<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="rapid-communication">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">KT5XMYwnpJJpLyXm4yFGKRK</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00012</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2009000700012</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(09)09300112</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2009000700012</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Correla&#231;&#227;o Anatomo-Cl&#237;nica</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Caso 3/2009: homem de 75 anos de idade com insufici&#234;ncia card&#237;aca devida a infarto anterior extenso com forma&#231;&#227;o de aneurisma ventricular</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Hironaka</surname>
            <given-names>Gustavo Ken</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>&#201;sper</surname>
            <given-names>Rodrigo Barbosa</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Cesar</surname>
            <given-names>Luiz Antonio Machado</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Dias</surname>
            <given-names>Cinthia Goulart Fernandes</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Mathias Jr.</surname>
            <given-names>Wilson</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Castelli</surname>
            <given-names>Jussara Bianchi</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade de S&#227;o Paulo</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">HC </institution>
        <institution content-type="orgdiv2">Instituto do Cora&#231;&#227;o</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>07</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
      <volume>93</volume>
      <issue>1</issue>
      <fpage>64</fpage>
      <lpage>73</lpage>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>13</day>
        <month>10</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>
      <bold>CORRELA&#199;&#195;O ANATOMO-CL&#205;NICA</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Caso 3/2009 - Homem de 75 anos de idade com insufici&#234;ncia card&#237;aca devida a infarto anterior extenso com forma&#231;&#227;o de aneurisma ventricular </bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Gustavo Ken Hironaka; Rodrigo Barbosa &#201;sper; Luiz Antonio Machado Cesar; Cinthia Goulart Fernandes Dias; Wilson Mathias Jr.; Jussara Bianchi Castelli</bold>
    </p>
    <p>Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor) HC-FMUSP, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="back">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p><bold>Palavras-chave: </bold> Aterosclerose, infarto agudo do mioc&#225;rdio, insufici&#234;ncia card&#237;aca, aneurisma card&#237;aco.</p>
    <p>Um homem de 75 anos de idade procurou atendimento m&#233;dico por hemoptise e mal estar geral.</p>
    <p>O paciente apresentou dispn&#233;ia desencadeada por esfor&#231;os moderados no final de abril. Uma semana depois do in&#237;cio dos sintomas, houve intensifica&#231;&#227;o da dispn&#233;ia, que passou a ser desencadeada por esfor&#231;os menores. Sofreu tamb&#233;m epis&#243;dio de s&#237;ncope e, por esse motivo, procurou atendimento m&#233;dico em servi&#231;o de emerg&#234;ncia.</p>
    <p>Duas semanas depois, procurou atendimento m&#233;dico no InCor por piora da dispn&#233;ia e sensa&#231;&#227;o de sufocamento no t&#243;rax.</p>
    <p>O exame f&#237;sico (10/05/2008) revelou pulso a 88 bpm e press&#227;o arterial de 90/60 mmHg. O exame dos pulm&#245;es revelou estertores em bases pulmonares. O restante do exame f&#237;sico n&#227;o revelou outras altera&#231;&#245;es.</p>
    <p>O eletrocardiograma (10/05/2008) revelou ritmo sinusal; frequ&#234;ncia card&#237;aca a 88 bpm; intervalo PR de 203 ms; dura&#231;&#227;o do QRS de 68 ms; baixa voltagem de QRS no plano frontal; &#225;reas eletricamente inativas anterior extensa e de parede inferior; e supradesnivelamento de segmento ST de V<sub>1</sub> a V<sub>6</sub> e em I aVL, com ondas T positivas de V<sub>1</sub> a V<sub>6</sub> (<xref ref-type="fig" rid="f01">figura 1</xref>).</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="f01">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-01-0064-00012-gf01.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>Os exames laboratoriais (10/05/2008) revelaram glicemia de 94 mg/dl; ur&#233;ia de 43 mg/dl; creatinina de 1,07 mg/dl; s&#243;dio de 137 mEq/l; pot&#225;ssio de 4,5 mEq/l; hemoglobina de 12,6 g/dl; leuc&#243;citos em 6.500/mm&#179;; plaquetas em 286.000/m&#179;; INR de 1,1; TTPA (rela&#231;&#227;o paciente/controle) de 1,12; CKMB de 6,46 ng/ml e troponina de 6,27 ng/ml.</p>
    <p>A radiografia de t&#243;rax (10/05/2008) revelou cardiomegalia &#224;s custas do ventr&#237;culo esquerdo.</p>
    <p>O ecocardiograma (14/05/2008) revelou aumento do &#225;trio esquerdo (45 mm). A fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo foi de 20%. Foram diagnosticadas acinesia dos segmentos septal e anterior do ventr&#237;culo esquerdo e sinais sugestivos de trombos intracavit&#225;rios na regi&#227;o apical, medindo 2,4 x 5 mm, fixo, e outro m&#243;vel no segmento septal m&#233;dio com 1,0 x 0,7 mm. Havia discreto derrame peric&#225;rdico. A press&#227;o de art&#233;ria pulmonar foi estimada em 30 mmHg.</p>
    <p>A cineangiocoronariografia (14/05/2008) revelou oclus&#227;o do ramo interventricular anterior da art&#233;ria coron&#225;ria esquerda, les&#227;o de 90% na emerg&#234;ncia do primeiro ramo diagonal e les&#227;o de 70% no primeiro ramo marginal esquerdo; tamb&#233;m havia irregularidades na art&#233;ria coron&#225;ria direita. Foi tentada a angioplastia do ramo interventricular anterior. Contudo, a corda-guia n&#227;o ultrapassou a les&#227;o e foi realizada a angioplastia no primeiro ramo diagonal com cateter-bal&#227;o.</p>
    <p>O paciente recebeu alta hospitalar (20/05/2008) com prescri&#231;&#227;o di&#225;ria de AAS 100 mg, carvedilol 12,5 mg, enalapril 10 mg, espironolactona 25 mg, sinvastatina 20 mg e warfarina 5 mg.</p>
    <p>O indiv&#237;duo evoluiu com dispn&#233;ia desencadeada por esfor&#231;os moderados, e tr&#234;s dias depois apresentou dispn&#233;ia mesmo em repouso. Na manh&#227; do dia seguinte, apresentou epis&#243;dio de desconforto precordial, acompanhado de sudorese profusa e n&#225;usea com 30 min. de dura&#231;&#227;o. Procurou atendimento m&#233;dico no InCor sete horas depois do in&#237;cio da dor.</p>
    <p>O exame f&#237;sico (24/05/2008) revelou um paciente em estado geral regular, taquipneico (22 incurs&#245;es por minuto), com frequ&#234;ncia card&#237;aca a 84 bpm e press&#227;o arterial de 120/90 mmHg. N&#227;o havia aumento da press&#227;o venosa jugular. A semiologia pulmonar revelou estertores crepitantes nos dois ter&#231;os inferiores de ambos hemit&#243;rax. A semiologia card&#237;aca foi normal. O exame do abdome n&#227;o revelou altera&#231;&#245;es; n&#227;o havia edema de membros e os pulsos eram palp&#225;veis e sim&#233;tricos.</p>
    <p>O eletrocardiograma (24/05/2008) revelou ritmo sinusal; frequ&#234;ncia de 75 bpm; intervalo PR de 200 ms; dura&#231;&#227;o do QRS de 80 ms; baixa voltagem do QRS no plano frontal; &#225;rea eletricamente inativa anterior extensa e supradesnivelamento de segmento ST de V<sub>1</sub> a V<sub>6</sub> e I e aVL, com ondas T positivas nas mesmas deriva&#231;&#245;es (<xref ref-type="fig" rid="f02">figura 2</xref>).</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="f02">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-01-0064-00012-gf02.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>A radiografia de t&#243;rax (24/05/2008) revelou congest&#227;o pulmonar.</p>
    <p>Os marcadores de necrose mioc&#225;rdica foram normais. Houve melhora da dispn&#233;ia e do exame f&#237;sico, com discretos estertores remanescentes em bases pulmonares depois da administra&#231;&#227;o de diur&#233;tico. O paciente recebeu alta hospitalar no dia seguinte, com acr&#233;scimo de 40 mg de furosemida &#224; medica&#231;&#227;o j&#225; em uso (25/05/2008), para seguir tratamento ambulatorial.</p>
    <p>O paciente retornou ao hospital um m&#234;s ap&#243;s esse atendimento com tosse, hemoptise e mal-estar geral. Negou hemat&#234;mese ou melena.</p>
    <p>O exame f&#237;sico (23/06/2008) revelou o paciente em estado geral regular, descorado ++/4+, desidratado +/4+, com frequ&#234;ncia card&#237;aca de 80 bpm, press&#227;o arterial de 86 / 48 mmHg, estertores pulmonares finos difusos em ambos os hemit&#243;rax. N&#227;o havia altera&#231;&#245;es na semiologia card&#237;aca ou abdominal. Tamb&#233;m n&#227;o havia edema de membros ou sinais de trombose venosa profunda em membros inferiores.</p>
    <p>Foi feito o diagn&#243;stico de choque hipovol&#234;mico devido a sangramento pelo uso de warfarina, e administrados tr&#234;s unidades de plasma fresco, 10 mg de fitomenadiona e 250 ml de solu&#231;&#227;o salina 0,9%.</p>
    <p>O eletrocardiograma (23/06/2008) revelou ritmo sinusal; frequ&#234;ncia card&#237;aca de 75 bpm; intervalo PR de 200 ms; QRS de 80 ms; baixa voltagem de complexos QRS no plano frontal; &#225;rea eletricamente inativa anterior extensa e prov&#225;vel &#225;rea eletricamente inativa em parede inferior; al&#233;m da persist&#234;ncia do supradesnivelamento em deriva&#231;&#245;es V<sub>3</sub> a V<sub>6</sub> e I e aVL (<xref ref-type="fig" rid="f03">figura 3</xref>).</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="f03">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-01-0064-00012-gf03.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>A radiografia de t&#243;rax (23/06/2008) revelou congest&#227;o pulmonar e derrame pleural em ambos os hemit&#243;rax. A tomografia do t&#243;rax (23/06/2008) revelou derrame pleural bilateral, mais acentuado &#224; direita, atelectasia em lobo inferior direito e infiltrado alveolar em pulm&#227;o esquerdo.</p>
    <p>Horas depois da interna&#231;&#227;o o paciente apresentou taquicardia, dispn&#233;ia, sudorese e hipotens&#227;o (press&#227;o arterial de 80/50 mmHg). Inicialmente, a taquicardia demonstrou QRS estreito. Na evolu&#231;&#227;o, o paciente apresentou taquicardia com QRS largo, que degenerou para fibrila&#231;&#227;o ventricular, sendo ent&#227;o submetido &#224; cardiovers&#227;o el&#233;trica, com 200 J, seguidos de 360 J por duas vezes, recuperando o ritmo sinusal.</p>
    <p>O paciente recebeu intuba&#231;&#227;o orotraqueal para suporte respirat&#243;rio, e mesmo com administra&#231;&#227;o de 300 mg de amiodarona, apresentou novas paradas cardiorrespirat&#243;rias com dura&#231;&#227;o aproximada de 10 minutos cada.</p>
    <p>Na tarde do mesmo dia, o paciente apresentou parada card&#237;aca em assistolia revertida por manobras de ressuscita&#231;&#227;o; entretanto, apresentou taquicardia ventricular reentrante a despeito de novas administra&#231;&#245;es de amiodarona por via intravenosa. Na evolu&#231;&#227;o, apresentou bradicardia intensa e teve implantado um marca-passo transvenoso subendoc&#225;rdico em ventr&#237;culo direito.</p>
    <p>Uma nova avalia&#231;&#227;o ecocardiogr&#225;fica (25/05/2008) revelou aorta com 25 mm, &#225;trio esquerdo com 50 mm, espessura de septo interventricular e parede posterior ventr&#237;culo esquerdo de 8 mm, di&#226;metro diast&#243;lico de ventr&#237;culo esquerdo de 73 mm e sist&#243;lico de 67 mm, com fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o de ventr&#237;culo esquerdo de 18%. Havia aneurisma m&#233;dio-apical de ventr&#237;culo esquerdo. A press&#227;o de art&#233;ria pulmonar foi estimada em 67 mmHg.</p>
    <p>O paciente recebeu noradrenalina e dobutamina em altas doses, al&#233;m de ceftriaxona e claritomicina. Entretanto, evoluiu com choque refrat&#225;rio e apresentou parada card&#237;aca em assistolia irrevers&#237;vel no quarto dia de interna&#231;&#227;o (26.06.2008).</p>
    <p>
      <bold>Coment&#225;rios do ECG</bold>
    </p>
    <p>O ECG &#233; um m&#233;todo pouco espec&#237;fico para determinar o tamanho do infarto do mioc&#225;rdio. V&#225;rios estudos mostram o quanto se erra quando o exame &#233; usado para esse fim. Entre eles, Yusuf et al<sup>1</sup> revelaram que n&#227;o houve correla&#231;&#227;o entre o n&#250;mero m&#225;ximo de deriva&#231;&#245;es com supradesnivelamento de ST, ou de ondas Q ou QS, e os n&#237;veis de CKMB<sup>1</sup>.</p>
    <p>Contudo, existe uma situa&#231;&#227;o na qual o ECG pode, com boa chance, identificar o infarto do mioc&#225;rdio de grande extens&#227;o. &#201; quando h&#225; &#225;reas inativas nas deriva&#231;&#245;es I, aVL e de V<sub>1</sub> a V<sub>6</sub>, acompanhadas de aus&#234;ncia de R ou R muito pequeno, geralmente inferiores a 5mV. Essa &#233; a situa&#231;&#227;o deste caso cl&#237;nico, no qual o ECG demonstra o qu&#227;o extensa &#233; a &#225;rea de necrose mioc&#225;rdica.</p>
    <p>
      <bold>Dr. Luiz Antonio Machado Cezar</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Coment&#225;rios ecocardiogr&#225;ficos</bold>
    </p>
    <p>Dada a alta preval&#234;ncia de doen&#231;a arterial coron&#225;ria, a avalia&#231;&#227;o dos pacientes com suspeita de doen&#231;a isqu&#234;mica &#233; uma das indica&#231;&#245;es mais comuns da ecocardiografia, pois permite uma avalia&#231;&#227;o detalhada da fun&#231;&#227;o sist&#243;lica global e segmentar do ventr&#237;culo esquerdo, ambas com valor diagn&#243;stico e progn&#243;stico. Dados fundamentais para o tratamento correto do paciente s&#227;o fornecidos pelo exame, e j&#225; est&#225; bem documentado o papel da ecocardiografia no setor de emerg&#234;ncia para o diagn&#243;stico precoce de infarto agudo do mioc&#225;rdio em pacientes com eletrocardiogramas inconclusivos.</p>
    <p>O ecocardiograma transtor&#225;cico, realizado dia 14/05/2008, revelou aumento de c&#226;maras esquerdas (volume ventricular de 173 ml), espessura preservada e fun&#231;&#227;o sist&#243;lica diminu&#237;da &#224; custa de aneurisma apical e acinesia em paredes septal (segmento m&#233;dio) e anterior (segmento m&#233;dio e basal). A fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o foi estimada em 20%. Os achados de Doppler foram compat&#237;veis com a altera&#231;&#227;o do relaxamento. O ventr&#237;culo direito tinha fun&#231;&#227;o sist&#243;lica normal. Havia presen&#231;a de calcifica&#231;&#227;o do anel valvar mitral e insufici&#234;ncia mitral de grau discreto. A valva a&#243;rtica apresentava sinais de fibrocalcifica&#231;&#227;o discreta, com mobilidade preservada de suas v&#225;lvulas. A valva tric&#250;spide tinha aspecto e movimenta&#231;&#227;o normais de suas c&#250;spides e insufici&#234;ncia de grau discreto. A press&#227;o sist&#243;lica em art&#233;ria pulmonar foi estimada em 30 mmHg. Os seios a&#243;rticos, a aorta ascendente e o arco a&#243;rtico tinham di&#226;metros e fluxos normais. O peric&#225;rdio apresentava espessamento e derrame peric&#225;rdico discreto. Havia presen&#231;a de sinais de contraste espont&#226;neo no ventr&#237;culo esquerdo e dois trombos de dimens&#245;es (2,4 x 0,5 cm) e (1,0 x 0,7 cm) respectivamente, o primeiro fixo, em segmento apical do septo, e o outro m&#243;vel, em segmento m&#233;dio da mesma parede.</p>
    <p>Na evolu&#231;&#227;o, foi realizado um novo ecocardiograma transtor&#225;cico, dia 25/06/2008, &#224; beira do leito, ap&#243;s recupera&#231;&#227;o de parada cardiorrespirat&#243;ria, com o paciente sob ventila&#231;&#227;o mec&#226;nica e em uso de drogas vasoativas. Em rela&#231;&#227;o ao exame realizado anteriormente, houve significativo remodelamento ventricular esquerdo (281 ml) e o estudo Doppler e mapeamento com fluxo em cores demonstrou piora do grau das regurgita&#231;&#245;es valvares (insufici&#234;ncia mitral e tric&#250;spide de grau moderadas), al&#233;m de revelar hipertens&#227;o arterial pulmonar (press&#227;o sist&#243;lica em art&#233;ria pulmonar estimada em 67 mmHg). N&#227;o houve progress&#227;o do n&#237;vel de derrame peric&#225;rdico. Em rela&#231;&#227;o ao comprometimento segmentar do ventr&#237;culo esquerdo, observou-se disfun&#231;&#227;o sist&#243;lica de grau acentuado (sem novas altera&#231;&#245;es de motilidade segmentar em rela&#231;&#227;o ao exame pr&#233;vio), apresentando sinais de contraste espont&#226;neo de grau importante. Portanto, neste contexto cl&#237;nico, a ecocardiografia foi essencial no diagn&#243;stico e conduta do paciente em quest&#227;o, revelando dados de disfun&#231;&#227;o ventricular com comprometimento segmentar de grau acentuado, presen&#231;a de trombo em &#225;rea aneurism&#225;tica ou acin&#233;tica e aus&#234;ncia de outras poss&#237;veis complica&#231;&#245;es p&#243;s-infarto agudo do mioc&#225;rdio. Na sequ&#234;ncia, afastou, ainda, a possibilidade de novo quadro isqu&#234;mico, associado ao epis&#243;dio cl&#237;nico de instabilidade hemodin&#226;mica.</p>
    <p>A ecocardiografia exerce papel crucial na estratifica&#231;&#227;o de risco e avalia&#231;&#227;o progn&#243;stica de pacientes portadores de doen&#231;a arterial coron&#225;ria, e por fim, na avalia&#231;&#227;o de complica&#231;&#245;es do infarto agudo do mioc&#225;rdio. Os trombos do ventr&#237;culo esquerdo formam-se em regi&#245;es de estase do fluxo sangu&#237;neo. As evid&#234;ncias de intensa redu&#231;&#227;o da fun&#231;&#227;o ventricular global, de um aneurisma, de uma &#225;rea acin&#233;tica e o surgimento de um efeito de contraste espont&#226;neo aumentam a probabilidade de forma&#231;&#227;o de trombos no ventr&#237;culo esquerdo. Raramente, como na s&#237;ndrome hipereosinof&#237;lica, pode-se detectar trombos ventriculares na aus&#234;ncia de uma altera&#231;&#227;o de motilidade segmentar. O trombo &#233; identificado como uma &#225;rea de ecogenicidade aumentada situada dentro da c&#226;mara ventricular, exibindo contorno c&#244;ncavo (trombo laminar), acompanhando a curvatura do endoc&#225;rdio, ou convexo, se projetando para o interior da c&#226;mara ventricular. O diagn&#243;stico dos trombos apicais &#233; otimizado por meio da utiliza&#231;&#227;o de um transdutor de 5 MHz, permitindo um delineamento n&#237;tido com o endoc&#225;rdio. A ecocardiografia transesof&#225;gica raramente &#233; necess&#225;ria para esse fim, visto que o &#225;pice est&#225; no campo distal do plano da imagem e frequentemente n&#227;o &#233; bem visibilizado por este m&#233;todo.</p>
    <p>Dra. Cinthia Goulart Fernandes Dias </p>
    <p> e Dr. Wilson Mathias Jr.</p>
    <p>
      <bold>Aspectos cl&#237;nicos</bold>
