<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">x7yxCVr6r9tfKkcJk4RgPZk</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00009</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2009000800009</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(09)09300209</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2009000800009</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Correla&#231;&#227;o entre vari&#225;veis de composi&#231;&#227;o corporal e metab&#243;lica em adolescentes do sexo feminino</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Faria</surname>
            <given-names>Eliane Rodrigues de</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Franceschini</surname>
            <given-names>Sylvia do Carmo Castro</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Peluzio</surname>
            <given-names>Maria do Carmo Gouveia</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Sant'Ana</surname>
            <given-names>Luciana Ferreira da Rocha</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Priore</surname>
            <given-names>Silvia Eloiza</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Vi&#231;osa</named-content>
          <named-content content-type="state">Minas Gerais</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade Federal de Vi&#231;osa</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>08</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
      <volume>93</volume>
      <issue>2</issue>
      <fpage>119</fpage>
      <lpage>127</lpage>
      <history>
        <date date-type="accepted">
          <day>24</day>
          <month>10</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>15</day>
          <month>10</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>12</day>
          <month>08</month>
          <year>2008</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: An&#225;lise das altera&#231;&#245;es metab&#243;licas e de composi&#231;&#227;o corporal em adolescentes. OBJETIVO: Estudar a correla&#231;&#227;o entre n&#237;veis s&#233;ricos de lip&#237;dios, glicemia, insulina, homociste&#237;na, HOMA-IR e press&#227;o arterial, entre si e com vari&#225;veis corporais. M&#201;TODOS: Coletaram-se dados referentes a glicemia, colesterol total e fra&#231;&#245;es (LDL, HDL e VLDL), triacilglicer&#243;is, insulina, homociste&#237;na e press&#227;o arterial em 100 adolescentes de 14 a 17 anos de escolas p&#250;blicas de Vi&#231;osa (MG) que j&#225; haviam apresentado a menarca. A porcentagem de gordura corporal (%GC) foi avaliada pela bioimped&#226;ncia horizontal. RESULTADOS: Em rela&#231;&#227;o ao estado nutricional, 83%, 11% e 6%, respectivamente, apresentaram eutrofia (EU), risco de sobrepeso/sobrepeso (RS/SP) e baixo peso (BP) (CDC/NCHS, 2000), e 61% apresentaram alta %GC. O colesterol total foi o que apresentou maior porcentagem de inadequa&#231;&#227;o (57%), seguido do HDL (50%), LDL (47%) e triacilglicer&#243;is (22%). Observou-se inadequa&#231;&#227;o em 11%, 9%, 5% e 4%, respectivamente, em rela&#231;&#227;o &#224; resist&#234;ncia a insulina, insulina, press&#227;o arterial e glicemia. Para colesterol total, insulina, HOMA-IR e estado nutricional, RS/SP&gt;BP (p&lt;0,05). Para as vari&#225;veis de composi&#231;&#227;o corporal e estado nutricional, RS/SP&gt;EU&gt;BP (p&lt;0,001). Encontraram-se correla&#231;&#245;es positivas e fortes entre o IMC e as medidas antropom&#233;tricas que estimam a %GC total, bem como distribui&#231;&#227;o central, exceto para rela&#231;&#227;o cintura/quadril. A %GC correlacionou-se com n&#237;veis de insulina (r=0,303; p&lt;0,001) e HOMA-IR (r=0,281; p&lt;0,001). CONCLUS&#195;O: Encontraram-se altera&#231;&#245;es metab&#243;licas ligadas na maioria das vezes ao excesso de peso e de gordura corporal e &#224; resist&#234;ncia a insulina, refor&#231;ando a import&#226;ncia de programas espec&#237;ficos de aten&#231;&#227;o &#224; sa&#250;de do adolescente.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Composi&#231;&#227;o corporal</kwd>
        <kwd>adolescente</kwd>
        <kwd>feminino</kwd>
        <kwd>resist&#234;ncia a insulina</kwd>
        <kwd>altera&#231;&#245;es do peso corporal</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>13</day>
        <month>10</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>ARTIGO ORIGINAL </p>
    <p> DISLIPIDEMIAS</p>
    <p>Correla&#231;&#227;o entre vari&#225;veis de composi&#231;&#227;o corporal e metab&#243;lica em adolescentes do sexo feminino</p>
    <p>
      <bold>Eliane Rodrigues de Faria; Sylvia do Carmo Castro Franceschini; Maria do Carmo Gouveia Peluzio; Luciana Ferreira da Rocha Sant'Ana; Silvia Eloiza Priore</bold>
    </p>
    <p> Universidade Federal de Vi&#231;osa, Vi&#231;osa, MG - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="nt02">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO: </bold>An&#225;lise das altera&#231;&#245;es metab&#243;licas e de composi&#231;&#227;o corporal em adolescentes. </p>
    <p><bold>OBJETIVO: </bold>Estudar a correla&#231;&#227;o entre n&#237;veis s&#233;ricos de lip&#237;dios, glicemia, insulina, homociste&#237;na, HOMA-IR e press&#227;o arterial, entre si e com vari&#225;veis corporais. </p>
    <p><bold>M&#201;TODOS: </bold>Coletaram-se dados referentes a glicemia, colesterol total e fra&#231;&#245;es (LDL, HDL e VLDL), triacilglicer&#243;is, insulina, homociste&#237;na e press&#227;o arterial em 100 adolescentes de 14 a 17 anos de escolas p&#250;blicas de Vi&#231;osa (MG) que j&#225; haviam apresentado a menarca. A porcentagem de gordura corporal (%GC) foi avaliada pela bioimped&#226;ncia horizontal. </p>
    <p><bold>RESULTADOS:</bold> Em rela&#231;&#227;o ao estado nutricional, 83%, 11% e 6%, respectivamente, apresentaram eutrofia (EU), risco de sobrepeso/sobrepeso (RS/SP) e baixo peso (BP) (CDC/NCHS, 2000), e 61% apresentaram alta %GC. O colesterol total foi o que apresentou maior porcentagem de inadequa&#231;&#227;o (57%), seguido do HDL (50%), LDL (47%) e triacilglicer&#243;is (22%). Observou-se inadequa&#231;&#227;o em 11%, 9%, 5% e 4%, respectivamente, em rela&#231;&#227;o &#224; resist&#234;ncia a insulina, insulina, press&#227;o arterial e glicemia. Para colesterol total, insulina, HOMA-IR e estado nutricional, RS/SP&gt;BP (p&lt;0,05). Para as vari&#225;veis de composi&#231;&#227;o corporal e estado nutricional, RS/SP&gt;EU&gt;BP (p&lt;0,001). Encontraram-se correla&#231;&#245;es positivas e fortes entre o IMC e as medidas antropom&#233;tricas que estimam a %GC total, bem como distribui&#231;&#227;o central, exceto para rela&#231;&#227;o cintura/quadril. A %GC correlacionou-se com n&#237;veis de insulina (r=0,303; p&lt;0,001) e HOMA-IR (r=0,281; p&lt;0,001). </p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O: </bold>Encontraram-se altera&#231;&#245;es metab&#243;licas ligadas na maioria das vezes ao excesso de peso e de gordura corporal e &#224; resist&#234;ncia a insulina, refor&#231;ando a import&#226;ncia de programas espec&#237;ficos de aten&#231;&#227;o &#224; sa&#250;de do adolescente.</p>
    <p><bold>Palavras-chave:</bold> Composi&#231;&#227;o corporal, adolescente, feminino, resist&#234;ncia a insulina, altera&#231;&#245;es do peso corporal.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A Organiza&#231;&#227;o Mundial da Sa&#250;de define a adolesc&#234;ncia como o per&#237;odo que vai de 10 a 19 anos e que envolve transforma&#231;&#245;es f&#237;sicas, ps&#237;quicas e sociais, as quais podem se manifestar de formas e em per&#237;odos diferentes para cada indiv&#237;duo<sup>1</sup>. </p>
    <p>A obesidade na inf&#226;ncia e adolesc&#234;ncia tem adquirido caracter&#237;sticas epid&#234;micas em todo o mundo. Dados da Pesquisa de Or&#231;amentos Familiares (POF) realizada em 2002-2003 demonstraram que, dos 35,5 milh&#245;es de adolescentes de 10 a 19 anos, 16,75% estavam acima do peso<sup>2</sup>. </p>
    <p>Ao contr&#225;rio do que ocorria at&#233; recentemente, quando a preocupa&#231;&#227;o em rela&#231;&#227;o &#224; crian&#231;a e ao adolescente obesos era o alto risco de se tornarem adultos obesos, atualmente aumenta o receio quanto &#224;s repercuss&#245;es da obesidade ainda durante essas fases da vida. Problemas como forma&#231;&#227;o de placas ateroscler&#243;ticas, intoler&#226;ncia a glicose, diabete melito n&#227;o-insulino-dependente, dislipidemia, hipertens&#227;o arterial, hiperleptinemia, entre outros, associados &#224; distribui&#231;&#227;o da gordura corporal, encontradas em adultos obesos, j&#225; est&#227;o presentes em crian&#231;as e adolescentes obesos. O desenvolvimento da resist&#234;ncia a insulina parece levar &#224; s&#237;ndrome metab&#243;lica que inclui um n&#250;mero maior de complica&#231;&#245;es como dislipidemias e hipertens&#227;o arterial<sup>3</sup>. </p>
    <p>Oliveira e cols.<sup>4</sup> afirmam que se deve levar em considera&#231;&#227;o a presen&#231;a de les&#245;es precoces de aterosclerose j&#225; nas primeiras d&#233;cadas de vida. A presen&#231;a de altera&#231;&#245;es metab&#243;licas - resist&#234;ncia a insulina, dislipidemia, hipertens&#227;o, altera&#231;&#245;es trombog&#234;nicas, hiperuricemia - pode contribuir para o desenvolvimento desse processo, j&#225; que existe associa&#231;&#227;o entre o excesso de peso nas primeiras d&#233;cadas de vida e a alta taxa de morbidade e mortalidade na vida adulta por doen&#231;as cardiovasculares.</p>
    <p>Dessa forma, este estudo teve como objetivo estudar a correla&#231;&#227;o dos n&#237;veis s&#233;ricos de lip&#237;dios, glicemia, insulina, homociste&#237;na, HOMA-IR e press&#227;o arterial, entre si e com vari&#225;veis de composi&#231;&#227;o corporal, em adolescentes do sexo feminino.</p>
    <p>
      <bold>M&#233;todo</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Casu&#237;stica</bold>
    </p>
    <p>Estudo epidemiol&#243;gico, de corte transversal, em que a popula&#231;&#227;o foi constitu&#237;da por 100 adolescentes do sexo feminino, de 14 a 17 anos, recrutadas em escolas do Ensino M&#233;dio da rede p&#250;blica do munic&#237;pio de Vi&#231;osa (MG), e j&#225; tendo a menarca, no m&#237;nimo h&#225; um ano, sem doen&#231;as cr&#244;nicas ou uso regular de medicamentos que alterassem a press&#227;o arterial, glicemia de jejum ou metabolismo lip&#237;dico, uso de anticoncepcional h&#225; menos de dois meses, uso regular de diur&#233;ticos/laxantes, marcapasso ou pr&#243;tese, bem como aquelas que se recusaram a se submeter ao estudo. </p>
    <p>A menarca &#233; um marcador do desenvolvimento puberal de f&#225;cil acesso, demonstrando que a adolescente j&#225; passou pelo estir&#227;o de crescimento, ou seja, j&#225; sofreu as altera&#231;&#245;es corporais fisiol&#243;gicas dessa faixa et&#225;ria. Por isso, foi trabalhado neste estudo com adolescentes do sexo feminino um ano p&#243;s-menarca, pois espera-se que essas se encontrem na mesma fase de matura&#231;&#227;o sexual, obtendo-se um grupo mais homog&#234;neo.</p>
    <p>A sele&#231;&#227;o da amostra foi baseada no total de adolescentes do sexo feminino na faixa et&#225;ria de interesse, em 2006, matriculadas nas escolas da zona urbana do munic&#237;pio de Vi&#231;osa (MG)<sup>5</sup>. A amostra foi calculada por meio do programa <italic>Epi Info</italic>, vers&#227;o 6,04 para estudos transversais, considerando-se popula&#231;&#227;o total de 2.500 indiv&#237;duos, frequ&#234;ncia esperada de s&#237;ndrome metab&#243;lica de 8% e variabilidade de 2,5%, totalizando 90 indiv&#237;duos, com 95% de n&#237;vel de confian&#231;a. A esse acrescentaram-se 10% para recuperar poss&#237;veis perdas relacionadas &#224; desist&#234;ncia das adolescentes. De todas as que atenderam os crit&#233;rios de inclus&#227;o (n=336), procedeu-se a uma sele&#231;&#227;o aleat&#243;ria por meio de sorteio, at&#233; que se obtivessem as 100 adolescentes. Cada indiv&#237;duo participou somente uma vez do sorteio, ou seja, o nome sorteado foi anotado em protocolo pr&#243;prio e n&#227;o foi recolocado junto aos demais nomes que ainda estavam dispon&#237;veis para o respectivo fim.</p>
    <p>De todas as adolescentes convidadas, 18 recusaram-se a participar do estudo e por isso novo sorteio foi realizado para substitui&#231;&#227;o dessas. </p>
    <p>O projeto foi aprovado pelo Comit&#234; de &#201;tica em Pesquisa com Seres Humanos da Universidade Federal de Vi&#231;osa.</p>
    <p>
      <bold>Metodologia</bold>
    </p>
    <p>O peso foi obtido em balan&#231;a digital, eletr&#244;nica, com capacidade m&#225;xima de 136 kg e subdivis&#227;o em 100 g e a estatura por estadi&#244;metro, com extens&#227;o de 2 m e escala de 0,1 cm, com visor de pl&#225;stico e esquadro acoplado a uma das extremidades. O peso e a estatura foram aferidos segundo as t&#233;cnicas preconizadas por Jellife<sup>6</sup>.</p>
    <p>A avalia&#231;&#227;o do estado nutricional foi realizada por meio do &#237;ndice de massa corporal (IMC), utilizando-se os pontos de corte e a refer&#234;ncia antropom&#233;trica preconizados pelo <italic>Center for Disease Control and Prevention - National Center for Health Statistics</italic> (CDC/NCHS, 2000)<sup>7</sup>. Adolescentes com risco de sobrepeso e sobrepeso (<underline>&gt;</underline>p85) foram agrupadas em excesso de peso<sup>8-10</sup>.</p>
    <p>Calcularam-se os &#237;ndices derivados do IMC, &#237;ndice de massa corporal de gordura (IMCG) e livre de gordura (IMCLG). </p>
    <p>Para localiza&#231;&#227;o da gordura corporal, utilizou-se o somat&#243;rio das pregas cut&#226;neas bicipital (PCB), tricipital (PCT) (gordura perif&#233;rica - GP) e subescapular (PCSE), suprail&#237;aca (PCSI) (gordura central - GC). Utilizou-se o equipamento <italic>Lange Skinfold Calipe</italic><sup>&#169;</sup>.</p>
    <p>As circunfer&#234;ncias da cintura e do quadril foram aferidas com fita m&#233;trica, com extens&#227;o de 2 metros, flex&#237;vel e inel&#225;stica, dividida em cent&#237;metros e subdivida em mil&#237;metros, tomando-se cuidado para n&#227;o comprimir as partes moles. Calculou-se a rela&#231;&#227;o cintura/quadril (RCQ).</p>
    <p>O porcentual de gordura corporal e a massa de gordura e a livre de gordura em quilogramas foram estimados utilizando-se o aparelho de bioimped&#226;ncia el&#233;trica tetrapolar horizontal (Biodynamics&#169;, modelo 310, vers&#227;o 7.1). A avalia&#231;&#227;o foi realizada entre as 7h e 8h30 da manh&#227;, respeitando-se um protocolo de cuidados anteriores ao teste<sup>9</sup>. O porcentual de gordura corporal foi analisado segundo a classifica&#231;&#227;o proposta por Lohman<sup>11</sup>.</p>
    <p>Compararam-se os valores do aparelho de bioimped&#226;ncia e a equa&#231;&#227;o para predi&#231;&#227;o de gordura corporal de Houtkooper e cols.<sup>12</sup> para adolescentes de 10 a 19 anos, para verificar se os valores diferiam.Equa&#231;&#227;o de Houtkooper e cols.<sup>12</sup>: </p>
    <p>MLG (kg) = 0,61(altura (m)x altura(m)/Resist&#234;ncia) + 0,25 [Peso corporal (kg)] + 1,31</p>
    <p>Resist&#234;ncia = medida dada pela BIA em ohms (&#937;)</p>
    <p>*Por diferen&#231;a, obteve-se a gordura corporal (kg) e, consequentemente, o seu porcentual.</p>
    <p>A press&#227;o arterial foi aferida por meio de monitor de press&#227;o sangu&#237;nea de infla&#231;&#227;o autom&#225;tica, preconizado pela Sociedade Brasileira de Cardiologia, seguindo as orienta&#231;&#245;es das V Diretrizes Brasileiras de Hipertens&#227;o Arterial (2006). Para os pontos de corte para press&#227;o sist&#243;lica e diast&#243;lica foram considerados os valores propostos de acordo com o percentil de estatura da adolescente<sup>13</sup>.</p>
    <p>Coletou-se o sangue das volunt&#225;rias ap&#243;s jejum de 12 horas, para an&#225;lise de glicemia, insulina plasm&#225;tica, homociste&#237;na e para avalia&#231;&#227;o da concentra&#231;&#227;o de lip&#237;dios s&#233;ricos, como colesterol total, triacilglicer&#243;is, HDL (<italic>high density lipoprotein</italic> - lipoprote&#237;na de alta densidade), LDL (<italic>low density lipoprotein</italic> - lipoprote&#237;na de baixa densidade) e VLDL (<italic>very low density lipoprotein </italic>- lipoprote&#237;na de muito baixa densidade. </p>
