV</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bounameaux</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Junod</surname>
              <given-names>AF</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B28">
        <mixed-citation>28. Aujesky D, Obrosky DS, Stone RA, Auble TE, Perrier A, Cornuz J, et al. Derivation and validation of a prognostic model for pulmonary embolism. Am J Resp Crit Care Med. 2005; 172: 1041-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Derivation and validation of a prognostic model for pulmonary embolism</article-title>
          <source>Am J Resp Crit Care Med</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>1041</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <volume>172</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Aujesky</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Obrosky</surname>
              <given-names>DS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Stone</surname>
              <given-names>RA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Auble</surname>
              <given-names>TE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Perrier</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cornuz</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Predictors of hospital mortality in hemodynamically stable patients with pulmonary embolism</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: Pulmonary embolism is associated with high mortality in patients with hypotension or circulatory shock. However, the association between some clinical variables and mortality is still unclear in hemodynamically stable patients. OBJECTIVES: To derive an in-hospital mortality risk stratification model in hemodynamically stable patients with pulmonary embolism. METHODS: This is a prospective multicenter cohort study of 582 consecutive patients admitted in emergency units or intensive care units with clinically suspected pulmonary embolism and whose diagnosis was confirmed by one or more of the following tests: pulmonary arteriography, spiral CT angiography, magnetic resonance angiography, Doppler echocardiography, pulmonary scintigraphy, or venous duplex scan. Data on demographics, comorbidities and clinical manifestations were collected and included in a logistic regression analysis so as to build the prediction model. RESULTS: Overall mortality was 14.1%. The following parameters were identified as independent death risk variables: age &gt; 65 years, bed rest &gt; 72h, chronic cor pulmonale, sinus tachycardia, and tachypnea. After risk stratification, mortalities of 5.4%, 17.8%, and 31.3% were found in the low, moderate and high-risk subgroups, respectively. The model showed 65.5% sensitivity and 80% specificity, with a 0.77 area under the curve. CONCLUSION: In hemodynamically stable patients with pulmonary embolism, age &gt; 65 years, bed rest &gt; 72h, chronic cor pulmonale, sinus tachycardia and tachypnea were independent predictors of in-hospital mortality. However, further validation of the prediction model in other populations is required so that it can be incorporated into the clinical practice.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Hospital mortality</kwd>
        <kwd>pulmonary embolism</kwd>
        <kwd>pulmonary heart disease</kwd>
        <kwd>tachycardia</kwd>
        <kwd>sinus</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ORIGINAL ARTICLE</bold>
      </p>
      <p><undefined id="cima-body2"/>Predictors of hospital mortality in hemodynamically stable patients with pulmonary embolism</p>
      <p>Andr&#233; Volschan<sup><bold>I</bold></sup>; Denilson Albuquerque<sup><bold>II</bold></sup>; Bernardo Rangel Tura<sup><bold>II</bold></sup>; Marcos Knibel<sup><bold>VIII</bold></sup>; Jos&#233; P&#233;ricles Esteves<sup><bold>III</bold></sup>; Luiz Carlos Bodanese<sup><bold>V</bold></sup>; Francisco Silveira<sup><bold>IX</bold></sup>; Jo&#227;o Pantoja<sup><bold>IV</bold></sup>; Paulo Cesar Pereira da Silva e Souza<sup><bold>VII</bold></sup>; Jo&#227;o Mansur<sup><bold>VI</bold></sup>; Evandro Tinoco Mesquita<sup><bold>I,</bold></sup><sup><bold>*</bold></sup> </p>
      <p><sup>I</sup>Hospital Pr&#243;-Card&#237;aco, Rio de Janeiro, RJ</p>
      <p><sup>II</sup>Universidade do Estado do Rio de Janeiro, Rio de Janeiro, RJ</p>
      <p><sup>III</sup>Hospital Portugu&#234;s, Salvador, BA</p>
      <p><sup>IV</sup>Hospital Copa D'Or, Rio de Janeiro, RJ</p>
      <p><sup>V</sup>Hospital S&#227;o Lucas, Porto Alegre, RS</p>
      <p><sup>VI</sup>Hospital Samaritano, Rio de Janeiro, RJ</p>
      <p><sup>VII</sup>Hospital de Cl&#237;nicas de Niter&#243;i, Niter&#243;i, RJ</p>
      <p><sup>VIII</sup>Hospital CardioTrauma, Rio de Janeiro, RJ</p>
      <p><sup>IX</sup>Hospital Prontocor, Belo Horizonte, MG - Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>SUMMARY</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND:</bold> Pulmonary embolism is associated with high mortality in patients with hypotension or circulatory shock. However, the association between some clinical variables and mortality is still unclear in hemodynamically stable patients.</p>
      <p><bold>OBJECTIVE:</bold> To derive an in-hospital mortality risk stratification model in hemodynamically stable patients with pulmonary embolism.</p>
      <p><bold>METHODS:</bold> This is a prospective multicenter cohort study of 582 consecutive patients admitted in emergency units or intensive care units with clinically suspected pulmonary embolism and whose diagnosis was confirmed by one or more of the following tests: pulmonary arteriography, spiral CT angiography, magnetic resonance angiography, Doppler echocardiography, pulmonary scintigraphy, or venous duplex scan. Data on demographics, comorbidities and clinical manifestations were collected and included in a logistic regression analysis so as to build the prediction model. </p>