    </p>
    <p>O caso em quest&#227;o refere-se a um paciente de 75 anos, do sexo masculino, com quadro de dispn&#233;ia aos esfor&#231;os progressiva, de in&#237;cio h&#225; cerca de dois meses. Apresentou tamb&#233;m, durante a evolu&#231;&#227;o cl&#237;nica, alguns outros sintomas como hemoptise, s&#237;ncope, desconforto precordial, sudorese e mal estar geral. Apesar da r&#225;pida evolu&#231;&#227;o desde o in&#237;cio dos sintomas at&#233; o &#243;bito (cerca de um m&#234;s), v&#225;rios aspectos cl&#237;nicos importantes ser&#227;o discutidos.</p>
    <p>O primeiro ponto a ser discutido diz respeito ao quadro cl&#237;nico na apresenta&#231;&#227;o inicial: dispn&#233;ia desencadeada aos esfor&#231;os moderados progredindo em uma semana para dispn&#233;ia aos m&#237;nimos esfor&#231;os. O paciente apresentou, no mesmo per&#237;odo, um epis&#243;dio de s&#237;ncope, motivo pelo qual procurou atendimento de urg&#234;ncia. Esses sintomas nos dirigem ao diagn&#243;stico sindr&#244;mico inicial de insufici&#234;ncia card&#237;aca aguda (ICA). Essa entidade &#233; caracterizada pelo aparecimento r&#225;pido ou gradual de sinais e sintomas de insufici&#234;ncia card&#237;aca que resultam na necessidade de terapia em servi&#231;os m&#233;dicos de urg&#234;ncia<sup>2</sup>. Devido &#224;s altas taxas de mortalidade e re-hospitaliza&#231;&#227;o relacionadas &#224; insufici&#234;ncia card&#237;aca aguda, publicou-se no ano de 2002 os primeiros estudos randomizados e placebo controlado sobre essa s&#237;ndrome<sup>3,4</sup>. At&#233; recentemente, os aspectos epidemiol&#243;gicos de pacientes internados com diagn&#243;stico de ICA, como caracter&#237;sticas clinicas, estrat&#233;gias de tratamento e desfechos cl&#237;nicos, eram desconhecidos. Em 2005, com a publica&#231;&#227;o nos EUA de um grande registro nacional com mais de 100.000 pacientes internados com ICA, o estudo ADHERE, essas quest&#245;es come&#231;aram a ser esclarecidas<sup>5</sup>. O exemplo do caso em quest&#227;o nos mostra que o tratamento inicial do paciente foi direcionado com terap&#234;utica voltada para insufici&#234;ncia card&#237;aca congestiva, com diur&#233;tico, digital e vasodilatador. Apesar do paciente j&#225; apresentar sintomas de extrema gravidade cl&#237;nica e progn&#243;stico ruim, como s&#237;ncope por exemplo<sup>6</sup>, n&#227;o h&#225; descri&#231;&#227;o de investiga&#231;&#227;o adicional para as causas de insufici&#234;ncia card&#237;aca aguda no momento do primeiro atendimento m&#233;dico.</p>
    <p>Ap&#243;s duas semanas desse primeiro atendimento, o paciente procurou o InCor devido &#224; progress&#227;o dos sintomas de insufici&#234;ncia card&#237;aca, como piora da dispn&#233;ia e sensa&#231;&#227;o de sufocamento. Nesse momento, o exame f&#237;sico revelou sinais de congest&#227;o pulmonar e hipotens&#227;o arterial, ambas as manifesta&#231;&#245;es estando provavelmente relacionadas &#224; disfun&#231;&#227;o card&#237;aca de ventr&#237;culo esquerdo de grau acentuado. O eletrocardiograma revelou &#225;reas eletricamente inativas de paredes anterior extensa e inferior associadas ao supradesnivelamento do segmento ST de V1 a V6, D1 e aVL. Esse extenso acometimento eletrocardiogr&#225;fico demonstrou que a etiologia de insufici&#234;ncia card&#237;aca desse paciente era de origem isqu&#234;mica. A doen&#231;a coron&#225;ria &#233; respons&#225;vel pela etiologia de cerca de 60% a 70% dos casos de ICA, particularmente em pacientes idosos<sup>7</sup>. Os exames laboratoriais confirmaram o acometimento mioc&#225;rdico com necrose muscular, havendo maior eleva&#231;&#227;o proporcional de troponina em rela&#231;&#227;o &#224; CKMB. A radiografia de t&#243;rax revelou cardiomegalia &#224; custa de aumento de ventr&#237;culo esquerdo. Nesse momento, fazia-se ent&#227;o o diagn&#243;stico de infarto agudo do mioc&#225;rdio (IAM) em evolu&#231;&#227;o associado &#224; insufici&#234;ncia card&#237;aca (IC).</p>
    <p>Foi solicitado ecocardiograma que revelou fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o de ventr&#237;culo esquerdo de 20% &#224; custa de acinesia dos segmentos septal e anterior, al&#233;m de sinais sugestivos de trombos intracavit&#225;rios em regi&#227;o apical, tendo um desses trombos caracter&#237;stica m&#243;vel. O exame apresentava ainda press&#227;o de art&#233;ria pulmonar de 30mmHg e discreto derrame peric&#225;rdico.</p>
    <p>Estava ent&#227;o confirmado o diagn&#243;stico de infarto agudo do mioc&#225;rdio em evolu&#231;&#227;o com comprometimento extenso de ventr&#237;culo esquerdo, resultando em insufici&#234;ncia card&#237;aca. Optou-se pela realiza&#231;&#227;o de uma abordagem invasiva para melhor estratifica&#231;&#227;o cl&#237;nica desse paciente atrav&#233;s de cineangiocoronariografia. Esse exame demonstrou oclus&#227;o da art&#233;ria descendente anterior (DA), les&#227;o obstrutiva de 90% em art&#233;ria diagonal (Dg) e uma les&#227;o obstrutiva de 70% em art&#233;ria marginal esquerda (MgE). Foi tentada a angioplastia da art&#233;ria descendente anterior, por&#233;m sem sucesso. Dessa forma, optou-se pela angioplastia com bal&#227;o apenas da les&#227;o da art&#233;ria diagonal.</p>
    <p>A abertura de obstru&#231;&#245;es coron&#225;rias totais corresponde a aproximadamente 6% a 10% das angioplastias realizadas nos centros de hemodin&#226;mica<sup>8</sup>. A abertura por angioplastia de oclus&#245;es coron&#225;rias totais, ap&#243;s ter-se esgotado o tempo m&#225;ximo preconizado para reperfus&#227;o no IAM com supra do segmento ST (atualmente de 12 horas de evolu&#231;&#227;o ou at&#233; 24 horas em casos selecionados), vem sendo objeto de discuss&#227;o e estudo na literatura. Em dezembro de 2006, foi publicado o estudo OAT, que randomizou 2.166 pacientes para a realiza&#231;&#227;o de angioplastia de oclus&#227;o cr&#244;nica (art&#233;ria culpada pelo infarto) <italic>versus</italic> tratamento cl&#237;nico otimizado, de pacientes entre o 3&#186; e o 28&#186; dia p&#243;s IAM. N&#227;o houve diferen&#231;a significativa entre os dois grupos em termos de redu&#231;&#227;o de mortalidade, reinfarto e disfun&#231;&#227;o mioc&#225;rdica<sup>9</sup>. Alguns artigos publicados mais recentemente sugerem melhora da contratilidade mioc&#225;rdica regional, principalmente quando o territ&#243;rio revascularizado corresponde ao da art&#233;ria descendente anterior<sup>10,11</sup>.</p>
    <p>Neste caso, a op&#231;&#227;o pela tentativa de revasculariza&#231;&#227;o do territ&#243;rio da art&#233;ria descendente anterior provavelmente foi justificada pela grande &#225;rea territorial isqu&#234;mica envolvida. Ap&#243;s o insucesso da angioplastia da DA, foi realizada angioplastia com bal&#227;o da art&#233;ria diagonal e optou-se por manter o tratamento cl&#237;nico da art&#233;ria marginal esquerda, por ser esta &#250;ltima um vaso com irriga&#231;&#227;o de menor extens&#227;o mioc&#225;rdica.</p>
    <p>No seguimento do caso, foram iniciados medicamentos para doen&#231;a arterial coron&#225;ria (DAC) e insufici&#234;ncia card&#237;aca congestiva (ICC), al&#233;m de anticoagula&#231;&#227;o oral. O paciente recebeu alta no d&#233;cimo dia de interna&#231;&#227;o hospitalar.</p>
    <p>Atualmente, n&#227;o existe consenso na literatura sobre o uso da antiagregra&#231;&#227;o plaquet&#225;ria dupla (AAS mais clopidogrel) concomitantemente &#224; administra&#231;&#227;o de anticoagulantes (cumar&#237;nicos) para pacientes p&#243;s IAM. Sabe-se que essa associa&#231;&#227;o est&#225; relacionada a um maior risco de sangramento<sup>12</sup>. N&#227;o encontramos estudo prospectivo randomizado que tenha avaliado a associa&#231;&#227;o dessas tr&#234;s medica&#231;&#245;es. As indica&#231;&#245;es para anticoagula&#231;&#227;o de pacientes ap&#243;s infarto agudo do mioc&#225;rdio (por pelo menos tr&#234;s meses) seguem as recomenda&#231;&#245;es das sociedades norte americanas de cardiologia (ACC/AHA): aneurisma ou trombo de ventr&#237;culo esquerdo; fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o de ventr&#237;culo esquerdo menor que 30%, associado ou n&#227;o a sintomas de insufici&#234;ncia card&#237;aca; antecedente de evento tromboemb&#243;lico e fibrila&#231;&#227;o atrial cr&#244;nica<sup>13</sup>.</p>
    <p>Esse paciente possu&#237;a fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o inferior a 30%, al&#233;m da presen&#231;a de trombo intracavit&#225;rio, estando a anticoagula&#231;&#227;o plena bem indicada neste caso.</p>
    <p>Ap&#243;s quatro dias da alta hospitalar, o paciente retornou ao hospital apresentando queixa de desconforto tor&#225;cico de dura&#231;&#227;o de 30 minutos, associado &#224; sudorese e n&#225;usea. O exame cl&#237;nico revelou sinais de congest&#227;o pulmonar. Nesse momento, algumas hip&#243;teses diagn&#243;sticas devem ser levantadas no ambiente da sala de emerg&#234;ncia:</p>
    <p><bold><italic>Angina p&#243;s-infarto -</italic></bold> Suspeitada devido ao desconforto tor&#225;cico que sugeria dor, provavelmente do tipo anginosa. Esta poderia ser justificada, neste contexto, por poss&#237;vel isquemia do territ&#243;rio irrigado pela art&#233;ria marginal esquerda (MgE), que sabidamente apresentava les&#227;o obstrutiva e n&#227;o fora revascularizada em outro momento, ou por reoclus&#227;o da art&#233;ria diagonal (Dg), que sofrera anteriormente angioplastia com bal&#227;o, o que poderia, tamb&#233;m, justificar isquemia mioc&#225;rdica.</p>
    <p><bold><italic>Choque cardiog&#234;nico -</italic></bold> Neste caso, secund&#225;rio &#224; disfun&#231;&#227;o mioc&#225;rdica p&#243;s-infarto anterior extenso. O paciente apresentava sinais cl&#237;nicos e radiogr&#225;ficos de congest&#227;o. Sintomas de baixo d&#233;bito card&#237;aco tamb&#233;m estavam presentes como sudorese, desconforto tor&#225;cico e n&#225;useas. O paciente evoluiu com &#225;rea de fibrose mioc&#225;rdica anterior extensa, sendo que, muito provavelmente, o supradesnivelamento do segmento ST anterior mantido no eletrocardiograma poderia corresponder &#224; &#225;rea discin&#233;tica (aneurisma) anterior. O aneurisma ventricular &#233; fator que contribui ainda mais para a disfun&#231;&#227;o mioc&#225;rdica e pode tamb&#233;m ser foco de arritmias ventriculares.</p>
    <p><bold><italic>Complica&#231;&#227;o mec&#226;nica -</italic></bold> As principais complica&#231;&#245;es mec&#226;nicas no p&#243;s IAM s&#227;o: insufici&#234;ncia mitral aguda por rotura ou disfun&#231;&#227;o de m&#250;sculo papilar (principalmente o m&#250;sculo papilar anterolateral, que &#233; irrigado pela art&#233;ria circunflexa e seus ramos); ruptura de parede livre de ventr&#237;culo esquerdo e comunica&#231;&#227;o interventricular<sup>14</sup>. Normalmente ocorrem do terceiro ao s&#233;timo dia p&#243;s-infarto, apresentando-se com quadro cl&#237;nico dram&#225;tico, rapidamente progressivo e altas taxas de morbimortalidade.</p>
    <p><bold><italic>Pericardite p&#243;s-infarto -</italic></bold> Incide em aproximadamente 5% dos pacientes que foram submetidos &#224; terapia de reperfus&#227;o mioc&#225;rdica e 12% a 20% dos pacientes que n&#227;o foram reperfundidos no IAM<sup>15,16</sup>. O diagn&#243;stico pode ser suspeitado na presen&#231;a de dor sugestiva, associado &#224; ausculta de atrito peric&#225;rdico e altera&#231;&#245;es eletrocardiogr&#225;ficas, como o supradesnivelamento do segmento ST que n&#227;o respeita um &#250;nico territ&#243;rio arterial.</p>
    <p>No caso em quest&#227;o, os marcadores de necrose mioc&#225;rdica foram negativos em tempo h&#225;bil. O paciente apresentou melhora significativa dos sintomas ap&#243;s medidas cl&#237;nicas para insufici&#234;ncia card&#237;aca congestiva (ICC), secund&#225;ria &#224; disfun&#231;&#227;o ventricular p&#243;s IAM, recebendo alta ap&#243;s 24 horas de interna&#231;&#227;o hospitalar.</p>
    <p>A disfun&#231;&#227;o ventricular observada ap&#243;s o infarto agudo do mioc&#225;rdio (fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o menor que 30%) &#233; o principal fator preditor de mortalidade em seis meses e em um ano p&#243;s IAM<sup>11,12</sup>. Nos estudos GISSI-Prevential Trial, TRACE Trial e MADIT II, a morte s&#250;bita foi maior em pacientes com disfun&#231;&#227;o mioc&#225;rdica<sup>17-19</sup>.</p>
    <p>Portanto, neste momento, apesar da compensa&#231;&#227;o cl&#237;nica observada no caso, devemos ter em mente que se trata de um paciente de alto risco de morte por causas arritmog&#234;nicas, choque cardiog&#234;nico e tromboembolig&#234;nicas.</p>
    <p>O paciente voltou a procurar atendimento m&#233;dico de urg&#234;ncia ap&#243;s cerca de um m&#234;s, com tosse, hemoptise e queda do estado geral. Apresentava tamb&#233;m mucosas hipocoradas, desidrata&#231;&#227;o e hipotens&#227;o arterial (PA = 86/48mmHg). Foi tratado inicialmente como choque hipovol&#234;mico/hemorr&#225;gico secund&#225;rio a sangramento (hemoptise). Foi feita expans&#227;o vol&#234;mica e administrado plasma e vitamina K para revers&#227;o de prov&#225;vel intoxica&#231;&#227;o cumar&#237;nica. Realizou ECG que n&#227;o demonstrou novas altera&#231;&#245;es. A radiografia de t&#243;rax era compat&#237;vel com congest&#227;o pulmonar e a tomografia computadorizada de t&#243;rax demonstrou derrame pleural bilateral al&#233;m de infiltrado alveolar em pulm&#227;o esquerdo.</p>
    <p>Algumas considera&#231;&#245;es podem ser feitas neste momento em rela&#231;&#227;o ao caso. Os sintomas de tosse e escarro hem&#243;ptico apresentados pelo paciente na chegada ao hospital levantam a possibilidade de alguns diagn&#243;sticos diferenciais.</p>
    <p>A hemoptise &#233; causa comum de procura a atendimento em pronto socorro. Inicialmente devemos tentar diferenciar hemoptise verdadeira, que se origina das vias a&#233;reas inferiores, de "pseudo-hemoptise", que pode ser origin&#225;ria das vias a&#233;reas superiores ou trato gastrointestinal. Ap&#243;s a constata&#231;&#227;o de se tratar de uma hemoptise verdadeira, algumas hip&#243;teses poderiam justificar esse achado no paciente em quest&#227;o, como, por exemplo: Intoxica&#231;&#227;o por cumar&#237;nicos, congest&#227;o pulmonar, pneumonia e tromboembolismo pulmonar. Outras causas de hemoptise, como neoplasias, bronquiectasias, vasculites, malforma&#231;&#245;es arteriovenosas, tuberculose, entre outras, n&#227;o pareciam ser diagn&#243;sticos diferenciais para esse paciente, e por isso n&#227;o ser&#227;o comentadas.</p>
    <p>A intoxica&#231;&#227;o por cumar&#237;nico, neste caso, pode ser uma hip&#243;tese diagn&#243;stica inicial, pois n&#227;o &#233; incomum a presen&#231;a de hemoptise em indiv&#237;duos com RNI alargado. N&#227;o havia hemoptise de grande monta, por&#233;m o paciente encontrava-se hipotenso. Exames para avaliar a hemostasia e coagula&#231;&#227;o devem sempre ser solicitados na suspeita de intoxica&#231;&#227;o cumar&#237;nica. Eventuais altera&#231;&#245;es devem ser corrigidas, como foi realizado no caso em quest&#227;o.</p>
    <p>A pr&#243;pria congest&#227;o pulmonar poderia ser a causa do escarro sanguinolento desse paciente, pois sabemos que o mesmo possu&#237;a fun&#231;&#227;o ventricular diminu&#237;da de forma acentuada. Por&#233;m, existe neste caso, uma dissocia&#231;&#227;o entre ausculta pulmonar inicial, que n&#227;o sugeria congest&#227;o importante, e a hip&#243;tese inicial de congest&#227;o pulmonar. A congest&#227;o posteriormente visualizada na radiografia e tomografia de t&#243;rax talvez fosse justificada pela carga vol&#234;mica e de plasma que o paciente recebeu no atendimento inicial.</p>
    <p>A possibilidade de existir um foco pneum&#244;nico nesse paciente foi verificada em imagem da tomografia computadorizada de t&#243;rax. Isso poderia justificar um escarro hemopt&#243;ico, associado &#224; tosse e a queda do estado geral. Deve-se lembrar que se trata de um indiv&#237;duo com fun&#231;&#227;o ventricular deprimida que poderia ter a pneumonia como fator de descompensa&#231;&#227;o cl&#237;nica e baixo d&#233;bito card&#237;aco.</p>
    <p>A hip&#243;tese diagn&#243;stica de tromboembolismo pulmonar deve sempre ser aventada em indiv&#237;duos com quadro de dispn&#233;ia s&#250;bita ou de in&#237;cio recente, associada ou n&#227;o a quadro de escarro hemopt&#243;ico e dor tor&#225;cica. Esse paciente n&#227;o possu&#237;a fatores de risco maiores para eventos tromboemb&#243;licos pulmonares - como neoplasia, trauma ou cirurgia ortop&#233;dica recente -, edema assim&#233;trico de membros inferiores e estava supostamente em vig&#234;ncia de anticoagula&#231;&#227;o sist&#234;mica efetiva, o que dificultaria, por&#233;m n&#227;o afastaria por completo, a possibilidade de tromboembolismo pulmonar.</p>
    <p>Na evolu&#231;&#227;o cl&#237;nica, o paciente apresentou instabilidade hemodin&#226;mica, caracterizada por hipotens&#227;o, taquicardia e piora do padr&#227;o respirat&#243;rio. Evoluiu com parada cardiorrespirat&#243;ria, ritmo de fibrila&#231;&#227;o ventricular, que inicialmente foi revertida com desfibrila&#231;&#227;o com 200 J, seguido de dois choques de 360 J, retornado a ritmo sinusal. Vale a pena considerar que a diretriz mais recente de suporte de vida avan&#231;ado em cardiologia (ACLS) orienta que em casos de parada cardiorrespirat&#243;ria com ritmo pass&#237;vel de choque (TV sem pulso ou FV), a realiza&#231;&#227;o da desfibrila&#231;&#227;o el&#233;trica deve ser com energia inicial de 360J (em aparelho monof&#225;sico) e 200 J (em aparelho bif&#225;sico), seguida de dois minutos de ressuscita&#231;&#227;o cardiopulmonar com massagem e ventila&#231;&#227;o. A realiza&#231;&#227;o de uma nova desfibrila&#231;&#227;o ap&#243;s o ciclo de massagem e ventila&#231;&#227;o est&#225; indicada somente caso o ritmo seja TV sem pulso ou FV. Essa mudan&#231;a ocorreu por que se demorava muito tempo para o in&#237;cio da massagem card&#237;aca externa, de acordo com o protocolo antigo, onde eram realizados inicialmente tr&#234;s desfibrila&#231;&#245;es sequenciais com 200, 300 e 360 J. Esse atraso no in&#237;cio das compress&#245;es card&#237;acas trazia preju&#237;zo na perfus&#227;o de &#243;rg&#227;os vitais durante a reanima&#231;&#227;o cardiorrespirat&#243;ria. Portanto, atualmente s&#227;o preconizados choques com carga alta de energia inicial e massagem card&#237;aca externa r&#225;pida (pelo menos 100 incurs&#245;es por minuto) e efetiva.</p>