    <p>Para dislipidemias e insulina de jejum alterada (<underline>&gt;</underline> 15&#181;U/ml) os pontos de corte para adolescentes foram os preconizados pela I Diretriz de Preven&#231;&#227;o da Aterosclerose na Inf&#226;ncia e na Adolesc&#234;ncia<sup>14</sup>. Para glicemia de jejum alterada utilizou-se a recomenda&#231;&#227;o da American Diabetes Association<sup>15</sup> que considera como crit&#233;rio a glicemia de jejum <underline>&gt;</underline> 100 mg/dl. </p>
    <p>A resist&#234;ncia a insulina foi determinada pelo m&#233;todo HOMA-IR (<italic>Homeostasis Model Assessment - Insulin Resistance </italic>ou &#205;ndice do Modelo de Avalia&#231;&#227;o da Homeostase da Resist&#234;ncia a Insulina) = [(insulina de jejum (&#181;U/ml) x glicemia de jejum [mmol/l])/22.5] <underline>&gt;</underline>3,16)<sup>14</sup>.</p>
    <p>
      <bold><italic>Software's</italic> e an&#225;lise estat&#237;stica</bold>
    </p>
    <p>A an&#225;lise dos dados foi feita utilizando o software <italic>Epi Info</italic>, vers&#227;o 6,04 e o <italic>Sigma Statistic</italic><sup>&#174;</sup><italic> for Windows</italic>. Os testes utilizados foram Teste de Correla&#231;&#227;o de <italic>Pearson</italic> ou de <italic>Spearman</italic>, Teste de an&#225;lise de vari&#226;ncia (ANOVA) para compara&#231;&#227;o entre tr&#234;s grupos independentes, complementado pelo Teste de Compara&#231;&#245;es M&#250;ltiplas, Teste <italic>t</italic> de Student ou Mann Whitney, dependendo da caracter&#237;stica das vari&#225;veis. O n&#237;vel de rejei&#231;&#227;o da hip&#243;tese de nulidade foi &lt;0,05 ou 5%. </p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>A m&#233;dia et&#225;ria foi de 16,02&#177;0,67 e a mediana de 15,96 anos. A idade da menarca apresentou valores m&#233;dio, mediano, m&#237;nimo e m&#225;ximo de 12,32 (&#177;1,14); 12,08; 10,0 e 15,07 anos, respectivamente. A preval&#234;ncia de excesso de peso foi de 11% e de baixo peso, 6%. No entanto, classificando pelo porcentual de gordura corporal, 48% e 61%, respectivamente, apresentavam-se com risco de sobrepeso ou sobrepeso pelos dados da bioimped&#226;ncia e pela f&#243;rmula utilizada. </p>
    <p>O colesterol total foi o marcador que apresentou maior porcentual de inadequa&#231;&#227;o (57%), seguido das fra&#231;&#245;es, HDL (50%) e LDL (47%) e de triacilglicer&#243;is (22%). Em rela&#231;&#227;o &#224; insulina de jejum, 9% encontravam-se com esses n&#237;veis inadequados, enquanto 4% apresentavam glicemia de jejum alterada. O &#237;ndice HOMA-IR foi elevado em 11% e a press&#227;o arterial inadequada, em 5%.</p>
    <p>A <xref ref-type="table" rid="a09tab01">tabela 1</xref> mostra o valor mediano de caracter&#237;sticas antropom&#233;tricas e metab&#243;licas, em rela&#231;&#227;o ao estado nutricional das adolescentes. </p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="a09tab01">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0119-00009-gt01.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <p>A <xref ref-type="table" rid="tab02">tabela 2</xref> mostra a correla&#231;&#227;o entre o n&#250;mero de fatores de risco apresentados pelas adolescentes (risco de sobrepeso/sobrepeso, alta porcentagem de gordura corporal, colesterol total, triacilglicer&#243;is e LDL acima do desej&#225;vel, HDL abaixo do desej&#225;vel, press&#227;o arterial, glicemia de jejum e insulina de jejum alterada, resist&#234;ncia a insulina pelo HOMA-IR) e as vari&#225;veis antropom&#233;tricas, de composi&#231;&#227;o corporal, bioqu&#237;micas e press&#227;o arterial.</p>
    <table-wrap id="tab02">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0119-00009-gt02.jpg"/></table-wrap>
    <p>Nas <xref ref-type="table" rid="a09tab03">tabelas 3</xref>, <xref ref-type="table" rid="a09tab04">4</xref> e <xref ref-type="table" rid="a09tab05">5</xref> est&#227;o as correla&#231;&#245;es entre as vari&#225;veis antropom&#233;tricas, de composi&#231;&#227;o corporal, bioqu&#237;micas e de press&#227;o arterial.</p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="a09tab03">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0119-00009-gt03.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="a09tab04">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0119-00009-gt04.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="a09tab05">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0119-00009-gt05.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A maioria das adolescentes deste estudo era eutr&#243;fica, quando analisadas pelo IMC, mas apresentava altera&#231;&#245;es como excesso de peso, tanto pelo IMC como por meio da porcentagem de gordura corporal. O excesso de peso foi associado a maiores valores de colesterol total, insulina e resist&#234;ncia a insulina e com as vari&#225;veis de composi&#231;&#227;o corporal. Nesse sentido, destaca-se que, mesmo diante da predomin&#226;ncia da eutrofia entre as adolescentes estudadas, 96% apresentaram uma ou mais altera&#231;&#245;es relacionadas &#224;s vari&#225;veis de composi&#231;&#227;o corporal e metab&#243;licas, observando-se correla&#231;&#245;es entre o n&#250;mero de altera&#231;&#245;es e a maioria das vari&#225;veis analisadas, com exce&#231;&#227;o da estatura, homociste&#237;na, press&#227;o arterial sist&#243;lica e diast&#243;lica (<xref ref-type="table" rid="tab02">tab. 2</xref>). Esses fatores de risco, isoladamente, t&#234;m a capacidade de induzir &#224; doen&#231;a cardiovascular ateroscler&#243;tica. As tentativas de estabelecer crit&#233;rios diagn&#243;sticos para a s&#237;ndrome metab&#243;lica s&#227;o baseadas no princ&#237;pio de que esses componentes podem agir de maneira sin&#233;rgica ou aditiva ampliando o risco, o que ainda n&#227;o foi demonstrado<sup>16</sup>. </p>
    <p>A circunfer&#234;ncia abdominal isolada tem demonstrado melhor associa&#231;&#227;o com as altera&#231;&#245;es metab&#243;licas do que a RCQ, como confirmado por este estudo, em que as circunfer&#234;ncias da cintura e do quadril, isoladamente, apresentaram maiores correla&#231;&#245;es do que a RCQ, com as vari&#225;veis metab&#243;licas e as de composi&#231;&#227;o corporal, mostrando que a RCQ n&#227;o foi um bom &#237;ndice de adiposidade corporal para adolescentes. Segundo Oliveira e cols.<sup>4</sup>, a RCQ em adolescentes n&#227;o tem sido apropriada para avaliar a distribui&#231;&#227;o da gordura corporal, pois a ossatura p&#233;lvica sofre altera&#231;&#245;es r&#225;pidas durante a matura&#231;&#227;o sexual, podendo a RCQ estar mais relacionada a essa varia&#231;&#227;o do que &#224; distribui&#231;&#227;o da gordura corporal propriamente dita. Entretanto, ainda n&#227;o foram estabelecidos pontos de corte para a circunfer&#234;ncia abdominal que indiquem o risco de o adolescente desenvolver doen&#231;a cardiovascular na vida futura.</p>
    <p>Por isso, para adolescentes, o IMC parece ser um crit&#233;rio melhor para classifica&#231;&#227;o da obesidade, uma vez que, j&#225; em idades precoces, o IMC est&#225; geralmente associado ao aparecimento e desenvolvimento de fatores de risco que podem predispor os adultos &#224; maior incid&#234;ncia de dist&#250;rbios metab&#243;licos e funcionais, al&#233;m de ser de f&#225;cil utiliza&#231;&#227;o e se apresentar correlacionado com a adiposidade corporal<sup>17</sup>. </p>
    <p>Apesar da correla&#231;&#227;o positiva e significativa entre o IMC e as medidas que estimam o porcentual de gordura corporal total, bem como sua distribui&#231;&#227;o central observada neste estudo e em outras refer&#234;ncias<sup>18,19</sup>, n&#227;o &#233; indicada a utiliza&#231;&#227;o isolada do IMC, uma vez que esse apresenta algumas limita&#231;&#245;es. Segundo Wells<sup>20</sup>, a obesidade &#233; um excesso de gordura corporal e n&#227;o um excesso de peso corporal, e a utiliza&#231;&#227;o isolada do IMC para avalia&#231;&#245;es rotineiras de composi&#231;&#227;o corporal, em indiv&#237;duos de risco, pode falhar na identifica&#231;&#227;o do excesso de gordura corporal e de seus fatores de risco associados na popula&#231;&#227;o com idade inferior a 20 anos.</p>
    <p>&#201; necess&#225;ria complementa&#231;&#227;o da utiliza&#231;&#227;o do IMC na avalia&#231;&#227;o nutricional com outras medidas que assegurem a mensura&#231;&#227;o adequada do porcentual de gordura corporal total, bem como sua distribui&#231;&#227;o. Portanto, seria de grande import&#226;ncia a utiliza&#231;&#227;o de m&#233;todos para a determina&#231;&#227;o da gordura corporal, e entre esses, Rodriguez e cols.<sup>17 </sup>destacam as medidas antropom&#233;tricas e a bioimped&#226;ncia el&#233;trica como os mais frequentemente utilizados.</p>
    <p>A porcentagem de gordura corporal, de forma isolada, aferida pela bioimped&#226;ncia horizontal, al&#233;m de estar bem correlacionada com as vari&#225;veis antropom&#233;tricas em estudo, tamb&#233;m esteve correlacionada &#224; insulina e &#224; sua resist&#234;ncia, assim como o IMC. Destaca-se que peso e estatura, componentes do IMC, n&#227;o se comportam de maneira semelhante, visto que apenas o peso apresentou correla&#231;&#227;o positiva com o IMC e o porcentual de gordura corporal, justificando sua utiliza&#231;&#227;o para verifica&#231;&#227;o da presen&#231;a de adiposidade corporal.</p>
    <p>A bioimped&#226;ncia el&#233;trica, por&#233;m, tem suas limita&#231;&#245;es, como a falta de conhecimento das f&#243;rmulas utilizadas nos equipamentos. Neste estudo, utilizou-se uma f&#243;rmula validada para adolescentes, para compara&#231;&#227;o dos resultados apresentados na leitura do aparelho. Observou-se que a f&#243;rmula proposta por Houtkooper e cols.<sup>12</sup> para adolescentes de 10 a 19 anos apresentou maiores correla&#231;&#245;es do que os resultados dados pelo equipamento, e os valores dessa f&#243;rmula foram diferentes daqueles obtidos pelo aparelho (p&lt;0,0001). Por isso, os dados provenientes da f&#243;rmula s&#227;o melhores por sua maior sensibilidade, diagnosticando melhor as adolescentes com excesso de gordura corporal, possibilitando a preven&#231;&#227;o de riscos futuros.</p>
    <p>Destaca-se que a quantidade excessiva de gordura corporal em adolescentes &#233; acompanhada pelo maior dep&#243;sito de gordura na regi&#227;o abdominal em rela&#231;&#227;o &#224;s extremidades, independentemente do sexo. A predomin&#226;ncia de gordura corporal na regi&#227;o abdominal tem sido associada a v&#225;rias desordens metab&#243;licas como glicemia de jejum alterada, resist&#234;ncia a insulina, diabete melito e dislipidemias<sup>4</sup>. Neste estudo, observou-se que a gordura central est&#225; fortemente associada &#224;s outras vari&#225;veis antropom&#233;tricas, al&#233;m de maior correla&#231;&#227;o com LDL, CT/HDL, LDL/HDL, insulina de jejum e da pr&#243;pria resist&#234;ncia a insulina. </p>
    <p>Deve-se, por&#233;m, ter cuidado ao utilizar refer&#234;ncias internacionais para pontos de corte em adolescentes quando se compara o estado nutricional da popula&#231;&#227;o brasileira com intervalos de refer&#234;ncia procedentes de outros pa&#237;ses, geralmente dos Estados Unidos. Essa pr&#225;tica que desconsidera diferen&#231;as raciais, culturais, condi&#231;&#245;es socioecon&#244;micas, constitui&#231;&#227;o f&#237;sica e h&#225;bitos alimentares da popula&#231;&#227;o brasileira pode induzir a vieses, prejudicando o levantamento do estado nutricional no Brasil.</p>
    <p>Para avaliar a resist&#234;ncia a insulina, v&#225;rios &#237;ndices foram desenvolvidos. Estudos realizados por Keskin e cols.<sup>21</sup>, comparando os &#237;ndices HOMA e QUICKI, observaram que o HOMA-IR &#233; o m&#233;todo mais sens&#237;vel e espec&#237;fico para avaliar a sensibilidade insul&#237;nica. Al&#233;m disso, esses mesmos autores determinaram que o ponto de corte para adolescentes &#233; de 3,16, diferente dos adultos.</p>
    <p>Foi encontrado HOMA-IR acima do esperado em 11% das adolescentes. Entretanto, os valores m&#233;dios de HOMA-IR do presente trabalho foram superiores aos observados em estudo em que se avaliaram adolescentes do sexo feminino de 12-19 anos, no qual os maiores valores foram encontrados no grupo com sobrepeso, com m&#233;dia de 2,24, sendo a m&#233;dia no grupo sem sobrepeso de 1,91<sup>8</sup>. Isso mostra que a intera&#231;&#227;o dos fatores (nutricional, obesidade e quantidade de gordura corporal) pode ser a causa da maior resist&#234;ncia a insulina. Sugere-se que a maior deposi&#231;&#227;o de gordura abdominal provavelmente seja maior nas adolescentes que apresentaram gordura corporal elevada, sendo essa vari&#225;vel correlacionada aos n&#237;veis de insulina (r=0,303; p&lt;0,001) e HOMA-IR (r=0,281; p&lt;0,001). Entretanto, outros fatores tamb&#233;m podem ter forte contribui&#231;&#227;o nesse sistema, como estilo de vida inadequado.</p>
    <p>Os n&#237;veis de insulina e HOMA-IR correlacionaram-se positivamente com as vari&#225;veis corporais, com exce&#231;&#227;o da estatura e RCQ, al&#233;m de se correlacionarem tamb&#233;m com os triacilglicer&#243;is, VLDL, CT/HDL, LDL/HDL e glicose. Os resultados indicam que o n&#237;vel de resist&#234;ncia a insulina deve ser monitorado em adolescentes com excesso de peso e de gordura corporal, pois parece que, quanto maior a resist&#234;ncia a insulina, maior a presen&#231;a dos fatores de risco cardiovascular, maior a preval&#234;ncia de s&#237;ndrome metab&#243;lica e, consequentemente, maior o risco de desenvolvimento prematuro de diabete e doen&#231;as cardiovasculares<sup>4</sup>. </p>
    <p>A hiperinsulinemia &#233; considerada um fator de risco independente para doen&#231;as cardiovasculares, j&#225; que tem papel importante no desenvolvimento de outros componentes da s&#237;ndrome metab&#243;lica, como as dislipidemias, a hipertens&#227;o e a hiperuricemia<sup>22</sup>. Observou-se alta correla&#231;&#227;o entre insulina e HOMA-IR (r=0,983), ressaltando que a insulina isoladamente &#233; bom indicador da resist&#234;ncia a insulina. </p>
    <p>Outro ponto a ser considerado &#233; a alta porcentagem de inadequa&#231;&#245;es lip&#237;dicas encontrada neste estudo, incluindo em adolescentes eutr&#243;ficas e sem excesso de gordura corporal. Ressalta-se que a m&#233;dia e a mediana de colesterol total e HDL apresentadas pelas adolescentes j&#225; se encontram inadequadas (154,1&#177;29,2 mg/dl e 44,1&#177;11,1 mg/dl, respectivamente), ou seja, esses resultados indicam que 50% ou mais dessa popula&#231;&#227;o j&#225; apresenta altera&#231;&#227;o em rela&#231;&#227;o a esses n&#237;veis lip&#237;dicos. Al&#233;m disso, as adolescentes eutr&#243;ficas j&#225; apresentam colesterol total acima do desej&#225;vel (<xref ref-type="table" rid="a09tab01">tab. 1</xref>).</p>
    <p>Os n&#237;veis lip&#237;dicos sofrem varia&#231;&#245;es durante a fase de crescimento e desenvolvimento, decorrentes da matura&#231;&#227;o sexual, com diferen&#231;as segundo idade e sexo. Eles s&#227;o superiores nas crian&#231;as e adolescentes do sexo feminino, sendo essa diferen&#231;a mais expressiva durante a adolesc&#234;ncia. Em m&#233;dia, as meninas apresentam n&#237;veis superiores de colesterol total, HDL e LDL, com aumento progressivo do HDL a partir dos 10 anos, sendo superior ao dos meninos no final da adolesc&#234;ncia. Tamb&#233;m o LDL e o colesterol total elevam-se progressivamente a partir dos 14-15 anos nas meninas, sendo superiores aos dos meninos por volta dos 17-18 anos. Talvez a menarca seja importante no desencadeamento desse fen&#244;meno na adolesc&#234;ncia<sup>14</sup>.</p>
    <p>Os triacilglicer&#243;is s&#227;o substratos para a forma&#231;&#227;o de VLDL. Portanto, quando os n&#237;veis sangu&#237;neos de triacilglicer&#243;is aumentam, consequentemente, h&#225; aumento dessa lipoprote&#237;na<sup>23</sup>, explicando a correla&#231;&#227;o perfeita entre esses dois n&#237;veis lip&#237;dicos. Al&#233;m disso, os triacilglicer&#243;is e o VLDL apresentaram maiores correla&#231;&#245;es com as vari&#225;veis metab&#243;licas, incluindo o HOMA-IR e a insulina, que o colesterol total e fra&#231;&#245;es, mostrando maior associa&#231;&#227;o com a resist&#234;ncia a insulina. Esse resultado pode indicar a import&#226;ncia da dosagem dos n&#237;veis de insulina nas adolescentes com hipertrigliceridemia para verificar a presen&#231;a de resist&#234;ncia a insulina. </p>
