<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">XrVF4yHmsK6cbGx8Lfcs8Qt</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00007</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2009000700007</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(09)09300107</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2009000700007</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Papel da lipoperoxida&#231;&#227;o na intensifica&#231;&#227;o da remodela&#231;&#227;o causada pelo betacaroteno ap&#243;s o infarto</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Azevedo</surname>
            <given-names>Paula S.</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Duarte</surname>
            <given-names>Daniella R.</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Minicucci</surname>
            <given-names>Marcos F.</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Matsubara</surname>
            <given-names>Beatriz B.</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Matsubara</surname>
            <given-names>Luiz S.</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Novo</surname>
            <given-names>Ros&#226;ngela</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Novelli</surname>
            <given-names>Ethel L.</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Campana</surname>
            <given-names>&#193;lvaro O.</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Paiva</surname>
            <given-names>Sergio A. R.</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Zornoff</surname>
            <given-names>Leonardo A. M.</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff02">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Botucatu</named-content>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade Estadual Paulista</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Instituto de Bioci&#234;ncias </institution>
        <institution content-type="orgdiv2">Departamento de Bioqu&#237;mica</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade Estadual Paulista</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Faculdade de Medicina de Botucatu </institution>
        <institution content-type="orgdiv2">Departamento de Cl&#237;nica M&#233;dica</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>07</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
      <volume>93</volume>
      <issue>1</issue>
      <fpage>34</fpage>
      <lpage>38</lpage>
      <history>
        <date date-type="received">
          <day>01</day>
          <month>08</month>
          <year>2007</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>01</day>
          <month>10</month>
          <year>2007</year>
        </date>
        <date date-type="accepted">
          <day>10</day>
          <month>10</month>
          <year>2007</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: Os mecanismos envolvidos na maior remodela&#231;&#227;o causada pelo betacaroteno ap&#243;s o infarto s&#227;o desconhecidos. OBJETIVO: Analisar o papel da lipoperoxida&#231;&#227;o na remodela&#231;&#227;o ventricular ap&#243;s o infarto do mioc&#225;rdio, em ratos suplementados com betacaroteno. M&#201;TODOS: Ratos foram infartados e distribu&#237;dos em dois grupos: C (controle) e BC (500mg/kg/dieta). Ap&#243;s seis meses, foram realizados ecocardiograma e avalia&#231;&#227;o bioqu&#237;mica. Utilizamos o teste t, com signific&#226;ncia de 5%. RESULTADOS: Os animais do grupo BC apresentaram maiores m&#233;dias das &#225;reas diast&#243;licas (C = 1,57 &#177; 0,4 mm&#178;/g, BC = 2,09 &#177; 0,3 mm&#178;/g; p &lt; 0,001) e sist&#243;licas (C = 1,05 &#177; 0,3 mm&#178;/g, BC = 1,61 &#177; 0,3 mm&#178;/g; p &lt; 0,001) do VE, ajustadas ao peso corporal do rato. A fun&#231;&#227;o sist&#243;lica do VE, avaliada pela fra&#231;&#227;o de varia&#231;&#227;o de &#225;rea, foi menor nos animais suplementados com betacaroteno (C = 31,9 &#177; 9,3 %, BC = 23,6 &#177; 5,1 %; p = 0,006). Os animais suplementados com betacaroteno apresentaram valores maiores da rela&#231;&#227;o E/A (C = 2,7 &#177; 2,5, BC = 5,1 &#177; 2,8; p = 0,036). N&#227;o foram encontradas diferen&#231;as entre os grupos em rela&#231;&#227;o aos n&#237;veis card&#237;acos de GSH (C = 21 &#177; 8 nmol/mg de prote&#237;na, BC = 37 &#177;15 nmol/mg de prote&#237;na; p = 0,086), GSSG (C = 0,4 (0,3-0,5) nmol/g de prote&#237;na, BC = 0,8 (0,4-1,0; p = 0,19) de prote&#237;na; p = 0,246) e lipoper&#243;xidos (C = 0,4 &#177; 0,2 nmol/mg de tecido, BC = 0,2 &#177; 0,1 nmol/mg de tecido; p = 0,086). CONCLUS&#195;O: A maior remodela&#231;&#227;o em animais infartados e suplementados com betacaroteno n&#227;o depende da lipoperoxida&#231;&#227;o.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Fun&#231;&#227;o ventricular</kwd>
        <kwd>estresse oxidativo</kwd>
        <kwd>disfun&#231;&#227;o ventricular esquerda</kwd>
        <kwd>remodela&#231;&#227;o ventricular</kwd>
        <kwd>betacaroteno</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>13</day>
        <month>10</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body><p>ARTIGO ORIGINAL </p><p> EXPERIMENTAL</p><p><bold>Papel da lipoperoxida&#231;&#227;o na intensifica&#231;&#227;o da remodela&#231;&#227;o causada pelo betacaroteno ap&#243;s o infarto</bold></p><p><bold>Paula S. Azevedo<sup>I</sup>; Daniella R. Duarte<sup>I</sup>; Marcos F. Minicucci<sup>I</sup>; Beatriz B. Matsubara<sup>I</sup>; Luiz S. Matsubara<sup>I</sup>; Ros&#226;ngela Novo<sup>I</sup>; Ethel L. Novelli<sup>II</sup>; &#193;lvaro O. Campana<sup>I</sup>; Sergio A. R. Paiva<sup>I</sup>; Leonardo A. M. Zornoff<sup>I</sup></bold></p><sup>I</sup>Departamento de Cl&#237;nica M&#233;dica - Faculdade de Medicina de Botucatu - UNESP <p><sup>II</sup>Departamento de Bioqu&#237;mica - Instituto de Bioci&#234;ncias - UNESP<sup>2</sup>, Botucatu, SP - Brasil </p><p><xref ref-type="corresp" rid="back">Correspond&#234;ncia</xref></p>     <p><bold>RESUMO</bold></p> <bold>FUNDAMENTO: </bold> Os mecanismos envolvidos na maior remodela&#231;&#227;o causada pelo betacaroteno ap&#243;s o infarto s&#227;o desconhecidos. <p content-type="break"><bold>OBJETIVO:</bold> Analisar o papel da lipoperoxida&#231;&#227;o na remodela&#231;&#227;o ventricular ap&#243;s o infarto do mioc&#225;rdio, em ratos suplementados com betacaroteno. </p><p content-type="break"><bold>M&#201;TODOS: </bold> Ratos foram infartados e distribu&#237;dos em dois grupos: C (controle) e BC (500mg/kg/dieta). Ap&#243;s seis meses, foram realizados ecocardiograma e avalia&#231;&#227;o bioqu&#237;mica. Utilizamos o teste t, com signific&#226;ncia de 5%. </p><p content-type="break"><bold>RESULTADOS: </bold> Os animais do grupo BC apresentaram maiores m&#233;dias das &#225;reas diast&#243;licas (C = 1,57 &#177; 0,4 mm<sup>2</sup>/g, BC = 2,09 &#177; 0,3 mm<sup>2</sup>/g; p &lt; 0,001) e sist&#243;licas (C = 1,05 &#177; 0,3 mm<sup>2</sup>/g, BC = 1,61 &#177; 0,3 mm<sup>2</sup>/g; p &lt; 0,001) do VE, ajustadas ao peso corporal do rato. A fun&#231;&#227;o sist&#243;lica do VE, avaliada pela fra&#231;&#227;o de varia&#231;&#227;o de &#225;rea, foi menor nos animais suplementados com betacaroteno (C = 31,9 &#177; 9,3 %, BC = 23,6 &#177; 5,1 %; p = 0,006). Os animais suplementados com betacaroteno apresentaram valores maiores da rela&#231;&#227;o E/A (C = 2,7 &#177; 2,5, BC = 5,1 &#177; 2,8; p = 0,036). N&#227;o foram encontradas diferen&#231;as entre os grupos em rela&#231;&#227;o aos n&#237;veis card&#237;acos de GSH (C = 21 &#177; 8 nmol/mg de prote&#237;na, BC = 37 &#177;15 nmol/mg de prote&#237;na; p = 0,086), GSSG (C = 0,4 (0,3-0,5) nmol/g de prote&#237;na, BC = 0,8 (0,4-1,0; p = 0,19) de prote&#237;na; p = 0,246) e lipoper&#243;xidos (C = 0,4 &#177; 0,2 nmol/mg de tecido, BC = 0,2 &#177; 0,1 nmol/mg de tecido; p = 0,086). </p><p content-type="break"><bold>CONCLUS&#195;O: </bold> A maior remodela&#231;&#227;o em animais infartados e suplementados com betacaroteno n&#227;o depende da lipoperoxida&#231;&#227;o. </p><p><bold>Palavras-chave: </bold> Fun&#231;&#227;o ventricular, estresse oxidativo, disfun&#231;&#227;o ventricular esquerda, remodela&#231;&#227;o ventricular, betacaroteno.</p>     <p><bold>Introdu&#231;&#227;o</bold></p> <p>Ap&#243;s o infarto agudo do mioc&#225;rdio (IAM), podem ocorrer altera&#231;&#245;es da arquitetura ventricular, envolvendo tanto a regi&#227;o infartada como a n&#227;o infartada. &#201; aceito que as altera&#231;&#245;es morfol&#243;gicas sejam o reflexo de altera&#231;&#245;es celulares, moleculares e intersticiais card&#237;acas, que ocorrem em resposta &#224; determinada agress&#227;o. O conjunto dessas adapta&#231;&#245;es - que s&#227;o detectadas clinicamente por altera&#231;&#245;es na composi&#231;&#227;o, massa, volume e geometria card&#237;aca -, &#233; chamado de remodela&#231;&#227;o mioc&#225;rdica<sup>1-4</sup>.</p> <p>A intensidade do processo de remodela&#231;&#227;o ventricular est&#225; diretamente associada a um pior progn&#243;stico, principalmente porque a remodela&#231;&#227;o est&#225; relacionada ao aparecimento e &#224; progress&#227;o da disfun&#231;&#227;o ventricular. Assim, in&#250;meras estrat&#233;gias v&#234;m sendo utilizadas para prevenir ou atenuar o processo de remodela&#231;&#227;o ventricular ap&#243;s o IAM<sup>5-7</sup>.</p> <p>Um dos principais moduladores do processo de remodela&#231;&#227;o &#233; o estresse oxidativo. Entre outros mecanismos fisiopatol&#243;gicos, uma das principais consequ&#234;ncias do estresse oxidativo &#233; a lipoperoxida&#231;&#227;o. Assim, se aceita que o estresse oxidativo possa ser um indutor de danos celulares que alteram vari&#225;veis funcionais e estruturais card&#237;acas, participando da fisiopatologia da insufici&#234;ncia card&#237;aca secund&#225;ria a v&#225;rios est&#237;mulos, inclusive o IAM<sup>8-11</sup>.</p> <p>Considerando que o betacaroteno, por possuir habilidade de inativar as esp&#233;cies reativas de oxig&#234;nio, &#233; considerado um antioxidante<sup>12,13</sup>, a suplementa&#231;&#227;o de betacaroteno poderia ser ben&#233;fica ap&#243;s o IAM. Assim, em um trabalho anterior de nosso laborat&#243;rio, foram avaliados os efeitos da suplementa&#231;&#227;o de betacaroteno no processo de remodela&#231;&#227;o ventricular ap&#243;s o IAM. Contrariamente ao esperado, entretanto, a suplementa&#231;&#227;o com betacaroteno resultou em intensifica&#231;&#227;o da remodela&#231;&#227;o, acompanhada por piora da fun&#231;&#227;o card&#237;aca<sup>14</sup>. Os mecanismos respons&#225;veis por esse fen&#244;meno, no entanto, ainda n&#227;o est&#227;o esclarecidos. Uma das possibilidades seria que o betacaroteno, em situa&#231;&#227;o de grande est&#237;mulo oxidativo, deixaria de exercer atividade antioxidante e passaria a apresentar atividade pr&#243;-oxidante<sup>15</sup>.</p> <p>Pelo exposto, o objetivo deste trabalho foi avaliar a participa&#231;&#227;o da lipoperoxida&#231;&#227;o nas altera&#231;&#245;es morfol&#243;gicas e funcionais card&#237;acas, induzidas pela suplementa&#231;&#227;o de betacaroteno em ratos infartados.</p>   <p><bold>Material e M&#233;todos</bold></p> <p><bold>Grupos experimentais</bold></p> <p>O protocolo experimental do presente trabalho foi aprovado pela Comiss&#227;o de &#201;tica em Experimenta&#231;&#227;o Animal de nossa institui&#231;&#227;o, estando em conformidade com os Princ&#237;pios &#201;ticos na Experimenta&#231;&#227;o Animal adotado pelo Col&#233;gio Brasileiro de Experimenta&#231;&#227;o Animal.</p> <p>Foram utilizados ratos Wistar machos, pesando entre 200 e 250 gramas. O infarto agudo foi produzido de acordo com o m&#233;todo previamente descrito<sup>16</sup>. Em resumo, os ratos (n = 120) foram anestesiados com cloridrato de cetamina (50mg/kg) e cloridrato de xilidino (1mg/kg), e ent&#227;o submetidos &#224; toracotomia lateral esquerda. Durante o experimento, os animais respiraram espontaneamente, com suplementa&#231;&#227;o de oxig&#234;nio a 100%, ofertado por cateter. Ap&#243;s a exterioriza&#231;&#227;o do cora&#231;&#227;o, o &#225;trio esquerdo foi afastado e a art&#233;ria coron&#225;ria esquerda ligada com fio monon&#225;ilon 5.00, entre a sa&#237;da da art&#233;ria pulmonar e o &#225;trio esquerdo. A seguir, o cora&#231;&#227;o retornou ao t&#243;rax, os pulm&#245;es foram inflados com press&#227;o positiva e o t&#243;rax foi fechado por suturas com algod&#227;o 10.</p> <p>Os animais foram mantidos em gaiolas para recupera&#231;&#227;o; alimentados com ra&#231;&#227;o comercial padr&#227;o e livre acesso a &#225;gua; com controle de luz, ciclos de 12 horas; temperatura de aproximadamente 25<sup>0</sup>C e umidade controlada.</p> <p>Ap&#243;s 48 horas do infarto, os animais foram aleatoriamente divididos em dois grupos: grupo C (n = 25), formado pelos animais infartados alimentados com ra&#231;&#227;o comercial padr&#227;o; e grupo BC (n = 27), formado pelos animais infartados que receberam dieta suplementada com betacaroteno na dose de 500mg/kg/dieta. Todas as an&#225;lises foram feitas por examinadores sem conhecimento dos grupos dos animais.