    <p>O paciente evoluiu com piora hemodin&#226;mica significativa, sendo submetido &#224; intuba&#231;&#227;o orotraqueal, apresentando quatro paradas cardiorrespirat&#243;rias que foram revertidas ao longo do primeiro dia de interna&#231;&#227;o hospitalar. Foi tamb&#233;m necess&#225;rio implante de marca-passo transvenoso ap&#243;s epis&#243;dio de bradicardia sinusal. Foram administradas drogas vasoativas (noradrenalina e dobutamina) e antibioticoterapia espec&#237;fica para foco infeccioso pulmonar. Uma nova avalia&#231;&#227;o com uso de ecocardiograma confirmou a hip&#243;tese pr&#233;via de aneurisma de ventr&#237;culo esquerdo, mantendo disfun&#231;&#227;o acentuada de ventr&#237;culo esquerdo e aumento da press&#227;o da art&#233;ria pulmonar para 67mmHg.</p>
    <p>Esse ecocardiograma n&#227;o descreveu qualquer altera&#231;&#227;o da parede lateral do ventr&#237;culo esquerdo, que &#233; irrigada pela art&#233;ria circunflexa, dessa forma ficou menos prov&#225;vel a possibilidade de isquemia associada ao quadro cl&#237;nico de instabilidade hemodin&#226;mica e arritmias ventriculares apresentadas. Os marcadores de necrose mioc&#225;rdica n&#227;o estavam dispon&#237;veis na descri&#231;&#227;o.</p>
    <p>O paciente evoluiu ent&#227;o com choque refrat&#225;rio, apresentando PCR em ritmo de assistolia n&#227;o responsiva &#224;s manobras cl&#237;nicas de ressucita&#231;&#227;o realizadas.</p>
    <p>Dessa forma, acreditamos que a prov&#225;vel causa de instabilidade hemodin&#226;mica do paciente tenha sido o foco infeccioso pulmonar, que levou &#224; descompensa&#231;&#227;o cl&#237;nica da insufici&#234;ncia card&#237;aca e ao baixo d&#233;bito card&#237;aco.</p>
    <p>Dr. Gustavo Ken Hironaka e </p>
    <p> Dr. Rodrigo Barbosa &#201;sper</p>
    <p>
      <bold>Hip&#243;tese diagn&#243;stica</bold>
    </p>
    <p>Assim, nossas hip&#243;teses para a causa principal e para os outros diagn&#243;sticos que contribu&#237;ram para o &#243;bito desse paciente foram: doen&#231;a isqu&#234;mica do cora&#231;&#227;o, com infarto agudo do mioc&#225;rdico de grande extens&#227;o que causou insufici&#234;ncia card&#237;aca e que se complicou com broncopneumonia e choque misto (s&#233;ptico e cardiog&#234;ncio).</p>
    <p>Dr. Gustavo Ken Hironaka e </p>
    <p> Dr. Rodrigo Barbosa &#201;sper</p>
    <p>
      <bold>Necropsia</bold>
    </p>
    <p>Na necropsia, a aorta apresentava ateromasia moderada a intensa, com calcifica&#231;&#227;o exuberante do seu setor abdominal. O cora&#231;&#227;o era de forma globosa, &#224; custa do ventr&#237;culo esquerdo (VE), regi&#227;o anterior (<xref ref-type="fig" rid="f4">figura 4</xref>). Cortes transversais deste mostraram intensa dilata&#231;&#227;o aneurism&#225;tica da cavidade do VE, resultante de extenso infarto transmural antigo do mioc&#225;rdio na parede septal, &#226;ntero-septal, anterior e anterolateral, desde a base at&#233; o &#225;pice, com extensa trombose mural; e tamb&#233;m na parede inferior, a partir da altura mediana at&#233; o &#225;pice, com comprometimento de cerca de 60% do m&#250;sculo ventricular (<xref ref-type="fig" rid="f05">figura 5</xref>). Apesar da presen&#231;a de trombos cavit&#225;rios, n&#227;o detectamos tromboembolismo sist&#234;mico. Na histologia, extensas &#225;reas do tecido mioc&#225;rdico estavam substitu&#237;das por fibrose. O peric&#225;rdio apresentava fibrose, com firme acolamento entre os folhetos parietal e visceral na proje&#231;&#227;o anterior do aneurisma ventricular. Havia sinais de insufici&#234;ncia card&#237;aca congestiva representados por hidrot&#243;rax &#224; direita e hidroperit&#244;nio, com cerca de 360 ml e 480 ml de l&#237;quido amarelo-citrino, respectivamente. A dissec&#231;&#227;o e estudo histol&#243;gico das coron&#225;rias epic&#225;rdicas demonstraram les&#245;es coron&#225;rias ateroscler&#243;ticas obstrutivas graves (<xref ref-type="fig" rid="f6">figura 6</xref>).</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="f05">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-01-0064-00012-gf04.jpg"/></fig>
    </p>
    <fig id="f4">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-01-0064-00012-gf05.jpg"/></fig>
    <fig id="f6">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-01-0064-00012-gf06.jpg"/></fig>
    <p>Nos pulm&#245;es, foram observadas altera&#231;&#245;es sugestivas de infec&#231;&#227;o pulmonar, caracterizada por: pleurite em organiza&#231;&#227;o, com ader&#234;ncias firmes e profusas entre folheto visceral e parietal do pulm&#227;o esquerdo; bronquite cr&#244;nica agudizada, com intenso edema e hiperemia da mucosa respirat&#243;ria, desde ambos os br&#244;nquios-fonte at&#233; a periferia da &#225;rvore respirat&#243;ria, com acentua&#231;&#227;o maior em pulm&#227;o esquerdo; bronquiectasia cil&#237;ndrica discreta em lobo inferior esquerdo; e, intensa congest&#227;o do par&#234;nquima pulmonar (os pulm&#245;es em conjunto pesaram 1.700g, sendo o normal em torno de 600g). Na histologia, estes apresentavam processo inflamat&#243;rio interst&#237;cio-alveolar com descama&#231;&#227;o epitelial exuberante e focos de exsuda&#231;&#227;o prot&#233;ica intra-alveolar. As pesquisas de bact&#233;rias, fungos e bacilos &#225;lcool-&#225;cido-resistentes resultaram negativas. Assim, o estudo histol&#243;gico n&#227;o identificou o agente infeccioso, mas pelo padr&#227;o inflamat&#243;rio a etiologia viral &#233; uma possibilidade, embora n&#227;o tenham sido observadas altera&#231;&#245;es citop&#225;ticas virais. Havia esplenite aguda, com ba&#231;o pequeno, mas em padr&#227;o de "gel&#233;ia de morango", que se associa a quadros infecciosos, mas tamb&#233;m, com menos exuber&#226;ncia, a infarto do mioc&#225;rdio. N&#227;o havia neoplasia.</p>
    <p>Fatores de risco para doen&#231;a cardiovascular presentes na hist&#243;ria cl&#237;nica desse paciente foram tabagismo pregresso e hipertens&#227;o arterial sist&#234;mica. &#192; esta &#250;ltima associamos os achados de estado lacunar nos n&#250;cleos da base cerebral e arteriolosclerose renal com nefrosclerose, sem falar na hipertrofia card&#237;aca mascarada pela dilata&#231;&#227;o, mas presente quando consideramos o peso total do cora&#231;&#227;o, mesmo descontando o volume dos trombos (546 g).</p>
    <p>No restante dos &#243;rg&#227;os havia altera&#231;&#245;es de choque misto (principalmente cardiog&#234;nico, com componente s&#233;ptico), sendo essa a causa morfol&#243;gica imediata do &#243;bito. Tais altera&#231;&#245;es eram representadas por: edema cerebral com leve hernia&#231;&#227;o de am&#237;gdalas cerebelares; congest&#227;o pulmonar; necrose centro-lobular hep&#225;tica submaci&#231;a; necrose tubular aguda renal; esteatonecrose pancre&#225;tica com hemorragia intersticial difusa; e gastrite aguda com hemorragia multifocal na mucosa. Um achado de menor import&#226;ncia para o momento foi hiperplasia difusa da tire&#243;ide (38 g).</p>
    <p>
      <bold>Dra. Jussara Bianchi Castelli</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Diagn&#243;sticos anatomopatol&#243;gicos</bold>
    </p>
    <p>Aneurisma ventricular esquerdo p&#243;s-infarto extenso do mioc&#225;rdio; trombose mural em organiza&#231;&#227;o; insufici&#234;ncia card&#237;aca congestiva; processo broncopneum&#244;nico pulmonar, com agente n&#227;o definido; choque misto, mas principalmente cardiog&#234;nico, com les&#227;o em m&#250;ltiplos &#243;rg&#227;os.</p>
    <p>
      <bold>Dra. Jussara Bianchi Castelli</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Coment&#225;rios</bold>
    </p>
    <p>Paciente com antecedentes de hipertens&#227;o arterial sist&#234;mica, tabagismo pregresso e infarto do mioc&#225;rdio. A <xref ref-type="table" rid="t1">tabela 1</xref> sumariza as complica&#231;&#245;es p&#243;s-infarto descritas na literatura<sup>20</sup>, tr&#234;s delas apresentadas pelo doente: aneurisma ventricular, trombose cavit&#225;ria e insufici&#234;ncia card&#237;aca congestiva. Infartos grandes, atingindo mais de 40% do ventr&#237;culo esquerdo, geralmente cursam com choque cardiog&#234;nico, que est&#225; associado a uma alta taxa de mortalidade (de quase 70%) e &#233; respons&#225;vel por dois ter&#231;os das mortes hospitalares<sup>21</sup>. &#201; admir&#225;vel a extens&#227;o do infarto atingida no presente caso, sem que o paciente tivesse evolu&#237;do precocemente para o &#243;bito, o que ocorreu pouco mais de um m&#234;s depois devido &#224; associa&#231;&#227;o com o quadro pulmonar complicando sua condi&#231;&#227;o lim&#237;trofe.</p>
    <table-wrap id="t1">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-01-0064-00012-gt01.jpg"/></table-wrap>
    <p>
      <bold>Dra. Jussara Bianchi Castelli</bold>
    </p>
    <p>
      <fn id="back" fn-type="corresp">
        <label>
          <bold> Correspond&#234;ncia:</bold>
        </label>
        <p>Vera D. Aiello  </p>
        <p>InCor - Av. Dr. En&#233;as de Carvalho Aguiar, 44 </p>
        <p> 05403-000 - S&#227;o Paulo, SP </p>
        <p>E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="anpvera@incor.usp.br">anpvera@incor.usp.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p><bold>Editor da Se&#231;&#227;o:</bold> Alfredo Jos&#233; Mansur (<email xlink:href="ajmansur@incor.usp.br">ajmansur@incor.usp.br</email>) </p>
    <p><bold>Editores Associados:</bold> Desid&#233;rio Favarato (<email xlink:href="dclfavarato@incor.usp.br">dclfavarato@incor.usp.br</email>) </p>
    <p>Vera Demarchi Aiello (<email xlink:href="anpvera@incor.usp.br">anpvera@incor.usp.br</email>) </p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Yusuf S, Lopez    R, Maddison A, Maw P, Ray N, McMillan S et al. Value of electrocardiogram in    predicting and estimating infarct size in man. British Heart Journal 1979;42:286-93</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Value of electrocardiogram in predicting and estimating infarct size in man</article-title>
          <source>British Heart Journal</source>
          <date>
            <year>1979</year>
          </date>
          <fpage>286</fpage>
          <lpage>93</lpage>
          <volume>42</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Yusuf</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lopez</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Maddison</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Maw</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ray</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McMillan</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Gheorghiade    M, Zannad F, Sopko G, et al: Acute heart failure syndromes: current state and    framework for future research. Circulation 2005;112:3958-68.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Acute heart failure syndromes: current state and framework for future research</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>3958</fpage>
          <lpage>68</lpage>
          <volume>112</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Gheorghiade</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zannad</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sopko</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. VMAC Investigators:    Intravenous nesiritide vs. nitroglycerin for treatment of decompensated congestive    heart failure: A randomized controlled trial. JAMA 2002;287:1531-40.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>VMAC Investigators: Intravenous nesiritide vs. nitroglycerin for treatment of decompensated congestive heart failure</article-title>
          <source>JAMA</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>1531</fpage>
          <lpage>40</lpage>
          <volume>287</volume>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Cuffe MS, Califf    RM, Adams Jr. KF, et al: Short-term intravenous milrinone for acute exacerbation    of chronic heart failure: a randomized controlled trial. JAMA 2002; 287:1541-47.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Short-term intravenous milrinone for acute exacerbation of chronic heart failure</article-title>
          <source>JAMA</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>1541</fpage>
          <lpage>47</lpage>
          <volume>287</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Cuffe</surname>
              <given-names>MS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Califf</surname>
              <given-names>RM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Adams Jr</surname>
              <given-names>KF</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Adams KF Jr,    Fonarow GC, Emerman CL, LeJemtel TH, Costanzo MR, Abraham WT, Berkowitz RL,    Galvao M, Horton DP, for the ADHERE Scientific Advisory Committee and Investigators.    Characteristics and outcomes of patients hospitalized for heart failure in the    United States: rationale, design, and preliminary observations from the first    100,000 cases in the Acute Decompensated Heart Failure National Registry (ADHERE).    Am Heart J. 2005; 149: 209-16.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Characteristics and outcomes of patients hospitalized for heart failure in the United States: rationale, design, and preliminary observations from the first 100,000 cases in the Acute Decompensated Heart Failure National Registry (ADHERE)</article-title>
          <source>Am Heart J</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>209</fpage>
          <lpage>16</lpage>
          <volume>149</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Adams Jr</surname>
              <given-names>KF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fonarow</surname>
              <given-names>GC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Emerman</surname>
              <given-names>CL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>LeJemtel</surname>
              <given-names>TH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Costanzo</surname>
              <given-names>MR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Abraham</surname>
              <given-names>WT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Berkowitz</surname>
              <given-names>RL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Galvao</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Horton</surname>
              <given-names>DP</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Olshansky B,    Poole JE, Johnson G, Anderson J, Hellkamp AS, Packer D et al, for SCD-HeFT Investigators.    Syncope predicts the outcome of cardiomyopathy patients: analysis of the SCD-HeFT    study. J Am Coll Cardiol. 2008;51:1277-82.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Syncope predicts the outcome of cardiomyopathy patients: analysis of the SCD-HeFT study</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>1277</fpage>
          <lpage>82</lpage>
          <volume>51</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Olshansky</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Poole</surname>
              <given-names>JE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Johnson</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Anderson</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hellkamp</surname>
              <given-names>AS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Packer</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Fox KF, Cowie    MR, Wood DA, Coats AJS, Gibbs JSR, Underwood SR et al. Coronary artery disease    as the cause of incident heart failure in the population. Eur Heart J. 2001;22:228-36</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Coronary artery disease as the cause of incident heart failure in the population</article-title>
          <source>Eur Heart J</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>228</fpage>
          <lpage>36</lpage>
          <volume>22</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Fox</surname>
              <given-names>KF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cowie</surname>
              <given-names>MR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wood</surname>
              <given-names>DA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Coats</surname>
              <given-names>AJS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gibbs</surname>
              <given-names>JSR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Underwood</surname>
              <given-names>SR</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Hochman JS,    Lamas GA, Buller CE, Dzavik V, Reynolds HR, Abramsky SJ et al. Coronary Intervention    for Persistent Occlusion after Myocardial Infarction. N Engl J Med 2006; 355:2395-407.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Coronary Intervention for Persistent Occlusion after Myocardial Infarction</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>2395</fpage>
          <lpage>407</lpage>
          <volume>355</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hochman</surname>
              <given-names>JS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lamas</surname>
              <given-names>GA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Buller</surname>
              <given-names>CE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dzavik</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Reynolds</surname>
              <given-names>HR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Abramsky</surname>
              <given-names>SJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Cheng ASH, Selvanayagam    JB, Jerosch-Herold M, van Gaal WJ, Karamitsos TD, Neubauer S et al. Percutaneous    Treatment of Chronic Total Coronary Occlusions Improves Regional Hyperemic Myocardial    Blood Flow and Contractility: Insights From Quantitative Cardiovascular Magnetic    Resonance Imaging. J Am Coll Cardiol Intv. 2008; 1:44-53.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Percutaneous Treatment of Chronic Total Coronary Occlusions Improves Regional Hyperemic Myocardial Blood Flow and Contractility: Insights From Quantitative Cardiovascular Magnetic Resonance Imaging</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol Intv</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>44</fpage>
          <lpage>53</lpage>
          <volume>1</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Cheng</surname>
              <given-names>ASH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Selvanayagam</surname>
              <given-names>JB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jerosch-Herold</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>van Gaal</surname>