      <p><bold>RESULTS:</bold> Overall mortality was 14.1%. The following parameters were identified as independent death risk variables: age &gt; 65 years, bed rest &gt; 72h, chronic cor pulmonale, sinus tachycardia, and tachypnea. After risk stratification, mortalities of 5.4%, 17.8%, and 31.3% were found in the low, moderate and high-risk subgroups, respectively. The model showed 65.5% sensitivity and 80% specificity, with a 0.77 area under the curve. </p>
      <p><bold>CONCLUSION:</bold> In hemodynamically stable patients with pulmonary embolism, age &gt; 65 years, bed rest &gt; 72h, chronic cor pulmonale, sinus tachycardia and tachypnea were independent predictors of in-hospital mortality. However, further validation of the prediction model in other populations is required so that it can be incorporated into the clinical practice. </p>
      <p><bold>Key words:</bold> Hospital mortality; pulmonary embolism; pulmonary heart disease; tachycardia, sinus.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>Pulmonary embolism (PE) is the third cardiovascular cause of hospital admission<sup>1</sup>, following acute coronary syndrome and stroke. It has a broad spectrum of clinical manifestations, especially when associated with decompensated heart failure<sup>2</sup> and chronic obstructive pulmonary disease. Massive PE characterized by hemodynamic instability defines the subgroup of more severely ill patients among whom high mortality rates are observed<sup>3,4</sup>, and who can benefit from a more aggressive therapeutic approach. On the other hand, clinically stable patients considered at low risk require a shorter length of hospital stay and, in some cases, can be treated as outpatients with low-molecular-weight heparin<sup>5,6</sup>. Thus, prognostic assessment becomes useful to guide the therapeutic strategy and other care.</p>
      <p>If, on one hand, hypotension characterizes patients with PE at a higher risk of death, on the other hand echocardiogram, troponin, and brain natriuretic peptide levels help identify cases with a worse prognosis in hemodynamically stable patients. Since the early 1990's, the presence of right ventricular dysfunction as detected in the echocardiogram of normotensive patients classified as having submassive PE has been related to higher mortality<sup>7,8</sup>. Despite its ability to stratify patients at a higher risk, echocardiography is not always available 24 hours a day, and this limits its use. </p>
      <p>Troponin and brain natriuretic peptide are parameters that indirectly express ventricular involvement<sup>9,10</sup> and help select patients at a higher risk<sup>11,12</sup>. Although the use of these tests has progressively increased, they are still uncommonly used in less complex health centers that also admit patients with PE.</p>
      <p>Prognostic clinical markers in stable patients that may contribute to death risk stratification in patients with PE have not been frequently studied<sup>13-15</sup>. Demographic data, risk factors, signs and symptoms comprise a group of low-complexity variables that can be assessed at any hospital environment, regardless of ancillary tests, and this makes this strategy universally usable. </p>
      <p>
        <bold>Objective</bold>
      </p>
      <p>The objective of this study was to elaborate a model based on clinical stratification markers of in-hospital mortality risk in hemodynamically stable patients with PE.</p>
      <p>
        <bold>Methods</bold>
      </p>
      <p>This is a prospective multicenter cohort study conducted in 24 investigation centers of 20 Brazilian tertiary-care hospitals from January 1988 to May 2003. From an initial group of 727 consecutive patients with suspected PE, those presenting hemodynamic instability were excluded; thus a sample of 582 consecutive patients (42.1% males, median age of 73 years, ranging from 18 to 102) admitted in emergency or intensive care units was analyzed. PE was clinically suspected by the physician who evaluated the patient, based on risk factors, signs and symptoms of the disease. Systolic blood pressure <underline>&gt;</underline> 90 mmHg was considered a criterion of hemodynamic stability. In addition to clinical suspicion, PE had to be documented using one of the following ancillary methods:</p>
      <p>1. Pulmonary arteriography with visualization of the thrombus in pulmonary artery.</p>
      <p>2. Spiral CT angiography with visualization of the thrombus in pulmonary artery.</p>
      <p>3. Magnetic resonance angiography with visualization of the thrombus in pulmonary artery.</p>
      <p>4. Echocardiography with visualization of the thrombus in pulmonary artery.</p>
      <p>5. Ventilation/perfusion pulmonary scintigraphy with a high probability of PE.</p>
      <p>6. Duplex scan with visualization of the thrombus and reduced compressibility in the deep venous system.</p>
      <p>The following variables were considered for the univariate analysis: age, gender, previous history of venous thromboembolism, hip or lower limb fracture in the past 90 days, abdominal or pelvic surgery in the past 30 days, neoplasia, bed rest &gt; 72h, chronic cor pulmonale, cigarette smoking, heart failure, stroke, chest pain, sinus tachycardia (heart rate &gt; 100 bpm), syncope, dyspnea, tachypnea (respiratory rate &gt; 20 bpm), fever (axillary temperature &gt; 37 &#186;C), cough, cyanosis and hemoptisis or bloody sputum. </p>
