<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">3LqSPRyG8nn78YGH4gCyNch</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00003</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2009000700003</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(09)09300103</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2009000700003</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Evolu&#231;&#227;o e progn&#243;stico materno-fetal da cirurgia card&#237;aca durante a gravidez</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>&#193;vila</surname>
            <given-names>Walkiria Samuel</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Gouveia</surname>
            <given-names>Ana Maria Milani</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Pomerantzeff</surname>
            <given-names>Pablo</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Bortolotto</surname>
            <given-names>Maria Rita Lemos</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Grinberg</surname>
            <given-names>Max</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Stolf</surname>
            <given-names>Noedir</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Zugaib</surname>
            <given-names>Marcelo</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade de S&#227;o Paulo</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Faculdade de Medicina </institution>
        <institution content-type="orgdiv2">Hospital das Cl&#237;nicas</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff02">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade de S&#227;o Paulo</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Faculdade de Medicina </institution>
        <institution content-type="orgdiv2">Hospital das Cl&#237;nicas</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>07</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
      <volume>93</volume>
      <issue>1</issue>
      <fpage>9</fpage>
      <lpage>14</lpage>
      <history>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>23</day>
          <month>09</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>01</day>
          <month>07</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="accepted">
          <day>23</day>
          <month>09</month>
          <year>2008</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: A cirurgia card&#237;aca favorece o progn&#243;stico materno em casos refrat&#225;rios &#224; terap&#234;utica cl&#237;nica, contudo associa-se a riscos ao concepto quando realizada durante a gravidez. OBJETIVO: Analisar a evolu&#231;&#227;o e o progn&#243;stico materno-fetal de gestantes submetidas &#224; cirurgia card&#237;aca no ciclo grav&#237;dico-puerperal. M&#201;TODOS: Estudou-se a evolu&#231;&#227;o de 41 gesta&#231;&#245;es de mulheres que tiveram indica&#231;&#227;o de cirurgia card&#237;aca no ciclo grav&#237;dico puerperal. A cardiotocografia fetal foi mantida durante o procedimento nas pacientes com idade gestacional acima de 20 semanas. RESULTADOS: A m&#233;dia da idade materna foi de 27,8 &#177; 7,6 anos, houve predom&#237;nio da valvopatia reum&#225;tica (87,8%), e 15 dessas (41,6%) foram submetidas &#224; reopera&#231;&#227;o, devido &#224; disfun&#231;&#227;o de pr&#243;tese valvar. A m&#233;dia do tempo de circula&#231;&#227;o extracorp&#243;rea foi de 87,4 &#177; 43,6 min, e a hipotermia foi utilizada em 27 casos (67,5%). Treze m&#227;es (31,7%) n&#227;o apresentaram intercorr&#234;ncias e tiveram seus rec&#233;m-nascidos vivos e saud&#225;veis. A evolu&#231;&#227;o p&#243;s-operat&#243;ria das demais 28 gesta&#231;&#245;es (68,3%) mostrou: 17 complica&#231;&#245;es maternas (41,5%); tr&#234;s &#243;bitos (7,3%); 12 perdas fetais (29,2%) e quatro casos de malforma&#231;&#227;o neurol&#243;gica (10%), dois dos quais evolu&#237;ram para &#243;bito tardio. Houve uma perda de seguimento ap&#243;s a cirurgia. Nove pacientes (21,9%) foram operadas em car&#225;ter de emerg&#234;ncia, situa&#231;&#227;o que influenciou (p &lt; 0.001) o progn&#243;stico materno. CONCLUS&#195;O: A cirurgia card&#237;aca durante a gravidez permitiu sobrevida materna em 92,7% e nascimento de crian&#231;as saud&#225;veis em 56,0% das pacientes que apresentaram complica&#231;&#245;es card&#237;acas refrat&#225;rias &#224; terap&#234;utica cl&#237;nica. O pior progn&#243;stico materno teve correla&#231;&#227;o com a cirurgia em car&#225;ter de emerg&#234;ncia.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Cirurgia tor&#225;cica</kwd>
        <kwd>gravidez</kwd>
        <kwd>evolu&#231;&#227;o cl&#237;nica</kwd>
        <kwd>progn&#243;stico</kwd>
        <kwd>rela&#231;&#245;es materno-fetal</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>13</day>
        <month>10</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body><p>ARTIGO ORIGINAL </p><p> CARDIOPATIA E GRAVIDEZ</p><p><bold>Evolu&#231;&#227;o e progn&#243;stico materno-fetal da cirurgia card&#237;aca durante a gravidez </bold></p><p><bold>Walkiria Samuel &#193;vila<sup>I</sup>; Ana Maria Milani Gouveia<sup>I</sup>; Pablo Pomerantzeff<sup>I</sup>; Maria Rita Lemos Bortolotto<sup>II</sup>; Max Grinberg<sup>I</sup>; Noedir Stolf<sup>I</sup>; Marcelo Zugaib<sup>II</sup></bold></p><p><sup>I</sup>Instituto do Cora&#231;&#227;o do Hospital das Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP - Brasil </p><p><sup>II</sup>Departamento de Obstetr&#237;cia e Ginecologia do Hospital das Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP - Brasil </p><p><xref ref-type="corresp" rid="back">Correspond&#234;ncia</xref></p><p><bold>RESUMO</bold></p><bold>FUNDAMENTO:</bold> A cirurgia card&#237;aca favorece o progn&#243;stico materno em casos refrat&#225;rios &#224; terap&#234;utica cl&#237;nica, contudo associa-se a riscos ao concepto quando realizada durante a gravidez. <p content-type="break"><bold>OBJETIVO:</bold> Analisar a evolu&#231;&#227;o e o progn&#243;stico materno-fetal de gestantes submetidas &#224; cirurgia card&#237;aca no ciclo grav&#237;dico-puerperal. </p><p content-type="break"><bold>M&#201;TODOS:</bold> Estudou-se a evolu&#231;&#227;o de 41 gesta&#231;&#245;es de mulheres que tiveram indica&#231;&#227;o de cirurgia card&#237;aca no ciclo grav&#237;dico puerperal. A cardiotocografia fetal foi mantida durante o procedimento nas pacientes com idade gestacional acima de 20 semanas. </p><p content-type="break"><bold>RESULTADOS:</bold> A m&#233;dia da idade materna foi de 27,8 &#177; 7,6 anos, houve predom&#237;nio da valvopatia reum&#225;tica (87,8%), e 15 dessas (41,6%) foram submetidas &#224; reopera&#231;&#227;o, devido &#224; disfun&#231;&#227;o de pr&#243;tese valvar. A m&#233;dia do tempo de circula&#231;&#227;o extracorp&#243;rea foi de 87,4 &#177; 43,6 min, e a hipotermia foi utilizada em 27 casos (67,5%). Treze m&#227;es (31,7%) n&#227;o apresentaram intercorr&#234;ncias e tiveram seus rec&#233;m-nascidos vivos e saud&#225;veis. A evolu&#231;&#227;o p&#243;s-operat&#243;ria das demais 28 gesta&#231;&#245;es (68,3%) mostrou: 17 complica&#231;&#245;es maternas (41,5%); tr&#234;s &#243;bitos (7,3%); 12 perdas fetais (29,2%) e quatro casos de malforma&#231;&#227;o neurol&#243;gica (10%), dois dos quais evolu&#237;ram para &#243;bito tardio. Houve uma perda de seguimento ap&#243;s a cirurgia. Nove pacientes (21,9%) foram operadas em car&#225;ter de emerg&#234;ncia, situa&#231;&#227;o que influenciou (p &lt; 0.001) o progn&#243;stico materno. </p><p content-type="break"><bold>CONCLUS&#195;O:</bold> A cirurgia card&#237;aca durante a gravidez permitiu sobrevida materna em 92,7% e nascimento de crian&#231;as saud&#225;veis em 56,0% das pacientes que apresentaram complica&#231;&#245;es card&#237;acas refrat&#225;rias &#224; terap&#234;utica cl&#237;nica. O pior progn&#243;stico materno teve correla&#231;&#227;o com a cirurgia em car&#225;ter de emerg&#234;ncia. </p><p><bold>Palavras-chave:</bold> Cirurgia tor&#225;cica, gravidez, evolu&#231;&#227;o cl&#237;nica, progn&#243;stico, rela&#231;&#245;es materno-fetal.</p>     <p><bold>Introdu&#231;&#227;o</bold></p> <p>Estima-se que a doen&#231;a card&#237;aca ocorra entre 0,5 e 1,0% das gesta&#231;&#245;es, contribuindo para elevar a taxa de morbimortalidade materno-fetal<sup>1</sup>. No Brasil, entre os demais tipos de cardiopatia, a reum&#225;tica continua a ser prevalente nas mulheres durante a gravidez e associa-se a altas taxas de complica&#231;&#245;es<sup>2-4</sup>.</p> <p>A deteriora&#231;&#227;o funcional consequente &#224; sobrecarga circulat&#243;ria fisiol&#243;gica no per&#237;odo gestacional<sup>5,6</sup> em pacientes com reserva funcional reduzida &#233;, muitas vezes, refrat&#225;ria &#224; terap&#234;utica cl&#237;nica.</p> <p>A cirurgia card&#237;aca tem proporcionado progn&#243;stico materno ben&#233;fico<sup>7,8</sup> nesses casos; contudo o procedimento associa-se a riscos obst&#233;tricos e fetais elevados, com destaque para o impacto da circula&#231;&#227;o extracorp&#243;rea (CEC) e dos agentes anest&#233;sicos. Desse modo, o tratamento cir&#250;rgico de cardiopatia durante o ciclo grav&#237;dico-puerperal &#233; realizado em situa&#231;&#245;es restritas.</p> <p>Apresentamos nossa experi&#234;ncia com a cirurgia card&#237;aca, realizada depois de ter sido considerada o &#250;nico m&#233;todo terap&#234;utico pass&#237;vel de reverter o mau progn&#243;stico em dada circunst&#226;ncia cl&#237;nica espec&#237;fica.</p>   <p><bold>M&#233;todos</bold></p> <p>No per&#237;odo de 1986 a 2007, 41 pacientes acompanhadas pelo Setor de Cardiopatia e Gravidez da Equipe de Cardiopatias Valvares do Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor) foram operadas durante o ciclo grav&#237;dico-puerperal.</p> <p>Quando do procedimento cir&#250;rgico, a cardiotocografia registrou, de modo cont&#237;nuo, a din&#226;mica uterina e os batimentos fetais nas pacientes com idade gestacional acima de 20 semanas. As t&#233;cnicas cir&#250;rgica e anest&#233;sica obedeceram &#224;s diretrizes estabelecidas para a cirurgia card&#237;aca. Cuidados adicionais em rela&#231;&#227;o &#224; cirurgia convencional foram considerados no que diz respeito &#224; posi&#231;&#227;o da paciente, &#224; hepariniza&#231;&#227;o, ao conte&#250;do do <italic>priming</italic> da CEC, ao grau de hipotermia e &#224; prote&#231;&#227;o mioc&#225;rdica<sup>9</sup>.</p> <p>Foram estudadas as seguintes vari&#225;veis maternas: (a) pr&#233;-operat&#243;rias, as que inclu&#237;ram idade, cardiopatia, idade gestacional na ocasi&#227;o da cirurgia e causa da indica&#231;&#227;o cir&#250;rgica; (b) intra-operat&#243;rias, quando foram considerados o tipo de procedimento, a dura&#231;&#227;o (minutos) e a temperatura da CEC; e (c) p&#243;s-operat&#243;rias; que corresponderam a complica&#231;&#245;es card&#237;acas, hemorragia, infec&#231;&#227;o e &#243;bito.</p> <p>Analisaram ainda: ocorr&#234;ncia de perdas fetais, que incluiu aborto espont&#226;neo (at&#233; 20 semanas de gesta&#231;&#227;o), natimorto e neomorto (at&#233; 28 dias ap&#243;s o nascimento) e prematuridade (nascimento at&#233; 37 semanas de gesta&#231;&#227;o); peso ao nascer; incid&#234;ncia de malforma&#231;&#227;o cong&#234;nita e &#243;bito tardio, considerado ap&#243;s o primeiro ano de vida.