    <p>Al&#233;m disso, os n&#237;veis lip&#237;dicos apresentaram correla&#231;&#227;o entre si e com outras vari&#225;veis de risco cardiovascular, como glicose, insulina e HOMA-IR. Dada a importante rela&#231;&#227;o causal entre dislipidemias e aterosclerose e a precocidade com que se instalam as les&#245;es vasculares ateroscler&#243;ticas, &#233; fundamental conhecer o perfil lip&#237;dico de adolescentes, com o objetivo de planejar a&#231;&#245;es preventivas de sa&#250;de<sup>24</sup>.</p>
    <p>A homociste&#237;na vem alcan&#231;ando grande import&#226;ncia como fator de risco para a doen&#231;a arterial coronariana<sup>25</sup> e, apesar de os n&#237;veis de homociste&#237;na parecerem ter rela&#231;&#227;o direta com os de insulina nas crian&#231;as e adolescentes obesos<sup>26</sup>, houve uma correla&#231;&#227;o inversa entre insulina (r=-0,233; p&lt;0,05) e HOMA-IR (r=-0,215; p&lt;0,05). Por&#233;m, n&#227;o foi observada correla&#231;&#227;o entre homociste&#237;na e as vari&#225;veis de composi&#231;&#227;o corporal e a maioria das vari&#225;veis metab&#243;licas. Esses resultados podem se dar pelo fato de o risco da presen&#231;a de doen&#231;as cardiovasculares entre adolescentes ser menor do que entre adultos; portanto, a homociste&#237;na n&#227;o foi bom indicador dessas doen&#231;as nas adolescentes.</p>
    <p>Apesar da maioria das correla&#231;&#245;es serem consideradas fracas (r&lt;0,5), embora significantes (p&lt;0,05), devemos ficar atentos a esses resultados, que s&#227;o de grande relev&#226;ncia para auxiliar na interven&#231;&#227;o nutricional nessa popula&#231;&#227;o. Por&#233;m, mais estudos s&#227;o necess&#225;rios para melhor entendimento das altera&#231;&#245;es encontradas nessa faixa et&#225;ria.</p>
    <p>A preval&#234;ncia de hipertens&#227;o arterial neste trabalho encontra-se de acordo com estudos epidemiol&#243;gicos sobre hipertens&#227;o prim&#225;ria na inf&#226;ncia e adolesc&#234;ncia realizados no Brasil, variando de 0,8% a 8,2%<sup>27,28</sup>. A press&#227;o arterial n&#227;o apresentou correla&#231;&#227;o com as vari&#225;veis de composi&#231;&#227;o corporal, somente entre a sist&#243;lica e a homociste&#237;na. Esses dados podem se dar pelo fato de a maioria das adolescentes ser eutr&#243;fica, pois h&#225; rela&#231;&#227;o entre obesidade e risco de hipertens&#227;o na inf&#226;ncia e adolesc&#234;ncia<sup>14</sup>. </p>
    <p>Os resultados encontrados neste trabalho s&#227;o preocupantes, uma vez que altera&#231;&#245;es metab&#243;licas e de composi&#231;&#227;o corporal na adolesc&#234;ncia podem manter-se na vida adulta. Oliveira<sup>19</sup> realizou estudo com 100 indiv&#237;duos do sexo masculino, em tr&#234;s fases da vida: ao nascer, no final da adolesc&#234;ncia (18 e 19 anos) e no in&#237;cio da vida adulta. O IMC na adolesc&#234;ncia correlacionou-se positivamente com o peso e o IMC na vida adulta (r =0,634; p&lt;0,001; r =0,678; p&lt;0,001; respectivamente). Os adultos com s&#237;ndrome metab&#243;lica apresentavam na adolesc&#234;ncia maiores valores de peso, circunfer&#234;ncia da cintura e IMC, refor&#231;ando a constata&#231;&#227;o de que com o aumento da preval&#234;ncia de sobrepeso/obesidade na adolesc&#234;ncia pode refletir no aumento da preval&#234;ncia da s&#237;ndrome metab&#243;lica na fase adulta. Concluiu-se que a adolesc&#234;ncia, especificamente o final desse per&#237;odo, parece ser de grande import&#226;ncia na determina&#231;&#227;o do estado nutricional e na preven&#231;&#227;o de problemas futuros. </p>
    <p>Deve-se ter em conta, entretanto, algumas limita&#231;&#245;es do presente estudo. A mais importante, seguramente, refere-se aos pontos de corte, pois at&#233; a presente data n&#227;o existem pontos de corte internacionalmente aceitos para a maioria das vari&#225;veis estudadas. Apesar de algumas correla&#231;&#245;es serem consideradas fracas, os resultados s&#227;o de extrema import&#226;ncia, com grandes implica&#231;&#245;es na cl&#237;nica, uma vez que aborda quest&#245;es relevantes em rela&#231;&#227;o ao grupo estudado.</p>
    <p>
      <bold>Conclus&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Apesar da predomin&#226;ncia da eutrofia, encontraram-se fatores de risco para o desenvolvimento da s&#237;ndrome metab&#243;lica e, consequentemente, de doen&#231;as cardiovasculares. Esses fatores foram mais prevalentes em adolescentes com excesso de peso e de gordura corporal, uma vez que apresentaram maiores n&#237;veis de colesterol total, insulina e HOMA-IR.</p>
    <p>Apesar de algumas correla&#231;&#245;es serem consideradas fracas, os resultados tamb&#233;m indicam que a resist&#234;ncia a insulina &#233; um fator que deve ser monitorado em adolescentes com excesso de peso e de gordura corporal, pois parece que, quanto maior o n&#237;vel de resist&#234;ncia a insulina, maior a presen&#231;a dos fatores de risco cardiovascular, maior a preval&#234;ncia de s&#237;ndrome metab&#243;lica e, consequentemente, maior o risco de desenvolvimento prematuro de doen&#231;as cardiovasculares. </p>
    <p>Sendo assim, &#233; importante a ado&#231;&#227;o de medidas que permitam o diagn&#243;stico precoce dessas altera&#231;&#245;es. Destaca-se a adolesc&#234;ncia como o momento oportuno para colocar em pr&#225;tica estas medidas, a fim de que tenham impacto positivo sobre as doen&#231;as cardiovasculares no futuro, uma vez que esse grupo se torna relevante e estrat&#233;gico em termos de sa&#250;de p&#250;blica, na promo&#231;&#227;o de sa&#250;de e preven&#231;&#227;o de doen&#231;as. Refor&#231;a-se, assim, a necessidade de programas espec&#237;ficos de aten&#231;&#227;o &#224; sa&#250;de dos adolescentes.</p>
    <p>Financiamento: Fapemig (CDS - 1345/06) e CNPq; Capes (bolsa de mestrado).</p>
    <p>
      <bold>Agradecimentos</bold>
    </p>
    <p>&#192;s escolas p&#250;blicas de Vi&#231;osa (MG), pelo apoio ao trabalho realizado com as adolescentes e pelo consentimento para realiza&#231;&#227;o da pesquisa. Aos acad&#234;micos do Departamento de Nutri&#231;&#227;o e Sa&#250;de, pelo aux&#237;lio na coleta de dados. &#192; Divis&#227;o de Sa&#250;de da Universidade Federal de Vi&#231;osa, pela realiza&#231;&#227;o dos exames bioqu&#237;micos. &#192; Fapemig e ao CNPq, pelo financiamento do projeto, e &#224; Capes, pela bolsa de mestrado concedida.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo foi financiado por FAPEMIG e CNPq.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>9. Barbosa KBF. Consumo alimentar e marcadores de risco para a s&#237;ndrome metab&#243;lica em adolescentes do sexo feminino: compara&#231;&#227;o entre instrumentos de inqu&#233;rito diet&#233;tico. [Disserta&#231;&#227;o]. Vi&#231;osa (MG): Universidade Federal de Vi&#231;osa; 2006.</p>
    <p>10. Weiss R, Dziura J, Burgert TS, Tamborlane WV, Taksali SE, Yeckel CW, et al. Obesity and the metabolic syndrome in children and adolescents. N Engl J Med. 2004; 350: 2362-74.</p>
    <p>
      <fn id="nt02" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p> Eliane Rodrigues de Faria </p>
        <p> Rua Adez&#237;lio Bicalho, 252 - Santa Clara </p>
        <p> 36570-000 - Vi&#231;osa, MG, Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="lilirfaria@yahoo.com.br">lilirfaria@yahoo.com.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 12/08/08; revisado recebido em 15/10/08; aceito em 24/10/08</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. World Health Organization. Nutrition in adolescence: issues and challenges for the health sector: issues in adolescent health and development. Geneva; 2005.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Nutrition in adolescence: issues and challenges for the health sector: issues in adolescent health and development</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Braga C. S&#237;ndrome metab&#243;lica na adolesc&#234;ncia. Adolesc&#234;ncia &amp; Sa&#250;de. Rio de Janeiro. 2006; 3 (3): 18-20.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>S&#237;ndrome metab&#243;lica na adolesc&#234;ncia</article-title>
          <source>Adolesc&#234;ncia &amp; Sa&#250;de</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>18</fpage>
          <lpage>20</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>3</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Braga</surname>
              <given-names>C.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Sociedade Brasileira de Diabetes. Atualiza&#231;&#227;o brasileira sobre diabetes. Rio de Janeiro: Diagraphic; 2006.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Atualiza&#231;&#227;o brasileira sobre diabetes</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Oliveira CL, Mello MT, Cintra IP, Fisberg M. Obesidade e s&#237;ndrome metab&#243;lica na inf&#226;ncia e adolesc&#234;ncia. Rev Nutr. 2004; 17 (2): 237-45.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Obesidade e s&#237;ndrome metab&#243;lica na inf&#226;ncia e adolesc&#234;ncia</article-title>
          <source>Rev Nutr</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>237</fpage>
          <lpage>45</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>17</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Oliveira</surname>
              <given-names>CL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mello</surname>
              <given-names>MT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cintra</surname>
              <given-names>IP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fisberg</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <label>5</label>
        <mixed-citation>5.	Minist&#233;rio da Sa&#250;de. (DATASUS). 2006. [Acessado em 2006 jan 10]. Dispon&#237;vel em <ext-link ext-link-type="uri" xlink:href="http://w3.datasus.gov.br/datasus/datasus.php">http://w3.datasus.gov.br/datasus/datasus.php</ext-link>.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="webpage">
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <comment>Available at:<ext-link ext-link-type="uri" xlink:href="http://http://w3.datasus.gov.br/datasus/datasus.php">link</ext-link></comment>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Jelliffe DB. Evoluci&#243;n del estado de nutrici&#243;n de la comunidad Ginebra: Organizaci&#243;n Mundial de la Salud; 1968.  (S&#233;rie de Monografias, n&#351; 53).</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Evoluci&#243;n del estado de nutrici&#243;n de la comunidad Ginebra</source>
          <date>
            <year>1968</year>
          </date>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Jelliffe</surname>
              <given-names>DB.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Centers for Disease Control and Prevention 2000. CDC/NCHS (2000), Growth charts for the United States: improvements to the 1977 National Center for Health Statistics Version. Pediatrics. 2002; 109 (1): 45-60.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Growth charts for the United States: improvements to the 1977 National Center for Health Statistics Version</article-title>
          <source>Pediatrics</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>45</fpage>
          <lpage>60</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>109</volume>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Alvarez MM, Vieira ACR, Moura AS, Veiga GV. Insulin resistance in Brazilian adolescent girls: association with overweight and metabolic disorders. Diabetes Research and Clinical Practice. 2006; 74: 183-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Insulin resistance in Brazilian adolescent girls: association with overweight and metabolic disorders</article-title>
          <source>Diabetes Research and Clinical Practice</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>183</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <volume>74</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Alvarez</surname>
              <given-names>MM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Vieira</surname>
              <given-names>ACR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Moura</surname>
              <given-names>AS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Veiga</surname>
              <given-names>GV</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>11. Lohman TG. Assesing fat distribuition. In: Advances in body composition assessment: current issues in exercise science. Illinois: Human Kinetics Champaign; 1992. p. 57-63.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Advances in body composition assessment: current issues in exercise science</source>
          <date>
            <year>1992</year>
          </date>
          <fpage>57</fpage>
          <lpage>63</lpage>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lohman</surname>
              <given-names>TG.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>12. Houtkooper LB, Lohman TG, Going SB, Hall MC. Validity of bioeletric impedance for body composition assessment in children. J Appl Physiol. 1989; 66: 814-21.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Validity of bioeletric impedance for body composition assessment in children</article-title>
          <source>J Appl Physiol</source>
          <date>
            <year>1989</year>
          </date>
          <fpage>814</fpage>
          <lpage>21</lpage>
          <volume>66</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Houtkooper</surname>
              <given-names>LB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lohman</surname>
              <given-names>TG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Going</surname>
              <given-names>SB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hall</surname>
              <given-names>MC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>13. Sociedade Brasileira de Cardiologia. V Diretrizes brasileiras de hipertens&#227;o arterial. Arq Bras Cardiol. 2007; 89 (3): e24-e79.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>V Diretrizes brasileiras de hipertens&#227;o arterial</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>e24</fpage>
          <lpage>e79</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>89</volume>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>14. Sociedade Brasileira de Cardiologia. I Diretriz de preven&#231;&#227;o da aterosclerose na inf&#226;ncia e adolesc&#234;ncia. Arq Bras Cardiol. 2007; 85 (supl 6): 1-36.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>I Diretriz de preven&#231;&#227;o da aterosclerose na inf&#226;ncia e adolesc&#234;ncia</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>1</fpage>
          <lpage>36</lpage>
          <volume>85</volume>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>15.  American Dietetic Association. Diagnosis and classification of diabetes mellitus. Diabetes Care. 2006; 29: S43- S48.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Diagnosis and classification of diabetes mellitus</article-title>
          <source>Diabetes Care</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>S43</fpage>
          <lpage>S48</lpage>
          <volume>29</volume>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>16. Saad MJA, Zanella MT, Ferreira SRG. S&#237;ndrome metab&#243;lica: ainda indefinida, mas &#250;til na identifica&#231;&#227;o do alto risco cardiovascular. Arq Bras Endocrinol Metab. 2006; 50 (2): 161-2.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>S&#237;ndrome metab&#243;lica: ainda indefinida, mas &#250;til na identifica&#231;&#227;o do alto risco cardiovascular</article-title>
          <source>Arq Bras Endocrinol Metab</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>161</fpage>
          <lpage>2</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>50</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Saad</surname>
              <given-names>MJA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zanella</surname>