      <p>The information collected was included in a standardized form by investigators of each study center and later sent to the chief investigator, to be stored in a CSV-format database and exported to the R statistical package version 2.6.0, where the analyses were carried out<sup>16</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Statistical analysis</bold>
      </p>
      <p>The model used demographic variables, comorbidities and clinical manifestations that could be easily collected during the baseline visit of patients with PE.</p>
      <p>Data were described as percentages, means and standard deviation or median and interquartile deviation, according to the type of variable (categorical, normal, and nonparametric). Dichotomization of continuous variables was performed using the ROC (Receiver Operating Characteristic) curve. Student's t, Mann-Whitney, chi square or Fisher's exact tests were used to measure the association between clinical variables and the endpoint. P values &lt; 0.20 or the existence of a strong clinical association with mortality were used as selection criteria for inclusion in the multivariate model<sup>17</sup>. </p>
      <p>The multivariate model was adjusted using logistic regression with the selection of variables guided by the likelihood ratio, using the least possible number of variables without loss of the predictive ability; its accuracy was assessed by the C statistics. After the model was created, a score was elaborated based on the odds ratio value approximate to the unit of each variable. The risk score was analyzed using the chi square test of linear trend, and the death risk was further evaluated in each stratum. </p>
      <p>Survival analysis was carried out in the three subgroups using the Kaplan-Meyer estimator. </p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>The overall mortality of this study was 14.1%; demographic and clinical characteristics are described in <xref ref-type="table" rid="tab1-body2">Table 1</xref>.</p>
      <table-wrap id="tab1-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0135-00011-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>The median age was 73 years, ranging from 18 to 102 years, and the best cut-off point was the age of 65 years, as determined using the ROC curve<sup>16</sup>, with an area under the curve of 0.60 (<xref ref-type="fig" rid="fig1-body2">Figure 1</xref>), sensitivity of 81.8%, specificity of 88.3%, and positive and negative likelihood ratios of 6.99 and 0.21, respectively. In addition to age &gt; 65 years, the model identified bed rest, chronic cor pulmonale, sinus tachycardia, and tachypnea as variables able to independently predict death risk, using logistic regression (<xref ref-type="table" rid="tab2-body2">Table 2</xref>).</p>
      <fig id="fig1-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0135-00011-gf01-en.jpg"/></fig>
      <table-wrap id="tab2-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0135-00011-gt02-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>From the prediction model, the expected death risk was calculated for each patient, and an ROC curve was constructed<sup>18</sup> (<xref ref-type="fig" rid="fig2-body2">Figure 2</xref>). The area under the curve - also known as C statistics - was 0.77, which corresponds to the model accuracy, and operating characteristics with 65.5% sensitivity, 80.0% specificity, positive likelihood ratio of 3.3, and negative likelihood ratio of 0.4. <xref ref-type="fig" rid="fig3-body2">Figure 3</xref> shows the relationship between pre-test probability (14.1%), which corresponds to the overall mortality in the study, and the post-test probability of death in the case of a positive test (35.1%) and of a negative test (6.2%). Comparison of mortality curves (<xref ref-type="fig" rid="fig4-body2">Figure 4</xref>) showed a significant difference between the risk groups, with p value = 0.000004.</p>
      <fig id="fig2-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0135-00011-gf02-en.jpg"/></fig>
      <fig id="fig3-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0135-00011-gf03-en.jpg"/></fig>
      <fig id="fig4-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0135-00011-gf04-en.jpg"/></fig>
      <p>Based on the predictive power of each variable, as guided by the respective odds ratio, the model showed a linear association for prediction of death (p&gt;0.001).</p>
      <p>For the calculation of the score points of each patient, values described in <xref ref-type="table" rid="tab3-body2">Table 3</xref> were used; the risk stratification showed a death risk of 5.4% among patients considered at low risk, and of 17.8% and 33.1% in the moderate and high risk groups, respectively, as shown in <xref ref-type="table" rid="tab4-body2">Table 4</xref>. </p>
      <table-wrap id="tab3-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0135-00011-gt03-en.jpg"/></table-wrap>
      <table-wrap id="tab4-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0135-00011-gt04-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>Most of the studies on the prognosis of PE use echocardiographic data of right ventricular dysfunction<sup>19,20</sup> or laboratory data such as troponin<sup>21,22</sup> and brain natriuretic peptide<sup>23-25</sup> elevation to quantify the risk of a worse outcome for the patients. Despite their good prognostic accuracy, these tests are not broadly available. </p>