</p> <p><bold>Avalia&#231;&#227;o morfol&#243;gica e funcional pelo ecocardiograma</bold></p> <p>Ap&#243;s seis meses de tratamento, os animais sobreviventes foram anestesiados com cloridrato de cetamina (50mg/kg) e cloridrato de xilidino (1mg/kg), para o estudo ecocardiogr&#225;fico. Ap&#243;s a tricotomia da regi&#227;o anterior do t&#243;rax, os animais foram posicionados em dec&#250;bito dorsal em canaleta especialmente projetada, que permite a leve rota&#231;&#227;o lateral esquerda para realiza&#231;&#227;o do exame, utilizando-se equipamento da Philips (modelo TDI 5500) dotado de transdutor eletr&#244;nico multifrequencial at&#233; 12 MHz. A avalia&#231;&#227;o dos fluxos transvalvares mitral e a&#243;rtico foi realizada com o mesmo transdutor operando em 5,0 MHz. As medidas das estruturas card&#237;acas foram efetuadas nas imagens monodimensionais, obtidas com o feixe de ultrassom orientado pela imagem bidimensional, na posi&#231;&#227;o paraesternal eixo menor. A imagem da cavidade ventricular esquerda foi obtida posicionando o cursor do modo-M entre os m&#250;sculos papilares, logo abaixo do plano da valva mitral. As imagens da aorta e do &#225;trio esquerdo foram obtidas na posi&#231;&#227;o paraesternal eixo menor, com o cursor do modo-M posicionado ao n&#237;vel da valva a&#243;rtica. O registro da imagem monodimensional (velocidade: 100 mm/s) foi realizado por meio da impressora modelo UP-890MD da Sony Co. Todas as medidas foram efetuadas de acordo com as recomenda&#231;&#245;es da <italic>American Society of Echocardiography</italic><sup>17</sup>, j&#225; validadas no modelo de ratos infartados<sup>18</sup>. O di&#226;metro diast&#243;lico do ventr&#237;culo esquerdo (DDVE) e a espessura da parede posterior do VE (HDVE) foram medidos no momento correspondente ao di&#226;metro m&#225;ximo da cavidade. O di&#226;metro sist&#243;lico do VE (DSVE) foi medido no momento da excurs&#227;o sist&#243;lica m&#225;xima da parede posterior da cavidade. As &#225;reas diast&#243;licas (AD) e sist&#243;licas (AS) do VE foram medidas no modo bidimensional, por meio de planimetria, em dois planos paraesternais: eixo longo e eixo menor. A fun&#231;&#227;o sist&#243;lica do VE foi avaliada calculando-se a fra&#231;&#227;o de varia&#231;&#227;o de &#225;rea (FVA = AD-AS/AD x 100)<sup>18</sup>, obtida pela m&#233;dia dos valores dos dois eixos. O fluxo diast&#243;lico transmitral (ondas E e A) foi obtido com o transdutor na posi&#231;&#227;o apical de quatro c&#226;maras. As medidas referentes aos fluxos foram realizadas diretamente no monitor do ecocardi&#243;grafo.</p> <p><bold>Estudo morfom&#233;trico</bold></p> <p>Ap&#243;s o estudo ecocardiogr&#225;fico, os animais foram sacrificados com pentobarbital; os cora&#231;&#245;es dos animais foram retirados, dissecados e os ventr&#237;culos direito e esquerdo, incluindo o septo interventricular, foram separados e pesados.</p> <p>Amostras de tecido card&#237;aco foram fixadas em solu&#231;&#227;o de formol a 10% por per&#237;odo de 48 horas, segundo m&#233;todo j&#225; descrito<sup>19,20</sup>. Os cortes histol&#243;gicos foram corados em l&#226;mina com solu&#231;&#227;o de Hematoxilina-Eosina (HE) para aferi&#231;&#227;o de &#225;reas da sec&#231;&#227;o transversa dos mi&#243;citos, empregando-se microsc&#243;pio LEICA DM LS acoplado a uma c&#226;mera de v&#237;deo, que envia imagens digitais a um computador dotado do programa de an&#225;lise de imagens Image Pro-plus (<italic>Media Cybernetics, Silver Spring, Maryland, USA</italic>). Foram mensuradas de 50 a 70 c&#233;lulas por ventr&#237;culo analisado. Os mi&#243;citos selecionados estavam seccionados transversalmente, apresentavam forma redonda e n&#250;cleo vis&#237;vel no centro da c&#233;lula. Esse cuidado visou uniformizar ao m&#225;ximo o conjunto de mi&#243;citos dos diferentes grupos. As &#225;reas seccionais m&#233;dias obtidas para cada grupo foram utilizadas como indicador do tamanho celular.</p> <p>L&#226;minas com cortes histol&#243;gicos coronais de 6 micras - corados pela t&#233;cnica de Picro Sirius <italic>red</italic>, espec&#237;ficos para visualiza&#231;&#227;o de col&#225;geno -, foram feitas para avalia&#231;&#227;o do interst&#237;cio do mioc&#225;rdio do VE. A leitura foi feita utilizando-se microsc&#243;pio LEICA DM LS acoplado a uma c&#226;mera de v&#237;deo, que envia imagens digitais a um computador dotado do programa de an&#225;lise de imagens Image Pr&#243;-plus (<italic>Media Cyberetics, Silver Spring, Maryland, USA</italic>).</p> <p><bold>Lipoperoxida&#231;&#227;o</bold></p> <p>Para avalia&#231;&#227;o bioqu&#237;mica, foram realizadas dosagens dos n&#237;veis de glutationa reduzida (GSH), glutationa oxidada (GSSH), rela&#231;&#227;o GSH/GSSG e lipoper&#243;xidos, segundo t&#233;cnica j&#225; padronizada<sup>21</sup>. As dosagens foram realizadas no f&#237;gado e no cora&#231;&#227;o.</p> <p><bold>An&#225;lise estat&#237;stica</bold></p> <p>Considerando que os dados apresentaram distribui&#231;&#227;o normal, as compara&#231;&#245;es foram feitas pelo teste t de Student. Os dados foram expressos em m&#233;dia &#177; desvio padr&#227;o. Para a rela&#231;&#227;o GSH/GSSG, os dados est&#227;o expressos em mediana e intervalo interquartil e foram analisados pelo teste de Mann-Whitney. O n&#237;vel de signific&#226;ncia foi de 5%. As an&#225;lises estat&#237;sticas foram feitas com o programa SigmaStat <italic>for</italic> Windows v2.03 (<italic>SPSS Inc, Chicago, IL</italic>).</p>   <p><bold>Resultados</bold></p> <p>Ao final do estudo, 13 animais controle e 15 animais suplementados com betacaroteno sobreviveram ao per&#237;odo de seis meses (p &gt; 0,05).</p> <p>Os resultados do estudo ecocardiogr&#225;fico est&#227;o na <xref ref-type="table" rid="t1">tabela 1</xref>. A frequ&#234;ncia card&#237;aca foi estatisticamente maior nos animais suplementados com betacaroteno (C = 248 &#177; 31 bpm, BC = 281 &#177; 40 bpm; p = 0,025). Os animais BC apresentaram valores maiores do DDVE, ajustados ao peso corporal do rato (C = 20,5 &#177; 3,4 mm/g, BC = 23,8 &#177; 3,8 mm/g; p = 0,025), e valores menores de HDPP (C = 1,4 &#177; 0,2 mm, BC = 1,2 &#177; 0,2 mm; p = 0,041), em rela&#231;&#227;o aos animais controle. Os animais do grupo BC apresentaram maiores m&#233;dias das&#225;reas diast&#243;licas (C = 1,57 &#177; 0,4 mm<sup>2</sup>/g, BC = 2,09 &#177; 0,3 mm<sup>2</sup>/g; p &lt; 0,001) e sist&#243;licas (C = 1,05 &#177; 0,3 mm<sup>2</sup>/g, BC = 1,61 &#177; 0,3 mm<sup>2</sup>/g; p &lt; 0,001) do VE, ajustadas ao peso corporal do rato, em rela&#231;&#227;o aos animais controle. A fun&#231;&#227;o sist&#243;lica do VE, avaliada pela fra&#231;&#227;o de varia&#231;&#227;o de &#225;rea, foi menor nos animais suplementados com betacaroteno (C = 31,9 &#177; 9,3%, BC = 23,6 &#177; 5,1%; p = 0,006). Em rela&#231;&#227;o &#224; fun&#231;&#227;o diast&#243;lica, os animais suplementados com betacaroteno apresentaram valores maiores da rela&#231;&#227;o E/A que os animais controle (C = 2,7 &#177; 2,5, BC = 5,1 &#177; 2,8; p = 0,036). Considerando as outras vari&#225;veis morfom&#233;tricas, n&#227;o foram observadas diferen&#231;as entre os dois grupos.</p> <table-wrap id="t1"><graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-01-0034-00007-gt01.jpg"/></table-wrap>   <p>Os resultados do estudo morfom&#233;trico est&#227;o na <xref ref-type="table" rid="t2">tabela 2</xref>. A suplementa&#231;&#227;o com betacaroteno resultou em maior peso do VD, ajustado ao peso corporal (C = 0,7 &#177; 0,4 mg/g, BC = 1,1 &#177; 0,3 mg/g; p = 0,034). N&#227;o foram observadas diferen&#231;as em rela&#231;&#227;o &#224;s outras vari&#225;veis analisadas (p &gt; 0,05).</p> <table-wrap id="t2"><graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-01-0034-00007-gt02.jpg"/></table-wrap>   <p>Em rela&#231;&#227;o &#224;s dosagens bioqu&#237;micas, n&#227;o foram encontradas diferen&#231;as entre os grupos quanto aos n&#237;veis hep&#225;ticos de GSH (C = 17 &#177; 7 nmol/mg de prote&#237;na, BC = 27 &#177; 14 nmol/mg de prote&#237;na; p = 0,250); GSSG (C = 0,3 &#177; 0,1 nmol/g de prote&#237;na, BC = 0,4 &#177; 0,2 nmol/g de prote&#237;na; p = 0,246); GSH/GSSG (C = 4377 (2738-8249), BC = 2012 (1116-4488); p = 0,286) e lipoper&#243;xidos (C = 0,3 &#177; 0,1 nmol/mg de tecido, BC = 0,2 &#177; 0,1 nmol/mg de tecido; p = 0,159). Do mesmo modo, n&#227;o foram encontradas diferen&#231;as entre os grupos em rela&#231;&#227;o aos n&#237;veis card&#237;acos de GSH (C = 21 &#177; 8 nmol/mg de prote&#237;na, BC = 37 &#177;15 nmol/mg de prote&#237;na; p = 0,086); GSSG (C = 0,4 (0,3-0,5) nmol/g de prote&#237;na, BC = 0,8 (0,4-1,0; p = 0,19) de prote&#237;na; p = 0,246); GSH/GSSG (C = 56 &#177;7, BC = 53 &#177; 14; p = 0,709) e lipoper&#243;xidos (C = 0,4 &#177; 0,2 nmol/mg de tecido, BC = 0,2 &#177; 0,1 nmol/mg de tecido; p = 0,086).</p>   <p><bold>Discuss&#227;o</bold></p> <p>O objetivo deste trabalho foi analisar a participa&#231;&#227;o da lipoperoxida&#231;&#227;o no processo de remodela&#231;&#227;o ventricular, ap&#243;s o infarto agudo do mioc&#225;rdio, em ratos suplementados com betacaroteno. Nosso trabalho confirmou que a suplementa&#231;&#227;o de betacaroteno intensifica a remodela&#231;&#227;o card&#237;aca p&#243;s-IAM. No entanto, contrariamente ao esperado, a piora da remodela&#231;&#227;o n&#227;o parece ser dependente da lipoperoxida&#231;&#227;o.</p> <p>O primeiro aspecto a ser considerado refere-se ao fato de que nosso trabalho confirmou os achados relatados previamente em rela&#231;&#227;o aos efeitos da suplementa&#231;&#227;o do betacaroteno no processo de remodela&#231;&#227;o ventricular ap&#243;s o IAM<sup>14</sup>. De fato, a suplementa&#231;&#227;o do betacaroteno resultou em aumento dos di&#226;metros ventriculares, tanto sist&#243;lico como diast&#243;lico, indicando piora do processo de remodela&#231;&#227;o ventricular esquerda. O aumento da cavidade ventricular foi acompanhado pela diminui&#231;&#227;o da espessura da parede posterior do VE. Esse fato, associado ao n&#227;o aumento da &#225;rea seccional do mi&#243;cito, pode sugerir que a suplementa&#231;&#227;o de betacaroteno resulta em crescimento celular de padr&#227;o exc&#234;ntrico.</p> <p>O segundo aspecto relevante de nosso trabalho est&#225; associado ao conceito de que a remodela&#231;&#227;o card&#237;aca resulta, invariavelmente, em uma queda progressiva da fun&#231;&#227;o sist&#243;lica ventricular. Inicialmente, em consequ&#234;ncia do crescimento celular, a remodela&#231;&#227;o pode contribuir para manter ou restaurar a fun&#231;&#227;o card&#237;aca. Cronicamente, entretanto, ocorrem altera&#231;&#245;es bioqu&#237;micas, gen&#233;ticas e estruturais que v&#227;o resultar em disfun&#231;&#227;o sist&#243;lica ventricular progressiva<sup>2-4</sup>. Em conson&#226;ncia com esse conceito, nos ratos suplementados com betacaroteno, o processo de remodela&#231;&#227;o foi acompanhado pela queda da fra&#231;&#227;o de varia&#231;&#227;o de &#225;rea. Outros sinais indiretos de disfun&#231;&#227;o ventricular foram encontrados nos animais suplementados com betacaroteno, como, por exemplo, aumento da frequ&#234;ncia card&#237;aca e hipertrofia do ventr&#237;culo direito. &#201; interessante notar que, em nosso trabalho, identificamos tamb&#233;m altera&#231;&#245;es na fun&#231;&#227;o diast&#243;lica. O aumento da rela&#231;&#227;o E/A foi interpretado como padr&#227;o restritivo do enchimento ventricular, caracterizando disfun&#231;&#227;o diast&#243;lica grave. O fato de que os animais suplementados apresentaram tend&#234;ncia a maiores valores de &#225;trio esquerdo refor&#231;am essa interpreta&#231;&#227;o. Outro fato interessante foi que n&#227;o identificamos diferen&#231;as em rela&#231;&#227;o ao conte&#250;do de col&#225;geno intersticial. Levando-se em conta que o col&#225;geno &#233; um importante modulador da fun&#231;&#227;o diast&#243;lica<sup>22</sup>, nossos resultados sugerem que outros fatores moduladores da fun&#231;&#227;o diast&#243;lica podem ter sido afetados pelo tratamento com betacaroteno.</p> <p>O terceiro aspecto a ser considerado &#233; que os mecanismos respons&#225;veis pela intensifica&#231;&#227;o do processo de remodela&#231;&#227;o card&#237;aca com a suplementa&#231;&#227;o de betacaroteno n&#227;o s&#227;o conhecidos. Um dos poss&#237;veis mecanismos est&#225; relacionado com a lipoperoxida&#231;&#227;o, j&#225; que, como dito anteriormente, o betacaroteno, em situa&#231;&#227;o de grande est&#237;mulo oxidativo, pode deixar de exercer atividade antioxidante e poderia passar a apresentar atividade pr&#243;-oxidante<sup>15</sup>. Outro mecanismo proposto &#233; que o betacaroteno pode induzir a express&#227;o do citocromo P450 e, com isso, aumentar o catabolismo do &#225;cido retin&#243;ico, importante modulador da remodela&#231;&#227;o card&#237;aca<sup>23</sup>.