              <given-names>WJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Karamitsos</surname>
              <given-names>TD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Neubauer</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Safley DM,    House JA, Marso SP, Grantham JA, Rutherford BD. Improvement in survival following    successful percutaneous coronary intervention of coronary chronic total occlusions:    Variability by target vessel. J Am Coll Cardiol Intv 2008;1:295-302</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Improvement in survival following successful percutaneous coronary intervention of coronary chronic total occlusions: Variability by target vessel</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol Intv</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>295</fpage>
          <lpage>302</lpage>
          <volume>1</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Safley</surname>
              <given-names>DM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>House</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Marso</surname>
              <given-names>SP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Grantham</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rutherford</surname>
              <given-names>BD</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Mehran R and    Dangas GD. Revascularization of a chronically occluded left anterior descending    artery: Is it worth all the effort? J Am Coll Cardiol Intv 2008;1:303-4.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Revascularization of a chronically occluded left anterior descending artery: Is it worth all the effort?</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol Intv</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>303</fpage>
          <lpage>4</lpage>
          <volume>1</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Mehran</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dangas</surname>
              <given-names>GD</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Rothberg, MB,    Celestin, C, Fiore, LD, Lawler E, Cook JR. Warfarin plus aspirin after myocardial    infarction or the acute coronary syndrome: meta-analysis with estimates of risk    and benefit. Ann Intern Med 2005; 143:241-50.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Warfarin plus aspirin after myocardial infarction or the acute coronary syndrome: meta-analysis with estimates of risk and benefit</article-title>
          <source>Ann Intern Med</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>241</fpage>
          <lpage>50</lpage>
          <volume>143</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Rothberg</surname>
            </name>
            <name>
              <surname>Celestin</surname>
            </name>
            <name>
              <surname>Fiore</surname>
              <given-names>LD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lawler</surname>
              <given-names>E.</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cook</surname>
              <given-names>JR.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Antman EM,    Hand M, Armstrong PW, Bates ER; et al. STEMI focused upadate. 2007 Focused update    of the ACC/AHA 2004 Guidelines for the manegment of patients with ST-elevation    myocardial infarction: a report of the American College of Cardiology/ American    heart association Task Force on Practice Guideline. J Am Cardiol 2008;51:210-47.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>STEMI focused upadate. 2007 Focused update of the ACC/AHA 2004 Guidelines for the manegment of patients with ST-elevation myocardial infarction: a report of the American College of Cardiology/ American heart association Task Force on Practice Guideline</article-title>
          <source>J Am Cardiol</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>210</fpage>
          <lpage>47</lpage>
          <volume>51</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Antman</surname>
              <given-names>EM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hand</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Armstrong</surname>
              <given-names>PW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bates</surname>
              <given-names>ER</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Reeder GS.    Identification and treatment of complications of myocardial infarction. Mayo    Clin Proc 1995; 70:880-84</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Identification and treatment of complications of myocardial infarction</article-title>
          <source>Mayo Clin Proc</source>
          <date>
            <year>1995</year>
          </date>
          <fpage>880</fpage>
          <lpage>84</lpage>
          <volume>70</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Reeder</surname>
              <given-names>GS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Tofler GH,    Muller JE, Stone PH, Willich SN, Davis VG, Poole WK et al. Pericarditis in acute    myocardial infarction: Characterization and clinical significance. Am Heart    J 1989;117:86-92.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Pericarditis in acute myocardial infarction: Characterization and clinical significance</article-title>
          <source>Am Heart J</source>
          <date>
            <year>1989</year>
          </date>
          <fpage>86</fpage>
          <lpage>92</lpage>
          <volume>117</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Tofler</surname>
              <given-names>GH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Muller</surname>
              <given-names>JE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Stone</surname>
              <given-names>PH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Willich</surname>
              <given-names>SN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Davis</surname>
              <given-names>VG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Poole</surname>
              <given-names>WK</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Spodick, DH.    Safety of ibuprofen for acute myocardial infarction pericarditis. Am J Cardiol.    1986;57:896.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Safety of ibuprofen for acute myocardial infarction pericarditis</article-title>
          <source>Am J Cardiol</source>
          <date>
            <year>1986</year>
          </date>
          <fpage>896</fpage>
          <volume>57</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Spodick</surname>
            </name>
            <name>
              <surname>DH</surname>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Marchioli R,    Barzi, F, Bomba E, Chieffo C, Di Gregorio D, Di Mascio R et al. Early protetion    against sudden death by n-3 polyunsaturated fatty acids after myocardial infarction.    Time-couse analysis of the results of the Gruppo Italiano per lo Studio della    Sopravvivenza nell'Infarto Miocardio (GISSI)-Prevenzione. Circulation 2002;105:1987-903.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Early protetion against sudden death by n-3 polyunsaturated fatty acids after myocardial infarction. Time-couse analysis of the results of the Gruppo Italiano per lo Studio della Sopravvivenza nell'Infarto Miocardio (GISSI)-Prevenzione</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>1987</fpage>
          <lpage>903</lpage>
          <volume>105</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Marchioli</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Barzi</surname>
            </name>
            <name>
              <surname>Bomba</surname>
              <given-names>E.</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chieffo</surname>
              <given-names>C.</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Di Gregorio</surname>
              <given-names>D.</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Di Mascio</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. Moss AJ, Hall    WJ, Cannom DS, Daubert JP, Higgins SL, Klein H, et al. for the Multicenter Automatic    Desfibrillator Implantation Trial Investigators.Improved survival with an implanted    defribillator in patients with coronary desesa at high risk for ventricular    arrhythmia. N Engl J Med 1996;335:1933-40</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>for the Multicenter Automatic Desfibrillator Implantation Trial Investigators: Improved survival with an implanted defribillator in patients with coronary desesa at high risk for ventricular arrhythmia</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>1933</fpage>
          <lpage>40</lpage>
          <volume>335</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Moss</surname>
              <given-names>AJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hall</surname>
              <given-names>WJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cannom</surname>
              <given-names>DS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Daubert</surname>
              <given-names>JP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Higgins</surname>
              <given-names>SL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Klein</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19. Torp-Pedersen,    C, Kobler, for the TRACE Study GROUP. Effect of ACE inhibitor trandolapril on    life expectancy of patients with reduced left-ventricular function after myocardial    infarction. Lancet 1999;354:9-12.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effect of ACE inhibitor trandolapril on life expectancy of patients with reduced left-ventricular function after myocardial infarction</article-title>
          <source>Lancet</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>9</fpage>
          <lpage>12</lpage>
          <volume>354</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Torp-Pedersen</surname>
            </name>
            <name>
              <surname>Kobler</surname>
              <given-names>C.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B20">
        <mixed-citation>20. Baroldi G.    Myocardial cell death, including ischemic heart disease and its complications.    In: Silver MD, Gotlieb A, Schoen FJ, eds. Cardiovascular Pathology. 3rd Ed.    New York: Churchill Livingstone; 2001:226-35.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Cardiovascular Pathology</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>226</fpage>
          <lpage>35</lpage>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Baroldi</surname>
              <given-names>G.</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Silver</surname>
              <given-names>MD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gotlieb</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Schoen</surname>
              <given-names>FJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B21">
        <mixed-citation>21. Schoen FJ.    O Cora&#231;&#227;o. In: Robbins/Patologia estrutural e funcional, 6a. edi&#231;&#227;o,    ed. Cotran, RS, Kumar, V &amp; Collins, T. Philadelphia, Rio de Janeiro, Guanabara    Koogan S.A., 2000. p. 496-506.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Robbins/Patologia estrutural e funcional</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>496</fpage>
          <lpage>506</lpage>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Schoen</surname>
              <given-names>FJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Anatomopathological Session</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Case 3/2009: a 75 years old man with heart failure after myocardial infarction and ventricular aneurysm</article-title>
      </title-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ANATOMOPATHOLOGICAL SESSION</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body2">
          <label>
            <bold>Case 3 / 2009 - A 75 - Year - Old man with heart failure due to previous extensive infarction and ventricular aneurysm formation</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Gustavo Ken Hironaka; Rodrigo Barbosa &#201;sper; Luiz Antonio Machado Cesar; Cinthia Goulart Fernandes Dias; Wilson Mathias Jr.; Jussara Bianchi Castelli</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor - The Heart Institute) HC-FMUSP, S&#227;o Paulo - Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p><bold>Key Words:</bold> Atherosclerosis, acute myocardial infarction, heart failure, cardiac aneurysm.</p>
      <p>A 75-year-old man sought medical assistance due to hemoptysis and general malaise. The patient presented dyspnea triggered by moderate exertion at the end of April. A week after the symptom onset, the dyspnea increased and started to be triggered by mild exertion. He also suffered a syncopal episode, which prompted him to seek emergency medical attention.</p>
      <p>Two weeks later he sought medical assistance at Instituto do Coracao (InCor - The Heart Institute) due to worsening of the dyspnea and a sensation of suffocation in the chest.</p>
      <p>The physical examination (May 10, 2008) showed a heart rate (HR) of 88 bpm and blood pressure (BP) of 90/60 mm Hg. The lung examination disclosed pulmonary rales. The remainder of the examination did not reveal any other alterations.</p>
      <p>The electrocardiogram (May 10, 2008) showed sinus rhythm; HR at 88 bpm; PR interval of 203 ms; QRS duration of 68 ms; low-voltage QRS complex in the frontal plane; extensive anterior and inferior-wall areas that were electrically inactive; and ST-segment elevation from V<sub>1</sub> to V<sub>6</sub> and in I aVL, with positive T waves from V<sub>1</sub> to V<sub>6</sub> (<xref ref-type="fig" rid="en12f01-body2">Figure 1</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en12f01-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-01-0064-00012-gf01-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>The laboratory assessment (May 10, 2008) showed glycemia of 94 mg/dl; urea of 43 mg/dl; creatinine of 1.07 mg/dl; sodium of 137 mEq/l; potassium of 4.5 mEq/l; hemoglobin of 12.6 g/dl; leukocytes at 6,500/mm<sup>3</sup>; platelets at 286,000/m<sup>3</sup>; INR of 1.1; APTT (patient/control ratio) of 1.12; CKMB of 6.46 ng/ml and troponin of 6.27 ng/ml.</p>
      <p>The chest X-ray (05. 10. 2008) showed cardiomegaly at the expense of the left ventricle (LV).</p>
      <p>The echocardiogram (05. 14. 2008) showed an enlarged left atrium (45 mm). The left ventricular ejection fraction (LVEF) was 20%. Akinesis of the LV septal and anterior segments and signs suggestive of intracavitary thrombi in the apical region, one measuring 2.4 x 5 mm, fixed, and a mobile one in middle septal segment measuring 1.0 x 0.7 mm, were diagnosed. There was slight pericardial effusion. The pulmonary artery pressure was estimated at 30 mmHg.</p>
      <p>The coronary angiography (May 14, 2008) identified occlusion of the anterior interventricular branch of the left coronary artery, a 90% lesion at the emergence of the first diagonal branch and a 70% in the left marginal branch; there were also irregularities in the right coronary artery. An angioplasty of the anterior interventricular branch was attempted; however, the guidewire did not surpass the lesion and an angioplasty in the first diagonal branch was performed with a balloon-catheter.</p>
      <p>The patient was discharged from the hospital (May 20, 2008) with a daily prescription of 100 mg ASA, 12.5 mg carvedilol, 10 mg enalapril, 25 mg spironolactone, 20 mg simvastatin and 5 mg warfarin .</p>
      <p>The patient developed dyspnea triggered by moderate exertion and three days later, stated to present dyspnea even at rest. On the morning of the following day, he presented an episode of precordial discomfort, followed by intense sudoresis and nausea that lasted for 30 minutes. He sought medical attention at InCor seven hours after the pain onset.</p>
      <p>At physical examination (May 24, 2008), the patient presented regular general status, tachypnea (22 incursions per minute), heart rate (HR) of 84 bpm and blood pressure (BP) of 120/90 mmHg. There was no increase in the jugular venous pressure. The pulmonary semiology showed crackling rales in the lower two-thirds of both hemithoraxes. The cardiac semiology was normal. The abdominal assessment did not disclose any alterations. There was no edema of limbs and the pulses were palpable and symmetric.</p>
      <p>The electrocardiogram (May 24, 2008) showed sinus rhythm; HR of 75 bpm; PR interval of 200 ms; QRS duration of 80 ms; low QRS voltage in the frontal plane; extensive electrically inactive anterior area and ST-segment elevation from V<sub>1</sub> to V<sub>6</sub> and I and aVL, with positive T waves in the same leads (<xref ref-type="fig" rid="en12f02-body2">Figure 2</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en12f02-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-01-0064-00012-gf02-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>The markers of myocardial necrosis were normal. There was improvement in the dyspnea and physical examination, with slight remaining pulmonary rales after the administration of diuretics. The patient was discharged on the following day, with an additional 40 mg of furosemide to the previously prescribed medication (May 25, 2008), for further outpatient treatment.</p>
      <p>The patient returned to the hospital a month later, with coughing, hemoptysis and general malaise. He denied hematemesis or melena.</p>
      <p>The physical examination (June 23, 2008) showed the patient in regular general status, with pale skin ++/4+, dehydrated +/4+, with a HR of 80 bpm, BP of 86 / 48 mmHg, thin, diffuse pulmonary rales in both hemithoraxes. There were no alterations in cardiac or abdominal semiology. There was no limb edema or signs of lower-limb deep venous thrombosis. A diagnosis of hypovolemic shock due to bleeding caused by warfarin was made and three units of fresh plasma, 10 mg of phytomenadione and 250 ml of saline solution at 0.9% were administered.</p>
      <p>The electrocardiogram (June 23, 2008) showed sinus rhythm, HR of 75 bpm, PR interval of 200 ms, QRS interval of 80 ms, low-voltage QRS complex in the frontal plane, extensive electrically inactive anterior area and probable electrically inactive area in the lower wall, in addition to the persistence of ST-segment elevation in V<sub>3</sub> to V<sub>6</sub> and I and aVL (<xref ref-type="fig" rid="en12f03-body2">Figure 3</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en12f03-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-01-0064-00012-gf03-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>The chest X-ray (June 23, 2008) showed pulmonary congestion and pleural effusion in both hemithoraxes. The chest tomography (June 23, 2008) showed bilateral pleural effusion, atelectasis in the lower right lobe and alveolar infiltrate in the left lung.</p>