              <given-names>MT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ferreira</surname>
              <given-names>SRG</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>17. Rodriguez G, Moreno LA, Blay VA, Garagorri JM, Sarr&#237;a A, Bueno M. Body composition in adolescents: measurements and metabolic aspects. Int J Obes. 2004; 28: 54-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Body composition in adolescents: measurements and metabolic aspects</article-title>
          <source>Int J Obes</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>54</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <volume>28</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Rodriguez</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Moreno</surname>
              <given-names>LA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Blay</surname>
              <given-names>VA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Garagorri</surname>
              <given-names>JM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sarr&#237;a</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bueno</surname>
              <given-names>M.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>18. Novaes JF. Fatores de risco para o sobrepeso em crian&#231;as do munic&#237;pio de Vi&#231;osa (MG). [Disserta&#231;&#227;o]. Vi&#231;osa (MG): Universidade Federal de Vi&#231;osa; 2005.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="thesis">
          <source>Fatores de risco para o sobrepeso em crian&#231;as do munic&#237;pio de Vi&#231;osa (MG)</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Novaes</surname>
              <given-names>JF.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>19. Oliveira RMS. Condi&#231;&#245;es de nascimento e estado nutricional na adolesc&#234;ncia como fatores determinantes da situa&#231;&#227;o nutricional de indiv&#237;duos adultos do sexo masculino em Vi&#231;osa (MG) [Disserta&#231;&#227;o]. Vi&#231;osa (MG): Universidade Federal de Vi&#231;osa; 2007.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="thesis">
          <source>Condi&#231;&#245;es de nascimento e estado nutricional na adolesc&#234;ncia como fatores determinantes da situa&#231;&#227;o nutricional de indiv&#237;duos adultos do sexo masculino em Vi&#231;osa (MG)</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Oliveira</surname>
              <given-names>RMS.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>20. Wells JCK. A Hattori chart analysis of body mass index in infants and children. Int J Obes. 2000; 24: 325-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>A Hattori chart analysis of body mass index in infants and children</article-title>
          <source>Int J Obes</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>325</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>24</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Wells</surname>
              <given-names>JCK</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>21. Keskin M, Kurtoglu S, Kendirci M, Atabek ME, Yazici C. Homeostasis model assessment is more reliable than the fasting glucose/insulin ratio and quantitative insulin sensitivity check index for assessing insulin resistance among obese children and adolescents. Pediatrics. 2005; 115 (4): e500-e503.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Homeostasis model assessment is more reliable than the fasting glucose/insulin ratio and quantitative insulin sensitivity check index for assessing insulin resistance among obese children and adolescents</article-title>
          <source>Pediatrics</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>e500</fpage>
          <lpage>e503</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>115</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Keskin</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kurtoglu</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kendirci</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Atabek</surname>
              <given-names>ME</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Yazici</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B20">
        <mixed-citation>22. Ferreira AP, Oliveira CE, Fran&#231;a NM. S&#237;ndrome metab&#243;lica em crian&#231;as obesas e fatores de risco para doen&#231;as cardiovasculares de acordo com a resist&#234;ncia &#224; insulina (HOMA-IR). J Pediatr. 2007; 83:21-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>S&#237;ndrome metab&#243;lica em crian&#231;as obesas e fatores de risco para doen&#231;as cardiovasculares de acordo com a resist&#234;ncia &#224; insulina (HOMA-IR)</article-title>
          <source>J Pediatr</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>21</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <volume>83</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ferreira</surname>
              <given-names>AP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Oliveira</surname>
              <given-names>CE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fran&#231;a</surname>
              <given-names>NM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B21">
        <mixed-citation>23. Sociedade Brasileira de Cardiologia. Departamento de Aterosclerose III Diretrizes brasileiras sobre dislipidemias e diretriz de preven&#231;&#227;o da aterosclerose. Arq Bras Cardiol. 2001; 77(supl. 3): 1-48.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Departamento de Aterosclerose III Diretrizes brasileiras sobre dislipidemias e diretriz de preven&#231;&#227;o da aterosclerose</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>1</fpage>
          <lpage>48</lpage>
          <volume>77</volume>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B22">
        <mixed-citation>24. Giuliano ICB, Coutinho MSSA, Freitas SFT, Pires MMS, Zunino JN, Ribeiro RQC. L&#237;pides s&#233;ricos em crian&#231;as e adolescentes de Florian&#243;polis (SC) - Estudo Floripa Saud&#225;vel 2040. Arq Bras Cardiol. 2005; 85 (2): 85-91.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>L&#237;pides s&#233;ricos em crian&#231;as e adolescentes de Florian&#243;polis (SC) - Estudo Floripa Saud&#225;vel 2040</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>85</fpage>
          <lpage>91</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>85</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Giuliano</surname>
              <given-names>ICB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Coutinho</surname>
              <given-names>MSSA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Freitas</surname>
              <given-names>SFT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pires</surname>
              <given-names>MMS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zunino</surname>
              <given-names>JN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ribeiro</surname>
              <given-names>RQC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B23">
        <mixed-citation>25. Neves LB, Macedo DM, Lopes AC. Homociste&#237;na. J Bras Patol Med Lab. 2004; 40 (5): 311-20.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Homociste&#237;na</article-title>
          <source>J Bras Patol Med Lab</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>311</fpage>
          <lpage>20</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>40</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Neves</surname>
              <given-names>LB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Macedo</surname>
              <given-names>DM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lopes</surname>
              <given-names>AC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B24">
        <mixed-citation>26. Glowinska B, Urban M, Koput A, Galar M. New atherosclerosis risk factors in obese, hypertensive and diabetic children and adolescents. Atherosclerosis. 2003; 167 (2): 275-86.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>New atherosclerosis risk factors in obese, hypertensive and diabetic children and adolescents</article-title>
          <source>Atherosclerosis</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>275</fpage>
          <lpage>86</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>167</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Glowinska</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Urban</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Koput</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Galar</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B25">
        <mixed-citation>27. Gus I, Harzheim E, Zaslavsky C, Medina C, Gus M. Prevalence, awareness, and control of systemic arterial hypertension in the state of Rio Grande do Sul. Arq Bras Cardiol. 2004; 83 (5): 429-33.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Prevalence, awareness, and control of systemic arterial hypertension in the state of Rio Grande do Sul</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>429</fpage>
          <lpage>33</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>83</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Gus</surname>
              <given-names>I</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Harzheim</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zaslavsky</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Medina</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gus</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B26">
        <mixed-citation>28. Moura AA, Silva MAM, Maria RMT, Ferraz IRR. Preval&#234;ncia de press&#227;o arterial elevada em escolares e adolescentes de Macei&#243;. J Pediatr. 2004; 80 (1): 35-40.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Preval&#234;ncia de press&#227;o arterial elevada em escolares e adolescentes de Macei&#243;</article-title>
          <source>J Pediatr</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>35</fpage>
          <lpage>40</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>80</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Moura</surname>
              <given-names>AA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Silva</surname>
              <given-names>MAM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Maria</surname>
              <given-names>RMT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ferraz</surname>
              <given-names>IRR</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Correlation between metabolic and body composition variables in female adolescents</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: Analysis of metabolic alterations and body composition in adolescents. OBJECTIVES: To study the correlation of serum levels of lipids, glycemia, insulin, homocysteine, HOMA-IR and blood pressure among themselves and with body variables. METHODS: Data concerning glycemia, total cholesterol and fractions (LDL, HDL and VLDL), triacylglycerols, insulin, homocysteine and blood pressure were measured in 100 adolescents at the age range of 14 to 17 years, who had already had menarche and attended the public schools in Vicosa, state of Minas Gerais, Brazil. The percentage of body fat (%BF) was evaluated by horizontal bioimpedance. RESULTS: In relation to nutritional status, 83%, 11% and 6%, respectively were eutrophic (EU), presented overweight/overweight risk (OW/OR) or low weight (LW) (CDC/NCHS, 2000) and 61% presented high percentage of BF. Total cholesterol presented the highest percentage of inadequacy (57%), followed by HDL (50%), LDL (47%) and triacylglycerols (22%). Inadequacy in 11%, 9%, 5% and 4% were observed in relation to insulin resistance, insulin, blood pressure and glycemia, respectively. For total cholesterol, insulin, HOMA-IR and nutritional state, OW/OR&gt;LW (p&lt;0.05). For body composition and nutritional status, OW/OR&gt;EU&gt;LW (p &lt;0.001). Some positive and strong correlations were found between BMI and the anthropometrical measures estimating the % of total BF, as well as central distribution, except for the waist/hip ratio. The %BF was correlated with insulin levels (r=0.303; p &lt;0.001) and HOMA-IR (r=0.281; p&lt;0.001). CONCLUSIONS: Some metabolic alterations, most often related with excess weight and body fat as well as insulin resistance were found, reinforcing the importance of specific programs directed at the adolescent health.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Adolescent</kwd>
        <kwd>female</kwd>
        <kwd>body composition</kwd>
        <kwd>insulin resistance</kwd>
        <kwd>body weight changes</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ORIGINAL ARTICLE</bold>
      </p>
      <p><undefined id="cima-body2"/>Correlation between metabolic and body composition variables in female adolescents</p>
      <p>
        <bold>Eliane Rodrigues de Faria; Sylvia do Carmo Castro Franceschini; Maria do Carmo Gouveia Peluzio; Luciana Ferreira da Rocha Sant'Ana; Silvia Eloiza Priore </bold>
      </p>
      <p>Universidade Federal de Vi&#231;osa, Vi&#231;osa, MG, Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>SUMMARY</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND:</bold> Analysis of metabolic alterations and body composition in adolescents.</p>
      <p><bold>OBJECTIVE:</bold> To study the correlation of serum levels of lipids, glycemia, insulin, homocysteine, HOMA-IR and blood pressure among themselves and with body variables.</p>
      <p><bold>METHODS:</bold> Data concerning glycemia, total cholesterol and fractions (LDL, HDL and VLDL), triacylglycerols, insulin, homocysteine and blood pressure were measured in 100 adolescents at the age range of 14 to 17 years, who had already had menarche and attended the public schools in Vicosa, state of Minas Gerais, Brazil. The percentage of body fat (%BF) was evaluated by horizontal bioimpedance.</p>
      <p><bold>RESULTS:</bold> In relation to nutritional status, 83%, 11% and 6%, respectively were eutrophic (EU), presented overweight/overweight risk (OW/OR) or low weight (LW) (CDC/NCHS, 2000) and 61% presented high percentage of BF. Total cholesterol presented the highest percentage of inadequacy (57%), followed by HDL (50%), LDL (47%) and triacylglycerols (22%). Inadequacy in 11%, 9%, 5% and 4% were observed in relation to insulin resistance, insulin, blood pressure and glycemia, respectively. For total cholesterol, insulin, HOMA-IR and nutritional state, OW/OR&gt;LW (p&lt;0.05). For body composition and nutritional status, OW/OR&gt;EU&gt;LW (p &lt;0.001). Some positive and strong correlations were found between BMI and the anthropometrical measures estimating the % of total BF, as well as central distribution, except for the waist/hip ratio. The %BF was correlated with insulin levels (r=0.303; p &lt;0.001) and HOMA-IR (r=0.281; p&lt;0.001).</p>
      <p><bold>CONCLUSIONS:</bold> Some metabolic alterations, most often related with excess weight and body fat as well as insulin resistance were found, reinforcing the importance of specific programs directed at the adolescent health. </p>
      <p><bold>Key words: </bold>Adolescent; female; body composition; insulin resistance; body weight changes.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>The World Health Organization defines adolescence as the period between 10 to 19 years of age that involves physical, psychological and social transformations, which can manifest in different ways and at periods for each individual<sup>1</sup>. </p>
      <p>Obesity in childhood and adolescence has acquired epidemic characteristics worldwide. Data from the Family Income Research (FIR) carried out in 2002-2003, demonstrated that of the 35.5 million adolescents aged 10 to 19 years, 16.75% were overweight<sup>2</sup>. </p>
      <p>Contrarily to what occurred until recently, when the concern regarding obese children and adolescents was the high risk of becoming obese adults, currently, the main concern is related to the consequences of obesity still during these early phases of life. Problems such as the formation of atherosclerotic plaques, glucose intolerance, non-insulin dependent diabetes mellitus, dyslipidemia, arterial hypertension, hyperleptinemia, among others, associated to the body fat distribution found in obese adults, are already present in obese children and adolescents. The development of insulin resistance seems to led to the metabolic syndrome, which includes a higher number of complications such as dyslipidemia and arterial hypertension<sup>3</sup>. </p>