</p> <p>Em rela&#231;&#227;o ao estresse oxidativo, sabe-se que as esp&#233;cies reativas de oxig&#234;nio s&#227;o constantemente produzidas no organismo. Os potenciais danos gerados por essa produ&#231;&#227;o s&#227;o contrabalanceados pela a&#231;&#227;o dos sistemas de defesa antioxidantes. Entre as defesas antioxidantes, destacam-se os sistemas enzim&#225;ticos, com a participa&#231;&#227;o, por exemplo, do GSH e GSSG; e os sistemas n&#227;o enzim&#225;ticos, com a participa&#231;&#227;o de vitaminas, entre outros. Quando o equil&#237;brio entre o est&#237;mulo oxidante e as defesas antioxidantes &#233; rompido, estabelece-se a condi&#231;&#227;o denominada estresse oxidativo<sup>8-11</sup>. Uma das principais consequ&#234;ncias do estresse oxidativo seria a lipoperoxida&#231;&#227;o. Assim, tanto a rela&#231;&#227;o GSH/GSSG, como os n&#237;veis de lipoper&#243;xidos, poderiam avaliar a presen&#231;a/intensidade do estresse oxidativo<sup>24,25</sup>.</p> <p>Contrariamente &#224; nossa hip&#243;tese original, a suplementa&#231;&#227;o de betacaroteno n&#227;o modificou as vari&#225;veis que procuraram avaliar a lipoperoxida&#231;&#227;o. De fato, a rela&#231;&#227;o GSH/GSSG, e os n&#237;veis de GSH, GSSG e lipoper&#243;xidos do grupo suplementado com betacaroteno n&#227;o foram diferentes dos animais infartados sem suplementa&#231;&#227;o. Devemos considerar que as concentra&#231;&#245;es de GSH e GSSG, bem como a rela&#231;&#227;o entre elas, indicam o quanto da GSH foi utilizada para manter o equil&#237;brio antioxidante/oxidante. Ou seja, a GSH &#233; convertida em GSSG para impedir a a&#231;&#227;o de esp&#233;cies reativas no organismo. Considerando que n&#227;o houve diferen&#231;a nas concentra&#231;&#245;es de GSH, GSSG e em sua rela&#231;&#227;o, nossos resultados n&#227;o confirmam a poss&#237;vel atividade pr&#243;-oxidante do betacaroteno. Pelo contr&#225;rio, desde que o betacaroteno por si s&#243; pode apresentar efeito antioxidante, n&#227;o haveria necessidade de consumir GSH, formando GSSG, para manter o equil&#237;brio redox. Portanto, se considerarmos que, apesar desses fatores, houve uma consistente intensifica&#231;&#227;o da remodela&#231;&#227;o card&#237;aca com o betacaroteno, podemos sugerir que a lipoperoxida&#231;&#227;o provavelmente n&#227;o teve participa&#231;&#227;o na intensifica&#231;&#227;o da remodela&#231;&#227;o ventricular.</p> <p>&#201; importante ressaltar que nosso estudo, por caracter&#237;sticas de metodologia dispon&#237;vel no momento, avaliou somente a participa&#231;&#227;o da lipoperoxida&#231;&#227;o e dos sistemas relacionados diretamente com ela. Devemos considerar, entretanto, que a participa&#231;&#227;o do estresse oxidativo na intensifica&#231;&#227;o da remodela&#231;&#227;o n&#227;o pode ser descartada apenas pela aus&#234;ncia de aumento na lipoperoxida&#231;&#227;o, j&#225; que outros sistemas produtores de radicais livres de oxig&#234;nio podem estar atuando, como por exemplo, os sistemas NADPH-oxidase e tioredoxina. Desse modo, os mecanismos respons&#225;veis pela a&#231;&#227;o delet&#233;ria do betacaroteno, nesse modelo, permanecem por ser determinados.</p> <p>Em conclus&#227;o, o conjunto de nossos dados sugere que a maior remodela&#231;&#227;o em animais infartados e suplementados com betacaroteno n&#227;o depende da lipoperoxida&#231;&#227;o.</p> <p><bold>Potencial Conflito de Interesses</bold></p> <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p> <p><bold>Fontes de Financiamento</bold></p> <p>O presente estudo foi parcialmente financiado por FAPESP - Funda&#231;&#227;o de Amparo &#224; Pesquisa do Estado de S&#227;o Paulo.</p> <p><bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold></p> <p>N&#227;o h&#225; vincula&#231;&#227;o deste estudo a programas de p&#243;s-gradua&#231;&#227;o.</p>                                 <p><fn id="back" fn-type="corresp"><label><bold> Correspond&#234;ncia:</bold></label><p>Leonardo A. M. Zornoff  </p><p>Faculdade de Medicina de Botucatu - Distrito de Rubi&#227;o Jr., s/n </p><p> 18618-000 - Botucatu, SP - Brasil </p><p>E-mail: </p><p><email xlink:href="lzornoff@cardiol.br">lzornoff@cardiol.br</email>, </p><p><email xlink:href="lzornoff@fmb.unesp.br">lzornoff@fmb.unesp.br</email></p></fn></p> <p>Artigo recebido em 01/08/07; revisado recebido em 01/10/07; aceito em 10/10/07.</p></body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Matsubara BB,    Zornoff LAM. Matriz col&#225;gena intersticial e sua rela&#231;&#227;o    com a expans&#227;o mioc&#225;rdica no infarto agudo. Arq Bras Cardiol.    1995; 64: 559-63.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Matriz col&#225;gena intersticial e sua rela&#231;&#227;o com a expans&#227;o mioc&#225;rdica no infarto agudo</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>1995</year>
          </date>
          <fpage>559</fpage>
          <lpage>63</lpage>
          <volume>64</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Matsubara</surname>
              <given-names>BB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zornoff</surname>
              <given-names>LAM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Pfeffer MA,    Braunwald E. Ventricular remodeling after myocardial infarction: experimental    observations and clinical implications. Circulation. 1990; 81: 1161-72.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Ventricular remodeling after myocardial infarction: experimental observations and clinical implications</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1990</year>
          </date>
          <fpage>1161</fpage>
          <lpage>72</lpage>
          <volume>81</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Pfeffer</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Braunwald</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Pfeffer JM,    Pfeffer MA, Braunwald E. Influence of chronic captopril therapy on the infarcted    left ventricle of the rat. Circ Res. 1985; 57: 84-95.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Influence of chronic captopril therapy on the infarcted left ventricle of the rat</article-title>
          <source>Circ Res</source>
          <date>
            <year>1985</year>
          </date>
          <fpage>84</fpage>
          <lpage>95</lpage>
          <volume>57</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Pfeffer</surname>
              <given-names>JM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pfeffer</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Braunwald</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Cohn JN, Ferrari    R, Sharpe N. Cardiac remodeling- concepts and clinical implications: a consensus    paper from an international forum on cardiac remodeling: behalf of an International    Forum on Cardiac Remodeling. J Am Coll Cardiol. 2000; 35 (3): 569-82.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cardiac remodeling- concepts and clinical implications: a consensus paper from an international forum on cardiac remodeling</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>569</fpage>
          <lpage>82</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>35</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Cohn</surname>
              <given-names>JN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ferrari</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sharpe</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Pfeffer MA,    Braunwald E, Moye LA, Basta L, Brown EJ Jr, Cuddy TE, et al. Effect of captopril    on mortality and morbidity in patients with left ventricular dysfunction after    acute myocardial infarction: results of the survival and ventricular enlargement    trial. The SAVE Investigators. N Engl J Med. 1992; 327: 669-77.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effect of captopril on mortality and morbidity in patients with left ventricular dysfunction after acute myocardial infarction: results of the survival and ventricular enlargement trial. The SAVE Investigators</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>1992</year>
          </date>
          <fpage>669</fpage>
          <lpage>77</lpage>
          <volume>327</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Pfeffer</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Braunwald</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Moye</surname>
              <given-names>LA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Basta</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Brown Jr</surname>
              <given-names>EJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cuddy</surname>
              <given-names>TE</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Oie E, Bjonerheim    R, Grogaard HK, Kongshaug H, Smiseth OA, Attramadal H. ET-receptor antagonism,    myocardial gene expression, and ventricular remodeling during CHF in rats. Am    J Physiol. 1998; 275: H868-77.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>ET-receptor antagonism, myocardial gene expression, and ventricular remodeling during CHF in rats</article-title>
          <source>Am J Physiol</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>H868</fpage>
          <lpage>77</lpage>
          <volume>275</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Oie</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bjonerheim</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Grogaard</surname>
              <given-names>HK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kongshaug</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Smiseth</surname>
              <given-names>OA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Attramadal</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Bristow MR.    Beta-adrenergic blockade in chronic heart failure. Circulation. 2000; 101: 558-69.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Beta-adrenergic blockade in chronic heart failure</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>558</fpage>
          <lpage>69</lpage>
          <volume>101</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bristow</surname>
              <given-names>MR</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Ide T, Tsutsui    H, Kinugawa S, Utsumi H, Kang D, Hattori N, et al. Mitochondrial electron transport    complex I is a potential source of oxygen free radicals in the failing myocardium.    Circ Res. 1999; 85: 357-63.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Mitochondrial electron transport complex I is a potential source of oxygen free radicals in the failing myocardium</article-title>
          <source>Circ Res</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>357</fpage>
          <lpage>63</lpage>
          <volume>85</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ide</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tsutsui</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kinugawa</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Utsumi</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kang</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hattori</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Grieve DJ, Byrne    JA, Cave AC, Shah AM. Role of oxidative stress in cardiac remodeling after myocardial    infarction. Heart Lung Circ. 2004; 13: 132-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Role of oxidative stress in cardiac remodeling after myocardial infarction</article-title>
          <source>Heart Lung Circ</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>132</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <volume>13</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Grieve</surname>
              <given-names>DJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Byrne</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cave</surname>
              <given-names>AC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Shah</surname>
              <given-names>AM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Giordano FJ.    Oxygen, oxidative stress, hypoxia, and heart failure. J Clin Invest. 2005; 115:    500-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Oxygen, oxidative stress, hypoxia, and heart failure</article-title>
          <source>J Clin Invest</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>500</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <volume>115</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Giordano</surname>
              <given-names>FJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Sawyer DB,    Siwik DA, Xiao L, Pimentel DR, Singh K, Colucci WS. Role of oxidative stress    in myocardial hypertrophy and failure. J Mol Cell Cardiol. 2002; 34: 379-88.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Role of oxidative stress in myocardial hypertrophy and failure</article-title>