      <p>Some hours after hospital admission, the patient started to present tachycardia, dyspnea, sudoresis and hypotension (BP of 80/50 mmHg). Initially, the tachycardia showed a narrow QRS. During evolution, the patient started to present tachycardia with wide QRS, which degenerated into ventricular fibrillation and was then submitted to electrical cardioversion with 200 J, followed by 360 J twice, with sinus rhythm recovery.</p>
      <p>The patient was submitted to orotracheal intubation and even with the administration of 300 mg of amiodarone, presented new cardiorespiratory arrests, which lasted approximately 10 minutes each.</p>
      <p>In the afternoon of the same day, the patient presented cardiac arrest in asystole reversed with resuscitation maneuvers; however, he presented re-entry ventricular tachycardia, in spite of new intravenous administrations of amiodarone. The patient developed intense bradycardia and received a subendocardial transvenous pacemaker implant in the right ventricle.</p>
      <p>A new echocardiographic assessment (May 25, 2008) showed a 25-mm aorta, a 50-mm left atrium, 8-mm interventricular septum and LV posterior wall, 73-mm LV diastolic diameter and 67-mm LV systolic diameter, with a LV ejection fraction of 18%. A mid-apical aneurysm was identified in the left ventricle. The pulmonary artery pressure was estimated at 67 mmHg.</p>
      <p>The patient received high-dose noradrenalin and dobutamine, in addition to ceftriaxone and clarithromycin. However, he developed refractory shock and presented irreversible asystolic cardiac arrest on the fourth day of hospital stay (June 26, 2008).</p>
      <p>
        <bold>ECG Comments</bold>
      </p>
      <p>The ECG is a poorly specific method to determine the size of the myocardial infarction. Several studies have shown how many errors are made when this type of assessment is used for this purpose. Among them, the study by Yusuf et al.<sup>1</sup> showed that there was no correlation between the maximum number of leads with ST-segment elevation, or of Q or QS waves and CKMB levels.<sup>1</sup></p>
      <p>However, there is a situation in which the ECG can, with a good chance, identify the extensive myocardial infarction: when there are inactive areas in the I, aVL and V<sub>1</sub> to V<sub>6</sub> leads, followed by absence of R or a very small R, usually lower than 5mV. This is the situation of this clinical case, in which the ECG demonstrates how extensive the myocardial necrosis area is.</p>
      <p>
        <bold>Dr. Luiz Antonio Machado Cezar</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Echocardiographic comments</bold>
      </p>
      <p>Given the high prevalence of coronary artery disease, the assessment of patients with suspected ischemic disease is one of the most common indications for echocardiography, as it allows a detailed assessment of the general systolic function and LV segmental function, both with a diagnostic and prognostic value.</p>
      <p>Fundamental data on the correct treatment of the patient are supplied by the examination, and the role of echocardiography is well documented in the emergency department for the early diagnosis of acute myocardial infarction in patients with inconclusive ECG results.</p>
      <p>The transthoracic echocardiogram, performed on May 14, 2008, showed an increase in the left chambers (ventricular volume of 173 ml), preserved thickness and decreased systolic function at the expense of an apical aneurysm and akinesis of the septal (middle segment) and anterior wall (middle and basal segment). The ejection fraction was estimated at 20%. The Doppler findings were compatible with the relaxation alteration. The right ventricle had normal systolic function. There was calcification of the mitral valvular ring and slight mitral insufficiency. The aortic valve presented signs of slight fibrocalcification, with preserved valve mobility. The tricuspid and pulmonary valves had normal aspect and presented normal cusp mobility and slight tricuspid insufficiency. The systolic pressure in the pulmonary artery was estimated at 30 mmHg. The aortic sinuses, the ascending aorta and the aortic arch had normal diameters and flow. There was pericardium thickening and slight pericardial effusion. There were signs of spontaneous contrast in the left ventricle and two thrombi, of 2.4 x 0.5 cm and 1.0 x 0.7 cm, respectively; the first was fixed in the apical segment of the septum, whereas the other was mobile, in the middle segment of the same wall.</p>
      <p>During the evolution, a new transthoracic echocardiogram was performed on June 26, 2008, at bedside, after the recovery from the cardiorespiratory arrest, with the patient under mechanical ventilation and receiving vasoactive drugs. In comparison to the previous examination, there was significant left ventricular remodeling (281 ml) and the color flow Doppler examination showed worsening of the degree of valvular regurgitation (moderate mitral and tricuspid insufficiency), in addition to disclosing pulmonary artery hypertension (systolic pressure in the pulmonary artery estimated at 67 mmHg). There was no progression of the pericardial effusion. Regarding the segmental involvement of the left ventricle, marked systolic dysfunction was observed (with no new alterations in segmental mobility in comparison to the previous examination), with signs of significant spontaneous contrast. Therefore, in this clinical context, the echocardiography was essential to establish the patient's diagnosis and conduct, disclosing ventricular dysfunction data with marked segmental involvement, the presence of thrombi in an aneurismal or akinetic area and absence of other possible complications post-acute myocardial infarction. It also ruled out the possibility of a new ischemic picture, associated to the clinical episode of hemodynamic instability.</p>
      <p>The echocardiography has a crucial role in risk stratification and prognostic assessment of patients with coronary artery disease, and, finally, in the assessment of acute myocardial infarction complications. The left ventricular thrombi are formed in regions of blood flow stasis. The evidence of intense decrease in global ventricular function, of an aneurysm, of an akinetic area and the onset of a spontaneous contrast effect increase the probability of thrombus formation in the LV. Rarely, as in the hypereosinophilic syndrome, ventricular thrombi can be detected in the absence of a segmental mobility alteration. The thrombus is identified as an area of increased echogenicity located inside the ventricular chamber, exhibiting a concave shape (laminar thrombus), following the curvature of the endocardium, or convex, projecting into the ventricular chamber. The diagnosis of apical thrombi is optimized with the use of a 5 MHz transducer, allowing a clear outline with the endocardium. The transesophageal echocardiography is rarely necessary for this purpose, as the apex is in the distal field of the image and is frequently not well visualized through this method.</p>
      <p>Dr. Cinthia Goulart Fernandes Dias and</p>
      <p> Dr. Wilson Mathias Jr.</p>
      <p>
        <bold>Clinical aspects</bold>
      </p>
      <p>The present case is a 75-year-old male patient, with a picture of progressive dyspnea at exertion, of which onset was approximately two months before. He also presented, during the clinical evolution, some other symptoms such as hemoptysis, syncopal episodes, precordial discomfort, sudoresis and general malaise. Despite the fast evolution from symptom onset until death (about a month), several important clinical aspects will be discussed.</p>
      <p>The first point to be discussed refers to the clinical picture at the initial presentation: dyspnea triggered by moderate exertion, which progressed in one week to dyspnea on minimum exertion. The patient presented, in the same period, a syncopal episode, which prompted him to seek emergency medical attention. These symptoms direct us to the initial syndromic diagnosis of acute heart failure (AHF). This clinical entity is characterized by the rapid or gradual onset of signs and symptoms of heart failure that result in the necessity of treatment in emergency medical services.<sup>2</sup> Due to the high rates of mortality and re-hospitalization related to acute heart failure, the first randomized and placebo-controlled studies on this syndrome were published in 2002.<sup>3,4</sup> Until recently, the epidemiological aspects of hospitalized patients with a diagnosis of AHF as the patients' clinical characteristics, treatment strategies and clinical outcomes were unknown. In 2005, a large national registry, the ADHERE study, was published with more than 100,000 hospitalized patients with AHF, and these questions started to be clarified.<sup>5</sup> The present case shows that the patient's initial treatment was directed at congestive heart failure therapy, with diuretics, digitalis and vasodilators. Although the patient presented signs of extreme clinical severity and poor prognosis, such as syncopal episode,<sup>6</sup> there is no description of additional investigation for the causes of AHF at the moment of the first visit to the ER.</p>
      <p>Two weeks after this first visit, the patient came to InCor due to the progression of heart failure symptoms, such as worsening of the dyspnea and a feeling of suffocation. At this moment, the physical examination showed signs of pulmonary congestion and arterial hypotension, with both manifestations probably being associated to marked LV cardiac dysfunction. The ECG showed extensive electrically inactive anterior wall area as well as electrically inactive inferior wall area, associated to ST-segment elevation from V<sub>1</sub> to V<sub>6</sub>, D1 and aVL. This extensive electrocardiographic involvement demonstrated that the etiology of heart failure in this patient had an ischemic origin. The coronary disease is responsible for the etiology of around 60% to 70% of cases with AHF, particularly in elderly patients.<sup>7</sup> The laboratory assessment confirmed the myocardial involvement with muscular necrosis, with a higher proportional elevation of troponin in relation to CKMB. The chest X-ray showed cardiomegaly at the expense of an increased LV. At this moment, the diagnosis of ongoing acute myocardial infarction (AMI) was made, associated with heart failure (HF).</p>
      <p>An echocardiogram was requested and performed, and showed a LV ejection fraction (EF) of 20% at the expense of akinesis of the septal and anterior segments, in addition to signs suggestive of intracavitary thrombi in the apical region, with one of these thrombi being mobile. The examination also disclosed a pulmonary artery pressure (PAP) of 30 mmHg and a mild pericardial effusion.</p>
      <p>The diagnosis of ongoing AMI was then confirmed, with extensive LV involvement, resulting in HF. An invasive approach was then decided, in order to achieve a better clinical stratification of this patient through a coronary angiography. The examination showed occlusion of the anterior descending artery (ADA), obstructive lesion of 90% in the diagonal artery (DA) and an obstructive lesion of 70% in the left marginal artery (LMA). An angioplasty was attempted in the anterior descending artery, but it was unsuccessful. Therefore, a balloon angioplasty was performed only in the diagonal artery lesion.</p>
      <p>The opening of total coronary obstructions correspond to approximately 6% to 10% of angioplasties performed in hemodynamic centers.<sup>8</sup> The opening of total coronary occlusions by angioplasty, after the maximum recommended time for reperfusion in AMI with ST-segment elevation (currently 12 hours of evolution or up to 24 hours in selected cases) has been the object of discussion and literature studies. In December 2006, the OAT study was published; it randomized 2,166 patients to undergo angioplasty of chronic occlusions (artery responsible for the infarction) <italic>versus</italic> optimized clinical treatment, between the 3<sup>rd</sup> and 28<sup>th</sup> day after the AMI. There was no significant difference between the two groups regarding the decrease in mortality, reinfarction and myocardial dysfunction.<sup>9</sup> Some recently published articles suggest the improvement in regional myocardial contractility, mainly when the revascularized territory corresponds to that of the ADA.<sup>10,11</sup></p>
      <p>In this case, the choice of an attempt at revascularization of the ADA territory was probably justified by the large ischemic territory involved. After the unsuccessful ADA angioplasty, a balloon angioplasty was performed in the DA and the clinical treatment of the LMA was chosen, as the latter is a vessel with lesser myocardial irrigation extension.</p>
      <p>During the follow-up, medications for coronary artery disease (CAD) and congestive heart failure (CHF) were initiated, in addition to oral anticoagulation therapy. The patient was discharged on the 10<sup>th</sup> day after hospital admission.</p>
      <p>Currently, there is no consensus in the literature regarding the use of double platelet anti-aggregation (ASA + clopidogrel) concomitantly with the administration of anticoagulants (coumarins) to patients after AMI. It is known that this association is related to a higher risk of bleeding.<sup>12</sup> We did not find a randomized prospective study that evaluated the association of these three medications. The indications for anticoagulation in patients after AMI (for at least three months) followed the recommendations of the North-American Societies of Cardiology (ACC/AHA): LV aneurysm or thrombus; LVEF &lt; 30%, associated or not to symptoms of heart failure; history of thromboembolic event and chronic atrial fibrillation.<sup>13</sup></p>
      <p>This patient had a LVEF &lt; 30%, in addition to the presence of intracavitary thrombus; hence, the full anticoagulation was well indicated in this case.</p>
      <p>After four days of hospital discharge, the patient returned to the hospital with a complaint of chest discomfort that lasted 30 minutes, associated with sudoresis and nausea. The clinical examination showed signs of pulmonary congestion. At this moment, some diagnostic hypotheses must be raised at the emergency room environment:</p>
      <p><bold><italic>Post-infarction angina -</italic></bold> suspected due to the chest discomfort that suggested pain, probably of the angina type. This could be justified, in this context, by a possible ischemia in the territory irrigated by the left marginal artery (LMA), which was known to present an obstructive lesion and had not been revascularized at another moment, or due to reocclusion of the diagonal artery (DA), which had previously undergone balloon angioplasty, which could also justify myocardial ischemia.</p>
      <p><bold><italic>Cardiogenic shock -</italic></bold> in this case, secondary to post-extensive myocardial infarction. The patient presented clinical and radiographic signs of congestion. Symptoms of low cardiac output were also present, such as sudoresis, chest discomfort and nausea. The patient developed an extensive anterior myocardial fibrosis area, and it is very likely that the persistence of the ST-segment elevation at the ECG corresponded to the anterior dyskinetic area (aneurysm). The ventricular aneurysm is a factor that contributes to myocardial dysfunction and can also be the focus of ventricular arrhythmias.</p>
      <p><bold><italic>Mechanical complications -</italic></bold> The main mechanical complications in the post-AMI period are: acute mitral insufficiency due to rupture of dysfunction of the papillary muscle (mainly the anterolateral papillary muscle, which is irrigated by the circumflex artery and its branches); rupture of the LV free wall and interventricular communication.<sup>14</sup> They normally occur from the third to the seventh day post-AMI, presenting a dramatic and rapidly progressive clinical picture, with high rates of morbimortality.</p>
      <p><bold><italic>Post-infarction pericarditis -</italic></bold> occurs in approximately 5% of the patients that were submitted to myocardial reperfusion therapy and 12% to 20% of the patients that were not reperfused at the AMI.<sup>15,16</sup> The diagnosis can be suspected in the presence of suggestive pain, associated to the auscultation of pericardial rustling sound and electrocardiographic alterations, such as ST-segment elevation, which does not respect a single arterial territory.</p>
      <p>In the present case, the markers of myocardial necrosis were negative in due time. The patient presented significant symptom improvement after clinical measures were taken for congestive heart failure (CHF), secondary to ventricular dysfunction after the AMI, being discharged after 24 hours of hospitalization.</p>
      <p>The ventricular dysfunction observed after the AMI (LVEF &lt; 30%) is the main predictor factor of mortality in six months and one year after the AMI.<sup>11,12</sup> The GISSI-Prevential Trial, TRACE Trial and MADIT II studies showed that sudden death was higher in patients with myocardial dysfunction.<sup>17-19</sup></p>
      <p>Therefore, at this moment, in spite of the clinical compensation observed in this case, we must bear in mind that this is a patient at high risk of death due to arrhythmogenic, causes, cardiogenic shock and thromboemboligenic causes.</p>
      <p>The patient returned to the ER after approximately one month, with coughing, hemoptysis and worsening of the general status. He also presented pale mucosas, dehydration and arterial hypotension (BP= 86/48mmHg). He was initially treated for hypovolemic/hemorrhagic shock secondary to bleeding (hemoptysis). Volemic expansion was carried out and plasma and vitamin K were administered for the reversion of probable coumarin intoxication. The ECG did not disclose any new alterations. The chest X-ray was compatible with pulmonary congestion and the chest CT showed bilateral pleural effusion, in addition to alveolar infiltrate in the left lung.</p>