      <p>Oliveira et al<sup>4</sup> state that one must take into account the presence of early atherosclerosis lesions as early as in the first decade of life. The presence of metabolic alterations - insulin resistance, dyslipidemia, hypertension, thrombogenic alterations, and hyperuricemia - can contribute to the development of this process, as there is an association between the excess weight in the first decades of life and the high rate of morbimortality in the adult life due to cardiovascular diseases. Therefore, this study aimed at assessing the correlation between serum levels of lipids, glycemia, insulin, homocysteine, HOMA-IR and blood pressure among them and with the body composition variables, in female adolescents.</p>
      <p>
        <bold>Methods</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Sample</bold>
      </p>
      <p>This was a cross-sectional epidemiological study and the population consisted of 100 female adolescents aged 14 to 17 years, recruited from public high schools in the city of Vicosa, state of Minas Gerais, Brazil. The enrolled adolescents had had menarche at least one year prior to study enrollment; those who presented chronic diseases, regularly used medications that could alter the blood pressure (BP), fasting glycemia or lipid metabolism, had used oral contraceptives for less than 2 months, regularly used diuretics/laxatives, had pacemaker or prosthesis and those who refused to participate in the study were excluded. </p>
      <p>Menarche is an easy-access marker of pubertal development, demonstrating that the adolescent has gone through the growth spurt, that is, has undergone the physiological body alterations of this age range. Therefore, this study assessed female adolescents one year after menarche, as they are expected to be at the phase of sexual maturation, resulting in a more homogenous group. </p>
      <p>The sample selection was based on the total number of adolescents, at the age range of interest, registered during the year 2006 in public high schools in the urban area of the city of Vicosa, state of Minas Gerais, Brazil<sup>5</sup>. The sample was calculated through the <italic>Epi Info</italic> program, version 6.04 for cross-sectional studies, considering a total population of 2,500 individuals, expected frequency of metabolic syndrome of 8% and variability of 2.5%, totaling 90 individuals, with a 95% confidence interval. Ten percent was added to recover possible losses related to withdrawal from the study. Of all the adolescents that met the inclusion criteria (n=336), a random selection was carried out by drawing lots until a sample of 100 adolescents was obtained. each individual participated only once in the drawing of lots, that is, the name drawn was included in an appropriate protocol and was not returned to the remaining names that were still available for the respective purpose. </p>
      <p>Of all the adolescents invited to participate in the study, 18 refused to do it and thus, a new drawing of lots was carried out to substitute them. </p>
      <p>The project was approved by the Committee of Ethics in Research in Humans of the Federal University of Vicosa. </p>
      <p>
        <bold>Methods</bold>
      </p>
      <p>Weight was measured on a digital scale, with a maximum capacity of 136 kg and a 100 g-subdivision, and height was measured in a stadiometer, with a 2-meter extension and o.1-cm scale, with a plastic viewer and a set square couple to one of the extremities. Weight and height were measured according to the techniques recommended by Jellife<sup>6</sup>.</p>
      <p>The assessment of the nutritional status was carried out through the calculation of the body mass index (BMI), using the cutoffs and anthropometric reference established by the Center for Disease Control and Prevention - National Center for Health Statistics (CDC/NCHS, 2000)<sup>7</sup>. Adolescents with overweight risk and overweight (<underline>&gt;</underline> p85) were grouped in excess weight<sup>8-10</sup>. </p>
      <p>The Body Mass Index of Fat (BMIF) and the Fat-free Body Mass Index (FFBMI) were also calculated. Body fat location was carried out by adding the bicipital skinfold - BSF, tricipital skinfold -TSF, (peripheral fat - PF) and subscapular skinfold - SSSF, suprailiac skinfold - SISF (central fat - CF), using a <italic>Lange Skinfold Calipe</italic>&#169; equipment. </p>
      <p>The waist and hip circumferences were measured with a flexible and inelastic measuring tape with a 2-meter extension, divided in centimeters and sub-divided in millimeters, taking care not to exercise pressure on soft tissues. The waist/hip ratio (WHR) was calculated. The percentage of body fat as well as the fat mass and fat-free mass was estimated in kilograms, using a tetrapolar horizontal electrical bioimpedance equipment (Biodynamics&#169;, model 310, version 7.1). The assessment was carried out between 7 AM and 8:30 AM, following a protocol of care prior to the test<sup>9</sup>. The percentage of body fat was analyzed according to the classification proposed by Lohman<sup>11</sup>.</p>
      <p>The values obtained with the bioimpedance equipment were compared with the equation for the prediction body fat by Houtkooper et al<sup>12</sup> for adolescents aged 10 to 19 years, to verify if the values differed.</p>
      <p>Equation by Houtkooper et al<sup>12</sup>: FFM (kg) = 0.61(height (m)x height(m)/Resistance) + 0,.25 [Body weight (kg)] + 1.31</p>
      <p>Resistance = measure given by the BIA in ohms (&#937;)</p>
      <p>*By difference, the body fat was obtained (kg) and, consequently, its percentage.</p>
      <p>Blooed pressure (BP) was masured with an automatic inflation blood pressure monitor, recommended by the Brazilian Society of Cardiology, according to the recommendations of the V Brazilian Directives of Arterial Hypertension (2006). The values proposed according to the adolescents' height percentiles were considered for the cutoffs regarding the systolic and diastolic pressure<sup>13</sup>. </p>
      <p>Blood was collected from the participants after a 12-hour fasting for glycemia, plasma insulin and homocysteine analysis, as well as to for the assessment of serum lipids, such as total cholesterol, triacylglycerols, HDL (high density lipoprotein), LDL (low density lipoprotein) and VLDL (very low density lipoprotein). </p>
      <p>For altered results related to dyslipidemia and fasting insulin levels (<underline>&gt;</underline> 15&#956;U/mL) the cutoffs for adolescents were those recommended by the I Directive of Atherosclerosis Prevention in Childhood and Adolescence<sup>14</sup>. For the fasting glycemia, we used the recommendation of the American Diabetes Association<sup>15</sup>, which considers as criterion a fasting glycemia <underline>&gt;</underline> 100 mg/dL. Insulin resistance was measured through the HOMA-IR (Homeostasis Model Assessment - Insulin Resistance) method = [(fasting insulin (&#956;U/mL) x fasting glycemia [mmol/L])/22.5] <underline>&gt;</underline>3.16)<sup>14</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Software and Statistical Analysis </bold>
      </p>
      <p>Data analysis was carried out using the Epi Info, version 6.04 and Sigma Statistic&#174; for Windows software. Pearson's or Spearman's correlation test and Analysis of Variance (ANOVA) were used for comparisons among the three independent groups, complemented by the Multiple Comparisons test, Student's <italic>t</italic> test, or Mann-Whitney test, depending on the characteristics of the variables. The level of the null hypothesis rejection was &lt; 0.05 or 5%. </p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>The mean age range was 16.02 &#177; 0.67 and the median was 15.96 years. Age at the menarche showed mean, median, minimum and maximum values of 12.32 (&#177; 1.14); 12.08; 10.0 and 15.07 years, respectively. The prevalence of overweight and low weight was 11% and 6%, respectively. However, when classified by the percentage of body fat, 48 and 61% of the adolescents, respectively, presented overweight risk or overweight, according to the bioimpedance data and the formula used in the analysis. </p>
      <p>Total cholesterol total was the marker that showed the highest degree of inadequacy (57%), followed by the HDL (50%) and LDL fractions (47%) and triacylglycerols (22%). Regarding the fasting insulin, 9% presented inadequate levels, whereas 4% presented altered fasting glycemia levels. HOMA-IR index was elevated in 11% and 5% had altered BP levels. </p>
      <p><xref ref-type="table" rid="en_a09tab01-body2">Table 1</xref> shows the median values of the anthropometric and metabolic characteristics in relation to the adolescents' nutritional status. </p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="en_a09tab01-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0119-00009-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p><xref ref-type="table" rid="tab2-body2">Table 2</xref> shows the correlation between the number of risk factors presented by the adolescents (overweight risk/overweight, high percentage of body fat, total cholesterol, triacylglycerols and LDL results above the desired levels, HDL results below the desired levels as well as altered BP, fasting glycemia and insulin levels and insulin resistance defined by the HOMA-IR index) and the anthropometric, body composition, biochemical and blood pressure variables. </p>
      <table-wrap id="tab2-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0119-00009-gt02-en.jpg"/></table-wrap>
      <p><xref ref-type="table" rid="en_a09tab03-body2">Tables 3</xref>, <xref ref-type="table" rid="en_a09tab04-body2">4</xref> and <xref ref-type="table" rid="en_a09tab05-body2">5</xref> show the correlations among the anthropometric, body composition, biochemical and blood pressure variables. </p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="en_a09tab03-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0119-00009-gt03-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="en_a09tab04-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0119-00009-gt04-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="en_a09tab05-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0119-00009-gt05-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>Most of the studied adolescents were eutrophic, when analyzed by BMI, but they presented alterations such as excess weight calculated by the BMI as well as by the percentage of body fat. The excess weight was associated to higher total cholesterol, insulin and insulin resistance levels, as well as with body composition variables. In this sense, it is noteworthy that, even with a predominance of eutrophic adolescents in the studied sample, 96% presented one or more alterations related to body composition and metabolic variables, with correlations being observed between the number of alterations and most of the analyzed variables, except for height, homocysteine, systolic and diastolic blood pressure levels (<xref ref-type="table" rid="tab2-body2">Table 2</xref>). These risk factors, when considered alone, have the capacity to induce atherosclerotic cardiovascular disease. The attempts to establish diagnostic criteria for the metabolic syndrome are based on the principle that these components can act synergistically or as a group, increasing the risk, which has yet to be demonstrated<sup>16</sup>. </p>
      <p>The isolated measurement of the abdominal circumference has shown a better association with the metabolic alterations than the WHR, as confirmed by the present study, in which the isolated measurements of the waist and hip circumferences presented higher correlation with the metabolic and body composition variables than the WHR, showing that the latter was not a good index of body fat for adolescents. According to Oliveira et al<sup>4</sup>, the WHR in adolescents is not appropriate to evaluate the distribution of body fat, as the pelvic bone structure undergoes rapid alterations during the sexual maturation process and thus, the WHR can be more related to this variation than to the body fat distribution itself. </p>
      <p>However, no cutoffs have been established for the abdominal circumference that would indicate the risk of an adolescent developing cardiovascular disease in the future. Therefore, for adolescents, BMI seems to be a better criterion for obesity classification, considering that even at early ages, BMI is generally associated to the onset and development of risk factors that can predispose adults to a higher incidence of metabolic and functional disorders, in addition to being easy to use and correlating to body fat<sup>17</sup>. </p>
      <p>Despite the positive and significant correlation between BMI and the measurements that estimate the percentage of total body fat, as well as its central distribution observed in the present study and others<sup>18,19</sup>, the isolated use of the BMI is not indicated, as it presents some limitations. According to Wells<sup>20</sup>, obesity is the excess of body fat and not the excess of body weight and the isolated use of the BMI for routine body composition assessments, in at-risk individuals, may fail in the identification of excess body fat and its associated risk factors in the population aged &lt; 20 years. </p>
      <p> It is necessary to complement the use of the BMI in the nutritional assessment with other measures that can assure the adequate measurement of the percentage of total body fat, as well as its distribution. Therefore, it would be very important to use methods to determine body fat and, among them, Rodriguez et al<sup>17 </sup>call attention to the use of the anthropometric measures and electrical bioimpedance analysis as the most frequently used ones. </p>
      <p>The isolated measure of the percentage of body fat, measured by horizontal bioimpedance, was also correlated to insulin and its resistance, as well as the BMI, in addition to being well correlated with the studied anthropometric variables. It is noteworthy the fact that weight and height, which are BMI components, do not behave in a similar fashion, considering that only the weight presented a positive correlation with BMI and the percentage of body fat, justifying its use to verify the presence of body fat. </p>
      <p>However, the electrical bioimpedance analysis has its limitations, such as the lack of knowledge of the formulas used in the equipment. The present study used a formula that has been validated for adolescents, for the comparison of the results presented at the equipment reading. It was observed that the formula proposed by Houtkooper et al<sup>12</sup> for adolescents aged 10 to 19 years presented higher correlations than the results given by the equipment, and this formula values were different from those obtained through the equipment (p&lt;0.0001). Therefore the data provided by the formula are better, due to their higher sensitivity, resulting in a better diagnosis of the adolescents with excess body fat, allowing the prevention of future risks. </p>
      <p> It is noteworthy that the excess amount of body fat in adolescents is accompanied by a greater deposit of fat in the abdominal region in relation to the extremities, regardless of gender. The predominance of body fat in the abdominal region has been associated to several metabolic disorders, such as altered fasting glycemia, insulin resistance, diabetes mellitus and dyslipidemia<sup>4</sup>. In this study, it was observed that the central fat is strongly associated to other anthropometric variables, in addition to a higher correlation with LDL, TC/HDL, LDL/HDL, fasting insulin and insulin resistance itself.</p>