</p> <p>A preven&#231;&#227;o do trabalho de parto prematuro com a progesterona natural (&#243;vulos de 50 mg a cada 12h nos per&#237;odos intra- e p&#243;s-operat&#243;rio) teve prefer&#234;ncia ao uso da indometacina, pelo risco que esse f&#225;rmaco oferece ao fechamento do canal arterial intra-&#250;tero.</p> <p>O estudo estat&#237;stico descritivo dos resultados maternos e dos rec&#233;m-nascidos foi obtido utilizando m&#233;dia e desvio-padr&#227;o ap&#243;s a aplica&#231;&#227;o do teste de normalidade de Shapiro-Wilk. A an&#225;lise dos efeitos independentes das caracter&#237;sticas maternas sobre a chance de complica&#231;&#245;es utilizou o m&#233;todo de Wolf para a obten&#231;&#227;o do intervalo de confian&#231;a.</p>   <p><bold>Resultados</bold></p> <p>A idade materna variou entre 15 e 44 anos (m&#233;dia de 27,8 &#177; 7,6 anos), e, entre as les&#245;es card&#237;acas de base, houve predom&#237;nio da valvopatia reum&#225;tica, que correspondeu a 36 casos (90,0%). Desses, 17 (42,5%) apresentavam disfun&#231;&#227;o de pr&#243;tese valvar (15 biol&#243;gicas e duas mec&#226;nicas) (<xref ref-type="table" rid="t1">Tabela 1</xref>).</p> <table-wrap id="t1"><graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-01-0009-00003-gt01.jpg"/></table-wrap>   <p>Entre as situa&#231;&#245;es cl&#237;nicas que indicaram a cirurgia, a insufici&#234;ncia card&#237;aca e a congest&#227;o pulmonar foram principais causas, correspondendo a 25 casos (62,5%): cinco de choque cardiog&#234;nico (12,5%), tr&#234;s dissec&#231;&#245;es de aorta (7,3%), que ocorreram em coarcta&#231;&#227;o de aorta, s&#237;ndrome de Marfan e cora&#231;&#227;o estruturalmente normal (<xref ref-type="table" rid="t2">Tabela 2</xref>).</p> <table-wrap id="t2"><graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-01-0009-00003-gt02.jpg"/></table-wrap>   <p>Trinta e sete das 41 cirurgias realizadas aconteceram com idade gestacional de 4 a 34 semanas (m&#233;dia de 21,3 &#177; 9,3), e quatro ocorreram no puerp&#233;rio (m&#233;dia de 10,2 &#177; 8 dias ap&#243;s o parto). A reopera&#231;&#227;o foi indicada em 15 casos (37,5%) devido &#224; disfun&#231;&#227;o de pr&#243;tese valvar, seguida de 14 casos de implante de pr&#243;tese valvar (34,1%), sete comissurotomias da mitral (17,07%), tr&#234;s corre&#231;&#245;es de aneurisma de aorta (7,31%), um caso de revasculariza&#231;&#227;o mioc&#225;rdica (2,43%) e um procedimento de Blalock-Taussig (2,43%), a &#250;nica interven&#231;&#227;o da s&#233;rie realizada sem CEC. Nove pacientes (21,9%) foram operadas em car&#225;ter de emerg&#234;ncia.</p> <p>O tempo de CEC variou entre 16 e 203 min (m&#233;dia de 87,4 &#177; 43,6). A hipotermia durante a CEC foi utilizada em 27 casos e variou entre 13,0 e 32,2&#176;C (30,1&#176;C &#177; 4,3), consideradas leve (11 casos), moderada (11 casos) e profunda (cinco casos). Durante a CEC, houve registro de bradicardia fetal com m&#233;dia de 60 batimentos por minuto (b/min), que reverteu espontaneamente &#224; frequ&#234;ncia card&#237;aca normal, m&#233;dia de 140 b/min ap&#243;s a CEC (<xref ref-type="fig" rid="f1">Figura 1</xref>).</p> <fig id="f1"><graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-01-0009-00003-gf01.jpg"/></fig>   <p>Treze gesta&#231;&#245;es (31,7%) transcorreram e evolu&#237;ram sem complica&#231;&#227;o materno-fetal (<xref ref-type="fig" rid="f02">figura 2</xref>). A evolu&#231;&#227;o das demais 28 (68,3%) mostrou: 17 complica&#231;&#245;es maternas (41,4%) e tr&#234;s &#243;bitos no p&#243;s-operat&#243;rio (7,31%) (<xref ref-type="table" rid="t3">Tabela 3</xref>); 12 perdas fetais (29,2%) e quatro casos de malforma&#231;&#227;o neurol&#243;gica (10%), dois dos quais evolu&#237;ram para &#243;bito tardio. Houve uma perda de seguimento obst&#233;trico ap&#243;s a alta hospitalar no p&#243;s-operat&#243;rio da cirurgia card&#237;aca.</p><p content-type="asset"><fig id="f02"><graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-01-0009-00003-gf02.jpg"/></fig></p> <table-wrap id="t3"><graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-01-0009-00003-gt03.jpg"/></table-wrap>   <p>O peso de 27 rec&#233;m-nascidos vivos (63,4%) foi, em m&#233;dia, 2.118,1 &#177; 875,1 g; houve 14 partos prematuros (35%), entre os quais ocorreram oito &#243;bitos e quatro complica&#231;&#245;es neurol&#243;gicas (10%) - anoxia cerebral associada a quadriparesia, atrofia cortical, hidrocefalia e retardo mental. Essas quatro malforma&#231;&#245;es foram verificadas em dois casos de implante de pr&#243;tese valvar biol&#243;gica (um em posi&#231;&#227;o a&#243;rtica e outro em mitro-a&#243;rtica) e em dois casos de reopera&#231;&#227;o para substitui&#231;&#227;o de pr&#243;tese valvar biol&#243;gica em posi&#231;&#245;es a&#243;rtica e mitral, respectivamente.</p> <p>O car&#225;ter emergencial da indica&#231;&#227;o cir&#250;rgica foi a &#250;nica vari&#225;vel que teve signific&#226;ncia na correla&#231;&#227;o entre as caracter&#237;sticas maternas e as complica&#231;&#245;es p&#243;s-operat&#243;rias (<xref ref-type="table" rid="t04">tabela 4</xref>).</p><p content-type="asset"><table-wrap id="t04"><graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-01-0009-00003-gt04.jpg"/></table-wrap></p>   <p><bold>Discuss&#227;o</bold></p> <p>A experi&#234;ncia mundial em cirurgia card&#237;aca durante a gravidez apresenta resultados controversos<sup>10-13</sup>. Predominam o car&#225;ter retrospectivo e a heterogeneidade dos procedimentos associados &#224;s dificuldades de padroniza&#231;&#227;o das t&#233;cnicas cir&#250;rgicas, fatos que dificultam a an&#225;lise judiciosa das vari&#225;veis de progn&#243;stico e seus reflexos na conduta durante a gesta&#231;&#227;o.</p> <p>O presente estudo incluiu 41 pacientes acompanhadas pela mesma equipe multidisciplinar durante a gravidez e permitiu o cumprimento de uma padroniza&#231;&#227;o de condutas cl&#237;nica, cir&#250;rgica e obst&#233;trica.</p> <p>O predom&#237;nio da valvopatia mitral, 27 casos (65,8%), especialmente das les&#245;es esten&#243;ticas (24,3% em valva natural e 26,8% em pr&#243;tese biol&#243;gica), &#233; uma das consequ&#234;ncias da doen&#231;a reum&#225;tica que, ainda n&#227;o erradicada em nosso pa&#237;s, acomete, preferencialmente, a valva mitral no sexo feminino e apresenta manifesta&#231;&#227;o cl&#237;nica na idade reprodutiva.</p> <p>O aumento progressivo do d&#233;bito card&#237;aco no in&#237;cio do segundo trimestre da gesta&#231;&#227;o propicia a progress&#227;o da classe funcional (CF) de I/II para III/IV, da classifica&#231;&#227;o da <italic>New York Heart Association</italic> (NYHA), o que &#233; habitual em pacientes portadoras de valvopatias e que exige constante reavalia&#231;&#227;o cl&#237;nica e tratamento das eventuais complica&#231;&#245;es, incluindo a interven&#231;&#227;o cir&#250;rgica nos casos refrat&#225;rios.</p> <p>Arnoni e cols.<sup>14</sup> mostraram que a maior causa de indica&#231;&#227;o cir&#250;rgica na gravidez em 49 casos de valvopatia (84,4%) foi a progressiva deteriora&#231;&#227;o hemodin&#226;mica, o edema agudo dos pulm&#245;es e a persist&#234;ncia da CF III/IV, a despeito do tratamento cl&#237;nico.</p> <p>Outro aspecto de import&#226;ncia &#233; a idade gestacional em que &#233; realizada a cirurgia card&#237;aca. Quanto mais precoce &#233; o aparecimento de complica&#231;&#245;es em pacientes com les&#245;es graves, maior &#233; a tend&#234;ncia para se indicar a cirurgia, mesmo nos casos em que a boa resposta ao tratamento cl&#237;nico &#233; imediata, porque o potencial de deteriora&#231;&#227;o hemodin&#226;mica com o progredir da gravidez e durante o parto e o puerp&#233;rio &#233; muito alto, favorecendo a recorr&#234;ncia de complica&#231;&#227;o e o &#243;bito materno. Essa linha de pensamento justifica a m&#233;dia da idade gestacional de 20 semanas, encontrada em nosso estudo.</p> <p>A necessidade de reopera&#231;&#227;o em 17 casos de valvopatia (41,4%) que cursaram com insufici&#234;ncia card&#237;aca e choque cardiog&#234;nico alerta para a m&#225; evolu&#231;&#227;o cl&#237;nica da disfun&#231;&#227;o de pr&#243;tese valvar na gravidez, seja por calcifica&#231;&#227;o na biol&#243;gica seja por trombose na mec&#226;nica.</p> <p>Esses dados est&#227;o de acordo com Salazar e cols.<sup>15</sup>, os quais mostraram que, entre 15 casos de cirurgia card&#237;aca no per&#237;odo grav&#237;dico, 13 (86,6%) eram portadoras de valvopatia reum&#225;tica, por&#233;m oito (61,5%) apresentavam disfun&#231;&#227;o de pr&#243;tese valvar. Deve-se, portanto, considerar que a disfun&#231;&#227;o de pr&#243;tese valvar representa risco materno no transcurso da gesta&#231;&#227;o e alto potencial da necessidade de reopera&#231;&#227;o devido &#224; deteriora&#231;&#227;o hemodin&#226;mica, &#224;s vezes irrevers&#237;vel.</p> <p>No que diz respeito &#224; dissec&#231;&#227;o de aorta, situa&#231;&#227;o que exigiu cirurgia de emerg&#234;ncia em tr&#234;s casos, este &#233; evento menos frequente e de alto risco no per&#237;odo gestacional<sup>16</sup>. As dificuldades do diagn&#243;stico, a valoriza&#231;&#227;o dos sintomas (que se confundem com os da gravidez normal) e a limita&#231;&#227;o da investiga&#231;&#227;o invasiva (devido ao potencial risco ao concepto) resultam na demora do tratamento e aumentam a taxa de morte pela doen&#231;a.</p> <p>A ocorr&#234;ncia da dissec&#231;&#227;o de aorta em uma mulher com s&#237;ndrome de Marfan e outra com coarcta&#231;&#227;o de aorta, em nosso estudo, &#233; uma situa&#231;&#227;o j&#225; documentada e reconhecida como relacionada &#224; gravidez<sup>13</sup>. Entretanto surpreende a sua incid&#234;ncia em gestante saud&#225;vel, como descrito no terceiro caso de nossa s&#233;rie, suscitando a hip&#243;tese da forte correla&#231;&#227;o entre gravidez e dissec&#231;&#227;o da aorta, decorrente das modifica&#231;&#245;es estruturais vasculares da gesta&#231;&#227;o<sup>17</sup>.</p> <p>A indica&#231;&#227;o de cirurgia na dissec&#231;&#227;o considerou as chances de sobrevida da m&#227;e e do feto, o tipo de dissec&#231;&#227;o, o quadro cl&#237;nico materno e a idade gestacional. Nos dois casos em que a dissec&#231;&#227;o ocorreu com feto vi&#225;vel (32 e 33 semanas de gesta&#231;&#227;o), a cesariana que precedeu &#224; cirurgia de corre&#231;&#227;o do aneurisma visou &#224; preserva&#231;&#227;o da vida fetal e evitou o risco do trabalho de parto espont&#226;neo no p&#243;s-operat&#243;rio<sup>18</sup>.</p> <p>Admite-se que o risco de morte materna pela cirurgia card&#237;aca n&#227;o &#233; modificado pela gravidez. Contudo verifica-se que a taxa de 7,5% de &#243;bito materno verificada em nosso estudo, a de 8,6% registrada por Arnoni e cols.<sup>14</sup> e a de 13,3% descrita por Salazar e cols.<sup>15</sup> s&#227;o relativamente elevadas quando comparadas &#224;quela do tratamento cir&#250;rgico em valvopatia para essa faixa et&#225;ria.