      <p>In this first analysis of our study, we chose to use a model comprised of clinical variables only, based on the recommendations that by using a simpler prediction rule its application becomes more encompassing<sup>26</sup>. Hemodynamically unstable patients were excluded so that we could evaluate a more homogeneous subgroup at a lower death risk. Despite the fact that this population was less severely ill in comparison to patients with hypotension, the overall mortality of 14.1% was higher than those found in related publications. </p>
      <p>Wicki et al<sup>27</sup> studied 296 consecutive patients and constructed a prediction model, the Geneva prognostic score, and observed 10.1% of adverse events, with an overall mortality of 8.4%. The predictors of adverse events used in this model were cancer, hypotension, hypoxemia, heart failure, history of previous deep-vein thrombosis, and documented deep-vein thrombosis on duplex scan. </p>
      <p>In the PESI study<sup>28</sup>, Aujesky et al derived a risk stratification model in a total of 10,534 patients distributed into five subgroups using 11 clinical variables, and observed an overall mortality of 9.2%, ranging from 1.1% (Class I, very low risk) to 24.5% (Class V, very high risk).</p>
      <p>These two models were later compared as to their ability to select patients for treatment as outpatients, and demonstrated a significant difference for the prediction of 30-day mortality (PESI 0.9%; 95% CI, 0.3 to 2.2; vs Geneva, 5.6%; 95% CI, 3.6 to 7.6 - p &lt; 0.0001)<sup>5</sup>. </p>
      <p>The higher mortality in our case series suggests that, despite hemodynamic stability, the population studied, which was comprised of patients admitted in intensive care units, could be at a higher risk of complications. For the same reason, it is possible to understand the higher death risk in each stratum assessed in comparison with those of other studies mentioned<sup>27,28</sup>. </p>
      <p>The identification of a subgroup that could be treated on an outpatient basis was not possible in this analysis, since the 5.4% mortality risk attributed to the low-risk stratum is too high to permit the choice of this treatment modality. On the other hand, the 31.3% mortality in the high-risk subgroup indicates the need for more complex interventions and surveillance of these patients.</p>
      <p>Derivation of a prediction model is the starting point of a strategy to obtain a rule for clinical decision making. Thus, internal and external validation phases are fundamental for the model to be universally applied<sup>26</sup>. Similar databases are being collected in other investigation centers, so that we can validate the model in other populations. </p>
      <p>
        <bold>Conclusions</bold>
      </p>
      <p>In hemodynamically stable patients with PE, age &gt; 65 years, bed rest, chronic cor pulmonale, sinus tachycardia, and tachypnea were able to independently predict death risk using the logistic regression model.</p>
      <p>
        <bold>Acknowledge</bold>
      </p>
      <p>We acknowledge the participation of the following EMEP (<italic>Estudo Multic&#234;ntrico de Embolia Pulmonar - </italic>Multicenter Study on Pulmonary Embolism) investigators, for data collection:</p>
      <p>Evandro Tinoco Mesquita (Hospital Pr&#243;Card&#237;aco) Rio de Janeiro RJ, Jo&#227;o Mansur Filho, Jos&#233; Kezen Camillo Jorge (Hospital Samaritano) Rio de Janeiro RJ, Gustavo Nobre (Hospital Rio Mar) Rio de Janeiro RJ, Marcos Baptista, Nelson Arthur, Marcos Knibel, Marcelo Lugarinho (Hospital Lucas Hospital) Rio de Janeiro RJ, Gl&#225;ucia Maria, Ricardo Eiras (Hospital Prontocor) Rio de Janeiro RJ, Gustavo Gouv&#234;a, Alexandre Drumond, Eduardo Eiras, Emanuel Salgueiro (Casa de Sa&#250;de S&#227;o Jos&#233;) Rio de Janeiro RJ, M&#244;nica Callafiori (Hospital CardioTrauma) Rio de Janeiro RJ, Paulo C&#233;sar Pereira da Silva e Souza, Marcelo Magalh&#227;es (Hospital de Clinicas de Niter&#243;i) Niter&#243;i RJ, Ana Paula Lacerda (Hospital Barra D`Or) Rio de Janeiro RJ, Fernando Pacheco (Hospital Copa D`Or) Rio de Janeiro RJ, Marcelo Vieira Gomes, Luis Felipe Camille (Clinica S&#227;o Vicente) Rio de Janeiro RJ, Guilherme Aguiar (Hospital S&#227;o Vicente de Paulo) Rio de Janeiro RJ, Maria Luiza Toscano, Roberto Caetano (Instituto Nacional do Cancer) Rio de Janeiro RJ, Jos&#233; P&#233;ricles Esteves, Carolina Barbosa (Hospital Portugu&#234;s) Salvador BA, Francisco Silveira (Hospital Prontocor) Belo Horizonte MG, Alex Macedo (Hospital Santa Casa) Santos SP, Luis Carlos Bodanese (Hospital S&#227;o Lucas) Porto Alegre RS.</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>This study was partially funded by Sanofi-Aventis.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This article is part of the thesis of doctorla submitted by Andre Volschan, from Universidade do Estado do Rio de Janeiro.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Predictores de mortalidad hospitalaria en pacientes con embolia pulmonar estables hemodin&#225;micamente</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: La embolia pulmonar presenta alta mortalidad en pacientes con hipotensisn arterial o shock circulatorio. Sin embargo, en pacientes hemodinamicamente estables, la asociacisn de algunas variables clmnicas con la mortalidad todavma no esta claramente establecida. OBJETIVO: Derivar un modelo de estratificacisn del riesgo de mortalidad intrahospitalaria en pacientes con embolia pulmonar hemodinamicamente estables. MITODOS: Estudio de cohorte multicintrico prospectivo de 582 pacientes consecutivos que ingresaron en unidades de emergencia o de terapia intensiva, con sospecha clmnica de embolia pulmonar, y que tuvieron el diagnsstico confirmado por medio de uno o mas de los examenes: arteriografma