      <p>Some considerations can be made at this moment regarding the case. The symptoms of coughing and hemoptysis presented by the patient upon his arrival at the hospital raised the possibility of some differential diagnoses.</p>
      <p>Hemoptysis is a common cause for seeking medical attention at the ER. Initially, one must try to differentiate the true hemoptysis, which originates in the lower airways, from the "pseudo-hemoptysis", which can be originated from the upper airways or gastrointestinal tract. After verifying that it was a case of true hemoptysis, some hypotheses could justify this finding in the present patient, such coumarin intoxication, pulmonary congestion, pneumonia and pulmonary thromboembolism. Other causes of hemoptysis, such as neoplasia, bronchiectasis, vasculitis, arteriovenous malformation and tuberculosis, among others, did not seem to be adequate differential diagnoses for this patient and therefore, they will not be discussed.</p>
      <p>The intoxication by coumarins, in this case, can be an initial diagnostic hypothesis, as the presence of hemoptysis is not uncommon in individuals with increased INR. The hemoptysis was not abundant; however, the patient was hypotensive. Examinations to assess hemostasis and coagulation must always be requested when coumarin intoxication is suspected. Eventual alterations must be corrected, as it was done in the present case.</p>
      <p>The pulmonary congestion can be the cause of the bloody sputum in this case, as it is known that the patient presented markedly decreased ventricular function. However, in this case, there is a dissociation between the initial pulmonary auscultation, which did not suggest an important congestion and the initial hypothesis of pulmonary congestion. The congestion later identified at the chest X-ray and CT might be justified by the volemic and plasma load that the patient received during the initial therapy.</p>
      <p>The possibility of a pneumonic focus in this patient was verified at the chest CT. This could justify a bloody sputum, associated to coughing and worsening in the general status. It must be remembered that this is an individual with decreased ventricular function that could have pneumonia as a clinical decompensation factor and low cardiac output.</p>
      <p>The diagnostic hypothesis of pulmonary thromboembolism must always be considered in individuals with a picture of sudden or new-onset dyspnea, associated or not to a picture of bloody sputum and chest pain. This patient did not present major risk factors for pulmonary thromboembolic events - such as neoplasia, recent trauma or orthopedic surgery -, asymmetric edema of lower limbs and was supposedly undergoing systemic anticoagulation therapy, which would hinder, but not completely rule out, the possibility of pulmonary thromboembolism.</p>
      <p>During the clinical evolution, the patient presented homodynamic instability, characterized by hypotension, tachycardia and worsening in the respiratory pattern. He developed cardiorespiratory arrest, with ventricular fibrillation rhythm, which was initially reversed with defibrillation at 200 J, followed by two 360 J shocks, with return to sinus rhythm. It is worth considering that the most recent guideline on advanced cardiac life support (ACLS) states that, in cases of cardiorespiratory arrest with a shockable rhythm (pulseless VT or VF), the electrical defibrillation must be carried out with an initial energy of 360 J (in a monophasic equipment) and 200 J (in a biphasic equipment), followed by two minutes of cardiopulmonary resuscitation with massage and ventilation.</p>
      <p>A new defibrillation after a cycle of massage and ventilation is only indicated if the case is a pulseless VT or VF. This change occurred because one took too long to start the external cardiac massage, according to the old protocol, in which three sequential defibrillations were initially performed with 200, 300 and 360 J. This delay in start of the cardiac compressions impaired the perfusion of vital organs during the cardiorespiratory reanimation. Therefore, initial high-energy shocks and fast external cardiac massage (at least 100 incursions per minute) are currently recommended as effective.</p>
      <p>The patient developed significant hemodynamic worsening and was submitted to orotracheal intubation, presenting four cardiorespiratory arrests that were reversed during the first day of hospitalization. It was also necessary to implant a transvenous pacemaker after an episode of sinus bradycardia. Vasoactive drugs (noradrenaline and dobutamine) were administered and a specific antibiotic therapy was started for the pulmonary infectious focus. A new assessment with echocardiogram confirmed the previous hypothesis of LV aneurysm, with marked LV dysfunction and increase in the PAP to 67 mmHg.</p>
      <p>This echocardiogram did not disclose any alteration in the lateral wall of the LV, which is irrigated by the circumflex artery; thus, the possibility of ischemia associated to a clinical picture of hemodynamic instability and ventricular arrhythmia presented by the patient was less likely. The myocardial necrosis markers were not available at the description.</p>
      <p>The patient developed refractory shock, with cardiorespiratory arrest in asystole, non-responsive to the attempted clinical maneuvers of resuscitation.</p>
      <p>Therefore, we believe that the probable cause of the patient's hemodynamic instability was the infectious focus in the lung, which led to the clinical decompensation of the heart failure and low cardiac output.</p>
      <p>Dr. Gustavo Ken Hironaka and</p>
      <p> Dr. Rodrigo Barbosa &#201;sper</p>
      <p>
        <bold>Diagnostic hypothesis</bold>
      </p>
      <p>Thus, our hypotheses for the main cause and for other diagnoses that contributed to the patient's death are: ischemic heart disease, with extensive acute myocardial infarction that caused heart failure and was complicated by bronchopneumonia and mixed shock (septic and cardiogenic).</p>
      <p>Dr. Gustavo Ken Hironaka and</p>
      <p> Dr. Rodrigo Barbosa &#201;sper</p>
      <p>
        <bold>Necropsy</bold>
      </p>
      <p>At the necropsy, the aorta presented moderate to intense atheromatosis, with marked calcification of its abdominal section. The heart presented a globus shape, at the expense of the LV anterior region (<xref ref-type="fig" rid="f4-body2">Figure 4</xref>). Cross-sections of the LV showed intense aneurysmatic dilatation in the LV cavity, the result of a previous extensive transmural myocardial infarction in the septal, anteroseptal, anterior and anterolateral walls, from the basis to the apex, with extensive mural thrombosis, as well as in the inferior wall, from the middle to the apex, with the involvement of approximately 60% of the ventricular muscle (<xref ref-type="fig" rid="en12f05-body2">Figure 5</xref>). In spite of the presence of cavitary thrombi, no systemic thromboembolism was detected. The histological analysis showed that extensive areas of myocardial tissue had been replaced by fibrosis. The pericardium presented fibrosis, with the parietal and visceral leaflets fastened firmly to each other in the anterior projection of ventricular aneurysm. There were signs of congestive HF represented by hydrothorax to the right and hydroperitoneum, with approximately 360 mL and 480 mL of citrine-yellow fluid, respectively. The dissection and histological analysis of the epicardial coronaries demonstrated severe obstructive atherosclerotic coronary lesions (<xref ref-type="fig" rid="f6-body2">Figure 6</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en12f05-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-01-0064-00012-gf04-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <fig id="f4-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-01-0064-00012-gf05-en.jpg"/></fig>
      <fig id="f6-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-01-0064-00012-gf06-en.jpg"/></fig>
      <p>The lungs showed alterations that were suggestive of pulmonary infection, characterized by organized pleuritis, with firm and profuse adherences between the left lung visceral and parietal leaflets; agudization of chronic bronchitis, with intense edema and hyperemia of the respiratory mucosa, from both bronchial sources to the periphery of the respiratory tree, with marked increase in the left lung; slight cylindrical bronchiectasis in the lower left lobe and intense pulmonary parenchyma congestion (both lungs weighed, together, 1,700 g, with the normal weight being around 600 g). The histological analysis showed an interstitial-alveolar inflammatory process with epithelial abundant epithelial desquamation and foci of intra-alveolar protein exudation. The screening for bacteria, fungi and alcohol-acid-resistant bacilli were negative. Thus, the histological analysis did not identify the infectious agent, but considering the inflammatory pattern, the viral etiology is a possibility, even though no viral cytopathic alterations were observed.</p>
      <p>The patient presented acute splenitis, with a small spleen, but with a "raspberry jam" appearance, which is associated with infectious pictures, but also, less exuberantly, with myocardial infarction. There was no neoplasia.</p>
      <p>Risk factors for cardiovascular disease present in the clinical history of this patient were previous smoking habit and systemic arterial hypertension. To the latter, we associated the findings of lacunar state in the nucleus basalis of the brain and renal arteriolosclerosis with nephrosclerosis, not mentioning the heart hypertrophy masked by the dilatation, but present when one considers the total weight of the heart, even when disregarding the weight of the thrombi (546 g).</p>
      <p>The remainder of the organs showed mixed shock alterations (mainly cardiogenic ones, with a septic component) and this was the immediate morphological cause of death. Such alterations were represented by cerebral edema with slight herniation of the cerebellar amygdala; pulmonary congestion; submassive centrolobular liver necrosis; acute renal tubular necrosis; pancreatic steatonecrosis with interstitial hemorrhage and acute gastritis with multifocal mucosal hemorrhage. A less important finding for the moment was diffuse thyroid hyperplasia (38 g).</p>
      <p>
        <bold>Dr. Jussara Bianchi Castelli</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Anatomopathological diagnoses</bold>
      </p>
      <p>Left ventricular aneurysm after extensive myocardial infarction; organized mural thrombosis; congestive heart failure; pulmonary bronchopneumonic process with undefined agent; mixed shock, but mainly cardiogenic one, with multiple-organ lesions</p>
      <p>
        <bold>Dr. Jussara Bianchi Castelli</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Comments</bold>
      </p>
      <p>The patient presented a prior history of systemic arterial hypertension, previous smoking habit and myocardial infarction. <xref ref-type="table" rid="t1-body2">Table 1</xref> summarizes the post-infarction complications described in literature,<sup>20</sup> of which three were presented by the patient: ventricular aneurysm, cavitary thrombus and congestive heart failure. Large infarctions, affecting more than 40% of the left ventricle, generally course with cardiogenic shock, which is associated with a high mortality rate (of almost 70%) and it is responsible for more than 2/3 of in-hospital deaths. The extension of the infarction in the present case is remarkable, considering that the patient did not die sooner, but only after approximately a month, due to the association with the pulmonary involvement, thus complicating his borderline condition.</p>
      <table-wrap id="t1-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-01-0064-00012-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Dr. Jussara Bianchi Castelli</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Caso 3/2009: var&#243;n de 75 a&#241;os de edad con insuficiencia cardiaca debida a infarto anterior extenso con formaci&#243;n de aneurisma ventricular</article-title>
      </title-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>CORRELACI&#211;N ANATOMOCL&#205;NICA</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body3">
          <label>
            <bold>Caso 3/2009 - Var&#243;n de 75 a&#241;os de edad con insuficiencia cardiaca debida a infarto anterior extenso con formaci&#243;n de aneurisma ventricular</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Gustavo Ken Hironaka; Rodrigo Barbosa &#201;sper; Luiz Antonio Machado Cesar; Cinthia Goulart Fernandes Dias; Wilson Mathias Jr.; Jussara Bianchi Castelli</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor) HC-FMUSP, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p><bold>Palabras clave:</bold> Aterosclerosis, infarto agudo de miocardio, insuficiencia cardiaca, aneurisma card&#237;aco.</p>
      <p>Un var&#243;n de 75 a&#241;os de edad requiri&#243; atenci&#243;n m&#233;dica por hemoptisis y malestar general.</p>
      <p>El paciente present&#243; disnea desencadenada por esfuerzos moderados al final de abril. Tras una semana del inicio de los s&#237;ntomas, hubo intensificaci&#243;n de la disnea, desencadenada por esfuerzos menores. Tuvo tambi&#233;n un episodio de s&#237;ncope y, por ello, requiri&#243; atenci&#243;n m&#233;dica en servicio de emergencia.</p>
      <p>Luego de dos semanas, solicit&#243; atenci&#243;n m&#233;dica en el InCor por empeoramiento de disnea y sensaci&#243;n de asfixia en el t&#243;rax.</p>
      <p>El examen f&#237;sico (10.05.2008) revel&#243; pulso a 88 lpm y presi&#243;n arterial de 90/60 mmHg. El examen de los pulmones revel&#243; estertores en bases pulmonares. El restante del examen f&#237;sico no revel&#243; otras alteraciones.</p>
      <p>El electrocardiograma (10.05.2008) revel&#243; ritmo sinusal; frecuencia cardiaca a 88 lpm; intervalo PR de 203 ms; duraci&#243;n del QRS de 68 ms; bajo voltaje de QRS en el plano frontal; &#225;reas el&#233;ctricamente inactivas anterior extensa y de pared inferior; y supradesnivelamiento de segmento ST de V<sub>1</sub> a V<sub>6</sub> y en I aVL, con ondas T positivas de V<sub>1</sub> a V<sub>6</sub> (<xref ref-type="fig" rid="es12f01-body3">Figura 1</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es12f01-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-01-0064-00012-gf01-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>Los ex&#225;menes laboratoriales (10.05.2008) revelaron glucemia de 94 mg/dl; urea de 43 mg/dl; creatinina de 1,07 mg/dl; sodio de 137 mEq/l; potasio de 4,5 mEq/l; hemoglobina de 12,6 g/dl; leucocitos en 6.500/mm<sup>3</sup>; plaquetas en 286.000/m&#179;; INR de 1,1; TTPA paciente/control de 1,12; CK-MB de 6,46 ng/ml y troponina de 6,27 ng/ml.</p>
      <p>La radiograf&#237;a de t&#243;rax (10. 05. 2008) revel&#243; cardiomegalia a expensas del ventr&#237;culo izquierdo.</p>
      <p>El ecocardiograma (14. 05. 2008) revel&#243; aumento del atrio izquierdo (45 mm). La fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo fue del 20%. Se diagnosticaron acinesia de los segmentos septal y anterior del ventr&#237;culo izquierdo y signos sugestivos de trombos intracavitarios en la regi&#243;n apical, uno fijo que med&#237;a 2,4 x 5 mm, y otro m&#243;vil en el segmento septal medio con 1,0 x 0,7 mm. Hab&#237;a un discreto derrame peric&#225;rdico. La presi&#243;n sist&#243;lica de arteria pulmonar fue estimada en 30 mmHg.</p>
      <p>La cineangiocoronariograf&#237;a (14 mayo 2008) revel&#243; oclusi&#243;n de la rama interventricular anterior da arteria coronaria izquierda, lesi&#243;n del 90% en la emergencia de la primera rama diagonal y lesi&#243;n del 70% en la primera rama marginal izquierda; tambi&#233;n hab&#237;a irregularidades en la arteria coronaria derecha. Se intent&#243; una angioplastia de la rama interventricular anterior. Sin embargo, la cuerda gu&#237;a no transpuso la lesi&#243;n y se llev&#243; a cabo la angioplastia en la primera rama diagonal con cat&#233;ter bal&#243;n.</p>
      <p>El paciente recibi&#243; el alta hospitalaria (20.05.2008) con prescripci&#243;n diaria de AAS 100 mg, carvedilol 12,5 mg, enalapril 10 mg, espironolactona 25 mg, simvastatina 20 mg y warfarina 5 mg.</p>
      <p>El individuo evolucion&#243; con disnea desencadenada por esfuerzos moderados y, tras tres d&#237;as, present&#243; disnea aun en reposo. El d&#237;a siguiente, por la ma&#241;ana, present&#243; episodio de sensaci&#243;n de inc&#243;modo precordial, seguido de sudoraci&#243;n profusa y n&#225;usea con 30 min de duraci&#243;n. Requiri&#243; atenci&#243;n m&#233;dica en el InCor 7 horas tras el inicio del dolor.</p>
      <p>El examen f&#237;sico (24.05.2008) revel&#243; un paciente en estado general regular, taquipneico (22 incursiones por minuto), con frecuencia cardiaca a 84 lpm y presi&#243;n arterial de 120/90 mmHg. No hab&#237;a aumento de la presi&#243;n venosa yugular. La semiolog&#237;a pulmonar revel&#243; estertores crepitantes en los dos tercios inferiores de ambos hemit&#243;rax. La semiolog&#237;a cardiaca fue normal. El examen del abdomen no revel&#243; alteraciones; no hab&#237;a edema de miembros y los pulsos eran palpables y sim&#233;tricos.</p>
      <p>El electrocardiograma (24.05.2008) revel&#243; ritmo sinusal; frecuencia a 75 lpm; intervalo PR de 200 ms; duraci&#243;n del QRS de 80 ms; bajo voltaje del QRS en el plano frontal; &#225;rea el&#233;ctricamente inactiva anterior extensa y supradesnivelamiento de segmento ST de V a V e I e aVL, con ondas T positivas en las mismas derivaciones (<xref ref-type="fig" rid="es12f02-body3">Figura 2</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es12f02-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-01-0064-00012-gf02-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>La radiograf&#237;a de t&#243;rax (24 mayo 2008) revel&#243; congesti&#243;n pulmonar.</p>
      <p>Los marcadores de necrosis mioc&#225;rdica fueron normales. Hubo mejora de la disnea y del examen f&#237;sico, con discretos estertores remanentes en bases pulmonares luego de la administraci&#243;n de diur&#233;tico. El paciente recibi&#243; alta hospitalaria al d&#237;a siguiente, a&#241;adiendo 40 mg de furosemida a la medicaci&#243;n en uso (25.05.2008), para seguir con tratamiento ambulatorio.</p>
      <p>El paciente regres&#243; al hospital un mes tras esa atenci&#243;n, con tos, hemoptisis y malestar general. Sin embargo rechaz&#243; hematemesis o melena.</p>