</p> <p>Esses percentuais deveram-se, segundo os autores, ao car&#225;ter emergencial da indica&#231;&#227;o cir&#250;rgica que, no presente estudo, foi a &#250;nica vari&#225;vel a se correlacionar com a complica&#231;&#227;o e o &#243;bito materno no p&#243;s-operat&#243;rio.</p> <p>No que diz respeito aos resultados da gravidez, os percentuais de 25% de perdas fetais e 35% de prematuridade registrados em nosso estudo, acima da popula&#231;&#227;o de gestantes cardiopatas, estimados em 12% e 15%, respectivamente, s&#227;o prov&#225;veis consequ&#234;ncias das varia&#231;&#245;es de fluxo sangu&#237;neo e de satura&#231;&#227;o arterial de oxig&#234;nio decorrentes da anestesia e da CEC.</p> <p>A hiperventila&#231;&#227;o durante a anestesia resulta em redu&#231;&#227;o do fluxo uterino em 25% e queda do retorno venoso e do d&#233;bito card&#237;aco maternos pelos efeitos mec&#226;nicos da press&#227;o positiva<sup>19</sup>. A hiperventila&#231;&#227;o materna e a alcalose respirat&#243;ria tamb&#233;m diminuem a tens&#227;o arterial de oxig&#234;nio fetal e favorecem o desvio da curva de dissocia&#231;&#227;o da hemoglobina materna<sup>20</sup>.</p> <p>Admite-se que a CEC proporcione a forma&#231;&#227;o de micro&#234;mbolos placent&#225;rios, por empilhamento de hem&#225;cias e de microbolhas que, em conjunto com as varia&#231;&#245;es de press&#227;o arterial e a hipotermia materna, agravam a hipoxia na circula&#231;&#227;o &#250;tero-placent&#225;ria e desencadeiam a din&#226;mica uterina e o trabalho de parto<sup>21</sup>.</p> <p>Os mesmos efeitos explicam a bradicardia fetal que pode ser atribu&#237;da a modifica&#231;&#245;es de fluxo placent&#225;rio, o qual, durante a CEC, passa de puls&#225;til para n&#227;o puls&#225;til e laminar, al&#233;m da hemodilui&#231;&#227;o e da hipotermia<sup>22,23</sup>.</p> <p>Os admitidos riscos teratog&#234;nicos consequentes &#224; anestesia e &#224; CEC na fase de embriog&#234;nese n&#227;o foram verificados nos tr&#234;s casos de cirurgia eletiva acontecida no primeiro trimestre da gravidez. Contudo houve quatro casos de malforma&#231;&#227;o neurol&#243;gica (11,4%) ocorridos em fetos de pacientes operadas ap&#243;s 20 semanas de gesta&#231;&#227;o, provavelmente em decorr&#234;ncia da hipoxia intra-&#250;tero.</p> <p>A redu&#231;&#227;o do fluxo sangu&#237;neo nas art&#233;rias umbilicais causam hipoxemia e vasoconstri&#231;&#227;o na circula&#231;&#227;o fetal, o que, quando persistente e prolongada, esgota o mecanismo compensat&#243;rio de vasodilata&#231;&#227;o e o aumento de fluxo sangu&#237;neo diast&#243;lico na art&#233;ria cerebral m&#233;dia, resultando em isquemia cerebral<sup>24,25</sup>.</p> <p>Da&#237; se justifica o emprego da dopplerfluxometria para a monitoriza&#231;&#227;o do fluxo das art&#233;rias uterinas e das art&#233;rias umbilicais como guia para o t&#233;cnico da perfus&#227;o controlar o padr&#227;o hemodin&#226;mico durante a CEC<sup>26,27</sup>.</p> <p>Conclui-se que a cirurgia card&#237;aca realizada no ciclo grav&#237;dico-puerperal permitiu a sobrevida materna em 92,7% e o nascimento de crian&#231;as saud&#225;veis em 56,0% das gestantes que apresentaram complica&#231;&#245;es card&#237;acas refrat&#225;rias a outras terap&#234;uticas. O car&#225;ter de emerg&#234;ncia na indica&#231;&#227;o da cirurgia teve correla&#231;&#227;o significativa com o pior progn&#243;stico materno no p&#243;s-operat&#243;rio.</p>   <p><bold>Agradecimentos</bold></p> <p>&#192; Dra. Maeve de Barros Correia pela revis&#227;o ortogr&#225;fica.</p> <p><bold>Potencial Conflito de Interesses</bold></p> <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p> <p><bold>Fontes de Financiamento</bold></p> <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p> <p><bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold></p> <p>N&#227;o h&#225; vincula&#231;&#227;o deste estudo a programas de p&#243;s-gradua&#231;&#227;o.</p>                                   <p><fn id="back" fn-type="corresp"><p>Correspond&#234;ncia:</p><p> Walkiria Samuel &#193;vila </p><p> Rua Martiniano de Carvalho 864 cj 1107/1108 - Bela Vista </p><p> 01321-000- S&#227;o Paulo, SP, Brasil </p><p>E-mail: </p><p><email xlink:href="walkiria@incor.usp.br">walkiria@incor.usp.br</email>, </p><p><email xlink:href="wsavila@cardiol.br">wsavila@cardiol.br</email></p></fn></p><p>Artigo recebido em 01/07/2008; revisado recebido 23/09/08; aceito 23/09/08.</p></body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Feitosa HN,    Moron AF, Born D, Almeida PAM. Mortalidade materna por cardiopatia. Rev Saude    P&#250;blica. 1991; 25: 443-51.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Mortalidade materna por cardiopatia</article-title>
          <source>Rev Saude P&#250;blica</source>
          <date>
            <year>1991</year>
          </date>
          <fpage>443</fpage>
          <lpage>51</lpage>
          <volume>25</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Feitosa</surname>
              <given-names>HN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Moron</surname>
              <given-names>AF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Born</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Almeida</surname>
              <given-names>PAM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. &#193;vila    WS, Rossi EG, Ramires JA, Grinberg M, Bortolotto MR, Zugaib M, et al. Pregnancy    and heart disease: experience with 1000 cases. Clin Cardiol. 2003; 26 (3): 135-42.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Pregnancy and heart disease: experience with 1000 cases</article-title>
          <source>Clin Cardiol</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>135</fpage>
          <lpage>42</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>26</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>&#193;vila</surname>
              <given-names>WS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rossi</surname>
              <given-names>EG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ramires</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Grinberg</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bortolotto</surname>
              <given-names>MR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zugaib</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Andrade J, Ciari    Jr C, Marcus RER, Almeida PAM, Meneghello Z, Siqueira AF, et al. Evolu&#231;&#227;o    da gravidez em pacientes card&#237;acas com pr&#243;tese de dura mater.    Arq Bras Cardiol. 1979; 32 (3 sup.I): 31.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Evolu&#231;&#227;o da gravidez em pacientes card&#237;acas com pr&#243;tese de dura mater</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>1979</year>
          </date>
          <issue>3</issue>
          <volume>32</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Andrade</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ciari Jr</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Marcus</surname>
              <given-names>RER</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Almeida</surname>
              <given-names>PAM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Meneghello</surname>
              <given-names>Z</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Siqueira</surname>
              <given-names>AF</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Born D, Martinez    EE, Almeida PAM, Santos DV, Carvalho AC, Moron AF, et al. Pregnancy in patients    with prosthetic heart valves: effects of anticoagulation on mother, fetus, and    neonate. Am Heart J. 1992; 124 (2): 413-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Pregnancy in patients with prosthetic heart valves: effects of anticoagulation on mother, fetus, and neonate</article-title>
          <source>Am Heart J</source>
          <date>
            <year>1992</year>
          </date>
          <fpage>413</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>124</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Born</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Martinez</surname>
              <given-names>EE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Almeida</surname>
              <given-names>PAM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Santos</surname>
              <given-names>DV</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Carvalho</surname>
              <given-names>AC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Moron</surname>
              <given-names>AF</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Grinberg M,    Avila WS, Amaral FMC. Modifica&#231;&#245;es hemodin&#226;micas da gravidez.    In Andrade J, Avila WS (eds). Doen&#231;a cardiovascular, gravidez e planejamento    familiar. S&#227;o Paulo: Atheneu; 2003. p. 11-20.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Doen&#231;a cardiovascular, gravidez e planejamento familiar</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>11</fpage>
          <lpage>20</lpage>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Grinberg</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Avila</surname>
              <given-names>WS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Amaral</surname>
              <given-names>FMC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Andrade</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Avila</surname>
              <given-names>WS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Ueland K, Metcalfe    J. Circulatory changes in pregnancy. Clin Obstet Gynaecol. 1975; 18: 41-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Circulatory changes in pregnancy</article-title>
          <source>Clin Obstet Gynaecol</source>
          <date>
            <year>1975</year>
          </date>
          <fpage>41</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <volume>18</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ueland</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Metcalfe</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Weiss BM, Von    Segesser LK, Alon E, Seifert B, Turina MI. Outcome of cardiovascular surgery    and pregnancy: a systematic review of the period 1984-1996. Am J Obstet Gynecol.    1998; 179: 1643-53.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Outcome of cardiovascular surgery and pregnancy: a systematic review of the period 1984-1996</article-title>
          <source>Am J Obstet Gynecol</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>1643</fpage>
          <lpage>53</lpage>
          <volume>179</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Weiss</surname>
              <given-names>BM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Von Segesser</surname>
              <given-names>LK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Alon</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Seifert</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Turina</surname>