      <p>However, one must be careful when using international references for cutoffs in adolescents when comparing the nutritional status of the Brazilian population with reference intervals from other countries, generally from the United States of America. This practice, which disregards differences in ethnicity, culture, socioeconomic conditions, physical constitution and eating habits of the Brazilian population, can lead to biases, impairing the surveillance of the nutritional status in the country. </p>
      <p>Several indices have been developed to evaluate insulin resistance. Studies carried out by Keskin et al<sup>21</sup>, comparing the HOMA and QUICKI indices, observed that the HOMA-IR index is the most sensitive and specific to evaluate insulin sensitivity. Additionally, these same authors determined that the cutoff for adolescents is 3.16, which is different from that of adults. </p>
      <p>A HOMA-IR index that was above than the expected was observed in 11% of the adolescents. However, the mean values of HOMA-IR in the present study were higher than those observed in a study that evaluated female adolescents aged 12-19 years, in which the highest values were found in the overweight group, with a mean of 2.24, whereas the mean in the group without overweight was 1.91<sup>8</sup>. This shows that the interaction of the factors (nutritional, obesity and amount of body fat) can be the cause of higher insulin resistance levels. It is suggested that the deposition of abdominal fat is probably greater in the adolescents that presented elevated body fat and that this variable is correlated with the insulin levels (r=0.303; p&lt;0.001) and HOMA-IR (r=0.281; p&lt;0.001). However, other factors might also have given a strong contribution to this system, such as an inadequate lifestyle. </p>
      <p>The levels of insulin and HOMA-IR positively correlated with the body variables, except height and WHR, in addition to correlating with triacylglycerols, VLDL, TC/HDL, LDL/HDL and glucose. The results indicate that the level of insulin resistance must be monitored in adolescents with excess weight and body fat, as it seems that, the higher the insulin resistance, the higher the presence of cardiovascular risk factors, the higher the prevalence of metabolic syndrome and, consequently, the higher the risk of premature development of diabetes and cardiovascular diseases<sup>4</sup>. </p>
      <p>Hyperinsulinemia is considered an independent risk factor for cardiovascular diseases, as it has an important role in the development of other components of the metabolic syndrome, such as dyslipidemia, hypertension and hyperuricemia<sup>22</sup>. A high correlation was observed between insulin and HOMA-IR (r=0.983), emphasizing that the isolated level of insulin is a good indicator of insulin resistance. </p>
      <p>Another point to be considered is the high percentage of inadequate lipid levels found in this study, even in eutrophic adolescents without excess body fat. It is worth mentioning that the TC and HDL means and medians presented by the adolescents were already inadequate (154.1&#177;29.2mg/dL and 44.1&#177;11.1mg/dL, respectively), that is, these results indicate that 50% or more of this population already presented alteration in relation to these lipid levels. Additionally, the eutrophic adolescents already presented cholesterol levels that were above the desired range (<xref ref-type="table" rid="en_a09tab01-body2">Table 1</xref>).</p>
      <p>The lipid levels undergo variations during the growth and development phase, caused by sexual maturation, with differences according to age and sex. They are higher in female children and adolescents and this difference is more significant during adolescence. On average, girls present higher levels of TC, HDL and LDL, with a progressive increase in HDL from 10 years on, becoming higher than that observed in boys at the end of adolescence. Similarly, the LDL and total cholesterol levels progressively increase from 14-15 years of age in girls, being higher than those observed in boys around 17-18 years. Perhaps menarche is important for the development of this phenomenon in adolescence<sup>14</sup>. Triacylglycerols are substrates for the formation of VLDL; therefore, when the blood levels of triacylglycerols increase, there is consequently an increase in the levels of this lipoprotein<sup>23</sup>, explaining the perfect correlation between these two lipid levels. Moreover, triacylglycerols and VLDL present higher correlations with the metabolic variables, including HOMA-IR and insulin, than total cholesterol and fractions, showing a higher association with insulin resistance. </p>
      <p>This result can indicate the importance of insulin level measurements in adolescents with hypertriglyceridemia to verify the presence of insulin resistance. </p>
      <p>Furthermore, the lipid levels presented a correlation among them and with other cardiovascular risk variables, such as glucose, insulin and HOMA-IR. Considering the important causal association between dyslipidemia and atherosclerosis and how early the onset of atherosclerotic vascular lesions can occur, it is crucial to know the lipid profile of the adolescents, with the objective of planning preventive health care actions<sup>24</sup>.</p>
      <p>Homocysteine has been considered an important risk factor for coronary artery disease<sup>25</sup> and although the homocysteine levels appear to have a direct association with insulin levels in obese children and adolescents<sup>26</sup>, there was an inverse correlation between insulin (r=-0.233; p&lt;0.05) and HOMA-IR (r=-0.215; p&lt;0.05). However, no correlation was observed between homocysteine and the body composition variables and most of the metabolic variables. These results can be due to the fact that the risk of the presence of cardiovascular diseases is lower than that among adults and, therefore, homocysteine was not a good indicator of these diseases in adolescents. </p>
      <p>Although most of the correlations were considered weak (r&lt;0.5), albeit significant (p&lt;0.05), we must carefully consider these results, which are very relevant to help the nutritional intervention in this population. However, further studies are necessary to better understand the alterations found in this age range. </p>
      <p>The prevalence of arterial hypertension in the present study is in accordance with epidemiological studies on primary hypertension in childhood and adolescence carried out in Brazil, varying from 0.8 - 8.2%<sup>27,28</sup>. The BP did not present a correlation with the body composition variables, but only between the systolic pressure and homocysteine. These data can be due to the fact that most adolescents were eutrophic, as there is an association between obesity and risk of hypertension in childhood and adolescence<sup>14</sup>. </p>
      <p>The results of the present study are the object of concern, as the metabolic and body composition alterations in adolescence can persist in adult life. Oliveira<sup>19</sup> carried out a study with 100 male individuals, in three different phases of life: at birth, at the end of adolescence (18 and 19 years) and at the end of the adult life. The BMI in adolescence positively correlated with the weight and BMI in the adult life (r =0.634; p&lt;0.001; r =0.678; p&lt;0.001; respectively). The adults with metabolic syndrome presented in adolescence higher weight, waist circumference and BMI values, reinforcing the observation that the increase in the prevalence of overweight/obesity in adolescence can reflect on the increase in the prevalence of metabolic syndrome in the adult phase. It was concluded that the adolescence, specifically the end of this period, seems to be of great importance in determining the nutritional status and in the prevention of future problems. </p>
      <p>One must consider, however, some limitations of the present study. The most important, surely, refers to the cutoffs, as there are no cutoffs that are internationally accepted for most of the studied variables to the present date. Although some correlations are considered weak, the results are extremely important, with significant implications on clinical practice, as it addresses relevant questions concerning the studied group. </p>
      <p>
        <bold>Conclusion</bold>
      </p>
      <p>In spite of the predominance of eutrophic adolescents, risk factors for the development of metabolic syndrome and, consequently, of cardiovascular diseases, were found. These factors were more prevalent among adolescents with excess weight and body fat, as they presented higher levels of TC, insulin and HOMA-IR. </p>
      <p>Although some correlations were considered weak, the results also indicate that insulin resistance is a factor that must be monitored in adolescents with excess eight and body fat, as it seems that, the higher the level of insulin resistance, the higher the presence of cardiovascular risk factors, the higher the prevalence of metabolic syndrome and, consequently, the higher the risk of the premature development of cardiovascular diseases. </p>
      <p>Therefore, it is important to adopt measures that will allow an early diagnosis of these alterations. Adolescence is emphasized as the appropriate moment to establish these measures, so that they will have a positive impact on the cardiovascular diseases in the future, as this group becomes relevant and strategic in terms of public health, health promotion and disease prevention. Hence, we reinforce the need to establish specific programs directed at the adolescents' health care. </p>
      <p>Funding: FAPEMIG (CDS - 1345/06) and CNPq; CAPES (Master's Degree grant).</p>
      <p>
        <bold>Acknowledgements</bold>
      </p>
      <p>To the public schools of the city of Vicosa, state of Minas Gerais, Brazil, for their support regarding the study carried out with the adolescents and for their approval of the research. To the academicians of the Department of Nutrition and Health for their help in data collection. To the Division of Health of the Federal University of Vicosa for the biochemical analyses. To FAPEMIG and CNPq, for the financial support and to CAPES for the grant. </p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>This study was funded by FAPEMIG e CNPq.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This article is part of the thesis of Master submitted by Eliane Rodrigues de Faria, from Departamento de Nutri&#231;&#227;o e Sa&#250;de da Universidade Federal de Vi&#231;osa. </p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
      <p>9. Barbosa KBF. Consumo alimentar e marcadores de risco para a s&#237;ndrome metab&#243;lica em adolescentes do sexo feminino: compara&#231;&#227;o entre instrumentos de inqu&#233;rito diet&#233;tico. [Disserta&#231;&#227;o]. Vi&#231;osa (MG): Universidade Federal de Vi&#231;osa; 2006.</p>
      <p>10. Weiss R, Dziura J, Burgert TS, Tamborlane WV, Taksali SE, Yeckel CW, et al. Obesity and the metabolic syndrome in children and adolescents. N Engl J Med. 2004; 350: 2362-74.</p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Correlaci&#243;n entre variables de composici&#243;n corporal y metab&#243;lica en adolescentes del sexo femenino</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: An&#225;lisis de las alteraciones metab&#243;licas y de composici&#243;n corporal en adolescentes. OBJETIVO: Estudiar la correlaci&#243;n entre niveles s&#233;ricos de l&#237;pidos, glucemia, insulina, homociste&#237;na, HOMA-IR y presi&#243;n arterial, entre si y con variables corporales. M&#201;TODOS: Se recolectaron datos referentes a glucemia, colesterol total y fracciones (LDL, HDL y VLDL), triacilgliceroles, insulina, homociste&#237;na y presi&#243;n arterial en 100 adolescentes de 14 a 17 a&#241;os de escuelas p&#250;blicas de Vi&#231;osa (MG) que ya hab&#237;an presentado la menarca. El porcentaje de grasa corporal (%GC) se evalu&#243; por la bioimpedancia horizontal. RESULTADOS: Con relaci&#243;n al estado nutricional, el 83%, el 11% y el 6%, respectivamente, presentaron eutrofia (EU), riesgo de sobrepeso/sobrepeso (RS/SP) y bajo peso (BP) (CDC/NCHS, 2000), y el 61% presentaron alta %GC. El colesterol total fue el que present&#243; mayor porcentaje de inadecuaci&#243;n (57%), seguido del HDL (50%), LDL (47%) y triacilgliceroles (22%). Se observ&#243; inadecuaci&#243;n en el 11%, el 9%, el 5% y el 4%, respectivamente, con relaci&#243;n a la resistencia a la insulina, la insulina, la presi&#243;n arterial y la glucemia. Para colesterol total, insulina, HOMA-IR y estado nutricional, RS/SP&gt;BP (p&lt;0,05). Para las variables de composici&#243;n corporal y el estado nutricional, RS/SP&gt;EU&gt;BP (p&lt;0,001). Se evidencian correlaciones positivas y fuertes entre el IMC y las mediciones antropom&#233;tricas que estiman la %GC total, as&#237; como la distribuci&#243;n central, excepto para la relaci&#243;n cintura/cadera. La %GC se correlacion&#243; con niveles de insulina (r=0,303; p&lt;0,001) y HOMA-IR (r=0,281; p&lt;0,001). CONCLUSI&#211;N: Se evidencian alteraciones metab&#243;licas relacionadas en la mayor parte de las veces al exceso de peso y de grasa corporal y a la resistencia a la insulina, reforzando la importancia de programas espec&#237;ficos de atenci&#243;n a la salud del adolescente.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Composici&#243;n corporal</kwd>
        <kwd>adolescente</kwd>
        <kwd>femenino</kwd>
        <kwd>resistencia a la insulina</kwd>
        <kwd>alteraciones del peso corporal</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <p><undefined id="topo-body3"/>Correlaci&#243;n entre variables de composici&#243;n corporal y metab&#243;lica en adolescentes del sexo femenino</p>
      <p>
        <bold>Eliane Rodrigues de Faria; Sylvia do Carmo Castro Franceschini; Maria do Carmo Gouveia Peluzio; Luciana Ferreira da Rocha Sant'Ana; Silvia Eloiza Priore</bold>
      </p>
      <p>Universidade Federal de Vi&#231;osa, Vi&#231;osa, MG - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> An&#225;lisis de las alteraciones metab&#243;licas y de composici&#243;n corporal en adolescentes.</p>
      <p><bold>OBJETIVO:</bold> Estudiar la correlaci&#243;n entre niveles s&#233;ricos de l&#237;pidos, glucemia, insulina, homociste&#237;na, HOMA-IR y presi&#243;n arterial, entre si y con variables corporales.</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Se recolectaron datos referentes a glucemia, colesterol total y fracciones (LDL, HDL y VLDL), triacilgliceroles, insulina, homociste&#237;na y presi&#243;n arterial en 100 adolescentes de 14 a 17 a&#241;os de escuelas p&#250;blicas de Vi&#231;osa (MG) que ya hab&#237;an presentado la menarca. El porcentaje de grasa corporal (%GC) se evalu&#243; por la bioimpedancia horizontal.</p>
      <p><bold>RESULTADOS:</bold> Con relaci&#243;n al estado nutricional, el 83%, el 11% y el 6%, respectivamente, presentaron eutrofia (EU), riesgo de sobrepeso/sobrepeso (RS/SP) y bajo peso (BP) (CDC/NCHS, 2000), y el 61% presentaron alta %GC. El colesterol total fue el que present&#243; mayor porcentaje de inadecuaci&#243;n (57%), seguido del HDL (50%), LDL (47%) y triacilgliceroles (22%). Se observ&#243; inadecuaci&#243;n en el 11%, el 9%, el 5% y el 4%, respectivamente, con relaci&#243;n a la resistencia a la insulina, la insulina, la presi&#243;n arterial y la glucemia. Para colesterol total, insulina, HOMA-IR y estado nutricional, RS/SP&gt;BP (p&lt;0,05). Para las variables de composici&#243;n corporal y el estado nutricional, RS/SP&gt;EU&gt;BP (p&lt;0,001). Se evidencian correlaciones positivas y fuertes entre el IMC y las mediciones antropom&#233;tricas que estiman la %GC total, as&#237; como la distribuci&#243;n central, excepto para la relaci&#243;n cintura/cadera. La %GC se correlacion&#243; con niveles de insulina (r=0,303; p&lt;0,001) y HOMA-IR (r=0,281; p&lt;0,001).</p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N:</bold> Se evidencian alteraciones metab&#243;licas relacionadas en la mayor parte de las veces al exceso de peso y de grasa corporal y a la resistencia a la insulina, reforzando la importancia de programas espec&#237;ficos de atenci&#243;n a la salud del adolescente. </p>