      <p>El examen f&#237;sico (23.06.2008) revel&#243; el paciente en estado general regular, palidez de piel ++/4+, deshidratado +/4+, con frecuencia cardiaca de 80 lpm, presi&#243;n arterial de 86 / 48 mmHg, estertores pulmonares finos difusos en ambos los hemit&#243;rax. No hab&#237;a alteraciones en la semiolog&#237;a cardiaca o abdominal. Tambi&#233;n no hab&#237;a edema de miembros o signos de trombosis venosa profunda en miembros inferiores.</p>
      <p>Se llev&#243; a cabo el diagn&#243;stico de shock hipovol&#233;mico debido a sangrado por uso de warfarina, y se administraron tres unidades de plasma fresco, 10 mg de fitomenadiona y 250 ml de soluci&#243;n salina 0,9%.</p>
      <p>El electrocardiograma (23.06.2008) revel&#243; ritmo sinusal; frecuencia cardiaca a 75 lpm; intervalo PR de 200 ms; QRS de 80 ms; bajo voltaje de complejos QRS en el plano frontal; &#225;rea el&#233;ctricamente inactiva anterior extensa y probable &#225;rea el&#233;ctricamente inactiva en pared inferior; adem&#225;s de la persistencia del supradesnivelamiento en derivaciones V<sub>3</sub> a V<sub>6</sub> y I aVL (<xref ref-type="fig" rid="es12f03-body3">Figura 3</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es12f03-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-01-0064-00012-gf03-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>La radiograf&#237;a de t&#243;rax (23.06.2008) revel&#243; congesti&#243;n pulmonar y derrame pleural en ambos hemit&#243;rax. La tomograf&#237;a del t&#243;rax (23.06.2008) revel&#243; derrame pleural bilateral, m&#225;s acentuado a la derecha, atelectasia en lobo inferior derecho e infiltrado alveolar en pulm&#243;n izquierdo.</p>
      <p>Horas tras la internaci&#243;n, el paciente present&#243; taquicardia, disnea, sudoraci&#243;n e hipotensi&#243;n (presi&#243;n arterial de 80/50 mmHg). Inicialmente, la taquicardia evidenci&#243; QRS estrecho. En la evoluci&#243;n, el paciente present&#243; taquicardia con QRS largo, que degener&#243; para fibrilaci&#243;n ventricular, someti&#233;ndose entonces a la cardioversi&#243;n el&#233;ctrica, con 200 J, seguidos de 360 J por dos veces, recuperando el ritmo sinusal.</p>
      <p>Se procedi&#243; la intubaci&#243;n orotraqueal en el paciente para soporte respiratorio, y aun con administraci&#243;n de 300 mg de amiodarona, present&#243; nuevas paradas cardiorrespiratorias con duraci&#243;n aproximada de 10 minutos cada una de ellas.</p>
      <p>En la tarde del mismo d&#237;a, el paciente present&#243; parada cardiaca en asistolia revertida por maniobras de resucitaci&#243;n; sin embargo, present&#243; taquicardia ventricular reentrante no obstante de las nuevas administraciones de amiodarona por v&#237;a intravenosa. En la evoluci&#243;n, present&#243; bradicardia intensa y tuvo implantado un marcapaso transvenoso subendoc&#225;rdico en el ventr&#237;culo derecho.</p>
      <p>Una nueva evaluaci&#243;n ecocardiogr&#225;fica (25.05.2008) revel&#243; aorta con 25 mm, atrio izquierdo con 50 mm, grosor del septum interventricular y pared posterior del ventr&#237;culo izquierdo de 8 mm, di&#225;metro diast&#243;lico de ventr&#237;culo izquierdo de 73 mm y sist&#243;lico de 67 mm, con fracci&#243;n de eyecci&#243;n de ventr&#237;culo izquierdo del 18%. Se pudo observar aneurisma medio-apical de ventr&#237;culo izquierdo. La presi&#243;n sist&#243;lica de arteria pulmonar fue estimada en 67 mmHg.</p>
      <p>Se le administraron al paciente noradrenalina y dobutamina en altas dosis, adem&#225;s de ceftriaxona y claritomicina. Sin embargo, el paciente evolucion&#243; con shock refractario y present&#243; parada cardiaca en asistolia irreversible al cuarto d&#237;a de internaci&#243;n (26.06.2008).</p>
      <p>
        <bold>Comentarios del ECG</bold>
      </p>
      <p>El ECG es un m&#233;todo poco espec&#237;fico para determinar el tama&#241;o del infarto de miocardio. Diversos estudios han evidenciado lo cuanto se puede equivocar cuando se emplea el examen con este fin. Entre ellos, Yusuf et al<sup>1</sup> revelaron que no hubo correlaci&#243;n entre el n&#250;mero m&#225;ximo de derivaciones con supradesnivelamiento de ST, o de ondas Q o QS, y los niveles de CKMB<sup>1</sup>.</p>
      <p>Sin embargo, existe una situaci&#243;n en la que el ECG puede, con una buena probabilidad, identificar el infarto de miocardio de gran extensi&#243;n. Es cuando hay &#225;reas inactivas en las derivaciones I, aVL y de V<sub>1</sub> a V<sub>6</sub>, acompa&#241;adas de ausencia de R o R muy peque&#241;o, generalmente inferiores a 5mV. Esa es la situaci&#243;n de este caso cl&#237;nico, en el que el ECG revela la extensi&#243;n del &#225;rea de necrosis mioc&#225;rdica.</p>
      <p>
        <bold>Dr. Luiz Antonio Machado Cezar</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Comentarios ecocardiogr&#225;ficos</bold>
      </p>
      <p>Tras el alta prevalencia de enfermedad arterial coronaria, la evaluaci&#243;n de los pacientes con sospecha de enfermedad isqu&#233;mica es una de las indicaciones m&#225;s habituales de la ecocardiograf&#237;a, ya que permite una evaluaci&#243;n detallada de la funci&#243;n sist&#243;lica global y la segmentaci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo, ambas con valor diagn&#243;stico y pron&#243;stico. El examen suministra datos fundamentales para el correcto tratamiento del paciente, y el rol de la ecocardiograf&#237;a en el sector de emergencia para el diagn&#243;stico precoz de infarto agudo de miocardio en pacientes con electrocardiogramas inconclusivos ya est&#225; bien documentado.</p>
      <p>El ecocardiograma transtor&#225;cico, realizado el d&#237;a 14.05.2008, revel&#243; aumento de c&#225;maras izquierdas (volumen ventricular de 173 ml), grosor preservado y funci&#243;n sist&#243;lica disminuida a expensas de aneurisma apical y acinesia en paredes septal (segmento medio) y anterior (segmento medio y basal). La fracci&#243;n de eyecci&#243;n se estim&#243; en el 20%. Los hallazgos de Doppler estaban compatibles con la alteraci&#243;n de la relajaci&#243;n. El ventr&#237;culo derecho ten&#237;a funci&#243;n sist&#243;lica normal. Hab&#237;a presencia de calcificaci&#243;n del anillo valvular mitral e insuficiencia mitral de grado discreto. La v&#225;lvula a&#243;rtica presentaba signos de fibrocalcificaci&#243;n discreta, con movilidad preservada de sus v&#225;lvulas. La v&#225;lvula tric&#250;spide ten&#237;a aspecto y movimiento normales de sus c&#250;spides e insuficiencia de grado discreto. La presi&#243;n sist&#243;lica de arteria pulmonar fue estimada en 30 mmHg. Los senos a&#243;rticos, la aorta ascendiente y el arco a&#243;rtico ten&#237;an di&#225;metros y flujos normales. El pericardio presentaba grosor y derrame peric&#225;rdicos discretos. Se pod&#237;a notar la presencia del contraste espont&#225;neo en el ventr&#237;culo izquierdo y de dos trombos de dimensiones (2,4 x 0,5 cm) y (1,0 x 0,7 cm) respectivamente, el primer fijo, en segmento apical del septum, y el otro m&#243;vil, en segmento medio de la misma pared.</p>
      <p>En la evoluci&#243;n, se llev&#243; a cabo un nuevo ecocardiograma transtor&#225;cico, el 25.06.2008, a la cabecera del paciente, tras recuperaci&#243;n de parada cardiorrespiratoria, con el paciente bajo ventilaci&#243;n mec&#225;nica y bajo tratamiento con f&#225;rmacos vasoactivos. Respecto al examen realizado anteriormente, hubo significativa remodelaci&#243;n ventricular izquierda (281 ml) y el estudio Doppler con mapeo de flujo color evidenci&#243; empeoramiento del grado de las regurgitaciones valvulares (insuficiencia mitral y tric&#250;spide de grado moderadas), adem&#225;s de revelar hipertensi&#243;n arterial pulmonar (presi&#243;n sist&#243;lica en arteria pulmonar estimada en 67 mmHg). No hubo progresi&#243;n del nivel de derrame peric&#225;rdico. Respecto al compromiso segmentar del ventr&#237;culo izquierdo, se observ&#243; disfunci&#243;n sist&#243;lica de grado acentuado (sin nuevas alteraciones de motilidad segmentar con relaci&#243;n al examen previo), presentando signos de contraste espont&#225;neo de grado importante. Por lo tanto, en este contexto cl&#237;nico, la ecocardiograf&#237;a fue esencial en el diagn&#243;stico y conducta del paciente en cuesti&#243;n, revelando datos de disfunci&#243;n ventricular con compromiso segmentar de grado acentuado, presencia de trombo en &#225;rea aneurism&#225;tica o acin&#233;tica y ausencia de otras posibles complicaciones postinfarto agudo del miocardio. Pronto se alej&#243; la posibilidad de un nuevo cuadro isqu&#233;mico, asociado al episodio cl&#237;nico de instabilidad hemodin&#225;mica.</p>
      <p>La ecocardiograf&#237;a ejerce un rol crucial en la estratificaci&#243;n de riesgo y evaluaci&#243;n pron&#243;stica de pacientes portadores de enfermedad arterial coronaria, y por fin, en la evaluaci&#243;n de complicaciones del infarto agudo de miocardio. Los trombos del ventr&#237;culo izquierdo se conforman en regiones de estasis del flujo sangu&#237;neo. Las evidencias de intensa reducci&#243;n de la funci&#243;n ventricular global, de un aneurisma, de un &#225;rea acin&#233;tica y el aparecimiento de un efecto de contraste espont&#225;neo aumentan la probabilidad de formaci&#243;n de trombos en el ventr&#237;culo izquierdo. Raramente, como en el s&#237;ndrome hipereosinof&#237;lico, se puede detectar trombos ventriculares en la ausencia de una alteraci&#243;n de motilidad segmentar. El trombo es identificado como un &#225;rea de ecogenicidad aumentada sita dentro de la c&#225;mara ventricular, con contorno c&#243;ncavo (trombo laminar), siguiendo la curvatura del endocardio, o convexo, se proyectando hacia el interior de la c&#225;mara ventricular. El diagn&#243;stico de los trombos apicales es optimizado por medio de la utilizaci&#243;n de un transductor de 5 MHz, lo que permite una delineaci&#243;n n&#237;tida con el endocardio. Raramente se necesita la ecocardiograf&#237;a transesof&#225;gica para este fin, visto que el &#225;pice est&#225; en el campo distal del plan de la imagen y frecuentemente no lo visualizamos bien por este m&#233;todo.</p>
      <p>Dra. Cinthia Goulart Fernandes Dias y</p>
      <p> Dr. Wilson Mathias Jr.</p>
      <p>
        <bold>Aspectos cl&#237;nicos</bold>
      </p>
      <p>El presente caso se refiere a un paciente de 75 a&#241;os, del sexo masculino, con cuadro de disnea progresiva de esfuerzos, con inicio desde hace alrededor de dos meses. Present&#243; asimismo, durante la evoluci&#243;n cl&#237;nica, algunos otros s&#237;ntomas como hemoptisis, s&#237;ncope, sensaci&#243;n de inc&#243;modo precordial, sudoraci&#243;n y malestar general. Pese a la r&#225;pida evoluci&#243;n desde el inicio de los s&#237;ntomas hasta el &#243;bito (alrededor de un mes), se discutir&#225;n aqu&#237; varios aspectos cl&#237;nicos importantes.</p>
      <p>El primer punto a debatirse dice respecto al cuadro cl&#237;nico de ingreso: disnea de esfuerzos moderados con progresi&#243;n en una semana para disnea de esfuerzos m&#237;nimos. El paciente present&#243;, en el mismo per&#237;odo, un episodio de s&#237;ncope, motivo por el cual &#233;l solicit&#243; la atenci&#243;n de urgencia. Esos s&#237;ntomas nos remiten al diagn&#243;stico sindr&#243;mico inicial de insuficiencia cardiaca aguda (ICA). Esa entidad est&#225; caracterizada por el aparecimiento r&#225;pido o gradual de signos y s&#237;ntomas de insuficiencia cardiaca que resultan en la necesidad de terapia en servicios m&#233;dicos de urgencia<sup>2</sup>. Debido a las altas tasas de mortalidad y rehospitalizaci&#243;n relacionadas a la insuficiencia cardiaca aguda, se public&#243; en el a&#241;o de 2002 los primeros estudios randomizados y placebo controlado sobre ese s&#237;ndrome<sup>3,4</sup>. Hasta recientemente, los aspectos epidemiol&#243;gicos de pacientes internados con diagn&#243;stico de ICA, como caracter&#237;sticas cl&#237;nicas, estrategias de tratamiento y desenlaces cl&#237;nicos, eran desconocidos. En 2005, con la publicaci&#243;n en los EUA de un gran registro nacional con m&#225;s de 100 mil pacientes internados con ICA -el estudio ADHERE- esas cuestiones empezaron a aclararse<sup>5</sup>. El ejemplo del caso en cuesti&#243;n nos se&#241;ala que el tratamiento inicial del paciente fue referido con terap&#233;utica con enfoque en insuficiencia cardiaca congestiva, con diur&#233;tico, digital y vasodilatador. No obstante del paciente ya presentar s&#237;ntomas de extrema gravedad cl&#237;nica y malo pron&#243;stico, como s&#237;ncope por ejemplo<sup>6</sup>, no hay descripci&#243;n de investigaci&#243;n adicional para las causas de insuficiencia cardiaca aguda a la primera atenci&#243;n m&#233;dica.</p>
      <p>Tras dos semanas de esa primera atenci&#243;n, el paciente busc&#243; atenci&#243;n en el InCor debido a la progresi&#243;n de los s&#237;ntomas de insuficiencia cardiaca, como empeoramiento de la disnea y sensaci&#243;n de sofocaci&#243;n. En ese momento, el examen f&#237;sico revel&#243; signos de congesti&#243;n pulmonar e hipotensi&#243;n arterial, ambas manifestaciones probablemente relacionadas a la disfunci&#243;n cardiaca de ventr&#237;culo izquierdo de grado acentuado. El electrocardiograma revel&#243; &#225;reas el&#233;ctricamente inactivas de paredes anterior extensa e inferior asociadas al supradesnivelamiento del segmento ST de V1 a V6, D1 y aVL. Esa extensa empresa electrocardiogr&#225;fica demostr&#243; que la etiolog&#237;a de insuficiencia cardiaca de ese paciente era de origen isqu&#233;mica. La enfermedad coronaria es responsable de la etiolog&#237;a de aproximadamente el 60% al 70% de los casos de ICA, particularmente en pacientes mayores<sup>7</sup>. Los ex&#225;menes laboratoriales confirmaron el da&#241;o del miocardio con necrosis muscular, habiendo mayor elevaci&#243;n proporcional de troponina con relaci&#243;n a la CK-MB. La radiograf&#237;a de t&#243;rax revel&#243; cardiomegalia a expensas de aumento del ventr&#237;culo izquierdo. En ese momento, se llevaba a cabo el diagn&#243;stico de infarto agudo de miocardio (IAM) en evoluci&#243;n asociado a la insuficiencia cardiaca (IC).</p>
      <p>Se solicit&#243; el ecocardiograma que revel&#243; fracci&#243;n de eyecci&#243;n de ventr&#237;culo izquierdo del 20% a expensas de acinesia de los segmentos septal y anterior, adem&#225;s de signos sugestivos de trombos intracavitarios en la regi&#243;n apical, teniendo uno de esos trombos caracter&#237;sticas m&#243;viles. El examen presentaba a&#250;n presi&#243;n de arteria pulmonar de 30mmHg y discreto derrame peric&#225;rdico.</p>
      <p>As&#237; que se confirmaba el diagn&#243;stico de infarto agudo de miocardio en evoluci&#243;n con compromiso extenso de ventr&#237;culo izquierdo, resultando en insuficiencia cardiaca. Se opt&#243; por la realizaci&#243;n de un abordaje invasivo para mejor estratificaci&#243;n cl&#237;nica de ese paciente a trav&#233;s de cineangiocoronariograf&#237;a. Ese examen demostr&#243; oclusi&#243;n de la arteria descendente anterior (DA), lesi&#243;n obstructiva del 90% en arteria diagonal (Dg) y una lesi&#243;n obstructiva del 70% en arteria marginal izquierda (MgE). Se intent&#243; la angioplastia de la arteria descendente anterior, pero sin &#233;xito. De esa manera, se opt&#243; por la angioplastia con bal&#243;n solamente de la lesi&#243;n de la arteria diagonal.</p>
      <p>La apertura de obstrucciones coronarias totales corresponde a aproximadamente del 6% al 10% de las angioplastias realizadas en los centros de hemodin&#225;mica<sup>8</sup>. La apertura por angioplastia de oclusiones coronarias totales, tras haberse agotado el tiempo m&#225;ximo preconizado para reperfusi&#243;n en el IAM con supra del segmento ST (actualmente de 12 horas de evoluci&#243;n o hasta 24 horas en casos seleccionados), ha sido objeto de debate y estudio en la literatura. En diciembre de 2006, fue publicado el estudio OAT, que randomiz&#243; a 2.166 pacientes para la realizaci&#243;n de angioplastia de oclusi&#243;n cr&#243;nica (arteria responsable del infarto) <italic>versus</italic> tratamiento cl&#237;nico optimizado, de pacientes entre el 3&#186; y el 28&#186; d&#237;a tras IAM. No hubo diferencia significativa entre los dos grupos en t&#233;rminos de reducci&#243;n de mortalidad, reinfarto y disfunci&#243;n mioc&#225;rdica<sup>9</sup>. Algunos art&#237;culos publicados m&#225;s recientemente sugieren mejora de la contractilidad mioc&#225;rdica regional, principalmente cuando el territorio revascularizado corresponde al de la arteria descendente anterior<sup>10,11</sup>.</p>
      <p>En este caso, la opci&#243;n por la tentativa de revascularizaci&#243;n del territorio de la arteria descendente anterior probablemente se justific&#243; por la gran &#225;rea territorial isqu&#233;mica implicada. Tras el no &#233;xito de la angioplastia de la DA, se llev&#243; a cabo la angioplastia con bal&#243;n de la arteria diagonal y se opt&#243; por mantener el tratamiento cl&#237;nico de la arteria marginal izquierda, por ser &#233;sta &#250;ltima un vaso con irrigaci&#243;n de menor extensi&#243;n mioc&#225;rdica.</p>
      <p>En el seguimiento del caso, se iniciaron medicamentos para enfermedad arterial coronaria (EAC) e insuficiencia cardiaca congestiva (ICC), adem&#225;s de anticoagulaci&#243;n oral. El paciente recibi&#243; alta en el 11&#186; de internaci&#243;n hospitalaria.</p>
      <p>Actualmente, no hay consenso en la literatura sobre el empleo de la antiagregaci&#243;n plaquetaria doble (AAS m&#225;s clopidogrel) concomitantemente a la administraci&#243;n de anticoagulantes (cumar&#237;nicos) para pacientes tras IAM. Se sabe que esa asociaci&#243;n est&#225; relacionada a un mayor riesgo de sangrado<sup>12</sup>. No encontramos estudio prospectivo randomizado que haya evaluado la asociaci&#243;n de esas tres medicaciones. Las indicaciones para anticoagulaci&#243;n de pacientes tras infarto agudo de miocardio (por al menos tres meses) siguen las recomendaciones de las sociedades estadounidenses de cardiolog&#237;a (ACC/AHA): aneurisma o trombo de ventr&#237;culo izquierdo; fracci&#243;n de eyecci&#243;n de ventr&#237;culo izquierdo menor que el 30%, asociado o no a s&#237;ntomas de insuficiencia cardiaca; antecedente de evento tromboemb&#243;lico y fibrilaci&#243;n atrial cr&#243;nica<sup>13</sup>.</p>
      <p>Ese paciente pose&#237;a fracci&#243;n de eyecci&#243;n inferior al 30%, adem&#225;s de la presencia de trombo intracavit&#225;rio, estando la anticoagulaci&#243;n plena bien indicada en este caso.</p>