              <given-names>MI</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Bernal JM, Miralles    PJ. Cardiac surgery with cardiopulmonary bypass during pregnancy. Obstet Gynecol    Surv. 1986; 41: 1-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cardiac surgery with cardiopulmonary bypass during pregnancy</article-title>
          <source>Obstet Gynecol Surv</source>
          <date>
            <year>1986</year>
          </date>
          <fpage>1</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <volume>41</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bernal</surname>
              <given-names>JM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Miralles</surname>
              <given-names>PJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Pomini F, Mercogliano    D, Cavalletti C, Caruso A, Pomini P. Cardiopulmonary bypass in pregnancy. Ann    Thorac Surg. 1996; 61: 259-68.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cardiopulmonary bypass in pregnancy</article-title>
          <source>Ann Thorac Surg</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>259</fpage>
          <lpage>68</lpage>
          <volume>61</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Pomini</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mercogliano</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cavalletti</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Caruso</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pomini</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. M&#233;ier    MA, Feldman J, Maia JC, Jazbik W, Pernambuco P, et al. Cirurgia card&#237;aca    durante a gravidez: doze casos operados com circula&#231;&#227;o extracorp&#243;rea    e hemodilui&#231;&#227;o. Arq Bras Cardiol. 1968; 21 (2): 73-86.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cirurgia card&#237;aca durante a gravidez: doze casos operados com circula&#231;&#227;o extracorp&#243;rea e hemodilui&#231;&#227;o</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>1968</year>
          </date>
          <fpage>73</fpage>
          <lpage>86</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>21</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>M&#233;ier</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Feldman</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Maia</surname>
              <given-names>JC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jazbik</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pernambuco</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Born D, Massonetto    JC, Almeida PAM, Moron AF, Buffolo E, Gomes WJ, et al. Cirurgia card&#237;aca    com circula&#231;&#227;o extracorp&#243;rea em gestantes: an&#225;lise    da evolu&#231;&#227;o materno-fetal. Arq Bras Cardiol. 1995; 64: (3): 207-11.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cirurgia card&#237;aca com circula&#231;&#227;o extracorp&#243;rea em gestantes: an&#225;lise da evolu&#231;&#227;o materno-fetal</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>1995</year>
          </date>
          <fpage>207</fpage>
          <lpage>11</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>64</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Born</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Massonetto</surname>
              <given-names>JC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Almeida</surname>
              <given-names>PAM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Moron</surname>
              <given-names>AF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Buffolo</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gomes</surname>
              <given-names>WJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Pomerantzeff    PMA, Ben&#237;cio A, Brand&#227;o CMAAvila WS, Bueno PC, Grinberg M, et    al. Cirurgia valvar em gestantes: experi&#234;ncia de oito casos. Arq Bras    Cardiol. 1998; 70 (6): 403-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cirurgia valvar em gestantes: experi&#234;ncia de oito casos</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>403</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>70</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Pomerantzeff</surname>
              <given-names>PMA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ben&#237;cio</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Brand&#227;o CMAAvila</surname>
              <given-names>WS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bueno</surname>
              <given-names>PC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Grinberg</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Rossouw GJ,    Knott-Craig CJ, Barnard PM, Macgregor LA, Van Zyl WP. Intracardiac operation    in seven pregnant women. Ann Thorac Surg. 1993; 55: 1172-4.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Intracardiac operation in seven pregnant women</article-title>
          <source>Ann Thorac Surg</source>
          <date>
            <year>1993</year>
          </date>
          <fpage>1172</fpage>
          <lpage>4</lpage>
          <volume>55</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Rossouw</surname>
              <given-names>GJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Knott-Craig</surname>
              <given-names>CJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Barnard</surname>
              <given-names>PM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Macgregor</surname>
              <given-names>LA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Van Zyl</surname>
              <given-names>WP</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Arnoni RT,    Arnoni AS, Bonini RCA, de Almeida AF, Neto CA, Dinkhuysen JJ, et al. Risk factors    associated with cardiac surgery during pregnancy. Ann Thorac Surg. 2003; 76:    1605-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Risk factors associated with cardiac surgery during pregnancy</article-title>
          <source>Ann Thorac Surg</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>1605</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <volume>76</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Arnoni</surname>
              <given-names>RT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Arnoni</surname>
              <given-names>AS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bonini</surname>
              <given-names>RCA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>de Almeida</surname>
              <given-names>AF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Neto</surname>
              <given-names>CA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dinkhuysen</surname>
              <given-names>JJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Salazar E,    Espinola E, Molina FJ, Reyes A, Barrag&#225;n R. Heart surgery with cardiopulmonary    bypass in pregnant woman. Arq Cardiol Mexico. 2001; 71 (1): 20-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Heart surgery with cardiopulmonary bypass in pregnant woman</article-title>
          <source>Arq Cardiol Mexico</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>20</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>71</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Salazar</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Espinola</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Molina</surname>
              <given-names>FJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Reyes</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Barrag&#225;n</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Zeebregts CJ,    Schepens MA, Hameeteman TM, Morshuis WJ, de la Riviere AB. Acute aortic dissection    complicating pregnancy. Ann Thorac Surg. 1997; 64: 1345-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Acute aortic dissection complicating pregnancy</article-title>
          <source>Ann Thorac Surg</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>1345</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <volume>64</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Zeebregts</surname>
              <given-names>CJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Schepens</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hameeteman</surname>
              <given-names>TM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Morshuis</surname>
              <given-names>WJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Kelly BA, Bond    BC, Poston L. Aortic adaptation to pregnancy: elevated expression of matrix    metalloproteinases-2 and -3 in rat gestation. Mol Hum Reprod. 2004; 10: 331-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Aortic adaptation to pregnancy: elevated expression of matrix metalloproteinases-2 and -3 in rat gestation</article-title>
          <source>Mol Hum Reprod</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>331</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <volume>10</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kelly</surname>
              <given-names>BA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bond</surname>
              <given-names>BC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Poston</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. Wahlers T,    Laas J, Alken A, Borst HG. Repair of acute type A aortic dissection after cesarean    section in the thirty-nine week of pregnancy. J Thorac Cardiovasc Surg. 1994;    107: 314-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Repair of acute type A aortic dissection after cesarean section in the thirty-nine week of pregnancy</article-title>
          <source>J Thorac Cardiovasc Surg</source>
          <date>
            <year>1994</year>
          </date>
          <fpage>314</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <volume>107</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Wahlers</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Laas</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Alken</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Borst</surname>
              <given-names>HG</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19. Strickland    RA, Oliver WC, Chantigian RC, Ney JA, Danielson GK. Subject review: anesthesia,    cardiopulmonary bypass, and the pregnant patient. Mayo Clin Proc. 1991; 66:    411-29.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Subject review: anesthesia, cardiopulmonary bypass, and the pregnant patient</article-title>
          <source>Mayo Clin Proc</source>
          <date>
            <year>1991</year>
          </date>
          <fpage>411</fpage>
          <lpage>29</lpage>
          <volume>66</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Strickland</surname>
              <given-names>RA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Oliver</surname>
              <given-names>WC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chantigian</surname>