pulmonar, angiotomografma computadorizada helicoidal, angiorresonancia magnitica, ecocardiografma doppler, centellografma pulmonar o duplex scan venoso. Los datos sobre caractermsticas demograficas, comorbilidades y manifestaciones clmnicas se recolectaron e se incluyeron en un analisis de regresisn logmstica para componer el modelo de prediccisn. RESULTADOS: La mortalidad global fue del 14,1%. Se identificaron como variables independientes de riesgo de sbito: edad &gt; 65 aqos; reposo en la cama &gt; 72h; cor pulmonale crsnico; taquicardia sinusal y taquipnea. Tras la estratificacisn por franjas de riesgo, se observaron mortalidades del 5,4%, el 17,8% y el 31,3%, respectivamente en los subgrupos de bajo, moderado y alto riesgos. El modelo revels sensibilidad del 65,5% y especificidad del 80%, con un area bajo la curva de 0,77. CONCLUSISN: En pacientes hemodinamicamente estables con embolia pulmonar, la edad &gt; 65 aqos, el reposo en la cama &gt; 72h, el cor pulmonale crsnico, la taquicardia sinusal y la taquipnea fueron predictores independientes de la mortalidad intrahospitalaria. Sin embargo, el modelo de prediccisn necesita validarse en otras poblaciones para su incorporacisn a la practica clmnica. (Arq Bras Cardiol 2009; 93(2) : 132-137)</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Mortalidad hospitalaria</kwd>
        <kwd>embolia pulmonar</kwd>
        <kwd>enfermedad cardiopulmonar</kwd>
        <kwd>taquicardia sinusal</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <p><undefined id="topo-body3"/>Predictores de mortalidad hospitalaria en pacientes con embolia pulmonar estables hemodin&#225;micamente</p>
      <p>Andr&#233; Volschan<sup><bold>I</bold></sup>; Denilson Albuquerque<sup><bold>II</bold></sup>; Bernardo Rangel Tura<sup><bold>II</bold></sup>; Marcos Knibel<sup><bold>VIII</bold></sup>; Jos&#233; P&#233;ricles Esteves<sup><bold>III</bold></sup>; Luiz Carlos Bodanese<sup><bold>V</bold></sup>; Francisco Silveira<sup><bold>VIIII</bold></sup>; Jo&#227;o Pantoja<sup><bold>IV</bold></sup>; Paulo Cesar Pereira da Silva e Souza<sup><bold>VII</bold></sup>; Jo&#227;o Mansur<sup><bold>VI</bold></sup>; Evandro Tinoco Mesquita<sup><bold>I</bold></sup><sup><bold>*</bold></sup></p>
      <p><sup>I</sup>Hospital Pr&#243;-Card&#237;aco, Rio de Janeiro, RJ</p>
      <p><sup>II</sup>Universidade do Estado do Rio de Janeiro, Rio de Janeiro, RJ</p>
      <p><sup>III</sup>Hospital Portugu&#234;s, Salvador, BA</p>
      <p><sup>IV</sup>Hospital Copa D'Or, Rio de Janeiro, RJ</p>
      <p><sup>V</sup>Hospital S&#227;o Lucas, Porto Alegre, RS</p>
      <p><sup>VI</sup>Hospital Samaritano, Rio de Janeiro, RJ</p>
      <p><sup>VII</sup>Hospital de Cl&#237;nicas de Niter&#243;i, Niter&#243;i, RJ</p>
      <p><sup>VIII</sup>Hospital CardioTrauma, Rio de Janeiro, RJ</p>
      <p><sup>IX</sup>Hospital Prontocor, Belo Horizonte, MG - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMO</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> La embolia pulmonar presenta alta mortalidad en pacientes con hipotensi&#243;n arterial o shock circulatorio. Sin embargo, en pacientes hemodin&#225;micamente estables, la asociaci&#243;n de algunas variables cl&#237;nicas con la mortalidad todav&#237;a no est&#225; claramente establecida.</p>
      <p><bold>OBJETIVO:</bold> Derivar un modelo de estratificaci&#243;n del riesgo de mortalidad intrahospitalaria en pacientes con embolia pulmonar hemodin&#225;micamente estables.</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Estudio de cohorte multic&#233;ntrico prospectivo de 582 pacientes consecutivos que ingresaron en unidades de emergencia o de terapia intensiva, con sospecha cl&#237;nica de embolia pulmonar, y que tuvieron el diagn&#243;stico confirmado por medio de uno o m&#225;s de los ex&#225;menes: arteriograf&#237;a pulmonar, angiotomograf&#237;a computadorizada helicoidal, angiorresonancia magn&#233;tica, ecocardiograf&#237;a doppler, centellograf&#237;a pulmonar o duplex scan venoso. Los datos sobre caracter&#237;sticas demogr&#225;ficas, comorbilidades y manifestaciones cl&#237;nicas se recolectaron e se incluyeron en un an&#225;lisis de regresi&#243;n log&#237;stica para componer el modelo de predicci&#243;n.</p>
      <p><bold>RESULTADOS:</bold> La mortalidad global fue del 14,1%. Se identificaron como variables independientes de riesgo de &#243;bito: edad &gt; 65 a&#241;os; reposo en la cama &gt; 72h; cor pulmonale cr&#243;nico; taquicardia sinusal y taquipnea. Tras la estratificaci&#243;n por franjas de riesgo, se observaron mortalidades del 5,4%, el 17,8% y el 31,3%, respectivamente en los subgrupos de bajo, moderado y alto riesgos. El modelo revel&#243; sensibilidad del 65,5% y especificidad del 80%, con un &#225;rea bajo la curva de 0,77.</p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N:</bold> En pacientes hemodin&#225;micamente estables con embolia pulmonar, la edad &gt; 65 a&#241;os, el reposo en la cama &gt; 72h, el cor pulmonale cr&#243;nico, la taquicardia sinusal y la taquipnea fueron predictores independientes de la mortalidad intrahospitalaria. Sin embargo, el modelo de predicci&#243;n necesita validarse en otras poblaciones para su incorporaci&#243;n a la pr&#225;ctica cl&#237;nica. (Arq Bras Cardiol 2009; 93(2) : 132-137)</p>