      <p>Tras cuatro d&#237;as del alta hospitalaria, el paciente retorn&#243; al hospital presentando queja de sensaci&#243;n de inc&#243;modo tor&#225;cico de duraci&#243;n de 30 minutos, asociado a la sudoraci&#243;n y n&#225;usea. El examen cl&#237;nico revel&#243; signos de congesti&#243;n pulmonar. En ese momento, algunas hip&#243;tesis diagn&#243;sticas se deben levantar en el ambiente de la sala de emergencia:</p>
      <p><bold><italic>Angina postinfarto -</italic></bold> Sospecha debido a la sensaci&#243;n de inc&#243;modo tor&#225;cico que sugiriera dolor, probablemente del tipo anginoso. &#201;ste se podr&#237;a justificar, en este contexto, por posible isquemia del territorio irrigado por la arteria marginal izquierda (MgE), que sabidamente presentaba lesi&#243;n obstructiva y no hab&#237;a sido revascularizada en otro momento, o por reoclusi&#243;n de la arteria diagonal (Dg), que hab&#237;a sufrido anteriormente angioplastia con bal&#243;n, lo que podr&#237;a, asimismo, justificar isquemia mioc&#225;rdica.</p>
      <p><bold><italic>Shock cardiog&#233;nico -</italic></bold><italic>En</italic> este caso, secundario a la disfunci&#243;n mioc&#225;rdica postinfarto anterior extenso. El paciente presentaba signos cl&#237;nicos y radiogr&#225;ficos de congesti&#243;n. S&#237;ntomas de bajo gasto cardiaco tambi&#233;n estaban presentes como sudoraci&#243;n, sensaci&#243;n de inc&#243;modo tor&#225;cico y n&#225;useas. El paciente evolucion&#243; con &#225;rea de fibrosis mioc&#225;rdica anterior extensa, siendo que, muy probablemente, el supradesnivelamiento del segmento ST anterior mantenido en el electrocardiograma podr&#237;a corresponder al &#225;rea discin&#233;tica (aneurisma) anterior. El aneurisma ventricular es factor que contribuye todav&#237;a m&#225;s para la disfunci&#243;n mioc&#225;rdica y puede tambi&#233;n ser foco de arritmias ventriculares.</p>
      <p><bold><italic>Complicaci&#243;n mec&#225;nica -</italic></bold><italic>Las</italic> principales complicaciones mec&#225;nicas en el post IAM son: insuficiencia mitral aguda por rotura o disfunci&#243;n de m&#250;sculo papilar (principalmente el m&#250;sculo papilar anterolateral, que es irrigado por la arteria circunfleja y sus ramas); ruptura de pared libre de ventr&#237;culo izquierdo y comunicaci&#243;n interventricular<sup>14</sup>. Normalmente ocurren del tercer al s&#233;ptimo d&#237;a postinfarto, present&#225;ndose con cuadro cl&#237;nico dram&#225;tico, r&#225;pidamente progresivo y altas tasas de morbimortalidad.</p>
      <p><bold><italic>Pericarditis postinfarto -</italic></bold> Incide en aproximadamente el 5% de los pacientes que se sometieron a terapia de reperfusi&#243;n mioc&#225;rdica y del 12% al 20% de los pacientes que no se reperfundieron en el IAM<sup>15,16</sup>. Se puede sospechar del diagn&#243;stico en la presencia de dolor sugestivo, asociado a la ausculta de atrito peric&#225;rdico y alteraciones electrocardiogr&#225;ficas, como el supradesnivelamiento del segmento ST que no respeta un &#250;nico territorio arterial.</p>
      <p>En el presente caso, los marcadores de necrosis mioc&#225;rdica fueron negativos en tiempo suficiente. El paciente present&#243; mejora significativa de los s&#237;ntomas tras medidas cl&#237;nicas para insuficiencia cardiaca congestiva (ICC), secundaria a la disfunci&#243;n ventricular post IAM, con alta tras 24 horas de internaci&#243;n hospitalaria.</p>
      <p>La disfunci&#243;n ventricular observada tras el infarto agudo de miocardio (fracci&#243;n de eyecci&#243;n menor que el 30%) es el principal factor predictor de mortalidad en 6 meses y 1 a&#241;o post IAM<sup>11,12</sup>. En los estudios GISSI-Prevential Trial, TRACE Trial y MADIT II, la muerte s&#250;bita fue el mayor factor en pacientes con disfunci&#243;n mioc&#225;rdica<sup>17-19</sup>.</p>
      <p>Por lo tanto, en este momento, no obstante la compensaci&#243;n cl&#237;nica observada en el caso, debemos tener en cuenta que se trata de un paciente de alto riesgo de muerte por causas arritmog&#233;nicas, shock cardiog&#233;nico y tromboembolig&#233;nicas.</p>
      <p>El paciente volvi&#243; a solicitar atenci&#243;n m&#233;dica de urgencia tras cerca de un mes, con tos, hemoptisis y empeoramiento del estado general. Presentaba tambi&#233;n mucosas hipocoradas, deshidrataci&#243;n e hipotensi&#243;n arterial (PA = 86/48mmHg). Se le trat&#243; inicialmente como shock hipovol&#233;mico/hemorr&#225;gico secundario a sangrado (hemoptisis). Se llev&#243; a cabo la expansi&#243;n vol&#233;mica y se administraron plasma y vitamina K para reversi&#243;n de probable intoxicaci&#243;n por cumar&#237;nicos. Se realiz&#243; un ECG que no demostr&#243; nuevas alteraciones. La radiograf&#237;a de t&#243;rax era compatible con congesti&#243;n pulmonar y la tomograf&#237;a computarizada de t&#243;rax revel&#243; derrame pleural bilateral adem&#225;s de infiltrado alveolar en el pulm&#243;n izquierdo.</p>
      <p>Presentamos algunas consideraciones en este momento respecto al caso. Los s&#237;ntomas de tos y esputo hemoptoico presentados por el paciente en el ingreso al hospital se&#241;alan la posibilidad de algunos diagn&#243;sticos diferenciales.</p>
      <p>La hemoptisis es causa com&#250;n de la b&#250;squeda por atenci&#243;n de urgencia. Inicialmente debemos intentar diferenciar la hemoptisis verdadera, que se origina de las v&#237;as a&#233;reas inferiores, de la "pseudohemoptisis", que puede originarse en las v&#237;as a&#233;reas superiores o trato gastrointestinal. Tras constatarse una hemoptisis verdadera, algunas hip&#243;tesis podr&#237;an justificar ese hallazgo en el paciente en cuesti&#243;n, como, por ejemplo: intoxicaci&#243;n por cumar&#237;nicos, congesti&#243;n pulmonar, neumon&#237;a y tromboembolismo pulmonar. Otras causas de hemoptisis, como neoplasias, bronquiectasias, vasculitis, malformaciones arteriovenosas, tuberculosis, entre otras, no parec&#237;an ser diagn&#243;sticos diferenciales para ese paciente, y por ello no se comentar&#225;n.</p>
      <p>La intoxicaci&#243;n por cumar&#237;nico, en este caso, puede ser una hip&#243;tesis diagn&#243;stica inicial, ya que es habitual la presencia de hemoptisis en individuos con INR prolongado. No hab&#237;a hemoptisis de gran importancia, sin embargo el paciente se encontraba hipotenso. Ex&#225;menes para evaluar la hemostasia y la coagulaci&#243;n se deben solicitar siempre ante la sospecha de intoxicaci&#243;n por cumar&#237;nicos. Eventuales alteraciones se deben corregir, como se hizo en el presente caso.</p>
      <p>La propia congesti&#243;n pulmonar podr&#237;a ser la causa del esputo sanguinolento de ese paciente, ya que sabemos que el mismo pose&#237;a funci&#243;n ventricular disminuida de forma acentuada. Sin embargo, hay en este caso, una disociaci&#243;n entre ausculta pulmonar inicial, que no suger&#237;a congesti&#243;n importante, y la hip&#243;tesis inicial de congesti&#243;n pulmonar. La congesti&#243;n posteriormente visualizada en la radiograf&#237;a y tomograf&#237;a de t&#243;rax fuera quiz&#225; justificada por la carga vol&#233;mica y de plasma que el paciente recibi&#243; en la atenci&#243;n inicial.</p>
      <p>La posibilidad de existir un foco neum&#243;nico en ese paciente se verific&#243; en imagen de la tomograf&#237;a computarizada de t&#243;rax. Eso podr&#237;a justificar un esputo hemopt&#243;ico, asociado a tos y empeoramiento del estado general. Debemos recordar que se trata de un individuo con funci&#243;n ventricular deprimida que podr&#237;a tener la neumon&#237;a como factor de descompensaci&#243;n cl&#237;nica y bajo gasto cardiaco.</p>
      <p>La hip&#243;tesis diagn&#243;stica de tromboembolismo pulmonar se debe siempre sugerir en individuos con cuadro de disnea s&#250;bita o de inicio reciente, asociada o no a cuadro de esputo hemopt&#243;ico y dolor tor&#225;cico. Ese paciente no pose&#237;a factores de riesgo mayores para eventos tromboemb&#243;licos pulmonares -como neoplasia, trauma o cirug&#237;a ortop&#233;dica reciente-, edema asim&#233;trico de miembros inferiores y estaba presuntamente en vigencia de anticoagulaci&#243;n sist&#233;mica efectiva, lo que dificultar&#237;a, sin embargo no alejar&#237;a por completo, la posibilidad de tromboembolismo pulmonar.</p>
      <p>En la evoluci&#243;n cl&#237;nica, el paciente present&#243; instabilidad hemodin&#225;mica, caracterizada por hipotensi&#243;n, taquicardia y empeoramiento del est&#225;ndar respiratorio. Evolucion&#243; con parada cardiorrespiratoria, ritmo de fibrilaci&#243;n ventricular, que inicialmente fue revertida con desfibrilaci&#243;n con 200 J, seguido de dos schocks de 360 J, retornado al ritmo sinusal. Vale la pena tener en cuenta que la directriz m&#225;s reciente de soporte de vida avanzado en cardiolog&#237;a (ACLS) orienta que en casos de parada cardiorrespiratoria con ritmo pasible de shock (TV sin pulso o FV), la realizaci&#243;n de la desfibrilaci&#243;n el&#233;ctrica debe ser con energ&#237;a inicial de 360J (en aparato monof&#225;sico) y 200 J (en aparto bif&#225;sico), seguida de dos minutos de resuscitaci&#243;n cardiopulmonar con masaje y ventilaci&#243;n. La realizaci&#243;n de una nueva desfibrilaci&#243;n tras el ciclo de masaje ventilaci&#243;n est&#225; indicada solamente caso el ritmo sea TV sin pulso o FV. Ese cambio ocurri&#243; porque tardaba mucho en iniciar el masaje cardiaco externo, seg&#250;n el protocolo antiguo, donde se realizaban inicialmente tres desfibrilaciones secuenciales con 200 J, 300 J y 360 J. Ese retraso al inicio de las compresiones cardiacas tra&#237;a prejuicio en la perfusi&#243;n de &#243;rganos vitales durante la reanimaci&#243;n cardiorrespiratoria. Por lo tanto, actualmente se recomiendan schocks con carga alta de energ&#237;a inicial y masaje cardiaca externa r&#225;pida (por al menos 100 incursiones por minuto) y efectiva.</p>
      <p>El paciente evolucion&#243; con empeoramiento hemodin&#225;mico significativo, sometido a intubaci&#243;n orotraqueal, presentando cuatro paradas cardiorrespiratorias, que fueron revertidas a lo largo del primer d&#237;a de internaci&#243;n hospitalaria. Tambi&#233;n fue necesario un implante de marcapaso transvenoso tras episodio de bradicardia sinusal. Se administraron f&#225;rmacos vasoactivos (noradrenalina y dobutamina) y antibioticoterapia espec&#237;fica para foco infeccioso pulmonar. Una nueva evaluaci&#243;n con empleo de ecocardiograma confirm&#243; la hip&#243;tesis previa de aneurisma de ventr&#237;culo izquierdo, manteniendo disfunci&#243;n acentuada de ventr&#237;culo izquierdo y aumento de la presi&#243;n de la arteria pulmonar para 67mmHg.</p>
      <p>Ese ecocardiograma no describi&#243; cualquier alteraci&#243;n de la pared lateral del ventr&#237;culo izquierdo, que est&#225; irrigada por la arteria circunfleja, de esa forma qued&#243; menos probable la posibilidad de isquemia asociada al cuadro cl&#237;nico de inestabilidad hemodin&#225;mica y arritmias ventriculares presentadas. Los marcadores de necrosis mioc&#225;rdica no estaban disponibles en la descripci&#243;n.</p>
      <p>As&#237; que el paciente evolucion&#243; con shock refractario, presentando PCR en ritmo de asistolia no responsiva a las maniobras cl&#237;nicas de resucitaci&#243;n realizadas.</p>
      <p>De esa forma, creemos que la probable causa de inestabilidad hemodin&#225;mica del paciente haya sido el foco infeccioso pulmonar, que conllev&#243; una descompensaci&#243;n cl&#237;nica de la insuficiencia cardiaca y el bajo gasto cardiaco.</p>
      <p>Dr. Gustavo Ken Hironaka y</p>
      <p> Dr. Rodrigo Barbosa &#201;sper</p>
      <p>
        <bold>Hip&#243;tesis Diagn&#243;stica</bold>
      </p>
      <p>As&#237;, nuestras hip&#243;tesis para la causa principal y para los otros diagn&#243;sticos que contribuyan al &#243;bito de ese paciente fueron: enfermedad isqu&#233;mica del coraz&#243;n, con infarto agudo de mioc&#225;rdico de gran extensi&#243;n que caus&#243; insuficiencia cardiaca y que se complic&#243; con bronconeumon&#237;a y shock mixto (s&#233;ptico y cardiog&#233;ncio).</p>
      <p>Dr. Gustavo Ken Hironaka y</p>
      <p> Dr. Rodrigo Barbosa &#201;sper</p>
      <p>
        <bold>Necropsia</bold>
      </p>
      <p>En la necropsia, la aorta presentaba ateromasia desde moderada a intensa, con calcificaci&#243;n exuberante de su sector abdominal. El coraz&#243;n ten&#237;a forma globosa, a expensas del ventr&#237;culo izquierdo (VI), regi&#243;n anterior (<xref ref-type="fig" rid="f4-body3">Figura 4</xref>). Cortes transversales de este mostraron intensa dilataci&#243;n aneurism&#225;tica de la cavidad del VI, resultante de extenso infarto transmural antiguo del miocardio en la pared septal, antero-septal, anterior y anterolateral, desde la base hasta el &#225;pice, con extensa trombosis mural; y tambi&#233;n en la pared inferior, desde la altura mediana hasta el &#225;pice, con compromiso de aproximadamente el 60% del m&#250;sculo ventricular (<xref ref-type="fig" rid="es12f05-body3">Figura 5</xref>). Pese a la presencia de trombos cavit&#225;rios, no detectamos tromboembolismo sist&#233;mico. En la histolog&#237;a, extensas &#225;reas del tejido mioc&#225;rdico estaban reemplazadas por fibrosis. El pericardio presentaba fibrosis, con firme uni&#243;n entre las hojas parietal y visceral en la proyecci&#243;n anterior del aneurisma ventricular. Hab&#237;a signos de insuficiencia cardiaca congestiva representados por hidrot&#243;rax a la derecha e hidroperitoneo, con aproximadamente 360 ml y 480 ml de l&#237;quido amarillo-citrino, respectivamente. La disecci&#243;n y estudio histol&#243;gico de las coronarias epic&#225;rdicas demostraron lesiones coronarias ateroscler&#243;ticas obstructivas severas (<xref ref-type="fig" rid="es12f06-body3">Figura 6</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es12f05-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-01-0064-00012-gf04-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es12f06-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-01-0064-00012-gf05-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <fig id="f4-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-01-0064-00012-gf06-es.jpg"/></fig>
      <p>En los pulmones, se observaron alteraciones sugestivas de infecci&#243;n pulmonar, caracterizada por: pleuritis en organizaci&#243;n, con adherencias firmes y profusas entre hoja visceral y parietal del pulm&#243;n izquierdo; bronquitis cr&#243;nica agudizada, con intenso edema e hiperemia de la mucosa respiratoria, desde ambos los bronquios fuente hasta la periferia del &#225;rbol respiratorio, con acentuaci&#243;n mayor en pulm&#243;n izquierdo; bronquiectasia cil&#237;ndrica discreta en lobo inferior izquierdo; e intensa congesti&#243;n del par&#233;nquima pulmonar (los pulmones en conjunto pesaron 1.700g, ante el normal de aproximadamente 600g). En la histolog&#237;a, &#233;stos presentaban proceso inflamatorio intersticio-alveolar con profusa descamaci&#243;n epitelial y focos de exudaci&#243;n de prote&#237;nas intralveolar. Las investigaciones de bacterias, hongos y bacilos alcohol &#225;cido resistentes resultaron negativas. De ese modo, el estudio histol&#243;gico no identific&#243; el agente infeccioso, sin embargo, debido al patr&#243;n inflamatorio, la etiolog&#237;a viral es una posibilidad, aunque no se haya observado alteraciones citop&#225;ticas ocasionadas por virus. Hab&#237;a esplenite aguda, con bazo de peque&#241;o tama&#241;o, sin embargo en patr&#243;n de "jalea de fresa", que no s&#243;lo se asocia a cuadros infecciosos, sino tambi&#233;n, pero con menos frecuencia, a infarto de miocardio. No hab&#237;a neoplasia.</p>
      <p>Los factores de riesgo para enfermedad cardiovascular presentes en la historia cl&#237;nica de ese paciente fueron tabaquismo e hipertensi&#243;n arterial sist&#233;mica. A &#233;sta &#250;ltima asociamos los hallazgos de estado lacunar en los n&#250;cleos de la base cerebral y arteriolosclerosis renal con nefrosclerosis, y tambi&#233;n la hipertrofia cardiaca enmascarada por la dilataci&#243;n, presente sin embargo cuando tenemos en cuenta el peso total del coraz&#243;n, aun descontando el volumen de los trombos (546 g).</p>
      <p>En el restante de los &#243;rganos hab&#237;a alteraciones de shock mixto (principalmente cardiog&#233;nico, con componente s&#233;ptico), y esa fue la causa morfol&#243;gica inmediata del &#243;bito. Dichas alteraciones estaban representadas por: edema cerebral con leve herniaci&#243;n de am&#237;gdalas cerebelares; congesti&#243;n pulmonar; necrosis centrolobular hep&#225;tica submaciza; necrosis tubular aguda renal; esteatonecrosis pancre&#225;tica con hemorragia intersticial difusa; y gastritis aguda con hemorragia multifocal en la mucosa. Un hallazgo de menor importancia para el momento fue la hiperplasia difusa de la tiroide (38 g).</p>
      <p>
        <bold>Dra. Jussara Bianchi Castelli</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Diagn&#243;sticos anatomopatol&#243;gicos</bold>
      </p>
      <p>Aneurisma ventricular izquierdo postinfarto extenso do miocardio; trombosis mural en organizaci&#243;n; insuficiencia cardiaca congestiva; proceso broncopneum&#243;nico pulmonar, con agente no definido; shock mixto, principalmente cardiog&#233;nico, con lesi&#243;n en m&#250;ltiples &#243;rganos.</p>
      <p>
        <bold>Dra. Jussara Bianchi Castelli</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Comentarios</bold>
      </p>
      <p>Paciente con antecedentes de hipertensi&#243;n arterial sist&#233;mica, tabaquismo e infarto de miocardio. La <xref ref-type="table" rid="t1-body3">Tabla 1</xref> detalla las complicaciones postinfarto descriptas en la literatura20, tres de ellas presentadas por el enfermo: aneurisma ventricular, trombosis cavitaria e insuficiencia cardiaca congestiva. Infartos grandes, alcanzando m&#225;s del 40% del ventr&#237;culo izquierdo, generalmente cursan con shock cardiog&#233;nico, que est&#225; asociado a un alta tasa de mortalidad (de casi el 70%) y es responsable de dos tercios de las muertes hospitalarias<sup>21</sup>. Es admirable la extensi&#243;n del infarto alcanzada en el presente caso, sin que el paciente tuviera evolucionado precozmente para el &#243;bito, lo que ocurri&#243; tras poco m&#225;s de un mes en raz&#243;n de la asociaci&#243;n al cuadro pulmonar complicando su condici&#243;n lim&#237;trofe.</p>
      <table-wrap id="t1-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-01-0064-00012-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Dra. Jussara Bianchi Castelli</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