              <given-names>RC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ney</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Danielson</surname>
              <given-names>GK</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B20">
        <mixed-citation>20. Agarwal RC,    Bhattacharya PK Bhattacharya L, Jain RK. Pregnancy and cardiopulmonary bypass.    Indian J Anaesth. 2004; 48 (4): 259-63.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Pregnancy and cardiopulmonary bypass</article-title>
          <source>Indian J Anaesth</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>259</fpage>
          <lpage>63</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>48</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Agarwal</surname>
              <given-names>RC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bhattacharya</surname>
              <given-names>PK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bhattacharya</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jain</surname>
              <given-names>RK</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B21">
        <mixed-citation>21. Chambers CE,    Clark SL. Cardiac surgery during pregnancy. Clin Obstet Gynecol. 1994; 37: 316-23.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cardiac surgery during pregnancy</article-title>
          <source>Clin Obstet Gynecol</source>
          <date>
            <year>1994</year>
          </date>
          <fpage>316</fpage>
          <lpage>23</lpage>
          <volume>37</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Chambers</surname>
              <given-names>CE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Clark</surname>
              <given-names>SL</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B22">
        <mixed-citation>22. Hawkins JA,    Paape KL, Adkins TP, Shaddy RE, Gay WA Jr. Extracorporeal circulation in the    fetal lamb: effect of hypothermia and perfusion rate. J Cardiovasc Surg. 1991;    32: 295-300.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Extracorporeal circulation in the fetal lamb: effect of hypothermia and perfusion rate</article-title>
          <source>J Cardiovasc Surg</source>
          <date>
            <year>1991</year>
          </date>
          <fpage>295</fpage>
          <lpage>300</lpage>
          <volume>32</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hawkins</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Paape</surname>
              <given-names>KL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Adkins</surname>
              <given-names>TP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Shaddy</surname>
              <given-names>RE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gay Jr</surname>
              <given-names>WA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B23">
        <mixed-citation>23. Parry AJ, Westaby    S. Cardiopulmonary bypass during pregnancy. Ann Thorac Surg. 1996; 61: 1865-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cardiopulmonary bypass during pregnancy</article-title>
          <source>Ann Thorac Surg</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>1865</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>61</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Parry</surname>
              <given-names>AJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Westaby</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B24">
        <mixed-citation>24. Levy DL, Warringer    RA, Burgess GE. Fetal response to cardiopulmonary bypass. Obstet Gynecol. 1980;    56: 112-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Fetal response to cardiopulmonary bypass</article-title>
          <source>Obstet Gynecol</source>
          <date>
            <year>1980</year>
          </date>
          <fpage>112</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <volume>56</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Levy</surname>
              <given-names>DL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Warringer</surname>
              <given-names>RA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Burgess</surname>
              <given-names>GE</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B25">
        <mixed-citation>25. Zugaib M, Miyadahira    S, Nomura RMY, Francisco RPV. Vitalidade fetal: proped&#234;utica e avalia&#231;&#227;o.    S&#227;o Paulo: Atheneu; 2000. p. 9-15.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Vitalidade fetal: proped&#234;utica e avalia&#231;&#227;o</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Zugaib</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Miyadahira</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nomura</surname>
              <given-names>RMY</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Francisco</surname>
              <given-names>RPV</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B26">
        <mixed-citation>26. Lamb MP, Ross    K, Johnstone AM, Manners JM. Fetal heart monitoring open heart surgery: two    case reports. Brit J Obstet Gynaecol. 1991; 88: 669-74.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Fetal heart monitoring open heart surgery: two case reports</article-title>
          <source>Brit J Obstet Gynaecol</source>
          <date>
            <year>1991</year>
          </date>
          <fpage>669</fpage>
          <lpage>74</lpage>
          <volume>88</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lamb</surname>
              <given-names>MP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ross</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Johnstone</surname>
              <given-names>AM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Manners</surname>
              <given-names>JM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B27">
        <mixed-citation>27. Farmakides    G, Shulman H, Mohtashemi M, Ducey J, Fuss R, Mantell P. Uterine umbilical velocimetry    in open heart surgery. Am J Obstet Gynecol. 1987; 156: 1221-2.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Uterine umbilical velocimetry in open heart surgery</article-title>
          <source>Am J Obstet Gynecol</source>
          <date>
            <year>1987</year>
          </date>
          <fpage>1221</fpage>
          <lpage>2</lpage>
          <volume>156</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Farmakides</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Shulman</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mohtashemi</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ducey</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fuss</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mantell</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Maternal-fetal outcome and prognosis of cardiac surgery during pregnancy</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: Cardiac surgery improves the maternal prognosis in cases refractory to medical therapy. However, it is associated with risks to the fetus when performed during pregnancy. OBJECTIVE: To analyze maternal-fetal outcome and prognosis related to cardiac surgery performed during pregnancy and puerperium. METHODS: The outcome of 41 gestations of women undergoing cardiac surgery during pregnancy and puerperium was studied. Fetal cardiotocography was performed throughout the procedure in patients with gestational age above 20 weeks. RESULTS: Mean maternal age was 27.8 &#177; 7.6 years; there was a predominance of patients with rheumatic valve disease (87.8%), of whom 15 (41.6%) underwent reoperation due to prosthetic valve dysfunction. Mean extracorporeal circulation time was 87.4&#177; 43.6min and hypothermia was used in 27 (67.5%) cases. Thirteen (31.7%) mothers experienced no events and gave birth to live healthy newborns. Postoperative outcome of the remaining 28 (68.3%) pregnancies showed: 17 (41.5%) maternal complications and three (7.3%) deaths; 12 (29.2%) fetal losses, and four (10%) cases of neurological malformation, two of which progressed to late death. One patient was lost to follow-up after surgery. Nine (21.9%) patients underwent emergency surgery, and this variable was correlated with maternal prognosis (p&lt;0.001) CONCLUSION: Cardiac surgery during pregnancy allowed survival of 92.7% of the mothers, and 56.0% of the patients who presented cardiac complications refractory to medical therapy gave birth to healthy children. Worse maternal prognosis was correlated with emergency surgery.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Thoracic surgery</kwd>
        <kwd>pregnancy</kwd>
        <kwd>clinical evaluation</kwd>
        <kwd>prognosis</kwd>
        <kwd>maternal-fetal relations</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ORIGINAL ARTICLE</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body2">
          <label>
            <bold>Maternal-fetal outcome and prognosis of cardiac surgery during pregnancy</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Walkiria Samuel &#193;vila<sup>I</sup>; Ana Maria Milani Gouveia<sup>I</sup>; Pablo Pomerantzeff<sup>I</sup>; Maria Rita Lemos Bortolotto<sup>II</sup>; Max Grinberg<sup>I</sup>; Noedir Stolf<sup>I</sup>; Marcelo Zugaib<sup>II</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Instituto do Cora&#231;&#227;o do Hospital das Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP - Brazil</p>
      <p><sup>II</sup>Departamento de Obstetr&#237;cia e Ginecologia do Hospital das Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP - Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>SUMMARY</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND: </bold> Cardiac surgery improves the maternal prognosis in cases refractory to medical therapy. However, it is associated with risks to the fetus when performed during pregnancy.</p>
      <p><bold>OBJECTIVES:</bold> To analyze maternal-fetal outcome and prognosis related to cardiac surgery performed during pregnancy and puerperium.</p>
      <p> Methods: The outcome of 41 gestations of women undergoing cardiac surgery during pregnancy and puerperium was studied. Fetal cardiotocography was performed throughout the procedure in patients with gestational age above 20 weeks.</p>
      <p> RESULTS: Mean maternal age was 27.8 &#177; 7.6 years; there was a predominance of patients with rheumatic valve disease (87.8%), of whom 15 (41.6%) underwent reoperation due to prosthetic valve dysfunction. Mean extracorporeal circulation time was 87.4&#177; 43.6min and hypothermia was used in 27 (67.5%) cases. Thirteen (31.7%) mothers experienced no events and gave birth to live healthy newborns. Postoperative outcome of the remaining 28 (68.3%) pregnancies showed: 17 (41.5%) maternal complications and three (7.3%) deaths; 12 (29.2%) fetal losses, and four (10%) cases of neurological malformation, two of which progressed to late death. One patient was lost to follow-up after surgery. Nine (21.9%) patients underwent emergency surgery, and this variable was correlated with maternal prognosis (p&lt;0.001).</p>