          <source>J Mol Cell Cardiol</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>379</fpage>
          <lpage>88</lpage>
          <volume>34</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Sawyer</surname>
              <given-names>DB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Siwik</surname>
              <given-names>DA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Xiao</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pimentel</surname>
              <given-names>DR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Singh</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Colucci</surname>
              <given-names>WS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Zornoff LAM,    Matsubara LS, Matsubara BB, Okoshi MP, Okoshi K, Dal Pai-Silva M, et al. Beta-carotene    supplementation attenuates cardiac remodelling induced by one-month tobacco-exposure    in rats. Toxicol Sci. 2006; 90: 259-66.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Beta-carotene supplementation attenuates cardiac remodelling induced by one-month tobacco-exposure in rats</article-title>
          <source>Toxicol Sci</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>259</fpage>
          <lpage>66</lpage>
          <volume>90</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Zornoff</surname>
              <given-names>LAM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Matsubara</surname>
              <given-names>LS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Matsubara</surname>
              <given-names>BB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Okoshi</surname>
              <given-names>MP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Okoshi</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dal Pai-Silva</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Palozza P,    Krinsky NI. Antioxidant effects of carotenoids in vivo and in vitro: an overview.    Methods Enzymol. 1992; 213: 403-20.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Antioxidant effects of carotenoids in vivo and in vitro: an overview</article-title>
          <source>Methods Enzymol</source>
          <date>
            <year>1992</year>
          </date>
          <fpage>403</fpage>
          <lpage>20</lpage>
          <volume>213</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Palozza</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Krinsky</surname>
              <given-names>NI</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Zornoff LAM,    Matsubara BB, Matsubara LS, Azevedo PS, Minicucci MF, Campana AO, et al. Beta-carotene    supplementation results in adverse ventricular remodeling after acute myocardial    infarction. Nutrition. 2006; 22: 146-51.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Beta-carotene supplementation results in adverse ventricular remodeling after acute myocardial infarction</article-title>
          <source>Nutrition</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>146</fpage>
          <lpage>51</lpage>
          <volume>22</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Zornoff</surname>
              <given-names>LAM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Matsubara</surname>
              <given-names>BB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Matsubara</surname>
              <given-names>LS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Azevedo</surname>
              <given-names>PS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Minicucci</surname>
              <given-names>MF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Campana</surname>
              <given-names>AO</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Paiva S A R,    Russell R M. Beta-carotene and other carotenoids as antioxidants. J Am Coll    Nutr. 1999; 18: 426-33.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Beta-carotene and other carotenoids as antioxidants</article-title>
          <source>J Am Coll Nutr</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>426</fpage>
          <lpage>33</lpage>
          <volume>18</volume>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Zornoff LAM,    Matsubara BB, Matsubara LS, Paiva SAR, Spadaro J. Early rather than delayed    administration of lisinopril protects the heart after myocardial infarction    in rats. Basic Res Cardiol. 2000; 95: 208-14.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Early rather than delayed administration of lisinopril protects the heart after myocardial infarction in rats</article-title>
          <source>Basic Res Cardiol</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>208</fpage>
          <lpage>14</lpage>
          <volume>95</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Zornoff</surname>
              <given-names>LAM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Matsubara</surname>
              <given-names>BB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Matsubara</surname>
              <given-names>LS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Paiva</surname>
              <given-names>SAR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Spadaro</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Sahn DJ, DeMaria    A, Kisslo J, Weyman AE. The Committee on M-mode standardization of the American    Society of Echocardiography. Recommendations regarding quantitation in M-mode    echocardiography: results of a survey of echocardiographic measurements. Circulation.    1978; 58: 1072-83.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The Committee on M-mode standardization of the American Society of Echocardiography. Recommendations regarding quantitation in M-mode echocardiography: results of a survey of echocardiographic measurements</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1978</year>
          </date>
          <fpage>1072</fpage>
          <lpage>83</lpage>
          <volume>58</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Sahn</surname>
              <given-names>DJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>DeMaria</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kisslo</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Weyman</surname>
              <given-names>AE</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. Solomon SD,    Greaves SC, Ryan M, Finn P, Pfeffer MA, Pfeffer JM. Temporal dissociation of    left ventricular function and remodeling following experimental myocardial infarction    in rats. J Card Fail. 1999; 5: 213-23.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Temporal dissociation of left ventricular function and remodeling following experimental myocardial infarction in rats</article-title>
          <source>J Card Fail</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>213</fpage>
          <lpage>23</lpage>
          <volume>5</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Solomon</surname>
              <given-names>SD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Greaves</surname>
              <given-names>SC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ryan</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Finn</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pfeffer</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pfeffer</surname>
              <given-names>JM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19. Zornoff LAM,    Paiva SAR, Matsubara BB, Matsubara LS, Spadaro J. Combination therapy with angiotensin    converting enzyme inhibition and AT1 receptor inhibitor on ventricular remodeling    after myocardial infarction in rats. J Cardiovasc Pharmacol Ther. 2000; 5: 203-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Combination therapy with angiotensin converting enzyme inhibition and AT1 receptor inhibitor on ventricular remodeling after myocardial infarction in rats</article-title>
          <source>J Cardiovasc Pharmacol Ther</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>203</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>5</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Zornoff</surname>
              <given-names>LAM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Paiva</surname>
              <given-names>SAR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Matsubara</surname>
              <given-names>BB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Matsubara</surname>
              <given-names>LS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Spadaro</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B20">
        <mixed-citation>20. Matsubara LS,    Matsubara BB, Okoshi MP, Cicogna AC, Janicki JS. Alterations in myocardial collagen    content affect rat papillary muscle function. Am J Physiol Heart Circ Physiol.    2000; 279: H1534-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Alterations in myocardial collagen content affect rat papillary muscle function</article-title>
          <source>Am J Physiol Heart Circ Physiol</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>H1534</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>279</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Matsubara</surname>
              <given-names>LS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Matsubara</surname>
              <given-names>BB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Okoshi</surname>
              <given-names>MP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cicogna</surname>
              <given-names>AC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Janicki</surname>
              <given-names>JS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B21">
        <mixed-citation>21. Diniz YS, Rocha    KK, Souza GA, Galhardi CM, Ebaid GM, Rodrigues HG, et al. Effects of N-acetylcysteine    on sucrose-rich diet-induced hyperglycaemia, dyslipidemia and oxidative stress    in rats. Eur J Pharmacol. 2006; 543: 151-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effects of N-acetylcysteine on sucrose-rich diet-induced hyperglycaemia, dyslipidemia and oxidative stress in rats</article-title>
          <source>Eur J Pharmacol</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>151</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <volume>543</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Diniz</surname>
              <given-names>YS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rocha</surname>
              <given-names>KK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Souza</surname>
              <given-names>GA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Galhardi</surname>
              <given-names>CM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ebaid</surname>
              <given-names>GM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rodrigues</surname>
              <given-names>HG</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B22">
        <mixed-citation>22. Janicki JS,    Matsubara BB. Myocardial collagen and left ventricular diastolic dysfunction.    In: Gaash W, LeWinter M. (eds.). Left ventricular diastolic dysfunction and    heart failure. Philadelphia: Lea &amp; Febiger; 1994. p. 125-40.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Left ventricular diastolic dysfunction and heart failure</source>
          <date>
            <year>1994</year>
          </date>
          <fpage>125</fpage>
          <lpage>40</lpage>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Janicki</surname>
              <given-names>JS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Matsubara</surname>
              <given-names>BB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gaash</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>LeWinter</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B23">
        <mixed-citation>23. Nagao A. Oxidative    conversion of carotenoides to retinoids and other products. J Nutr. 2004; 2:    37S-40.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Oxidative conversion of carotenoides to retinoids and other products</article-title>
          <source>J Nutr</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>37S</fpage>
          <lpage>40</lpage>
          <volume>2</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Nagao</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B24">
        <mixed-citation>24. Hill MF, Singal    PK. Right and left myocardial antioxidant responses during heart failure subsequent    to myocardial infarction. Circulation. 1997; 96: 2414-20.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Right and left myocardial antioxidant responses during heart failure subsequent to myocardial infarction</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>2414</fpage>
          <lpage>20</lpage>