      <p><bold>Palabras clave:</bold> Mortalidad hospitalaria, embolia pulmonar, enfermedad cardiopulmonar, taquicardia sinusal.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La embolia pulmonar (EP) es la tercera causa cardiovascular de ingreso hospitalario<sup>1</sup>, luego del s&#237;ndrome coronario agudo y del accidente cerebrovascular, y posee un amplio espectro de manifestaciones cl&#237;nicas, principalmente cuando asociada a descompensaciones de insuficiencia cardiaca<sup>2</sup> y enfermedad pulmonar obstructiva cr&#243;nica. La EP masiva, caracterizada por la instabilidad hemodin&#225;mica, define el subgrupo de pacientes de mayor severidad en el que observamos la alta tasa de mortalidad<sup>3,4</sup>, los que pueden beneficiarse de un abordaje terap&#233;utico m&#225;s agresivo. Por otra parte, pacientes cl&#237;nicamente estables y considerados como de bajo riesgo exigen un menor tiempo de permanencia hospitalaria y, en algunos casos, se pueden tratar en ambulatorio con heparina de bajo peso molecular<sup>5,6</sup>. De esa forma, la evaluaci&#243;n del pron&#243;stico se vuelve &#250;til para guiar la estrategia terap&#233;utica y orientar de mejor modo los dem&#225;s cuidados.</p>
      <p>Si la hipotensi&#243;n arterial caracteriza a los pacientes con EP con mayor riesgo de muerte, en los pacientes estable hemodin&#225;micamente, el ecocardiograma, la troponina y el p&#233;ptido natriur&#233;tico cerebral ayudan a identificar pacientes de peor pron&#243;stico. Desde el inicio de la d&#233;cada de 1990, la presencia de disfunci&#243;n del ventr&#237;culo derecho, demostrada por el ecocardiograma en pacientes normotensos, clasificados como EP submasiva, ha sido relacionada a la mayor mortalidad<sup>7,8</sup>. A pesar de su capacidad de estratificar pacientes de mayor riesgo, el ecocardiograma ni siempre est&#225; disponible 24 horas diarias, lo que limita su utilizaci&#243;n.</p>
      <p>La troponina y el p&#233;ptido natriur&#233;tico cerebral son m&#233;todos que indirectamente expresan el compromiso ventr&#237;cular<sup>9,10</sup> y ayudan a seleccionar a pacientes de mayor gravedad<sup>11,12</sup>. Esos ex&#225;menes, a pesar de cada vez m&#225;s difundidos, todav&#237;a se utilizan cada vez menos en centros de menor complejidad que admiten tambi&#233;n a pacientes con EP.</p>
      <p>Marcadores pron&#243;sticos cl&#237;nicos en pacientes estables que puedan contribuir a una estratificaci&#243;n de riesgo de mortalidad de los pacientes con EP han sido poco estudiados<sup>13-15</sup>. Datos demogr&#225;ficos, factores de riesgo, se&#241;ales y s&#237;ntomas constituyen un grupo de variables de baja complejidad que se pueden evaluar en cualquier ambiente hospitalario, independientemente de ex&#225;menes complementarios, lo que convierte la estrategia posible de utilizarse universalmente.</p>
      <p>
        <bold>Objetivos</bold>
      </p>
      <p>El objetivo de este estudio fue elaborar un modelo basado en indicadores cl&#237;nicos de estratificaci&#243;n del riesgo de mortalidad intrahospitalaria en pacientes con EP, hemodin&#225;micamente estables.</p>
      <p>
        <bold>M&#233;todos</bold>
      </p>
      <p>El estudio de cohorte multic&#233;ntrico prospectivo se llev&#243; a cabo en 24 centros investigadores de 20 hospitales terciarios brasile&#241;os, en el per&#237;odo de enero de 1998 a mayo del 2003. Desde una base inicial de 727 pacientes consecutivos con sospecha EP, se excluyeron a aquellos que presentaron inestabilidad hemodin&#225;mica, con el an&#225;lisis de una muestra de 582 pacientes consecutivos (42,1% varones, mediana de edad de 73 a&#241;os, variando desde 18 hasta 102), ingresados en unidades de emergencia o de terapia intensiva. El m&#233;dico que evalu&#243; el paciente defini&#243; la sospecha cl&#237;nica, basado en los factores de riesgo, se&#241;ales y s&#237;ntomas de EP. La presi&#243;n arterial sist&#243;lica <underline>&gt;</underline> 90 mm Hg se consider&#243; como criterio para estabilidad hemodin&#225;mica. Adem&#225;s de la sospecha cl&#237;nica, se necesitaba la documentaci&#243;n de EP mediante uno de los m&#233;todos complementarios listados a continuaci&#243;n:</p>
      <p>1) Arteriograf&#237;a pulmonar con visualizaci&#243;n del trombo en arteria pulmonar.</p>
      <p>2) Angiotomograf&#237;a helicoidal con visualizaci&#243;n del trombo en arteria pulmonar.</p>
      <p>3) Angiorresonancia con visualizaci&#243;n del trombo en arteria pulmonar.</p>
      <p>4) Ecocardiograma con visualizaci&#243;n del trombo en arteria pulmonar.</p>
      <p>5) Centellograf&#237;a pulmonar de ventilaci&#243;n/perfusi&#243;n con alta probabilidad de EP.</p>
      <p>6) Duplex scan con visualizaci&#243;n del trombo y reducci&#243;n de la compresibilidad en el sistema venoso profundo.</p>
      <p>Se tuvieron en cuenta para an&#225;lisis univariado: edad; g&#233;nero; historia previa de tromboembolismo venoso; fractura de cadera o de miembros inferiores en los &#250;ltimos 90 d&#237;as; cirug&#237;a abdominal o p&#233;lvica en los &#250;ltimos 30 d&#237;as; neoplasia; reposo en la cama &gt; 72h; Cor pulmonale cr&#243;nico; tabaquismo; insuficiencia cardiaca; accidente cerebrovascular; dolor tor&#225;cico; taquicardia sinusal (frecuencia cardiaca &gt; 100 lpm); s&#237;ncope; dispnea; taquipnea (frecuencia respiratoria &gt; 20 irpm); fiebre (temperatura axilar &gt; 37&#186; C); tos; cianosis y hemoptisis o hemoptoicos.</p>
      <p>Los investigadores incluyeron las informaciones recolectadas de cada centro en un formulario estandarizado y, posteriormente, se remetieron al investigador principal para incluirse en un banco de datos de formato CSV y exportadas a un paquete estad&#237;stico R versi&#243;n 2.6.0, en el que se efectuaron los an&#225;lisis<sup>16</sup>.</p>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis estad&#237;stico</bold>
      </p>
      <p>El modelo utiliz&#243; variables demogr&#225;ficos, comorbilidades y manifestaciones cl&#237;nicas que pudieran recolectarse f&#225;cilmente durante la primera atenci&#243;n de los pacientes con EP.</p>