      <p><bold>CONCLUSION:</bold> Cardiac surgery during pregnancy allowed survival of 92.7% of the mothers, and 56.0% of the patients who presented cardiac complications refractory to medical therapy gave birth to healthy children. Worse maternal prognosis was correlated with emergency surgery.</p>
      <p><bold>Key Words:</bold> Thoracic surgery; pregnancy; clinical evaluation; prognosis; maternal-fetal relations.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>Heart diseases are estimated to occur in 0.5 to 1.0% of pregnancies, and they contribute to increase the maternal-fetal morbidity and mortality rate<sup>1</sup>. In Brazil, among other types of heart diseases, rheumatic heart disease is still the most frequent in women during pregnancy and is associated with high complication rates<sup>2-4</sup>.</p>
      <p>The functional deterioration that results from the physiological circulatory overload observed in the gestational period<sup>5,6</sup> in patients with a reduced functional reserve is frequently refractory to medical therapy.</p>
      <p>Cardiac surgery has provided a favorable maternal prognosis<sup>7,8</sup> in these cases. However, this procedure is associated with high obstetric and fetal risks, with emphasis on the impact of extracorporeal circulation (ECC) and anesthetic agents. Thus, surgical treatment of heart diseases during pregnancy and puerperium is performed only in selected cases.</p>
      <p>We present our experience with cardiac surgery performed after it was considered the only therapeutic method able to revert the poor prognosis in a specific clinical circumstance.</p>
      <p>
        <bold>Methods</bold>
      </p>
      <p>From 1986 to 2007, 41 patients followed up by the Department of Heart Disease and Pregnancy of the Heart Valve Diseases Team of <italic>Instituto do Cora&#231;&#227;o</italic> (InCor) underwent surgery during pregnancy and puerperium.</p>
      <p>During surgery, cardiotocography continuously recorded the uterine contractions and fetal heart beats in patients with gestational age above 20 weeks. Surgical and anesthetic techniques followed the recommendations established for cardiac surgery. Additional care in relation to conventional operations was taken regarding the patient's position, heparinization, ECC priming content, degree of hypothermia, and myocardial protection<sup>9</sup>.</p>
      <p>The following maternal variables were studied: a) preoperative variables, including age, heart disease, gestational age at the time of operation, and reason for surgical indication; b) intraoperative variables, including type of procedure, ECC duration (in minutes) and temperature; and c) postoperative variables, including cardiac complications, hemorrhage, infection and death.</p>
      <p>We also analyzed the occurrence of fetal losses, which included spontaneous abortion (up to 20 weeks of gestation), stillbirth or neonatal death (up to 28 days after birth), and prematurity (birth up to 37 weeks of gestation); birth weight; incidence of congenital malformation; and late death, defined as those occurring after the first year of life.</p>
      <p>Prevention of premature labor was made using natural progesterone (50-mg capsules every 12 hours in the intra and postoperative periods) in place of indometacin due to the risk of the latter causing intrauterine ductus arteriosus closure.</p>
      <p>Descriptive statistical analysis of maternal and newborn results was performed using the mean and standard deviation after performing the Shapiro-Wilk normality test. The analysis of the independent effects of maternal characteristics on the chance of complications was carried out using the Wolf method to obtain the confidence interval.</p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>Maternal age ranged between 15 and 44 years (mean of 27.8 &#177; 7.6 years) and, among the underlying cardiac lesions, there was a predominance of rheumatic heart valve disease, corresponding to 36 (90%) cases. Of these, 17 (42.5%) presented prosthetic valve dysfunction (15 biological and two mechanical valves) (<xref ref-type="table" rid="t1-body2">Table 1</xref>).</p>
      <table-wrap id="t1-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-01-0009-00003-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>Among the clinical conditions accounting for surgical indication, heart failure and/or pulmonary congestion were the major causes, present in 25 (62.5%) cases; cardiogenic shock in five (12.5%) cases; and aortic dissection in three (7.3%) patients, of whom one had coarctation of the aorta, another had Marfan syndrome, and the third had a structurally normal heart (<xref ref-type="table" rid="t2-body2">Table 2</xref>).</p>
      <table-wrap id="t2-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-01-0009-00003-gt02-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>Thirty seven of the 41 operations were performed within four and 34 (mean of 21.3 &#177; 9.3) weeks of gestation, and four were performed during puerperium (mean 10.2&#177;8 days after delivery). Reoperation was indicated in 15 (37.5%) cases due to prosthetic valve dysfunction, followed by 14 (34.1%) cases of heart valve prosthesis implantation, seven (17.07%) mitral commissurotomies, three (7.31%) cases of correction of aortic aneurysm, one (2.43%) case of coronary artery bypass grafting, and one (2.43%) case of Blalock-Taussig procedure, which was the only intervention performed off-pump in this case series. Emergency surgery was performed in nine (21.9%) patients.</p>
      <p>ECC time ranged from 16 to 203 minutes (mean of 87.4&#177; 43.6). Hypothermia was used during ECC in 27 cases and ranged from 13.0<sup>0</sup> C to 32.2<sup>0</sup>C (30.1<sup>0</sup> C &#177; 4.3<sup>0</sup> C), being classified as mild (11), moderate (11) and deep (five cases). During ECC, fetal bradycardia was recorded with a mean of 60 beats/minute (bpm), which reverted spontaneously to normal heart rate, mean of 140 bpm, after ECC (<xref ref-type="fig" rid="f1-body2">Figure 1</xref>).</p>
      <fig id="f1-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-01-0009-00003-gf01-en.jpg"/></fig>
      <p>Thirteen gestations (31.7%) progressed with no maternal or fetal complications (<xref ref-type="fig" rid="en03f02-body2">Figure 2</xref>). The outcome of the remaining 28 (68.3%) gestations showed: 17 (41.4%) maternal complications and three (7.31%) deaths in the postoperative period (<xref ref-type="table" rid="t3-body2">Table 3</xref>); 12 (29.2%) fetal losses; and four (10%) cases of neurological malformation, two of which progressed to late death. One patient was lost to obstetric follow-up after discharge in the postoperative period of the cardiac surgery.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en03f02-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-01-0009-00003-gf02-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <table-wrap id="t3-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-01-0009-00003-gt03-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>The mean weight of 27 (63.4%) live births was 2118.1 &#177; 875.1g; there were 14 (35%) premature deliveries, among which eight deaths occurred and four (10%) had neurological complications (cerebral anoxia associated with tetraparesis, cortical atrophy, hydrocephalus and mental retardation). These four malformations were verified in two cases of biological valve prosthesis implantation (one in the aortic position and the other in the mitral aortic position), and in two cases of reoperation for replacement of a biological valve prosthesis in the aortic and mitral positions, respectively.</p>
      <p>The emergency nature of surgical indication was the only variable that significantly correlated maternal characteristics with postoperative complications (<xref ref-type="table" rid="t4-body2">Table 4</xref>).</p>
      <table-wrap id="t4-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-01-0009-00003-gt04-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>Results of the worldwide experience on cardiac surgery during pregnancy are controversial<sup>10-13</sup>. Studies are predominantly retrospective and the procedures used are heterogeneous; additionally, it is difficult to standardize the surgical techniques. Thus, judicious analysis of prognostic variables and their effects on the management of these patients during pregnancy is impaired.</p>
      <p>The present study included 41 patients followed up by the same multidisciplinary team during pregnancy, according to a standardized clinical, surgical and obstetric management.</p>
      <p>The predominance of mitral valve disease, 27 (65.8%) cases, particularly stenotic lesions (24.3% in native valves and 26.8% in biological prostheses), is one of the consequences of rheumatic disease which has not yet been eradicated in our country and affects mainly the mitral valve of female individuals, with clinical manifestations during childbearing age.</p>
      <p>The progressive increase of cardiac output in the beginning of the second trimester of pregnancy facilitates New York Heart Association (NYHA) functional class (FC) progression from I/II to III/IV, which is common in patients with heart valve diseases and demands constant clinical reassessment and treatment of occasional complications including surgical intervention in refractory cases.</p>
      <p>In Arnoni et al<sup>14</sup> study, the major cause for indication of surgery during pregnancy in 49 (84.4%) cases of heart valve disease was progressive hemodynamic deterioration, acute pulmonary edema, and persistence of FC III/IV, despite medical treatment.</p>
      <p>Another relevant aspect is the gestational age at which cardiac surgery is performed. The earlier the onset of complications in patients with severe lesions, the greater the tendency to indicate surgery, even in the cases in which there is immediate favorable response to medical treatment, because the likelihood of progression to hemodynamic deterioration throughout pregnancy and during delivery and puerperium is potentially very high, thus favoring recurrence of complications and maternal death. This reasoning justifies the mean gestational age of 20 weeks found in our study.</p>
      <p>The need for reoperation in 17 (41.4%) cases of heart valve disease that progressed to heart failure and cardiogenic shock illustrates the poor clinical outcome of prosthetic valve dysfunction during pregnancy, whether due to calcification in biological prostheses or to thrombosis in mechanical prostheses.</p>
      <p>These findings are consistent with those of Salazar et al<sup>15</sup>, who showed that among 15 cases of cardiac surgery during pregnancy, 13 (86.6%) had rheumatic heart valve disease, of which eight (61.5%) presented prosthetic valve dysfunction. Therefore, prosthetic valve dysfunction should be regarded as a maternal risk during pregnancy with a potentially high need for reoperation due to hemodynamic deterioration which is sometimes irreversible.</p>