          <volume>96</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hill</surname>
              <given-names>MF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Singal</surname>
              <given-names>PK</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B25">
        <mixed-citation>25. Bauer SF, Schwarz    K, Ruegg JC. Glutatione alters calcium responsiveness of cardiac skinned fibers.    Basic Res Cardiol. 1989; 84: 591-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Glutatione alters calcium responsiveness of cardiac skinned fibers</article-title>
          <source>Basic Res Cardiol</source>
          <date>
            <year>1989</year>
          </date>
          <fpage>591</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <volume>84</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bauer</surname>
              <given-names>SF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Schwarz</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ruegg</surname>
              <given-names>JC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Role of lipoperoxidation in the remodeling intensification induced by beta-carotene after infarction</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: The mechanisms involved in the biggest remodeling caused by the post-infarct beta-carotene are unknown. OBJECTIVE: To analyze the role of lipoperoxidation in the ventricular remodeling after infarct of the myocardium in rats supplemented with beta-carotene. METHODS: Rats were infarcted and divided into two groups: C (control) and BC (500mg/kg/regimen). After six months, echocardiogram and biochemical evaluation were performed. The t test was used, with 5% significance. RESULTS: The animals from BC group presented highest means of the diastolic (C = 1.57 &#177; 0.4 mm&#178;/g, BC = 2.09 &#177; 0.3 mm&#178;/g; p &lt; 0.001) and systolic (C = 1.05 &#177; 0.3 mm&#178;/g, BC = 1.61 &#177; 0.3 mm&#178;/g; p &lt; 0.001) areas of LV, which were adapted according to the rat's body weight. The systolic function of LV, evaluated by the area variation fraction, was lower in the animals supplemented with beta-carotene (C = 31.9 &#177; 9.3%, BC = 23.6 &#177; 5.1%; p = 0.006). The animals supplemented with beta-carotene presented higher values of the E/A relation (C = 2.7 &#177; 2.5, BC = 5.1 &#177; 2.8; p = 0.036). No differences were found between the groups concerning the cardiac levels of the GSH (C = 21 &#177; 8 nmol/mg of protein, BC = 37 &#177; 15 nmol/mg of protein; p = 0.086), GSSG (C = 0.4 (0.3-0.5) nmol/g of protein, BC = 0.8 (0.4-1.0; p = 0.19) of protein; p = 0.246) and lipoperoxides (C = 0.4 &#177; 0.2 nmol/mg of tissue, BC = 0.2 &#177; 0.1 nmol/mg of tissue; p = 0.086). CONCLUSION: The highest remodeling in infarcted rats supplemented with beta-carotene does not depend on the lipoperoxidation.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Ventricular function</kwd>
        <kwd>oxidative stress</kwd>
        <kwd>ventricular dilatation</kwd>
        <kwd>ventricular dysfunction, left</kwd>
        <kwd>ventricular remodeling</kwd>
        <kwd>beta-carotene</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ORIGINAL ARTICLE</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body2">
          <label>
            <bold>Role of lipoperoxidation in the remodeling intensification induced by beta-carotene after infarction</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Paula S. Azevedo<sup>I</sup>; Daniella R. Duarte<sup>I</sup>; Marcos F. Minicucci<sup>I</sup>; Beatriz B. Matsubara<sup>I</sup>; Luiz S. Matsubara<sup>I</sup>; Ros&#226;ngela Novo<sup>I</sup>; Ethel L. Novelli<sup>II</sup>; &#193;lvaro O. Campana<sup>I</sup>; Sergio A. R. Paiva<sup>I</sup>; Leonardo A. M. Zornoff<sup>I</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Departamento de Cl&#237;nica M&#233;dica - Faculdade de Medicina de Botucatu - UNESP, Botucatu, SP - Brazil</p>
      <p><sup>II</sup>Departamento de Bioqu&#237;mica - Instituto de Bioci&#234;ncias - UNESP<sup>2</sup>, Botucatu, SP - Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>SUMMARY</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND: </bold> The mechanisms involved in the biggest remodeling caused by the post-infarct beta-carotene are unknown.</p>
      <p><bold>OBJECTIVE:</bold> To analyze the role of lipoperoxidation in the ventricular remodeling after infarct of the myocardium in rats supplemented with beta-carotene.</p>
      <p><bold>METHODS:</bold> Rats were infarcted and divided into two groups: C (control) and BC (500mg/kg/regimen). After six months, echocardiogram and biochemical evaluation were performed. The t test was used, with 5% significance.</p>
      <p><bold>RESULTS:</bold> The animals from BC group presented highest means of the diastolic (C = 1.57 &#177; 0.4 mm<sup>2</sup>/g, BC = 2.09 &#177; 0.3 mm<sup>2</sup>/g; p &lt; 0.001) and systolic (C = 1.05 &#177; 0.3 mm<sup>2</sup>/g, BC = 1.61 &#177; 0.3 mm<sup>2</sup>/g; p &lt; 0.001) areas of LV, which were adapted according to the rat's body weight. The systolic function of LV, evaluated by the area variation fraction, was lower in the animals supplemented with beta-carotene (C = 31.9 &#177; 9.3%, BC = 23.6 &#177; 5.1%; p = 0.006). The animals supplemented with beta-carotene presented higher values of the E/A relation (C = 2.7 &#177; 2.5, BC = 5.1 &#177; 2.8; p = 0.036). No differences were found between the groups concerning the cardiac levels of the GSH (C = 21 &#177; 8 nmol/mg of protein, BC = 37 &#177; 15 nmol/mg of protein; p = 0.086), GSSG (C = 0.4 (0.3-0.5) nmol/g of protein, BC = 0.8 (0.4-1.0; p = 0.19) of protein; p = 0.246) and lipoperoxides (C = 0.4 &#177; 0.2 nmol/mg of tissue, BC = 0.2 &#177; 0.1 nmol/mg of tissue; p = 0.086).</p>
      <p><bold>CONCLUSION:</bold> The highest remodeling in infarcted rats supplemented with beta-carotene does not depend on the lipoperoxidation.</p>
      <p><bold>Key words:</bold> Ventricular function; oxidative stress; ventricular dilatation; ventricular dysfunction, left; ventricular remodeling; beta-carotene.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>After the acute myocardial infarction (AMI), some alterations may happen in the ventricular architecture, assaulting both the infarcted and non-infarcted region. It is accepted that the morphological changes may be reflection of cellular, molecular and interstitial cardiac alterations, which occur as a response to determined aggression. The set of these adaptations - which are clinically detected by changes in composition, mass, volume and cardiac geometry - is called myocardial remodeling<sup>1-4</sup>.</p>
      <p>The intensity of the ventricular remodeling process is directly associated with a worse prognosis, especially because the remodeling is related to the appearance and progression of ventricular dysfunction. Thus, several strategies have been used to prevent or diffuse the ventricular remodeling process after the AMI<sup>5-7</sup>.</p>
      <p>One of the main modulators of the remodeling process is the oxidative stress. Among other physiopathological mechanisms, one of the principal consequences of the oxidative stress is the lipoperoxidation. In this manner, it is accepted that the oxidative stress may be an inducer of cellular damages that alter functional and structural cardiac variables, participating in the physiopathology of cardiac insufficiency, which is secondary to a lot of impulses, including AMI<sup>8-11</sup>.</p>
      <p>Considering that the beta-carotene, for possessing the ability of slowing the reactive species of oxygen, is an antioxidant<sup>12,13</sup>, its supplementation could be beneficial after AMI. Thus, in a previous study of our laboratory, the supplementation effects of the beta-carotene in the ventricular remodeling process after AMI were evaluated. However, oppositely to the expected, the supplementation with beta-carotene resulted in intensification of the remodeling, followed by worsening of the cardiac function<sup>14</sup>. The mechanisms that are responsible for this phenomenon, however, have not been clarified yet. One of the accepted possibilities is that the beta-carotene, in a situation of great oxidative impulse, would stop practicing its antioxidant activity and start to present a pro-oxidant one<sup>15</sup>.</p>
      <p>The purpose of this study was to evaluate the participation of lipoperoxidation in the morphological and functional alterations in the cardiac parameters, induced by the supplementation of beta-carotene in infarcted rats.</p>
      <p>
        <bold>Material and methods</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Experimental groups</bold>
      </p>
      <p>The experimental protocol of the present work was approved by the Ethics Committee of Animal Trial of our institution, and it is in accordance with the Ethics Principles in Animal Trial adopted by <italic>Col&#233;gio Brasileiro de Experimenta&#231;&#227;o Animal</italic>.</p>
      <p>Male Wistar rats were used, weighing between 200 and 250 grams. The acute infarct was produced according to the previously described method<sup>16</sup>. Briefly, the rats (n = 120) were anaesthetized with ketamine hydrochloride (50mg/kg) and xylidine hydrochloride (1mg/kg) and, then, submitted to left lateral thoracotomy. During the experiment, the animals breathed spontaneously, with oxygen supplementation of 100% by catheter. After the exteriorization of the heart, the left atrium was separated and the left coronary artery was connected with a mononylon thread 5,00, between the outlet of the pulmonary artery and the left atrium. Later on, the heart was returned to the thorax, lungs were inflated with positive pressure and the thorax was closed by sutures with cotton 10.</p>
      <p>The animals were maintained in cages for recovery; fed with commercial ration and free access to water; with light control, in 12-hour cycles; temperature close to 25&#186;C and controlled humidity.</p>
      <p>After 48 hours of infarct, the animals were randomly divided into two groups: C group (n = 25), composed by infarcted animals which were fed with standard commercial ration; and BC group (n = 27), composed by infarcted animals which received a regimen supplemented with beta-carotene in a 500mg/kg/regimen dose. All the analyses were done by examiners without knowledge of the group of animals.</p>
      <p>
        <bold>Morphologic and functional evaluation by echocardiogram</bold>
      </p>
      <p>After six months of treatment, the surviving animals were anaesthetized with ketamine hydrochloride (50mg/kg) and xylidine hydrochloride (1mg/kg), for the echocardiographic study. After the tricotomy of the anterior region of the thorax, the animals were positioned in dorsal decubitus in calf chute specially projected, which allows a light left lateral rotation for the realization of the exam, using Philips equipment (model TDI 5500) endowed of a multifrequential electronic transducer up to 12 MHz. The evaluation of the mitral and aortic transvalvar flows was accomplished with the same transducer, functioning in 5.0 MHz. The measures of the cardiac structures were carried out in monodimensional images that were obtained through the ultrasound sheaf guided by the bidimensional image in the parasternal lower axle position. The image of the left ventricular cavity was obtained by positioning the cursor of M-mode between the papilar muscles, right below the mitral valve plan. The images of the aortic and left atrium were obtained from the parasternal lower axle position, with the M-mode cursor, positioned in the level of the aortic valve. The record of the monodimensional image (velocity: 100 mm/s) was carried out by a printer, model UP-890MD of Sony Co. All the measures were made according to recommendations of the American Society of Echocardiography<sup>17</sup>, which were already validated in the infarcted rats model<sup>18</sup>. The left ventricular diastolic dimension (LVDD) and the thickness of the left ventricle posterior wall (LVPW) were measured concomitantly to the maximum diameter of the cavity. The LV systolic dimension (LVSD) was measured in the moment of the maximum systolic excursion of the posterior cavity wall. The diastolic (DA) and systolic (SA) areas of LV were measured in the bidimensional mode by planimetry in two parasternal planes: long and minor axle. The LV systolic function was evaluated by calculating the area variation fraction (ACF = DA-SA/DA x 100)<sup>18</sup>, obtained by the mean of values of both axles. The diastolic transmitral flow (waves E and A) was attained with the transducer in the apical position of four chambers. The measures of the flows were accomplished directly in the monitor of the echocardiograph.</p>
      <p>
        <bold>Morphometric study</bold>
      </p>