      <p><bold>Palabras clave:</bold> Composici&#243;n corporal, adolescente, femenino, resistencia a la insulina, alteraciones del peso corporal.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La Organizaci&#243;n Mundial de Salud define la adolescencia como el per&#237;odo que comprende desde los 10 hasta los 19 a&#241;os y que implica transformaciones f&#237;sicas, ps&#237;quicas y sociales, las que pueden manifestarse de formas y en per&#237;odos diferentes para cada individuo<sup>1</sup>. </p>
      <p>La obesidad en la infancia y adolescencia ha adquirido caracter&#237;sticas epid&#233;micas en todo el mundo. Datos de la Investigaci&#243;n de Presupuestos Familiares (POF) realizada el 2002 y el 2003 demostraron que, de los 35,5 millones de adolescentes de los 10 a los 19 a&#241;os, un 16,75% estaba por arriba de su peso<sup>2</sup>. </p>
      <p>Al contrario de lo que ocurr&#237;a hasta recientemente, cuando la preocupaci&#243;n respecto al ni&#241;o y al adolescente obeso era el alto riesgo de volverse adultos obesos, actualmente aumenta el recelo en cuanto a las repercusiones de la obesidad a&#250;n durante esas fases de la vida. Problemas como formaci&#243;n de placas ateroscler&#243;ticas, intolerancia a la glucosa, diabetes mellitus no insulinodependiente, dislipidemia, hipertensi&#243;n arterial, hiperleptinemia, entre otros, asociados a la distribuci&#243;n de la grasa corporal, encontradas en adultos obesos, ya est&#225;n presentes en ni&#241;os y adolescentes obesos. El desarrollo de la resistencia a la insulina parece conllevar el s&#237;ndrome metab&#243;lico que incluye un n&#250;mero mayor de complicaciones como dislipidemias e hipertensi&#243;n arterial<sup>3</sup>. </p>
      <p>Oliveira et al.<sup>4</sup> afirman que se debe llevar en cuenta la presencia de lesiones precoces de aterosclerosis ya en las primeras d&#233;cadas de vida. La presencia de alteraciones metab&#243;licas -resistencia a la insulina, dislipidemia, hipertensi&#243;n, alteraciones trombog&#233;nicas, hiperuricemia -puede contribuir al desarrollo de ese proceso, ya que hay asociaci&#243;n entre el exceso de peso en las primeras d&#233;cadas de vida y el alta tasa de morbilidad y mortalidad en la vida adulta por enfermedades cardiovasculares.</p>
      <p>De esa forma, este estudio tuvo como objetivo estudiar la correlaci&#243;n de los niveles s&#233;ricos de l&#237;pidos, glucemia, insulina, homociste&#237;na, HOMA-IR y presi&#243;n arterial, entre si y con variables de composici&#243;n corporal, en adolescentes del sexo femenino.</p>
      <p>
        <bold>M&#233;todo</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Casu&#237;stica</bold>
      </p>
      <p>Estudio epidemiol&#243;gico, de corte transversal, en que la poblaci&#243;n estaba conformada por 100 adolescentes del sexo femenino, de 14 a 17 a&#241;os, reclutadas en escuelas de la Ense&#241;anza Media de la red p&#250;blica del municipio de Vi&#231;osa (MG), y ya con la menarca desde hace un a&#241;o como m&#237;nimo, sin enfermedades cr&#243;nicas o uso regular de medicamentos que alteraran la presi&#243;n arterial, glucemia de ayuno o metabolismo lip&#237;dico, uso de anticoncepcional desde hace menos de dos meses, uso regular de diur&#233;ticos/laxantes, marcapaso o pr&#243;tesis, as&#237; como aquellas que se recusaron a someterse al estudio. </p>
      <p>La menarca es un marcador del desarrollo puberal de f&#225;cil acceso, evidenciando que la adolescente ya pas&#243; por el estir&#243;n de crecimiento, o sea, ya sufri&#243; las alteraciones corporales fisiol&#243;gicas de ese grupo de edad. Por eso, se desarroll&#243; en este estudio con adolescentes del sexo femenino un a&#241;o tras post-menarca, ya que se espera que &#233;stas se encuentren en la misma fase de madurez sexual, logrando un grupo m&#225;s homog&#233;neo.</p>
      <p>La selecci&#243;n de la muestra se bas&#243; en el total de adolescentes del sexo femenino en la franja de edad de inter&#233;s, el 2006, matriculadas en las escuelas de la zona urbana del municipio de Vi&#231;osa (MG)<sup>5</sup>. La muestra se calcul&#243; por medio del programa <italic>Epi Info</italic>, versi&#243;n 6,04 para estudios transversales, teniendo en cuenta la poblaci&#243;n total de 2.500 individuos, frecuencia esperada de s&#237;ndrome metab&#243;lico del 8% y variabilidad de un 2,5%, totalizando 90 individuos, con el 95% de nivel de confianza. A ello se a&#241;adieron un 10% para recuperar posibles p&#233;rdidas relacionadas a la desistencia de las adolescentes. De todas las que atendieron los criterios de inclusi&#243;n (n=336), se procedi&#243; a una selecci&#243;n aleatoria por medio de sorteo, hasta que se obtuvieron las 100 adolescentes. Cada individuo particip&#243; solamente una vez del sorteo, es decir, el nombre sorteado se anot&#243; en protocolo propio y no se recoloc&#243; junto a los dem&#225;s nombres que todav&#237;a estaban disponibles para el respectivo fin.</p>
      <p>De todas las adolescentes invitadas, 18 se recusaron a participar en el estudio y por ello un nuevo sorteo se llev&#243; a cabo para sustituci&#243;n de ellas. </p>
      <p>El Comit&#233; de &#201;tica en Investigaci&#243;n con Seres Humanos de la Universidad Federal de Vi&#231;osa aprob&#243; el proyecto.</p>
      <p>
        <bold>Metodolog&#237;a</bold>
      </p>
      <p>El peso se consigui&#243; en balanza digital electr&#243;nica, con capacidad m&#225;xima de 136 kg y subdivisi&#243;n en 100 g y la estatura por estadi&#243;metro, con extensi&#243;n de 2 m y escala de 0,1 cm, con visor de pl&#225;stico y escuadra acoplada a una de las extremidades. El peso y la estatura se evaluaron seg&#250;n las t&#233;cnicas preconizadas por Jellife<sup>6</sup>.</p>
      <p>La evaluaci&#243;n del estado nutricional se realiz&#243; por medio del &#237;ndice de masa corporal (IMC), utilizando los puntos de corte y la referencia antropom&#233;trica preconizados por el Center for Disease Control and Prevention - National Center for Health Statistics (CDC/NCHS, 2000)<sup>7</sup>. Adolescentes con riesgo de sobrepeso y sobrepeso (<underline>&gt;</underline>p85) se agruparon en exceso de peso<sup>8-10</sup>.</p>
      <p>Se calcularon los &#237;ndices derivados del IMC, &#237;ndice de masa corporal de grasa (IMCG) y libre de grasa (IMCLG). </p>
      <p>Para localizaci&#243;n de la grasa corporal, se utiliz&#243; la suma de los pliegues cut&#225;neos bicipital (PCB), tricipital (PCT) (grasa perif&#233;rica - GP) y subescapular (PCSE), suprail&#237;aca (PCSI) (grasa central - GC). Se utiliz&#243; el equipo <italic>Lange Skinfold Calipe</italic><sup>&#169;</sup>.</p>
      <p>Las circunferencias de la cintura y de la cadera se evaluaron con cinta m&#233;trica, con extensi&#243;n de 2 metros, flexible e inel&#225;stica, dividida en cent&#237;metros y subdivida en mil&#237;metros, asegur&#225;ndose de no presionar las partes blandas. Se calcul&#243; la relaci&#243;n cintura/cadera (RCQ).</p>
      <p>El porcentaje de grasa corporal y la masa de grasa y la libre de grasa en quilogramos se estimaron con el empleo de aparato de bioimpedancia el&#233;ctrica tetrapolar horizontal (Biodynamics<sup>&#169;</sup>, modelo 310, versi&#243;n 7.1). La evaluaci&#243;n se efectu&#243; entre las 7h y 8h30 de la ma&#241;ana, en conformidad al protocolo de cuidados anteriores a la prueba<sup>9</sup>. El porcentaje de grasa corporal se analiz&#243; seg&#250;n la clasificaci&#243;n propuesta por Lohman<sup>11</sup>.</p>
      <p>Se compararon los valores del aparato de bioimpedancia y la ecuaci&#243;n para predicci&#243;n de grasa corporal de Houtkooper et al.<sup>12</sup> para adolescentes de 10 a 19 a&#241;os, para verificar si los valores difirieron.</p>
      <p>Ecuaci&#243;n de Houtkooper et al.<sup>12</sup>: </p>
      <p>MLG (kg) = 0,61(altura (m)x altura(m)/Resistencia) + 0,25 [Peso corporal (kg)] + 1,31</p>
      <p>Resistencia = medida dada por la BIA en ohms (&#937;)</p>
      <p>*Por diferencia, se consigui&#243; la grasa corporal (kg) y, consecuentemente, su porcentaje.</p>
      <p>La presi&#243;n arterial se evalu&#243; mediante monitor de presi&#243;n sangu&#237;nea de inflaci&#243;n autom&#225;tica, preconizado por la Sociedad Brasile&#241;a de Cardiolog&#237;a, siguiendo las orientaciones de las V Directrices Brasile&#241;as de Hipertensi&#243;n Arterial (2006). Para los puntos de corte para presi&#243;n sist&#243;lica y diast&#243;lica se consideraron los valores propuestos de acuerdo con el percentil de estatura de la adolescente<sup>13</sup>.</p>
      <p>Se extrajo la sangre de las voluntarias tras ayuno de 12 horas, para an&#225;lisis de glucemia, insulina plasm&#225;tica, homociste&#237;na y para evaluaci&#243;n de la concentraci&#243;n de l&#237;pidos s&#233;ricos, como colesterol total, triacilgliceroles, HDL (<italic>high density lipoprotein</italic> - lipoprote&#237;na de alta densidad), LDL (<italic>low density lipoprotein</italic> - lipoprote&#237;na de baja densidad) y VLDL (<italic>very low density lipoprotein </italic>- lipoprote&#237;na de muy baja densidad). </p>
      <p>Para dislipidemias e insulina de ayuno alterada (<underline>&gt;</underline> 15&#956;U/ml) los puntos de corte para adolescentes fueron los preconizados por la I Directriz de Prevenci&#243;n de la Aterosclerosis en la Ni&#241;ez y en la Adolescencia<sup>14</sup>. Para glucemia de ayuno alterada se utiliz&#243; la recomendaci&#243;n de la American Diabetes Association<sup>15</sup> que considera como criterio la glucemia de ayuno <underline>&gt;</underline> 100 mg/dl. </p>
      <p>La resistencia a la insulina se determin&#243; por el m&#233;todo HOMA-IR (<italic>Homeostasis Model Assessment - Insulin Resistance </italic>o &#205;ndice del Modelo de Evaluaci&#243;n de la Homeostasis de la Resistencia a la Insulina) = [(insulina de ayuno (&#956;U/ml) x glucemia de ayuno [mmol/l])/22.5] <underline>&gt;</underline>3,16)<sup>14</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Softwares y an&#225;lisis estad&#237;stico</bold>
      </p>
      <p>El an&#225;lisis de los datos se hizo con el software <italic>Epi Info</italic>, versi&#243;n 6,04 y el <italic>Sigma Statistic</italic><sup>&#174;</sup><italic> for Windows</italic>. Las pruebas utilizadas fueron la Prueba de Correlaci&#243;n de <italic>Pearson</italic> o de <italic>Spearman</italic>, la Prueba de an&#225;lisis de varianza (ANOVA) para comparaci&#243;n entre tres grupos independientes, complementado por la Prueba de Comparaciones M&#250;ltiplas, Prueba <italic>t</italic> de Student o Mann Whitney, dependiendo de la caracter&#237;stica de las variables. El nivel de rechazo de la hip&#243;tesis de nulidad fue &lt;0,05 &#243; el 5%. </p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>El promedio de edad fue de 16,02&#177;0,67 y la mediana de 15,96 a&#241;os. La edad de la menarca present&#243; valores promedio, mediano, m&#237;nimo y m&#225;ximo de 12,32 (&#177;1,14); 12,08; 10,0 y 15,07 a&#241;os, respectivamente. La prevalencia de exceso de peso fue del 11% y de bajo peso, el 6%. Sin embargo, clasificando por el porcentaje de grasa corporal, un 48% y un 61%, respectivamente, se presentaban con riesgo de sobrepeso o sobrepeso por los datos de la bioimpedancia y por la f&#243;rmula utilizada. </p>
      <p>El colesterol total fue el marcador que present&#243; mayor porcentaje de inadecuaci&#243;n (57%), seguido de las fracciones, HDL (50%) y LDL (47%) y triacilgliceroles (22%). Con relaci&#243;n a la insulina de ayuno, el 9% estaba con esos niveles inadecuados, mientras que el 4% presentaba glucemia de ayuno alterada. El &#237;ndice HOMA-IR fue elevado en un 11% y la presi&#243;n arterial inadecuada, en el 5%.</p>
      <p>La <xref ref-type="table" rid="es_a09tab01-body3">Tabla 1</xref> muestra el valor mediano de caracter&#237;sticas antropom&#233;tricas y metab&#243;licas, en cuanto al estado nutricional de las adolescentes. </p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_a09tab01-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0119-00009-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>La <xref ref-type="table" rid="tab2-body3">Tabla 2</xref> detalla la correlaci&#243;n entre el n&#250;mero de factores de riesgo presentados por las adolescentes (riesgo de sobrepeso/sobrepeso, alto porcentaje de grasa corporal, colesterol total, triacilgliceroles y LDL por arriba del deseable, HDL por abajo del deseable, presi&#243;n arterial, glucemia de ayuno e insulina de ayuno alterada, resistencia a insulina por el HOMA-IR) y las variables antropom&#233;tricas, de composici&#243;n corporal, bioqu&#237;micas y presi&#243;n arterial. </p>
      <table-wrap id="tab2-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0119-00009-gt02-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>En las <xref ref-type="table" rid="es_a09tab03-body3">Tablas 3</xref>, <xref ref-type="table" rid="es_a09tab04-body3">4</xref> y <xref ref-type="table" rid="es_a09tab05-body3">5</xref> est&#225;n las correlaciones entre las variables antropom&#233;tricas, de composici&#243;n corporal, bioqu&#237;micas y de presi&#243;n arterial.</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_a09tab03-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0119-00009-gt03-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_a09tab04-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0119-00009-gt04-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_a09tab05-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0119-00009-gt05-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La mayor&#237;a de las adolescentes de este estudio era eutr&#243;fica, cuando analizadas por el IMC, sin embargo, presentaba alteraciones como exceso de peso, tanto por el IMC como por medio del porcentaje de grasa corporal. El exceso de peso estaba asociado a mayores valores de colesterol total, insulina y resistencia a insulina y con las variables de composici&#243;n corporal. En ese sentido, se resalta que, aun ante la predominancia de la eutrofia entre las adolescentes estudiadas, el 96% present&#243; una o m&#225;s alteraciones relacionadas a las variables de composici&#243;n corporal y metab&#243;licas, observando correlaciones entre el n&#250;mero de alteraciones y la mayor&#237;a de las variables analizadas, con excepci&#243;n de la estatura, homociste&#237;na, presi&#243;n arterial sist&#243;lica y diast&#243;lica (<xref ref-type="table" rid="tab2-body3">Tab. 2</xref>). Esos factores de riesgo, aisladamente, tienen la capacidad de inducir a la enfermedad cardiovascular ateroscler&#243;tica. Las tentativas de establecer criterios diagn&#243;sticos para el s&#237;ndrome metab&#243;lico est&#225;n basadas en el principio de que esos componentes pueden operar de manera sin&#233;rgica o aditiva ampliando el riesgo, lo que todav&#237;a no se demostr&#243;<sup>16</sup>. </p>
      <p>La circunferencia abdominal aislada ha demostrado mejor asociaci&#243;n con las alteraciones metab&#243;licas que la RCQ, como confirmado por este estudio, en que las circunferencias de la cintura y de la cadera, aisladamente, presentaron mayores correlaciones que la RCQ, con las variables metab&#243;licas y las de composici&#243;n corporal, mostrando que la RCQ no fue un buen &#237;ndice de adiposidad corporal para adolescentes. Seg&#250;n Oliveira et al.<sup>4</sup>, la RCQ en adolescentes no ha sido apropiada para evaluar la distribuci&#243;n de la grasa corporal, ya que el esqueleto p&#233;lvico sufre alteraciones r&#225;pidas durante la madurez sexual, pudiendo la RCQ estar m&#225;s relacionada a esa variaci&#243;n que a la distribuci&#243;n de la grasa corporal propiamente dicha. Sin embargo, todav&#237;a no se establecieron puntos de corte para la circunferencia abdominal que indiquen el riesgo del adolescente desarrollar la enfermedad cardiovascular en la vida futura.</p>
      <p>Por eso, para adolescentes, el IMC parece ser un criterio mejor para clasificaci&#243;n de la obesidad, una vez que, ya en edades precoces, el IMC est&#225; generalmente asociado al surgimiento y desarrollo de factores de riesgo que pueden predisponer los adultos a la mayor incidencia de disturbios metab&#243;licos y funcionales, adem&#225;s de ser de f&#225;cil utilizaci&#243;n y presentarse correlacionado con la adiposidad corporal<sup>17</sup>. </p>