      <p>In turn, aortic dissection, which was the reason for emergency surgery in three cases, is a less common but a high risk event during pregnancy<sup>16</sup>. Difficulties in the diagnosis, misinterpretation of symptoms (which may be mistaken for normal pregnancy) and limitations to invasive investigation (due to the potential risk for the concept) result in delayed treatment and increased mortality rate for the disease.</p>
      <p>In our study, aortic dissection occurred in a woman with Marfan syndrome and in another with coarctation of the aorta; this condition has been already documented and is known to be related to pregnancy<sup>13</sup>. However, its occurrence in healthy pregnant women is unexpected, as was described in the third patient of our case series, thus leading to the hypothesis of a strong correlation between pregnancy and aortic dissection as a result of structural vascular changes of gestation<sup>17</sup>.</p>
      <p>Surgical indication for dissection was based on the chances of maternal and fetal survival, type of dissection, maternal clinical conditions and gestational age. In the two cases in which dissection occurred with a viable fetus (32 and 33 weeks of gestation), the cesarean section that preceded the surgical repair of the aneurysm was aimed at preserving the life of the fetus, and prevented the risk of spontaneous labor in the postoperative period<sup>18</sup>.</p>
      <p>It is assumed thatthe risk of maternal death due to cardiac surgery is not modified by pregnancy. However, the 7.5% maternal death rate found in our study, along with that of 8.6% reported by Arnoni et al<sup>14</sup>, and of 13.3% described by Salazar et al<sup>15</sup> are relatively high when compared to those found for surgical treatment of heart valve disease in this age range.</p>
      <p>According to the authors, these percentages were due to the emergency nature of the surgical indication which, in the present study, was the only variable that correlated with complications and maternal death in the postoperative period.</p>
      <p>As regards the pregnancy outcomes, the percentages of 25% of fetal losses and 35% of prematurity recorded in our study are higher than those found in the population of pregnant women with heart diseases, estimated at 12% and 15%, respectively - and probably result from variations in blood flow and in arterial oxygen saturation consequent to anesthesia and ECC.</p>
      <p>Hyperventilation during anesthesia results in a reduction of the uterine flow by 25% and reduction of maternal venous return and cardiac output due to the mechanical effects of the positive pressure<sup>19</sup>. Maternal hyperventilation and respiratory alkalosis also lead to decreased fetal arterial oxygen tension and facilitate shift of the maternal oxyhemoglobin dissociation curve<sup>20</sup>.</p>
      <p>It is assumed that ECC leads to the formation of placental microemboli due to piling up of red cells and of microbubbles which, together with maternal blood pressure variations and hypothermia, aggravate hypoxia in the uteroplacental circulation and trigger uterine contractions and labor<sup>21</sup>.</p>
      <p>These effects also explain the fetal bradycardia that may be attributed to placental flow changes which, during ECC, turn from pulsatile to nonpulsatile and laminar, and also to hemodilution and hypothermia<sup>22,23</sup>.</p>
      <p>Teratogenic risks that could result from anesthesia and ECC in the embryogenic phase were not observed in the three cases of elective surgery performed in the first trimester of pregnancy. However, there were four (11.4%) cases of neurologic malformation in fetuses of patients who underwent surgery after 20 weeks of gestation, probably as a consequence of intrauterine hypoxia.</p>
      <p>Blood flow reduction in the umbilical arteries causes hypoxemia and vasoconstriction in the fetal circulation which, when persistent and prolonged, exhaust the compensatory mechanism of vasodilatation and of diastolic blood flow increase in the middle cerebral artery, thus resulting in cerebral ischemia<sup>24,25</sup>.</p>
      <p>This justifies the use of Doppler-flowmetry for monitoring flow in the uterine and umbilical arteries as a guide for the perfusionist to control the hemodynamic pattern during ECC<sup>26,27</sup>.</p>
      <p>In conclusion, cardiac surgery performed during pregnancy and puerperium permitted maternal survival in 92.7% of the patients, and birth of healthy infants in 56% of the pregnant women who presented cardiac complications refractory to other therapies. The emergency nature of the indication of surgery was significantly correlated with a worse postoperative maternal prognosis.</p>
      <p>
        <bold>Acknowledgements</bold>
      </p>
      <p>To Dr. Maeve de Barros Correia for the orthographic review.</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>There were no external funding sources for this study.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This study is not associated with any post-graduation program.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Evoluci&#243;n y pron&#243;stico materno-fetal de la cirug&#237;a cardiaca durante el embarazo</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: La cirug&#237;a cardiaca favorece el pron&#243;stico materno en casos refractarios a la terap&#233;utica cl&#237;nica, sin embargo est&#225; asociada a riesgos cuando realizada durante el embarazo. OBJETIVO: Analizar la evoluci&#243;n y el pron&#243;stico materno-fetal de gestantes sometidas a la cirug&#237;a cardiaca en el ciclo gr&#225;vido puerperal. M&#201;TODOS: Se estudi&#243; la evoluci&#243;n de 41 gestaciones de mujeres que tuvieron indicaci&#243;n de cirug&#237;a cardiaca en el ciclo gr&#225;vido puerperal. La cardiotocograf&#237;a fetal se mantuvo durante el procedimiento en las pacientes con edad gestacional superior a 20 semanas. RESULTADOS: El promedio de edad materna fue de 27,8 &#177; 7,6 a&#241;os, con predominio de valvulopat&#237;a reum&#225;tica (87,8%), y 15 de ellas (41,6%) se sometieron a reoperaci&#243;n, debido a disfunci&#243;n de pr&#243;tesis valvular. El promedio del tiempo de circulaci&#243;n extracorp&#243;rea fue de 87,4 &#177; 43,6 min, y se utiliz&#243; la hipotermia en 27 casos (67,5%). Trece madres (31,7%) no presentaron intercurrencias y tuvieron sus reci&#233;n nacidos vivos y sanos. La evoluci&#243;n postoperatoria de las dem&#225;s 28 gestaciones (68,3%) revel&#243;: 17 complicaciones maternas (41,5%); tres &#243;bitos (7,3%); 12 p&#233;rdidas fetales (29,2%) y 4 casos de malformaci&#243;n neurol&#243;gica (10%), dos de los cuales evolucionaron para &#243;bito tard&#237;o. Hubo una p&#233;rdida de seguimiento tras la cirug&#237;a. Se operaron a nueve pacientes (21,9%) en car&#225;cter de emergencia, situaci&#243;n que influenci&#243; (p &lt; 0.001) el pron&#243;stico materno. CONCLUSI&#211;N: LA CIrug&#237;a cardiaca durante el embarazo permiti&#243; sobrevida materna en un 92,7% y nacimiento de ni&#241;os sanos en 56,0% de las pacientes que presentaron complicaciones card&#237;acas refractarias a la terap&#233;utica cl&#237;nica. El peor pron&#243;stico materno tuvo correlaci&#243;n con la cirug&#237;a en car&#225;cter de emergencia.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Cirug&#237;a tor&#225;cica</kwd>
        <kwd>embarazo</kwd>
        <kwd>evoluci&#243;n cl&#237;nica</kwd>
        <kwd>pron&#243;stico</kwd>
        <kwd>relaciones materno-fetal</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body3">
          <label>
            <bold>Evoluci&#243;n y pron&#243;stico materno-fetal de la cirug&#237;a cardiaca durante el embarazo </bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Walkiria Samuel &#193;vila<sup>I</sup>; Ana Maria Milani Gouveia<sup>I</sup>; Pablo Pomerantzeff<sup>I</sup>; Maria Rita Lemos Bortolotto<sup>II</sup>; Max Grinberg<sup>I</sup>; Noedir Stolf<sup>I</sup>; Marcelo Zugaib<sup>II</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Instituto do Cora&#231;&#227;o do Hospital das Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
      <p><sup>II</sup>Departamento de Obstetr&#237;cia e Ginecologia do Hospital das Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> La cirug&#237;a cardiaca favorece el pron&#243;stico materno en casos refractarios a la terap&#233;utica cl&#237;nica, sin embargo est&#225; asociada a riesgos cuando realizada durante el embarazo.</p>
      <p><bold>OBJETIVO:</bold> Analizar la evoluci&#243;n y el pron&#243;stico materno-fetal de gestantes sometidas a la cirug&#237;a cardiaca en el ciclo gr&#225;vido puerperal.</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Se estudi&#243; la evoluci&#243;n de 41 gestaciones de mujeres que tuvieron indicaci&#243;n de cirug&#237;a cardiaca en el ciclo gr&#225;vido puerperal. La cardiotocograf&#237;a fetal se mantuvo durante el procedimiento en las pacientes con edad gestacional superior a 20 semanas.</p>
      <p><bold>RESULTADOS:</bold> El promedio de edad materna fue de 27,8 &#177; 7,6 a&#241;os, con predominio de valvulopat&#237;a reum&#225;tica (87,8%), y 15 de ellas (41,6%) se sometieron a reoperaci&#243;n, debido a disfunci&#243;n de pr&#243;tesis valvular. El promedio del tiempo de circulaci&#243;n extracorp&#243;rea fue de 87,4 &#177; 43,6 min, y se utiliz&#243; la hipotermia en 27 casos (67,5%). Trece madres (31,7%) no presentaron intercurrencias y tuvieron sus reci&#233;n nacidos vivos y sanos. La evoluci&#243;n postoperatoria de las dem&#225;s 28 gestaciones (68,3%) revel&#243;: 17 complicaciones maternas (41,5%); tres &#243;bitos (7,3%); 12 p&#233;rdidas fetales (29,2%) y 4 casos de malformaci&#243;n neurol&#243;gica (10%), dos de los cuales evolucionaron para &#243;bito tard&#237;o. Hubo una p&#233;rdida de seguimiento tras la cirug&#237;a. Se operaron a nueve pacientes (21,9%) en car&#225;cter de emergencia, situaci&#243;n que influenci&#243; (p &lt; 0.001) el pron&#243;stico materno.</p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N:</bold> LA CIrug&#237;a cardiaca durante el embarazo permiti&#243; sobrevida materna en un 92,7% y nacimiento de ni&#241;os sanos en 56,0% de las pacientes que presentaron complicaciones card&#237;acas refractarias a la terap&#233;utica cl&#237;nica. El peor pron&#243;stico materno tuvo correlaci&#243;n con la cirug&#237;a en car&#225;cter de emergencia. </p>
      <p><bold>Palabras clave: </bold> Cirug&#237;a tor&#225;cica, embarazo, evoluci&#243;n cl&#237;nica, pron&#243;stico, relaciones materno-fetal.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Se estima que la enfermedad cardiaca ocurre entre un 0,5% y 1,0% de las gestaciones, contribuyendo a elevar la tasa de morbimortalidad materno-fetal<sup>1</sup>. En el Brasil, entre las otras clases de cardiopat&#237;a, la reum&#225;tica sigue siendo prevalente en las mujeres durante el embarazo y est&#225; asociada a altas tasas de complicaciones<sup>2-4</sup>.</p>