      <p>After the echocardiographic study, the animals were sacrificed with pentobarbital; their hearts were removed, dissected and the left and right ventricles, including the interventricular septum, were separated and weighted.</p>
      <p>Cardiac tissue samples were settled in a 10% solution of formalin within a 48-hour period, according to an already described method<sup>19,20</sup>. The histological cuts were bleached in a flake with solution of hematoxylin-eosin (HE) for the gauging of areas of the oblique section of myocytes, engaging the microscope LEICA DM LS binded to a video camera, which sends digital images to a computer endowed of the image analysis program Image Pro-plus (Media Cybernetics, Silver Spring, Maryland, USA). About 50 to 70 cells were measured per ventricle analyzed. The selected myocytes were sectioned transversally, and presented round shape and visible core in the center of the cell. This care aimed at unifying at most the set of myocytes of different groups. The mean sectioned areas obtained for each group were used as indicators of the cell size.</p>
      <p>Flakes with coronary histological cuts of 6 micras - freshed by the Picro Sirius red technique, specific for the collagen visualization - were done for evaluating the interstice of the myocardium of LV. The microscopic reading was made through the microscope LEICA DM LS joined to a video camera, which sends digital images to a computer endowed of the image analysis program named Image Pro-plus (Media Cyberetics, Silver Spring, Maryland, USA).</p>
      <p>
        <bold>Lipoperoxidation</bold>
      </p>
      <p>For a biochemical evaluation, level dosages of reduced (GSH) and oxidized glutathione (GSSH), relation between GSH/GSSG and lipoperoxides were performed according to an already standardized technique<sup>21</sup>. The dosages were performed in the liver and heart.</p>
      <p>
        <bold>Statistical analysis</bold>
      </p>
      <p>As the data presented a normal distribution, the comparisons were made through the Student's t test. Data were expressed as mean &#177; standard deviation. For the relation GSH/GSSG, they are expressed in median and interquartile interval, and analyzed by means of Mann-Whitney's test. The significance level was 5%. Statistical analysis was accomplished through the program SigmaStat for Windows v2.03 (SPSS Inc, Chicago, IL).</p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>In the end of the study, 13 control animals and 15 animals supplemented with beta-carotene survived to the six-month period (p &gt; 0.05).</p>
      <p>The results of the echocardiographic study are shown in <xref ref-type="table" rid="t1-body2">Table 1</xref>. The cardiac frequency was statistically higher in the animals supplemented with beta-carotene (C = 248 &#177; 31 bpm, BC = 281 &#177; 40 bpm; p = 0.025). The BC animals presented higher values of the DSLV, adjusted to the rat's body weight (C = 20.5 &#177; 3.4 mm/g, BC = 23.8 &#177; 3.8 mm/g; p = 0.025), and lower values of the PWDT (C = 1.4 &#177; 0.2 mm, BC = 1.2 &#177; 0.2 mm; p = 0.041), in comparison to the control animals. The animals from BC group presented higher means of the diastolic (C = 1.57 &#177; 0.4 mm<sup>2</sup>/g, BC = 2.09 &#177; 0.3 mm<sup>2</sup>/g; p &lt; 0.001) and systolic (C = 1.05 &#177; 0.3 mm<sup>2</sup>/g, BC = 1.61 &#177; 0.3 mm<sup>2</sup>/g; p &lt; 0.001) areas of LV, adjusted to the rat's body weight, in comparison to the control animals. The systolic function of LV, evaluated by the area variation fraction, was lower in the animals supplemented with beta-carotene (C = 31.9 &#177; 9.3%, BC = 23.6 &#177; 5.1%; p = 0.006). In relation to the diastolic function, the animals supplemented with beta-carotene presented higher values of the E/A relation than the control animals (C = 2.7 &#177; 2.5, BC = 5.1 &#177; 2.8; p = 0.036). Considering the other morphometric variables, no differences were observed between groups.</p>
      <table-wrap id="t1-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-01-0034-00007-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>The results of the morphometric study are shown in <xref ref-type="table" rid="t2-body2">table 2</xref>. The supplementation with beta-carotene resulted in a bigger weight of RV, adjusted to the body weight (C = 0.7 &#177; 0.4 mg/g, BC = 1.1 &#177; 0.3 mg/g; p = 0.034). No differences, concerning the other analyzed variables, were observed (p &gt; 0.05).</p>
      <table-wrap id="t2-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-01-0034-00007-gt02-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>Concerning the biochemical dosages, no differences were found between the groups as the hepatic levels of GSH (C = 17 &#177; 7 nmol/mg of protein, BC = 27 &#177; 14 nmol/mg of protein; p = 0.250); GSSG (C = 0.3 &#177; 0.1 nmol/g of protein, BC = 0.4 &#177; 0.2 nmol/g of protein; p = 0.246); GSH/GSSG (C = 4377 (2738-8249), BC = 2012 (1116-4488); p = 0.286) and lipoperoxidation (C = 0.3 &#177; 0.1 nmol/mg of tissue, BC = 0.2 &#177; 0.1 nmol/mg of tissue; p = 0.159). Likewise, concerning the cardiac levels of GSH, no differences were found between the groups (C = 21 &#177; 8 nmol/mg of protein, BC = 37 &#177;15 nmol/mg of protein; p = 0.086); GSSG (C = 0.4 (0.3-0.5) nmol/g of protein, BC = 0.8 (0.4-1.0; p = 0.19) of protein; p = 0.246); GSH/GSSG (C = 56 &#177;7, BC = 53 &#177; 14; p = 0.709) and lipoperoxides (C = 0.4 &#177; 0.2 nmol/mg of tissue, BC = 0.2 &#177; 0.1 nmol/mg of tissue; p = 0.086).</p>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>The objective of this study was to analyze the participation of lipoperoxidation in the process of ventricular remodeling after acute myocardial infarction in rats supplemented with beta-carotene. Our study confirmed that the supplementation with beta-carotene intensifies the cardiac remodeling post-AMI. However, in contrast to the expected, worsening of the remodeling does not seem to depend on lipoperoxidation.</p>
      <p>The first aspect to be considered refers to the fact that our study has confirmed the previously reported findings related to the supplementation effects' of beta-carotene in the ventricular remodeling process after AMI<sup>14</sup>. In fact, the beta-carotene supplementation resulted in an increase of the ventricular diameters, both systolic and diastolic, indicating worsening of the left ventricular remodeling process. The increase of the ventricular cavity was accompanied by the decrease of the thickness of the LV posterior wall. This fact, associated with the non-increase of the myocyte's sectional area, may suggest that the beta-carotene supplementation results in cellular growth with eccentric standard.</p>
      <p>The second important aspect of our study is associated with the concept that the cardiac remodeling results, unchangeably, in a progressive fall of the systolic ventricular function. Initially, as a consequence of the cellular growth, the remodeling may contribute to the maintenance or repairment of the cardiac function. Chronically, however, there are biochemical, genetic and structural variations that will result in a progressive systolic ventricular dysfunction<sup>2-4</sup>. According to this idea, in the rats supplemented with beta-carotene, this remodeling process was accompanied by the fall of area variation fraction. Other indirect signals of ventricular dysfunction were found in animals supplemented with beta-carotene, such as the increase of cardiac frequency and the right ventricle hypertrophy. It is interesting to notice that alterations in the diastolic function were identified in this study. The increase of the E/A relation was interpreted as a restrictive standard of ventricular fulfillment, characterizing severe diastolic function. The fact that the supplemented animals presented tendency to higher values of the left atrium reinforce this interpretation. Other interesting fact is that no differences concerning the interstitial collagen content were found. Considering that the collagen is an important modulator of the diastolic function<sup>22</sup>, the results herein presented suggest that other modulating factors of the diastolic function may have been affected by the treatment with beta-carotene.</p>
      <p>The third aspect to be considered is that the responsible mechanisms for intensifying the cardiac remodeling process with the supplementation of beta-carotene are not known. One of the possible mechanisms is related to the lipoperoxidation, since, as already said, the beta-carotene, in situations of great oxidative impulse, can stop exerting its antioxidant activity and could start to present pro-oxidant activity<sup>15</sup>. Another proposed mechanism is that the beta-carotene can induce the cytochrome P450 expression and, thus, increase the catabolism of the retinoic acid, which is an important modulator of the cardiac remodeling<sup>23</sup>.</p>
      <p>With regard to the oxidative stress, it is known that the reactivated species of oxygen are constantly produced in the organism. The potential damages caused by this production are counterbalanced by the action of the antioxidant defense systems. Among the antioxidant defenses, the enzymatic systems can be emphasized, with the participation, for example, of the GSH and GSSG; and the non-enzymatic systems, with the participation of vitamins, among others. When the balance between the oxidant impulse and the antioxidant defenses is broken, a condition named oxidative stress is established<sup>8-11</sup>. One of the main consequences of the oxidative stress would be the lipoperoxidation. Thus, both the relation GSH/GSSG and the lipoperoxide levels could evaluate the presence or intensity of the oxidative stress<sup>24,25</sup>.</p>
      <p>Contrarily to our original hypothesis, the supplementation of beta-carotene did not modify the variables that evaluated the lipoperoxidation. In fact, the relation GSH/GSSG, and the levels of GSH, GSSG and lipoperoxides of the group supplemented with beta-carotene were not different from the infarcted animals without supplementation. It should be considered that the concentrations of GSH and GSSG and their association indicate how much of the GSH was used to preserve the antioxidant/oxidant equilibrium. So, the GSH is converted into GSSG to stop the action of the reactive species in the organism. Since there were no differences in the concentrations of GSH, GSSG and in its relation, our results did not confirm the possible pro-oxidant activity of the beta-carotene. On the contrary, as the beta-carotene itself can only present antioxidant effect, there should be no need of consuming GSH, forming GSSG to keep the redox balance. Therefore, if we consider that, despite these factors, there was a consistent intensification of the cardiac remodeling with beta-carotene, it may be suggested that the lipoperoxidation probably did not participate in the enhancement of the ventricular remodeling.</p>
      <p>It is important to stand out that our study, by methodological characteristics available at that moment, evaluated only the participation of lipoperoxidation and systems related directly to it. We should consider, however, that the participation of the oxidative stress in the enhancement of the remodeling must not be discarded only by the absence of lipoperoxidation increase, since other producer systems of free radicals of oxygen may be acting, for example, the NADPH-oxidase and thioredoxin systems. Hence, the mechanisms responsible for the deleterious action of beta-carotene, in this model, remain to be determined.</p>
      <p>In conclusion, the set of our data suggests that the greatest remodeling in infarcted animals and animals supplemented with beta-carotene does not depend on the lipoperoxidation.</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>This study was partially funded by FAPESP.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This study is not associated with any post-graduation program.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Rol de la lipoperoxidaci&#243;n en la intensificaci&#243;n de la remodelaci&#243;n ocasionada por el betacaroteno tras infarto</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: Los mecanismos implicados en la mayor remodelaci&#243;n ocasionada por betacaroteno tras el infarto son desconocidos. OBJETIVO: Analizar el rol que juega la lipoperoxidaci&#243;n en la remodelaci&#243;n ventricular tras el infarto de miocardio, en ratas suplementadas con betacaroteno. M&#201;TODOS: Se hab&#237;a inducido a un infarto a las ratas y se las distribuy&#243; en grupos: C (control) y BC (500mg/kg/dieta). Tras seis meses, se realizaron ecocardiograma y evaluaci&#243;n bioqu&#237;mica. Utilizamos la prueba t, con significancia del 5%. RESULTADOS: Los animales del grupo BC presentaron mayores promedios de las &#225;reas diast&#243;licas (C = 1,57 &#177; 0,4 mm&#178;/g, BC = 2,09 &#177; 0,3 mm&#178;/g; p &lt; 0,001) y sist&#243;licas (C = 1,05 &#177; 0,3 mm&#178;/g, BC = 1,61 &#177; 0,3 mm&#178;/g; p &lt; 0,001) del VI, ajustadas al peso corporal de la rata. La funci&#243;n sist&#243;lica del VI, evaluada por la fracci&#243;n de variaci&#243;n de &#225;rea, fue menor en los animales suplementados con betacaroteno (C = 31,9 &#177; 9,3 %, BC = 23,6 &#177; 5,1 %; p = 0,006). Los animales suplementados con betacaroteno presentaron valores mayores de la relaci&#243;n E/A (C = 2,7 &#177; 2,5, BC = 5,1 &#177; 2,8; p = 0,036). No se encontraron diferencias entre los grupos con relaci&#243;n a los niveles cardiacos de GSH (C = 21 &#177; 8 nmol/mg de prote&#237;na, BC = 37 &#177;15 nmol/mg de prote&#237;na; p = 0,086), GSSG (C = 0,4 (0,3-0,5) nmol/g de prote&#237;na, BC = 0,8 (0,4-1,0; p = 0,19) de prote&#237;na; p = 0,246) y lipoper&#243;xidos (C = 0,4 &#177; 0,2 nmol/mg de tejido, BC = 0,2 &#177; 0,1 nmol/mg de tejido; p = 0,086). CONCLUSI&#211;N: La mayor remodelaci&#243;n en animales infartados y suplementados con betacaroteno no depende de la lipoperoxidaci&#243;n.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Funci&#243;n ventricular</kwd>