      <p> Los datos se describieron por medio de porcentaje, promedios y desviaci&#243;n est&#225;ndar o mediana y desviaci&#243;n intercuart&#237;lica, seg&#250;n el tipo de variable (categ&#243;rica, normal y no param&#233;trica). La dicotomizaci&#243;n de variables continuas se realiz&#243; por medio del uso de curva ROC (<italic>Receive Operatoring Characteristic</italic>). Para medir la asociaci&#243;n de variables cl&#237;nicas con el desenlace, se utilizaron la prueba T de Student, Mann-Witney, Chi-cuadrado o prueba exacta de Fisher. Como criterio de selecci&#243;n para inclusi&#243;n en el modelo multivariado, se consider&#243; un valor de p &lt; 0,20 o la existencia de fuerte asociaci&#243;n cl&#237;nica con mortalidad<sup>17</sup>.</p>
      <p>El modelo multivariado se ajust&#243; mediante una regresi&#243;n log&#237;stica con la selecci&#243;n de las variables guiada por la raz&#243;n de verosimilitud, utilizando el menor n&#250;mero de variables posibles sin p&#233;rdida de la capacidad de predicci&#243;n, y su exactitud evaluada por la estad&#237;stica C. Tras la creaci&#243;n del modelo, se elabor&#243; un score de cada variable, basado en el valor del <italic>odds ratio</italic>, aproximado para la unidad. El score de riesgo se analiz&#243; por medio del chi-cuadrado de la tendencia linear, y, posteriormente, se evalu&#243; el riesgo &#243;bito en cada estrato.</p>
      <p>Se realiz&#243; un an&#225;lisis de sobrevida de los tres subgrupos, son la utilizaci&#243;n del estimador de Kaplan-Meyer.</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>En este estudio, la mortalidad global fue de un 14,1%, y las caracter&#237;sticas demogr&#225;ficas y cl&#237;nicas est&#225;n descritas en la <xref ref-type="table" rid="tab1-body3">Tabla 1</xref>.</p>
      <table-wrap id="tab1-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0135-00011-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>La mediana de edad fue de 73 a&#241;os, y vari&#243; de 18 a 102 a&#241;os. Por medio de la curva ROC<sup>16</sup>, se determin&#243; como mejor punto de corte la edad de 65 a&#241;os, con &#225;rea bajo la curva de 0,60 (<xref ref-type="fig" rid="fig1-body3">Figura 1</xref>), sensibilidad del 81,8%, especificidad del 88,3%, raz&#243;n de verosimilitud positiva de 6,99 y negativa de 0,21. El modelo identific&#243;, adem&#225;s de la edad &gt; 65 a&#241;os, reposo en la cama, cor pulmonale cr&#243;nico, taquicardia sinusal y taquipnea como variables capaces de predecir de forma independiente, por medio de la regresi&#243;n log&#237;stica, el riesgo de &#243;bito (<xref ref-type="table" rid="tab2-body3">Tabla 2</xref>).</p>
      <fig id="fig1-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0135-00011-gf01-es.jpg"/></fig>
      <table-wrap id="tab2-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0135-00011-gt02-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>A partir del modelo de predicci&#243;n, se calcul&#243; el riesgo esperado de &#243;bito para cada paciente, y se construy&#243; una curva ROC<sup>18 </sup>(<xref ref-type="fig" rid="fig2-body3">Figura 2</xref>). El &#225;rea bajo la curva -tambi&#233;n llamada estad&#237;stica C-fue de 0,77, lo que corresponde a la exactitud del modelo y las caracter&#237;sticas operacionales con sensibilidad del 65,5%, especificidad del 80%, raz&#243;n de verosimilitud positiva de 3,3 y raz&#243;n de verosimilitud negativa de 0,4. La <xref ref-type="fig" rid="fig3-body3">Figura 3</xref> muestra la relaci&#243;n entre la probabilidad preprueba (14,1%), que corresponde a la mortalidad global del estudio, y la probabilidad proprueba de muerte, en el caso de prueba positiva (35,1%) y de prueba negativa (6,2%). La comparaci&#243;n de las curvas de mortalidad (<xref ref-type="fig" rid="fig4-body3">Figura 4</xref>) revel&#243; diferencia entre los grupos de riesgo con valor de p = 0,000004.</p>
      <fig id="fig2-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0135-00011-gf02-es.jpg"/></fig>
      <fig id="fig3-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0135-00011-gf03-es.jpg"/></fig>
      <fig id="fig4-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0135-00011-gf04-es.jpg"/></fig>
      <p>Basado en el poder de predicci&#243;n de cada variable, guiado por el respectivo <italic>odds ratio</italic>, el modelo revel&#243; asociaci&#243;n lineal a la predicci&#243;n del &#243;bito (p &gt; 0,001).</p>
      <p>Para el c&#225;lculo del score de puntuaci&#243;n de cada paciente, se utilizaron los valores descritos en la <xref ref-type="table" rid="tab3-body3">Tabla 3</xref>, y la estratificaci&#243;n del riesgo evidenci&#243; el 5,4% de &#243;bito entre los pacientes considerados como de bajo riesgo y el 17,8% y el 33,1%, en el grupo de moderado y alto riesgos, respectivamente, de conformidad con la <xref ref-type="table" rid="tab4-body3">Tabla 4</xref>.</p>
      <table-wrap id="tab3-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0135-00011-gt03-es.jpg"/></table-wrap>
      <table-wrap id="tab4-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0135-00011-gt04-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Los estudios sobre pron&#243;stico con EP utilizan, en su mayor&#237;a, datos ecocardiogr&#225;ficos de disfunci&#243;n del ventr&#237;culo derecho<sup>19,20</sup> o laboratoriales, como la elevaci&#243;n de la troponina<sup>21,22</sup> y del p&#233;ptido natriur&#233;tico cerebral<sup>23-25</sup>, para cuantificar el riesgo de peor evoluci&#243;n de los pacientes. A pesar de su buena exactitud pron&#243;stica, esos ex&#225;menes no est&#225;n ampliamente disponibles.</p>