      <p>Pese a la correlaci&#243;n positiva y significativa entre el IMC y las medidas que estiman el porcentaje de grasa corporal total, as&#237; como su distribuci&#243;n central observada en este estudio y en otras referencias<sup>18,19</sup>, no es indicada la utilizaci&#243;n aislada del IMC, una vez que &#233;se presenta algunas limitaciones. Seg&#250;n Wells<sup>20</sup>, la obesidad es un exceso de grasa corporal y no un exceso de peso corporal, y la utilizaci&#243;n aislada del IMC para evaluaciones rutinarias de composiciones corporal, en individuos de riesgo, puede fallar en la identificaci&#243;n del exceso de grasa corporal y de sus factores de riesgo asociados en la poblaci&#243;n con edad inferior a 20 a&#241;os.</p>
      <p>Es necesaria complementaci&#243;n de la utilizaci&#243;n del IMC en la evaluaci&#243;n nutricional con otras medidas que aseguren la medici&#243;n adecuada del porcentaje de grasa corporal total, as&#237; como su distribuci&#243;n. Por lo tanto, ser&#237;a de gran importancia la utilizaci&#243;n de m&#233;todos para la determinaci&#243;n de la grasa corporal, y entre esos, Rodriguez et al.<sup>17 </sup>destacan las medidas antropom&#233;tricas y la bioimpedancia el&#233;ctrica como los m&#225;s frecuentemente utilizados.</p>
      <p>El porcentaje de grasa corporal, de forma aislada, evaluado por la bioimpedancia horizontal, adem&#225;s de estar bien correlacionado con las variables antropom&#233;tricas en estudio, tambi&#233;n estuvo correlacionado a la insulina y a su resistencia, as&#237; como el IMC. Es destacado que peso y estatura, componentes del IMC, no se comportan de manera semejante, visto que solamente el peso present&#243; correlaci&#243;n positiva con el IMC y el porcentaje de grasa corporal, justificando su utilizaci&#243;n para verificaci&#243;n de la presencia de adiposidad corporal.</p>
      <p>No obstante, la bioimpedancia el&#233;ctrica tiene sus limitaciones como la falta de conocimiento de las f&#243;rmulas utilizadas en los equipos. En este estudio, se utiliz&#243; una f&#243;rmula validada para adolescentes, para comparaci&#243;n de los resultados presentados en la lectura del aparato. Se observ&#243; que la f&#243;rmula propuesta por Houtkooper et al.<sup>12</sup> para adolescentes de los 10 a los 19 a&#241;os present&#243; mayores correlaciones que los resultados suministrados por el equipo, y los valores de esa f&#243;rmula fueron diferentes de aquellos logrados por el aparato (p&lt;0,0001). Por eso, los datos provenientes de la f&#243;rmula son mejores por su mayor sensibilidad, diagnosticando mejor las adolescentes con exceso de grasa corporal, posibilitando la prevenci&#243;n de riesgos futuros.</p>
      <p>Se resalta que la cantidad excesiva de grasa corporal en adolescentes viene asociada al mayor dep&#243;sito de grasa en la regi&#243;n abdominal con relaci&#243;n a las extremidades, independientemente del sexo. La predominancia de grasa corporal en la regi&#243;n abdominal ha sido asociada a diversos des&#243;rdenes metab&#243;licos como glucemia de ayuno alterada, resistencia a la insulina, diabetes mellitus y dislipidemias<sup>4</sup>. En este estudio, se observ&#243; que la grasa central est&#225; fuertemente asociada a las otras variables antropom&#233;tricas, adem&#225;s de mayor correlaci&#243;n con LDL, CT/HDL, LDL/HDL, insulina de ayuno y de la propia resistencia a la insulina. </p>
      <p>Sin embargo se debe tener cuidado al utilizar referencias internacionales para puntos de corte en adolescentes cuando se compara el estado nutricional de la poblaci&#243;n brasile&#241;a con intervalos de referencia procedentes de otros pa&#237;ses, generalmente de los Estados Unidos. Esa pr&#225;ctica que desconsidera diferencias raciales, culturales, condiciones socioecon&#243;micas, constituci&#243;n f&#237;sica y h&#225;bitos alimentares de la poblaci&#243;n brasile&#241;a puede inducir sesgos, perjudicando el levantamiento del estado nutricional en el Brasil.</p>
      <p>Para evaluar la resistencia a la insulina, se desarrollaron diversos &#237;ndices. Estudios realizados por Keskin et al.<sup>21</sup>, comparando los &#237;ndices HOMA et al QUICKI, observaron que el HOMA-IR es el m&#233;todo m&#225;s sensible y espec&#237;fico para evaluar la sensibilidad insul&#237;nica. Adem&#225;s, esos mismos autores determinaron que el punto de corte para adolescentes es de 3,16, diferentemente de los adultos.</p>
      <p>Se evidenci&#243; HOMA-IR por arriba del esperado en el 11% de las adolescentes. Sin embargo, los valores medios de HOMA-IR del presente trabajo fueron superiores a los observados en un estudio en el que se evaluaron adolescentes del sexo femenino de 12-19 a&#241;os, cuyos mayores valores se encontraron en el grupo con sobrepeso, con promedio de 2,24, sendo el promedio en el grupo sin sobrepeso de 1,91<sup>8</sup>. Eso revela que la interacci&#243;n de los factores (nutricional, obesidad y cantidad de grasa corporal) puede ser la causa de la mayor resistencia a la insulina. Se sugiere que la mayor deposici&#243;n de grasa abdominal sea probablemente mayor en las adolescentes que presentaron grasa corporal elevada, siendo esa variable correlacionada a los niveles de insulina (r=0,303; p&lt;0,001) y HOMA-IR (r=0,281; p&lt;0,001). Sin embargo, otros factores tambi&#233;n pueden tener fuerte contribuci&#243;n en ese sistema, como estilo de vida inadecuado.</p>
      <p>Los niveles de insulina y HOMA-IR se correlacionaron positivamente con las variables corporales, con excepci&#243;n de la estatura y RCQ, adem&#225;s de correlacionarse tambi&#233;n con los triacilgliceroles, VLDL, CT/HDL, LDL/HDL y la glucosa. Los resultados indican que el nivel de resistencia a la insulina se debe monitorear en adolescentes con exceso de peso y de grasa corporal, pues parece que, cuanto mayor la resistencia a la insulina, mayor la presencia de los factores de riesgo cardiovascular, mayor la prevalencia de s&#237;ndrome metab&#243;lica y, consecuentemente, mayor el riesgo de desarrollo prematuro de diabetes y enfermedades cardiovasculares<sup>4</sup>. </p>
      <p>Se considera la hiperinsulinemia como un factor de riesgo independiente para enfermedades cardiovasculares, ya que juega un importante rol en el desarrollo de otros componentes del s&#237;ndrome metab&#243;lico, como las dislipidemias, la hipertensi&#243;n y la hiperuricemia<sup>22</sup>. Se observ&#243; alta correlaci&#243;n entre insulina y HOMA-IR (r=0,983), resaltando que la insulina aisladamente es un buen indicador de la resistencia a la insulina. </p>
      <p>Otro punto a tener en cuenta es el alto porcentaje de inadecuaciones lip&#237;dicos encontrado en este estudio, incluso en adolescentes eutr&#243;ficas y sin exceso de grasa corporal. Es necesario resaltar que el promedio y la mediana de colesterol total y HDL presentadas por las adolescentes ya se encuentran inadecuadas (154,1&#177;29,2 mg/dl y 44,1&#177;11,1 mg/dl, respectivamente), o sea, esos resultados indican que el 50% o m&#225;s de esa poblaci&#243;n ya presenta alteraci&#243;n en cuanto a esos niveles lip&#237;dicos. Adem&#225;s de eso, las adolescentes eutr&#243;ficas ya presentaron colesterol total por arriba del deseable (<xref ref-type="table" rid="es_a09tab01-body3">Tab. 1</xref>).</p>
      <p>Los niveles lip&#237;dicos sufren variaciones durante la fase de crecimiento y desarrollo, consecuentes de la madurez sexual, con diferencias seg&#250;n edad y sexo. Ellos son superiores en los ni&#241;os y adolescentes del sexo femenino, siendo esa diferencia m&#225;s expresiva durante la adolescencia. En promedio, las ni&#241;as presentan niveles superiores de colesterol total, HDL y LDL, con aumento progresivo del HDL a partir de los 10 a&#241;os, siendo superior al de los ni&#241;os al final de la adolescencia. Tambi&#233;n el LDL y el colesterol total suben progresivamente a partir de los 14-15 a&#241;os en las ni&#241;as, siendo superiores a los de los ni&#241;os por volta de los 17-18 a&#241;os. Quiz&#225; la menarca sea importante en el desencadenamiento de ese fen&#243;meno en la adolescencia<sup>14</sup>.</p>
      <p>Los triacilgliceroles son sustratos para la formaci&#243;n de VLDL. Por lo tanto, cuando los niveles sangu&#237;neos de triacilgliceroles aumentan, consecuentemente, hay aumento de esa lipoprote&#237;na<sup>23</sup>, lo que explica la correlaci&#243;n perfecta entre esos dos niveles lip&#237;dicos. Adem&#225;s de eso, los triacilgliceroles y el VLDL presentaron mayores correlaciones con las variables metab&#243;licas, incluyendo el HOMA-IR y la insulina, que el colesterol total y las fracciones, revelando mayor asociaci&#243;n con la resistencia a la insulina. Ese resultado puede indicar la importancia de la dosificaci&#243;n de los niveles de insulina en las adolescentes con hipertrigliceridemia para verificar la presencia de resistencia a la insulina. </p>
      <p>Adem&#225;s de eso, los niveles lip&#237;dicos presentaron correlaci&#243;n entre si y con otras variables de riesgo cardiovascular, como glucosa, insulina y HOMA-IR. Dada la importante relaci&#243;n causal entre dislipidemias y aterosclerosis y la precocidad con que se instalan las lesiones vasculares ateroscler&#243;ticas, es fundamental conocer el perfil lip&#237;dico de adolescentes, con el objetivo de planificar acciones preventivas de salud<sup>24</sup>.</p>
      <p>La homociste&#237;na ha alcanzado gran importancia como factor de riesgo para la enfermedad arterial coronaria<sup>25</sup> y, pese a los niveles de homociste&#237;na parecer tener relaci&#243;n directa con los de insulina en los ni&#241;os y adolescentes obesos<sup>26</sup>, hubo una correlaci&#243;n inversa entre insulina (r=-0,233; p&lt;0,05) y HOMA-IR (r=-0,215; p&lt;0,05). Adem&#225;s, no se observ&#243; correlaci&#243;n entre homociste&#237;na y las variables de composici&#243;n corporal y la mayor&#237;a de las variables metab&#243;licas. Esos resultados pueden ocurrir porque el riesgo de la presencia de enfermedades cardiovasculares es menor entre adolescentes que entre adultos. Por lo tanto, la homociste&#237;na no fue un buen indicador de esas enfermedades en las adolescentes.</p>
      <p>A pesar de la mayor&#237;a de las correlaciones considerarse como d&#233;biles (r&lt;0,5), aunque significantes (p&lt;0,05), debemos estar atentos a esos resultados, que son de gran relevancia para auxiliar en la intervenci&#243;n nutricional en esa poblaci&#243;n. Sin embargo, m&#225;s estudios son necesarios para mejor entendimiento de las alteraciones encontradas en ese grupo de edad.</p>
      <p>La prevalencia de hipertensi&#243;n arterial en este trabajo est&#225; de acuerdo con estudios epidemiol&#243;gicos sobre hipertensi&#243;n primaria en la ni&#241;ez y la adolescencia realizados en el Brasil, variando desde un 0,8% hasta el 8,2%<sup>27,28</sup>. La presi&#243;n arterial no present&#243; correlaci&#243;n con las variables de composici&#243;n corporal, solamente entre la sist&#243;lica y la homociste&#237;na. La eutrofia de la mayor&#237;a de las adolescentes puede justificar esos datos, pues hay relaci&#243;n entre obesidad y riesgo de hipertensi&#243;n en la ni&#241;ez y adolescencia<sup>14</sup>. </p>
      <p>Los resultados encontrados en este trabajo son preocupantes, una vez que alteraciones metab&#243;licas y de composici&#243;n corporal en la adolescencia pueden mantenerse en la vida adulta. Oliveira<sup>19</sup> realiz&#243; un estudio con 100 individuos del sexo masculino, en tres fases de la vida: al nacer, al final de la adolescencia (18 y 19 a&#241;os) y al inicio de la vida adulta. El IMC en la adolescencia se correlacion&#243; positivamente con el peso y el IMC en la vida adulta (r =0,634; p&lt;0,001; r =0,678; p&lt;0,001; respectivamente). Los adultos con s&#237;ndrome metab&#243;lico presentaban en la adolescencia mayores valores de peso, circunferencia de la cintura e IMC, reforzando la constataci&#243;n de que con el aumento de la prevalencia de sobrepeso/obesidad en la adolescencia puede reflejar en el aumento de la prevalencia del s&#237;ndrome metab&#243;lico en la fase adulta. Se concluy&#243; que la adolescencia, sobretodo el final de ese per&#237;odo, parece ser de gran importancia en la determinaci&#243;n del estado nutricional y en la prevenci&#243;n de problemas futuros. </p>
      <p>Se debe tener en cuenta, sin embargo, algunas limitaciones del presente estudio. Las m&#225;s importantes, seguramente, se refieren a los puntos de corte, pues hasta la presente fecha no hay puntos de corte internacionalmente aceptados para la mayor&#237;a de las variables estudiadas. A pesar de algunas correlaciones considerarse d&#233;biles, los resultados son de extrema importancia, con grandes implicaciones en la cl&#237;nica, una vez que aborda cuestiones relevantes con relaci&#243;n al grupo estudiado.</p>
      <p>
        <bold>Conclusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Pese a la predominancia de la eutrofia, se pudo evidenciar factores de riesgo para el desarrollo del s&#237;ndrome metab&#243;lico y, consecuentemente, de enfermedades cardiovasculares. Esos factores fueron m&#225;s prevalentes en adolescentes con exceso de peso y de grasa corporal, una vez que presentaron mayores niveles de colesterol total, insulina y HOMA-IR.</p>
      <p>No obstante de considerarse d&#233;biles algunas correlaciones, los resultados tambi&#233;n indican que la resistencia a la insulina es un factor que se debe monitorear en adolescentes con exceso de peso y de grasa corporal, ya que parece que, cuanto mayor el nivel de resistencia a la insulina, mayor la presencia de los factores de riesgo cardiovascular, mayor la prevalencia de s&#237;ndrome metab&#243;lico y, consecuentemente, mayor el riesgo de desarrollo prematuro de enfermedades cardiovasculares. </p>
      <p>De ese modo, es importante la adopci&#243;n de medidas que permitan el diagn&#243;stico precoz de esas alteraciones. Se resalta la adolescencia como el momento oportuno para poner en pr&#225;ctica estas medidas, a fin de que tengan impacto positivo sobre las enfermedades cardiovasculares en el futuro, una vez que ese grupo se vuelve relevante y estrat&#233;gico con relaci&#243;n a la salud p&#250;blica, la promoci&#243;n de salud y la prevenci&#243;n de enfermedades. Se refuerza, as&#237;, la necesidad de programas espec&#237;ficos de atenci&#243;n a la salud de los adolescentes.</p>
      <p>Financiaci&#243;n: Fapemig (CDS - 1345/06) y CNPq; Capes (beca de maestr&#237;a).</p>
      <p>
        <bold>Agradecimientos</bold>
      </p>
      <p>A las escuelas p&#250;blicas de Vi&#231;osa (MG), por el apoyo al trabajo realizado con las adolescentes y por el consentimiento para realizaci&#243;n de la investigaci&#243;n. A los acad&#233;micos del Departamento de Nutrici&#243;n y Salud, por el auxilio en la recolecci&#243;n de datos. A la divisi&#243;n de Salud de la Universidad Federal de Vi&#231;osa, por la realizaci&#243;n de los ex&#225;menes bioqu&#237;micos. A la Fapemig y al CNPq, por la financiaci&#243;n del proyecto, y a la Capes, por la beca de maestr&#237;a concedida.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>FAPEMIG y CNPq financiaron el presente estudio. </p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>Este art&#237;culo forma parte de tesis de Maestr&#237;a de Eliane Rodrigues de Faria, por el Departamento de Nutrici&#243;n y Salud de la Universidad Federal de Vi&#231;osa.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
      <p>9. Barbosa KBF. Consumo alimentar e marcadores de risco para a s&#237;ndrome metab&#243;lica em adolescentes do sexo feminino: compara&#231;&#227;o entre instrumentos de inqu&#233;rito diet&#233;tico. [Disserta&#231;&#227;o]. Vi&#231;osa (MG): Universidade Federal de Vi&#231;osa; 2006.</p>
      <p>10. Weiss R, Dziura J, Burgert TS, Tamborlane WV, Taksali SE, Yeckel CW, et al. Obesity and the metabolic syndrome in children and adolescents. N Engl J Med. 2004; 350: 2362-74.</p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