        <kwd>estr&#233;s oxidativo</kwd>
        <kwd>disfunci&#243;n ventricular izquierda</kwd>
        <kwd>remodelaci&#243;n ventricular</kwd>
        <kwd>betacaroteno</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body3">
          <label>
            <bold>Rol de la lipoperoxidaci&#243;n en la intensificaci&#243;n de la remodelaci&#243;n ocasionada por el betacaroteno tras infarto</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Paula S. Azevedo<sup>I</sup>; Daniella R. Duarte<sup>II</sup>; Marcos F. Minicucci<sup>I</sup>; Beatriz B. Matsubara<sup>I</sup>; Luiz S. Matsubara<sup>I</sup>; Ros&#226;ngela Novo<sup>I</sup>; Ethel L. Novelli<sup>II</sup>; &#193;lvaro O. Campana<sup>I</sup>; Sergio A. R. Paiva<sup>I</sup>: Leonardo A. M. Zornoff<sup>I</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Departamento de Cl&#237;nica M&#233;dica - Faculdade de Medicina de Botucatu - UNESP, Botucatu, SP - Brasil</p>
      <p><sup>II</sup>Departamento de Bioqu&#237;mica - Instituto de Bioci&#234;ncias - UNESP</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> Los mecanismos implicados en la mayor remodelaci&#243;n ocasionada por betacaroteno tras el infarto son desconocidos.</p>
      <p><bold>OBJETIVO:</bold> Analizar el rol que juega la lipoperoxidaci&#243;n en la remodelaci&#243;n ventricular tras el infarto de miocardio, en ratas suplementadas con betacaroteno.</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Se hab&#237;a inducido a un infarto a las ratas y se las distribuy&#243; en grupos: C (control) y BC (500mg/kg/dieta). Tras seis meses, se realizaron ecocardiograma y evaluaci&#243;n bioqu&#237;mica. Utilizamos la prueba t, con significancia del 5%.</p>
      <p><bold>RESULTADOS:</bold> Los animales del grupo BC presentaron mayores promedios de las &#225;reas diast&#243;licas (C = 1,57 &#177; 0,4 mm<sup>2</sup>/g, BC = 2,09 &#177; 0,3 mm<sup>2</sup>/g; p &lt; 0,001) y sist&#243;licas (C = 1,05 &#177; 0,3 mm<sup>2</sup>/g, BC = 1,61 &#177; 0,3 mm<sup>2</sup>/g; p &lt; 0,001) del VI, ajustadas al peso corporal de la rata. La funci&#243;n sist&#243;lica del VI, evaluada por la fracci&#243;n de variaci&#243;n de &#225;rea, fue menor en los animales suplementados con betacaroteno (C = 31,9 &#177; 9,3 %, BC = 23,6 &#177; 5,1 %; p = 0,006). Los animales suplementados con betacaroteno presentaron valores mayores de la relaci&#243;n E/A (C = 2,7 &#177; 2,5, BC = 5,1 &#177; 2,8; p = 0,036). No se encontraron diferencias entre los grupos con relaci&#243;n a los niveles cardiacos de GSH (C = 21 &#177; 8 nmol/mg de prote&#237;na, BC = 37 &#177;15 nmol/mg de prote&#237;na; p = 0,086), GSSG (C = 0,4 (0,3-0,5) nmol/g de prote&#237;na, BC = 0,8 (0,4-1,0; p = 0,19) de prote&#237;na; p = 0,246) y lipoper&#243;xidos (C = 0,4 &#177; 0,2 nmol/mg de tejido, BC = 0,2 &#177; 0,1 nmol/mg de tejido; p = 0,086).</p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N:</bold> La mayor remodelaci&#243;n en animales infartados y suplementados con betacaroteno no depende de la lipoperoxidaci&#243;n.</p>
      <p><bold>Palabras-clave: </bold> Funci&#243;n ventricular, estr&#233;s oxidativo, disfunci&#243;n ventricular izquierda, remodelaci&#243;n ventricular, betacaroteno</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Tras el infarto agudo de miocardio (IAM), pueden ocurrir cambios de la arquitectura ventricular, implicando tanto la regi&#243;n infartada como la no infartada. Se acepta que las alteraciones morfol&#243;gicas sean el reflejo de cambios celulares, moleculares e intersticiales cardiacos, que ocurren como respuesta a la determinada agresi&#243;n. Al conjunto de esas adaptaciones -que se detectan cl&#237;nicamente por alteraciones en la composici&#243;n, masa, volumen y geometr&#237;a cardiaca-, se le denomina remodelaci&#243;n mioc&#225;rdica<sup>1-4</sup>.</p>
      <p>La intensidad del proceso de remodelaci&#243;n ventricular est&#225; directamente asociada a un peor pron&#243;stico, principalmente porque la remodelaci&#243;n est&#225; relacionada al surgimiento y a la progresi&#243;n de la disfunci&#243;n ventricular. As&#237;, innumeras estrategias han sido utilizadas para prevenir o atenuar el proceso de remodelaci&#243;n ventricular tras el IAM<sup>5-7</sup>.</p>
      <p>Uno de los principales moduladores del proceso de remodelaci&#243;n es el estr&#233;s oxidativo. Entre otros mecanismos fisiopatol&#243;gicos, una de las principales consecuencias del estr&#233;s oxidativo es la lipoperoxidaci&#243;n. As&#237;, se acepta que el estr&#233;s oxidativo pueda ser un inductor de da&#241;os celulares que alteran variables funcionales y estructurales cardiacas, participando de la fisiopatolog&#237;a de la insuficiencia cardiaca secundaria a diversos est&#237;mulos, incluso el IAM<sup>8-11</sup>.</p>
      <p>Teniendo en cuenta que el betacaroteno, por poseer la habilidad de inactivar las especies reactivas de ox&#237;geno, se lo consideran como un antioxidante<sup>12,13</sup>, la suplementaci&#243;n de betacaroteno podr&#237;a ser ben&#233;fica tras el IAM. De esa manera, en un trabajo anterior de nuestro laboratorio, se evaluaron los efectos de la suplementaci&#243;n de betacaroteno en el proceso de remodelaci&#243;n ventricular tras el IAM. En contrario al esperado, sin embargo, la suplementaci&#243;n con betacaroteno result&#243; en intensificaci&#243;n de la remodelaci&#243;n, seguida por empeoramiento de la funci&#243;n cardiaca<sup>14</sup>. Los mecanismos responsables de ese fen&#243;meno, sin embargo, todav&#237;a no est&#225;n aclarados. Una de las posibilidades ser&#237;a que el betacaroteno, en situaci&#243;n de grande est&#237;mulo oxidativo, dejar&#237;a de ejercer actividad antioxidante y pasar&#237;a a presentar actividad prooxidante<sup>15</sup>.</p>
      <p>Por el expuesto, este trabajo tuvo por objeto evaluar la participaci&#243;n de la lipoperoxidaci&#243;n en las alteraciones morfol&#243;gicas y funcionales cardiacas, inducidas por la suplementaci&#243;n de betacaroteno en ratas infartadas.</p>
      <p>
        <bold>Material y m&#233;todos</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Grupos experimentales</bold>
      </p>
      <p>La Comisi&#243;n de &#201;tica en Experimentaci&#243;n Animal de nuestra instituci&#243;n aprob&#243; el protocolo experimental del presente trabajo, estando de acuerdo con los Principios &#201;ticos en la Experimentaci&#243;n Animal adoptado por el Colegio Brasile&#241;o de Experimentaci&#243;n Animal.</p>
      <p>Se utilizaron ratas Wistar machos, pesando entre 200 y 250 gramos. E infarto agudo se produjo de acuerdo con el m&#233;todo previamente descrito<sup>16</sup>. En resumen, las ratas (n=120) se anestesiaron con clorhidrato de ketamina (50mg/ kg) y clorhidrato de xilidino (1mg/kg), y se sometieron a la toracotom&#237;a lateral izquierda. Durante el experimento, los animales respiraron espont&#225;neamente, con suplementaci&#243;n de ox&#237;geno a un 100%, ofertado por cat&#233;ter. Tras la exteriorizaci&#243;n del coraz&#243;n, se apart&#243; el atrio izquierdo y la arteria coronaria izquierda se lig&#243; con mono nylon 5.00, entre la salida de la arteria pulmonar y el atrio izquierdo. Acto seguido, se retorn&#243; el coraz&#243;n al t&#243;rax, los pulmones se inflaron con presi&#243;n positiva y el t&#243;rax se cerr&#243; por suturas de algod&#243;n 10.</p>
      <p>Los animales se los mantuvieron en jaulas para recuperaci&#243;n; alimentados con raci&#243;n comercial est&#225;ndar y libre acceso a agua; con control de luz, ciclos de 12 horas; temperatura de aproximadamente 25<sup>0</sup>C y humedad controlada.</p>
      <p>Tras 48 horas del infarto, los animales se dividieron de modo aleatorio en dos grupos: grupo C (n = 25), conformado por los animales infartados alimentados con raci&#243;n comercial est&#225;ndar; y grupo BC (n = 27), conformado por los animales infartados que recibieron dieta suplementada con betacaroteno en la dosis de 500mg/kg/dieta. Todos los an&#225;lisis se llevaron a cabo por examinadores sin conocimiento de los grupos de los animales.</p>
      <p>
        <bold>Evaluaci&#243;n morfol&#243;gica y funcional por el ecocardiograma</bold>
      </p>
      <p>Tras seis meses de tratamiento, los animales supervivientes se anestesiaron con clorhidrato de ketamina (50mg/kg) y clorhidrato de xilidino (1mg/kg), para el estudio ecocardiogr&#225;fico. Luego de la tricotom&#237;a de la regi&#243;n anterior del t&#243;rax, los animales se posicionaran en dec&#250;bito dorsal en canaleta especialmente proyectada, que permite la leve rotaci&#243;n lateral izquierda para efectuar el examen, utiliz&#225;ndose equipamiento de Philips (modelo TDI 5500) dotado de transductor electr&#243;nico multifrecuencial hasta 12 MHz. La evaluaci&#243;n de los flujos transvalvulares mitral y a&#243;rtico se realiz&#243; con el mismo transductor operando en 5,0 MHz. Las mediciones de las estructuras cardiacas se efectuaron en las im&#225;genes monodimensionales, obtenidas con el haz de ultrasonido orientado por la imagen bidimensional, en la posici&#243;n paraesternal eje menor. La imagen de la cavidad ventricular izquierda se obtuvo posicionando el cursor del modo-M entre los m&#250;sculos papilares, justo abajo del plan de la v&#225;lvula mitral. Las im&#225;genes de la aorta y del atrio izquierdo se obtuvieron en la posici&#243;n paraesternal eje menor, con el cursor del modo-M posicionado al nivel de la v&#225;lvula a&#243;rtica. El registro de la imagen monodimensional (velocidad: 100 mm/s) se realiz&#243; por medio de la impresora modelo UP-890MD de la Sony Co. Todas las mediciones se efectuaron de acuerdo con las recomendaciones de la <italic>American Society of Echocardiography</italic><sup>17</sup>, ya validadas en el modelo de ratas infartadas<sup>18</sup>. El di&#225;metro diast&#243;lico del ventr&#237;culo izquierdo (DDVI) y el espesor de la pared posterior del VI (EDVI) se midieron al momento correspondiente al di&#225;metro m&#225;ximo de la cavidad. El di&#225;metro sist&#243;lico del VI (DSVI) se midi&#243; al momento de la excursi&#243;n sist&#243;lica m&#225;xima de la pared posterior de la cavidad. Las &#225;reas diast&#243;licas (AD) y sist&#243;licas (AS) del VI se midieron al modo bidimensional, por medio de planimetr&#237;a, en dos l&#237;neas paraesternales: eje largo y eje menor. La funci&#243;n sist&#243;lica del VI se evalu&#243; calcul&#225;ndose la fracci&#243;n de variaci&#243;n de &#225;rea (FVA = AD-AS/AD x 100)<sup>18</sup>, obtenida por el promedio de los valores de los dos ejes. El flujo diast&#243;lico transmitral (ondas E y A) se obtuvo con el transductor en la posici&#243;n apical de cuatro c&#225;maras. Las mediciones referentes a los flujos se realizaron directamente en el monitor del ecocardi&#243;grafo.</p>
      <p>
        <bold>Estudio morfom&#233;trico</bold>
      </p>
      <p>Tras el estudio ecocardiogr&#225;fico, a los animales se les sacrificaron con pentobarbital; se les sacaron los corazones, se los disecaron y los ventr&#237;culos derechos e izquierdo, incluyendo el septo interventricular, se los apartaron y los pesaron.</p>
      <p>Muestras de tejido cardiaco se fijaron en soluci&#243;n de formol al 10% por per&#237;odo de 48 horas, seg&#250;n m&#233;todo ya descrito<sup>19,20</sup>. Los cortes histol&#243;gicos se colorearon en l&#225;mina con soluci&#243;n de Hematoxilina-Eosina (HE) para evaluaci&#243;n de &#225;reas de la secci&#243;n transversa de los miocitos, emple&#225;ndose microscopio LEICA DM LS acoplado a una c&#225;mara de video, que env&#237;a im&#225;genes digitales a un computador dotado del programa de an&#225;lisis de im&#225;genes Image Pro-plus (<italic>Media Cybernetics, Silver Spring, Maryland, EE.UU</italic>). Se cuantificaron de 50 a 70 c&#233;lulas por ventr&#237;culo analizado. Los miocitos seleccionados estaban seccionados transversalmente, presentaban forma redonda y n&#250;cleo visible al centro de la c&#233;lula. Ese cuidado busc&#243; uniformizar al m&#225;ximo el conjunto de miocitos de los diferentes grupos. Las &#225;reas seccionales promedios obtenidas para cada grupo se emplearon como indicadores del tama&#241;o celular.</p>