      <p>En este primer an&#225;lisis de nuestro estudio, optamos por la utilizaci&#243;n de un modelo compuesto solamente por variables cl&#237;nicas, siguiendo las recomendaciones de que, teniendo en cuenta una norma de predicci&#243;n m&#225;s simple, su aplicaci&#243;n sea m&#225;s amplia<sup>26</sup>. Se excluyeron a los pacientes con inestabilidad hemodin&#225;mica, para que pudi&#233;ramos evaluar a un subgrupo m&#225;s homog&#233;neo y con menor riesgo de &#243;bito. A pesar de la menor severidad de esa poblaci&#243;n, cuando comparados a los pacientes con hipotensi&#243;n arterial, la mortalidad global del 14,1% fue superior con relaci&#243;n a las otras publicaciones sobre el tema.</p>
      <p>Wicki et al.<sup>27</sup>, en un estudio con 296 pacientes consecutivos, construyeron un modelo de predicci&#243;n, el score pron&#243;stico de Geneva, y observaron el 10,1% de eventos adversos, con la mortalidad global del 8,4%. Ese modelo utiliz&#243; como predictores de eventos adversos c&#225;ncer, hipotensi&#243;n arterial, hipoxemia, insuficiencia cardiaca e historia previa o documentaci&#243;n de trombosis venosa profunda en el duplex scan.</p>
      <p>Aujesky et al., en el estudio PESI<sup>28</sup>, derivaron un modelo de estratificaci&#243;n de riesgo en un total de 10.534 pacientes distribuidos en cinco subgrupos, utilizando 11 variables cl&#237;nicas, y observaron mortalidad global del 9,2%, variando del 1,1% (clase I, muy bajo riesgo) al 24,5% (clase V, muy alto riesgo).</p>
      <p>Esos dos modelos se compararon posteriormente en cuanto a su capacidad de seleccionar a pacientes a tratarse en ambulatorio y evidenciaron una diferencia significativa para la predicci&#243;n de mortalidad en 30 d&#237;as (PESI, el 0,9%; el 95% CI, 0,3 a 2,2; vs. Geneva, el 5.6%; el 95% CI, 3.6 a 7.6, p &lt; 0.0001)5.</p>
      <p>La mayor mortalidad en nuestra casu&#237;stica sugiere que, a pesar de la estabilidad hemodin&#225;mica, la poblaci&#243;n estudiada conformada por pacientes ingresados en unidades de terapia intensiva pueda tener mayor riesgo de complicaciones. Por ese mismo motivo, es posible comprender el mayor riesgo de &#243;bito en cada estrato evaluado y comparado a los estudios citados<sup>27,28</sup>.</p>
      <p>La identificaci&#243;n de un subgrupo cuyo tratamiento pueda realizarse en ambulatorio no fue posible en este an&#225;lisis, una vez que el riesgo de mortalidad del 5,4%, atribuido al estrato bajo riesgo, es muy alto para asumir esa conducta. Por otro lado, la mortalidad del 31,3% en el subgrupo de alto riesgo indica la necesidad de mayor complejidad en las intervenciones y en la vigilancia de esos pacientes.</p>
      <p>La derivaci&#243;n de un modelo de predicci&#243;n es el inicio de una estrategia para lograrse una norma de decisi&#243;n cl&#237;nica. De ese modo, etapas de validaci&#243;n interna y externa son fundamentales para que el modelo se pueda aplicar universalmente<sup>26</sup>. Se est&#225;n recolectando bases de datos similares en otros centros investigadores, de manera que podamos validar el modelo en otras poblaciones.</p>
      <p>
        <bold>Conclusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>En pacientes con EP hemodin&#225;micamente estables, la edad &gt; 65 a&#241;os, el reposo en la cama, el cor pulmonale cr&#243;nico, la taquicardia sinusal y la taquipnea fueron capaces de predecir de forma independiente, por medio de la regresi&#243;n log&#237;stica, el riesgo de &#243;bito.</p>
      <p>
        <bold>Agradecimientos</bold>
      </p>
      <p>Agradecemos la participaci&#243;n de los siguientes investigadores del EMEP (Estudio Multic&#233;ntrico de Embolia Pulmonar) por la recolecci&#243;n de datos del estudio: </p>
      <p>Evandro Tinoco Mesquita (Hospital Pr&#243;-Card&#237;aco, R&#237;o de Janeiro, RJ); Jo&#227;o Mansur Filho y Jos&#233; Kezen Camillo Jorge (Hospital Samaritano, R&#237;o de Janeiro, RJ); Gustavo Nobre (Hospital Rio Mar, R&#237;o de Janeiro, RJ); Marcos Baptista, Nelson Arthur, Marcos Knibel y Marcelo Lugarinho (Hospital S&#227;o Lucas, R&#237;o de Janeiro, RJ); Gl&#225;ucia Maria y Ricardo Eiras (Hospital Prontocor, R&#237;o de Janeiro, RJ); Gustavo Gouv&#234;a, Alexandre Drummond, Eduardo Eiras y Emanuel Salgueiro (Casa de Sa&#250;de S&#227;o Jos&#233;, R&#237;o de Janeiro, RJ); M&#244;nica Callafiori (Hospital CardioTrauma, R&#237;o de Janeiro, RJ); Paulo C&#233;sar Pereira da Silva e Souza y Marcelo Magalh&#227;es (Hospital de Cl&#237;nicas de Niter&#243;i, Niter&#243;i, RJ); Ana Paula Lacerda (Hospital Barra D'Or, R&#237;o de Janeiro, RJ); Fernando Pacheco (Hospital Copa D'Or, R&#237;o de Janeiro, RJ); Marcelo Vieira Gomes y Luis Felipe Camille (Cl&#237;nica S&#227;o Vicente, R&#237;o de Janeiro, RJ); Guilherme Aguiar (Hospital S&#227;o Vicente de Paulo, R&#237;o de Janeiro, RJ); Maria Luiza Toscano y Roberto Caetano (Instituto Nacional do C&#226;ncer, R&#237;o de Janeiro, RJ); Jos&#233; P&#233;ricles Esteves y Carolina Barbosa (Hospital Portugu&#234;s, Salvador, BA); Francisco Silveira (Hospital Prontocor, Belo Horizonte, MG); Alex Macedo (Hospital Santa Casa, Santos, SP); Luis Carlos Bodanese (Hospital S&#227;o Lucas, Porto Alegre, RS).</p>
      <p>
        <bold>PotencialConflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio fue parcialmente financiado por el Sanofi-Aventis.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>Esteart&#237;culo forma parte de tesis de Doctorado de Andre Volschan por la Universidade do Estado do Rio de Janeiro</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