      <p>Se efectuaron l&#225;minas con cortes histol&#243;gicos coronales de 6 micras -coloreados con la t&#233;cnica de Picro Sirius <italic>red</italic>, espec&#237;ficos para visualizaci&#243;n de col&#225;geno-, para evaluar el intersticio del miocardio del VI. La lectura se llev&#243; a cabo utiliz&#225;ndose microscopio LEICA DM LS acoplado a una c&#225;mara de video, que env&#237;a im&#225;genes digitales a un computador dotado del programa de an&#225;lisis de im&#225;genes Image Pr&#243;-plus (<italic>Media Cyberetics, Silver Spring, Maryland, EE.UU</italic>).</p>
      <p>
        <bold>Lipoperoxidaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Para evaluaci&#243;n bioqu&#237;mica, se realizaron dosificaciones de los niveles de glutationa reducida (GSH), glutationa oxidada (GSSH), relaci&#243;n GSH/GSSG y lipoper&#243;xidos, seg&#250;n t&#233;cnica ya estandarizada<sup>21</sup>. Las dosificaciones se efectuaron en el h&#237;gado y en el coraz&#243;n.</p>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis estad&#237;stico</bold>
      </p>
      <p>Teniendo en cuenta que los datos presentaron distribuci&#243;n normal, las comparaciones se efectuaron con la prueba t de Student. Los datos se expresaron en promedio &#177; desviaci&#243;n est&#225;ndar. Para la relaci&#243;n GSH/GSSG, los datos est&#225;n expresados en mediana e intervalo intercuartil y se analizaron con la prueba de Mann-Whitney. El nivel de significancia fue del 5%. Los an&#225;lisis estad&#237;sticos se hicieron con el programa SigmaStat <italic>for</italic> Windows v2.03 (<italic>SPSS Inc, Chicago, IL</italic>).</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>Al final del estudio, 13 animales control y 15 animales suplementados con betacaroteno supervivieron al per&#237;odo de seis meses (p &gt; 0,05).</p>
      <p>Los resultados del estudio ecocardiogr&#225;fico est&#225;n en la <xref ref-type="table" rid="t1-body3">Tabla 1</xref>. La frecuencia cardiaca result&#243; estad&#237;sticamente mayor en los animales suplementados con betacaroteno (C = 248 &#177; 31 lpm, BC = 281 &#177; 40 lpm; p = 0,025). Los animales BC presentaron valores mayores del DDVI, ajustados al peso corporal de la rata (C = 20,5 &#177; 3,4 mm/g, BC = 23,8 &#177; 3,8 mm/g; p = 0,025), y valores menores de EDPP (C = 1,4 &#177; 0,2 mm, BC = 1,2 &#177; 0,2 mm; p = 0,041), con relaci&#243;n a los animales control. Los animales del grupo BC presentaron mayores promedios de las &#225;reas diast&#243;licas (C = 1,57 &#177; 0,4 mm<sup>2</sup>/g, BC = 2,09 &#177; 0,3 mm<sup>2</sup>/g; p &lt; 0,001) y sist&#243;licas (C = 1,05 &#177; 0,3 mm<sup>2</sup>/g, BC = 1,61 &#177; 0,3 mm<sup>2</sup>/g; p &lt; 0,001) del VI, ajustadas al peso corporal de la rata, con relaci&#243;n a los animales control. La funci&#243;n sist&#243;lica del VI, evaluada por la fracci&#243;n de variaci&#243;n de &#225;rea, fue menor en los animales suplementados con betacaroteno (C = 31,9 &#177; 9,3%, BC = 23,6 &#177; 5,1%; p = 0,006). Con relaci&#243;n a la funci&#243;n diast&#243;lica, los animales suplementados con betacaroteno presentaron valores mayores de la relaci&#243;n E/A que los animales control (C = 2,7 &#177; 2,5, BC = 5,1 &#177; 2,8; p = 0,036). Teniendo en cuenta las otras variables morfom&#233;tricas, no se observaron diferencias entre los dos grupos.</p>
      <table-wrap id="t1-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-01-0034-00007-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>Los resultados del estudio morfom&#233;trico est&#225;n en la <xref ref-type="table" rid="t2-body3">Tabla 2</xref>. La suplementaci&#243;n con betacaroteno result&#243; en mayor peso del VD, ajustado al peso corporal (C = 0,7 &#177; 0,4 mg/g, BC = 1,1 &#177; 0,3 mg/g; p = 0,034). No se observaron diferencias con relaci&#243;n a las otras variables analizadas (p &gt; 0,05).</p>
      <table-wrap id="t2-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-01-0034-00007-gt02-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>Con relaci&#243;n a las dosificaciones bioqu&#237;micas, no se encontraron distinciones entre los grupos en cuanto a los niveles hep&#225;ticos de GSH (C = 17 &#177; 7 nmol/mg de prote&#237;na, BC = 27 &#177; 14 nmol/mg de prote&#237;na; p = 0,250); GSSG (C = 0,3 &#177; 0,1 nmol/g de prote&#237;na, BC = 0,4 &#177; 0,2 nmol/g de prote&#237;na; p = 0,246); GSH/GSSG (C = 4377 (2738-8249), BC = 2012 (1116-4488); p = 0,286) y lipoper&#243;xidos (C = 0,3 &#177; 0,1 nmol/mg de tejido, BC = 0,2 &#177; 0,1 nmol/mg de tejido; p = 0,159). De igual modo, no se encontraron diferencias entre los grupos respecto a los niveles cardiacos de GSH (C = 21 &#177; 8 nmol/mg de prote&#237;na, BC = 37 &#177;15 nmol/mg de prote&#237;na; p = 0,086); GSSG (C = 0,4 (0,3-0,5) nmol/g de prote&#237;na, BC = 0,8 (0,4-1,0; p = 0,19) de prote&#237;na; p = 0,246); GSH/GSSG (C = 56 &#177;7, BC = 53 &#177; 14; p = 0,709) y lipoper&#243;xidos (C = 0,4 &#177; 0,2 nmol/mg de tejido, BC = 0,2 &#177; 0,1 nmol/mg de tejido; p = 0,086).</p>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Este trabajo tuvo como objeto analizar la participaci&#243;n de la lipoperoxidaci&#243;n en el proceso de la remodelaci&#243;n ventricular, tras el Infarto de miocardio, en ratas suplementadas con betacaroteno. Nuestro trabajo confirm&#243; que la suplementaci&#243;n de betacaroteno intensifica la remodelaci&#243;n cardiaca post IAM. Sin embargo, contrariamente al esperado, el empeoramiento de la remodelaci&#243;n no parece ser dependiente de la lipoperoxidaci&#243;n.</p>
      <p>El primer aspecto a tenerse en cuenta se refiere al hecho de que nuestro trabajo confirm&#243; los hallazgos relatados previamente con relaci&#243;n a los efectos de la suplementaci&#243;n del betacaroteno en el proceso de remodelaci&#243;n ventricular tras el IAM<sup>14</sup>. De hecho, la suplementaci&#243;n del betacaroteno result&#243; en aumento de los di&#225;metros ventriculares, tanto sist&#243;lico como diast&#243;lico, indicando empeoramiento del proceso de remodelaci&#243;n ventricular izquierdo. Junto al aumento de la cavidad ventricular se sigui&#243; la disminuci&#243;n del espesor de la pared posterior del VI. Ese hecho, asociado al no aumento del &#225;rea seccional del miocito, puede sugerir que la suplementaci&#243;n de betacaroteno resulta en crecimiento celular de est&#225;ndar exc&#233;ntrico.</p>
      <p>El segundo aspecto relevante de nuestro trabajo est&#225; asociado al concepto de que la remodelaci&#243;n cardiaca resulta, invariablemente, en un descenso progresivo de la funci&#243;n sist&#243;lica ventricular. Inicialmente, en consecuencia del crecimiento celular, la remodelaci&#243;n puede contribuir a mantener o restaurar la funci&#243;n cardiaca. Cr&#243;nicamente, sin embargo, ocurren cambios bioqu&#237;micos, gen&#233;ticos y estructurales que resultar&#225;n en disfunci&#243;n sist&#243;lica ventricular progresiva<sup>2-4</sup>. De igual manera, en las ratas suplementadas con betacaroteno, el proceso de remodelaci&#243;n sigui&#243; asociado al descenso de la fracci&#243;n de variaci&#243;n de &#225;rea. Se encontraron otras se&#241;ales indirectas de disfunci&#243;n ventricular en los animales suplementados con betacaroteno, como, por ejemplo, aumento de la frecuencia cardiaca e hipertrofia del ventr&#237;culo derecho. Es interesante notar que, en nuestro trabajo, identificamos tambi&#233;n alteraciones en la funci&#243;n diast&#243;lica. El aumento de la relaci&#243;n E/A fue interpretado como est&#225;ndar restrictivo del llenado ventricular, caracterizando disfunci&#243;n diast&#243;lica severa. El hecho de que los animales suplementados presentaron tendencia a mayores valores de atrio izquierdo refuerza esa interpretaci&#243;n. Otro hecho interesante fue que no identificamos diferencias en relaci&#243;n con el contenido de col&#225;geno intersticial. Teniendo en cuenta que el col&#225;geno es un importante modulador de la funci&#243;n diast&#243;lica<sup>22</sup>, nuestros resultados sugieren que otros factores moduladores de la funci&#243;n diast&#243;lica pueden haber sido afectados por el tratamiento con betacaroteno.</p>
      <p>El tercer aspecto a tenerse en cuenta es que los mecanismos responsables de la intensificaci&#243;n del proceso de remodelaci&#243;n cardiaca con la suplementaci&#243;n de betacaroteno no se conocen a&#250;n. Uno de los posibles mecanismos est&#225; relacionado con la lipoperoxidaci&#243;n, ya que, como se dijo anteriormente, el betacaroteno, en situaci&#243;n de gran est&#237;mulo oxidativo, puede dejar de ejercer actividad antioxidante y podr&#237;a pasar a presentar actividad proooxidante<sup>15</sup>. Otro mecanismo propuesto es que el betacaroteno puede inducir la expresi&#243;n del citocromo P450 y, con eso, aumentar el catabolismo del &#225;cido retinoico, importante modulador de la remodelaci&#243;n cardiaca<sup>23</sup>.</p>
      <p>Con relaci&#243;n al estr&#233;s oxidativo, se sabe que las especies reactivas de ox&#237;geno son constantemente producidas en el organismo. La acci&#243;n de los sistemas de defensa antioxidantes contrabalancea los potenciales da&#241;os generados por esa producci&#243;n. Entre las defensas antioxidantes, se destacan los sistemas enzim&#225;ticos, con la participaci&#243;n, por ejemplo, del GSH y GSSG; y los sistemas no enzim&#225;ticos, con la participaci&#243;n de vitaminas, entre otros. Cuando el equilibrio entre el est&#237;mulo oxidante y las defensas antioxidantes se rompen, se establece la condici&#243;n denominada estr&#233;s oxidativo<sup>8-11</sup>. Una de las principales consecuencias del estr&#233;s oxidativo ser&#237;a la lipoperoxidaci&#243;n. As&#237;, tanto la relaci&#243;n GSH/ GSSG, como los niveles de lipoper&#243;xidos, podr&#237;an evaluar la presencia/intensidad del estr&#233;s oxidativo<sup>24,25</sup>.</p>
      <p>Contrariamente a nuestra hip&#243;tesis original, la suplementaci&#243;n de betacaroteno no modific&#243; las variables que procuraron evaluar la lipoperoxidaci&#243;n. De hecho, la relaci&#243;n GSH/GSSG, y los niveles de GSH, GSSG y lipoper&#243;xidos del grupo suplementado con betacaroteno no fueron diferentes de los animales infartados sin suplementaci&#243;n. Debemos considerar que las concentraciones de GSH y GSSG, as&#237; como la relaci&#243;n entre ellas, indican lo cuanto de la GSH se utiliz&#243; para mantener el equilibrio antioxidante/oxidante. O sea, la GSH se convierte en GSSG para impedir la acci&#243;n de especies reactivas en el organismo. Teniendo en cuenta que no hubo diferencia en las concentraciones de GSH, GSSG y en su relaci&#243;n, nuestros resultados no confirman la posible actividad prooxidante del betacaroteno. Por el contrario, desde que el betacaroteno por &#233;l mismo puede presentar efecto antioxidante, no habr&#237;a necesidad de consumir GSH, formando GSSG, para mantener el equilibrio redox. Por lo tanto, si tenemos en cuenta que, pese a esos factores, hubo una consistente intensificaci&#243;n de la remodelaci&#243;n cardiaca con el betacaroteno, podemos sugerir que la lipoperoxidaci&#243;n probablemente no tuvo participaci&#243;n en la intensificaci&#243;n de la remodelaci&#243;n ventricular.</p>
      <p>Es importante resaltar que nuestro estudio, por caracter&#237;sticas de la metodolog&#237;a disponible en el momento, evalu&#243; solamente la participaci&#243;n de la lipoperoxidaci&#243;n y de los sistemas relacionados directamente con ella. Debemos considerar, sin embargo, que la participaci&#243;n del estr&#233;s oxidativo en la intensificaci&#243;n de la remodelaci&#243;n no se puede descartar solamente por la ausencia de aumento en la lipoperoxidaci&#243;n, ya que otros sistemas productores de radicales libres de ox&#237;geno pueden estar actuando, como por ejemplo, los sistemas NADPH-oxidasa y tioredoxina. De ese modo, los mecanismos responsables de la acci&#243;n da&#241;osa del betacaroteno, en ese modelo, todav&#237;a necesitan determinarse.</p>
      <p>En conclusi&#243;n, el conjunto de nuestros datos sugiere que la remodelaci&#243;n en animales infartados y suplementados con betacaroteno no depende de la lipoperoxidaci&#243;n.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio fue parcialmente financiado por la FAPESP - Fundaci&#243;n de Amparo a la Investigaci&#243;n del Estado de S&#227;o Paulo.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>No hay vinculaci&#243;n de este estudio a programas de postgrado.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