      <p>El deterioro funcional consecuente a la sobrecarga circulatoria fisiol&#243;gica en el per&#237;odo gestacional<sup>5,6</sup> en pacientes con reserva funcional reducida es, muchas veces, refractaria a la terap&#233;utica cl&#237;nica.</p>
      <p>La cirug&#237;a cardiaca ha proporcionado un pron&#243;stico materno ben&#233;fico<sup>7,8</sup> en esos casos; sin embargo, el procedimiento est&#225; asociado a riesgos obst&#233;tricos y fetales elevados, con destaque para el impacto de la circulaci&#243;n extracorp&#243;rea (CEC) y de los agentes anest&#233;sicos. De ese modo, el tratamiento quir&#250;rgico de cardiopat&#237;a durante el ciclo gr&#225;vido puerperal se lleva a cabo en situaciones restrictas.</p>
      <p>Presentamos nuestra experiencia con la cirug&#237;a cardiaca, realizada despu&#233;s de haber sido considerada el &#250;nico m&#233;todo terap&#233;utico pasible de reverter el mal pron&#243;stico en una circunstancia cl&#237;nica espec&#237;fica.</p>
      <p>
        <bold>M&#233;todos</bold>
      </p>
      <p>En el per&#237;odo de 1986 a 2007, se operaron a 41 pacientes durante el ciclo gr&#225;vido puerperal, seguidas por el Sector de Cardiopat&#237;a y Embarazo del Equipo de Cardiopat&#237;as Valvulares del Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor).</p>
      <p>Cuando del procedimiento quir&#250;rgico, la cardiotocograf&#237;a registr&#243;, de modo continuo, la din&#225;mica uterina y los latidos fetales en las pacientes con edad gestacional superior a 20 semanas. Las t&#233;cnicas quir&#250;rgica y anest&#233;sica obedecieron a las directrices establecidas para la cirug&#237;a cardiaca. Cuidados adicionales respecto a la cirug&#237;a convencional se los tuvieron en cuenta con relaci&#243;n a la posici&#243;n de la paciente, la heparinizaci&#243;n, al contenido del <italic>priming</italic> de la CEC, al grado de hipotermia y la protecci&#243;n mioc&#225;rdica<sup>9</sup>.</p>
      <p>Se estudiaron las siguientes variables maternas: (a) preoperatorias, las que incluyeron edad, cardiopat&#237;a, edad gestacional en la ocasi&#243;n de la cirug&#237;a y causa de la indicaci&#243;n quir&#250;rgica; (b) intraoperatorias, cuando se tuvieron en cuenta el tipo de procedimiento, la duraci&#243;n (minutos) y la temperatura de la CEC; y (c) postoperatorias; que correspondieron a complicaciones cardiacas, hemorragia, infecci&#243;n y &#243;bito.</p>
      <p>Todav&#237;a se analizaron: la incidencia de p&#233;rdidas fetales, que incluy&#243; aborto espont&#225;neo (hasta 20 semanas de gestaci&#243;n), mortinato y muerto hasta 28 d&#237;as luego del nacimiento y prematuridad (nacimiento hasta 37 semanas de gestaci&#243;n); peso al nacer; incidencia de malformaci&#243;n cong&#233;nita y &#243;bito tard&#237;o, considerado tras el primer a&#241;o de vida.</p>
      <p>La prevenci&#243;n del trabajo de parto prematuro con la progesterona natural (&#243;vulos de 50 mg a cada 12h en los per&#237;odos intra y postoperatorio) prefiri&#243; el empleo de la indometacina, por el riesgo que ese f&#225;rmaco ofrece al cierre del canal arterial intrauterino.</p>
      <p>El estudio estad&#237;stico descriptivo de los resultados maternos y de los reci&#233;n nacidos se obtuvo utilizando el promedio y la desviaci&#243;n est&#225;ndar tras la aplicaci&#243;n de la prueba de normalidad de Shapiro-Wilk. El an&#225;lisis de los efectos independientes de las caracter&#237;sticas maternas sobre la probabilidad de complicaciones utiliz&#243; el m&#233;todo de Wolf para obtener el intervalo de confianza.</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>La edad materna vari&#243; de 15 a 44 a&#241;os (promedio de 27,8 &#177; 7,6 a&#241;os), y entre las lesiones cardiacas de base, hubo predominio de la valvulopat&#237;a reum&#225;tica, que correspondi&#243; a 36 casos (90%). De ellos, 17 (42,5%) presentaban disfunci&#243;n de pr&#243;tesis valvular (15 biol&#243;gicas y dos mec&#225;nicas) (<xref ref-type="table" rid="t1-body3">Tabla 1</xref>).</p>
      <table-wrap id="t1-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-01-0009-00003-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>Entre las situaciones cl&#237;nicas que indicaron la cirug&#237;a, la insuficiencia cardiaca y la congesti&#243;n pulmonar fueron las principales causas, correspondiendo a 25 casos (62,5%): cinco de shock cardiog&#233;nico (12,5%), tres disecciones de aorta (7,3%), que ocurrieron en coartaci&#243;n de aorta, s&#237;ndrome de Marfan y coraz&#243;n estructuralmente normal (<xref ref-type="table" rid="t2-body3">Tabla 2</xref>).</p>
      <table-wrap id="t2-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-01-0009-00003-gt02-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>Treinta y siete de las 41 cirug&#237;as realizadas ocurrieron con edad gestacional de 4 a 34 semanas (promedio de 21,3 &#177; 9,3), y cuatro ocurrieron en el puerperio (promedio de 10,2 &#177; 8 d&#237;as tras el parto). La reoperaci&#243;n fue indicada en 15 casos (37,5%) debido a la disfunci&#243;n de pr&#243;tesis valvular, seguida de 14 casos de implante de pr&#243;tesis valvular (34.1%), siete comisurotom&#237;as de la mitral (17,07%), tres correcciones de aneurisma de aorta (7,31%), un caso de revascularizaci&#243;n mioc&#225;rdica (2,43%) y un procedimiento de Blalock-Taussig (2,43%), la &#250;nica intervenci&#243;n de la serie realizada sin CEC. Se operaron a nueve pacientes (21,9%) en car&#225;cter de emergencia.</p>
      <p>El tiempo de CEC vari&#243; entre 16min y 203min (promedio de 87,4 &#177; 43,6). Se utiliz&#243; la hipotermia durante la CEC en 27 casos y vari&#243; entre 13&#176;C y 32,2&#176;C (30,1&#176;C &#177; 4,3), consideradas como leve (11 casos), moderada (11 casos) y profunda (cinco casos). Durante la CEC, hubo registro de bradicardia fetal con promedio de 60 latidos por minuto (l/min), que revirti&#243; de modo espont&#225;neo la frecuencia cardiaca normal, promedio de 140 b/min tras la CEC (<xref ref-type="fig" rid="es03f01-body3">Figura 1</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es03f01-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-01-0009-00003-gf01-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>Se desarrollaron y evolucionaron 13 gestaciones (31,7%) sin complicaci&#243;n materno-fetal (<xref ref-type="fig" rid="es03f02-body3">Figura 2</xref>). La evoluci&#243;n de las dem&#225;s 28 (68,3%) revel&#243;: 17 complicaciones maternas (41,4%) y 3 &#243;bitos en el postoperatorio (7,31%) (<xref ref-type="table" rid="t3-body3">Tabla 3</xref>); 12 p&#233;rdidas fetales (29,2%) y 4 casos de malformaci&#243;n neurol&#243;gica (10%), dos de los cuales evolucionaron para &#243;bito tard&#237;o. Hubo una p&#233;rdida de seguimiento obst&#233;trico tras el alta hospitalaria en el postoperatorio de la cirug&#237;a cardiaca.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es03f02-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-01-0009-00003-gf02-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <table-wrap id="t3-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-01-0009-00003-gt03-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>El peso de 27 reci&#233;n-nacidos vivos (63,4%) fue, en promedio, 2.118,1 &#177; 875,1 g; hubo 14 partos prematuros (35%), entre los cuales ocurrieron ocho &#243;bitos y cuatro complicaciones neurol&#243;gicas (10%) - anoxia cerebral asociada la cuadriparesia, atrofia cortical, hidrocefalia y retardo mental.</p>
      <p>Se verificaron esas cuatro malformaciones en dos casos de implante de pr&#243;tesis valvular biol&#243;gica (uno en posici&#243;n a&#243;rtica y otro en mitroa&#243;rtica) y en dos casos de reoperaci&#243;n para sustituci&#243;n de pr&#243;tesis valvular biol&#243;gica en posiciones a&#243;rtica y mitral, respectivamente.</p>
      <p>El car&#225;cter de emergencia de la indicaci&#243;n quir&#250;rgica fue la &#250;nica variable que tuvo significancia en la correlaci&#243;n entre las caracter&#237;sticas maternas y las complicaciones postoperatorias (<xref ref-type="table" rid="es03t04-body3">Tabla 4</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es03t04-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-01-0009-00003-gt04-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La experiencia mundial en cirug&#237;a cardiaca durante el embarazo presenta resultados controvertidos<sup>10-13</sup>. Predominan el car&#225;cter retrospectivo y la heterogeneidad de los procedimientos asociados a las dificultades de estandarizaci&#243;n de las t&#233;cnicas quir&#250;rgicas, hechos que dificultan el an&#225;lisis juicioso de las variables de pron&#243;stico y sus reflejos en la conducta durante la gestaci&#243;n.</p>
      <p>El presente estudio incluy&#243; a 41 pacientes seguidas por el mismo equipo multidisciplinario durante el embarazo, lo que permiti&#243; cumplir la estandarizaci&#243;n de conductas cl&#237;nica, quir&#250;rgica y obst&#233;trica.</p>
      <p>El predominio de la valvulopat&#237;a mitral, 27 casos (65,8%), especialmente de las lesiones esten&#243;ticas (un 24,3% en v&#225;lvula natural y un 26,8% en pr&#243;tesis biol&#243;gica), es una de las consecuencias de la enfermedad reum&#225;tica que, todav&#237;a no erradicada en nuestro pa&#237;s, acomete, preferencialmente, la v&#225;lvula mitral en el sexo femenino y presenta manifestaci&#243;n cl&#237;nica en la edad reproductiva.</p>
      <p>El aumento progresivo del gasto cardiaco en el inicio del segundo trimestre de la gestaci&#243;n propicia la progresi&#243;n de la clase funcional (CF) de I/II para III/IV, de la clasificaci&#243;n de la <italic>New York Heart Association</italic> (NYHA), lo que es habitual en pacientes portadoras de valvulopat&#237;as y que exige constante reevaluaci&#243;n cl&#237;nica y tratamiento de las eventuales complicaciones, incluyendo la intervenci&#243;n quir&#250;rgica en los casos refractarios.</p>
      <p>Arnoni et al.<sup>14</sup> evidenciaron que la mayor causa de indicaci&#243;n quir&#250;rgica en el embarazo en 49 casos de valvulopat&#237;a (84,4%) fue la progresiva deterioraci&#243;n hemodin&#225;mica, el edema agudo de los pulmones y la persistencia de la CF III/IV, no obstante del tratamiento cl&#237;nico.</p>
      <p>Otro aspecto de importancia es la edad gestacional en que se lleva a cabo la cirug&#237;a cardiaca. Cuanto m&#225;s precoz es el surgimiento de complicaciones en pacientes con lesiones graves, la tendencia a indicarse la cirug&#237;a es mayor, aun en los casos en que la buena respuesta al tratamiento cl&#237;nico es inmediata, porque el potencial de deterioro hemodin&#225;mico con el progreso del embarazo y durante el parto y el puerperio es muy alto, favoreciendo la recurrencia de complicaci&#243;n y el &#243;bito materno. Esa l&#237;nea de pensamiento justifica el promedio de la edad gestacional de 20 semanas, encontrada en nuestro estudio.</p>
      <p>La necesidad de reoperaci&#243;n en 17 casos de valvulopat&#237;a (41,4%) que cursaron con insuficiencia cardiaca y shock cardiog&#233;nico alerta para la mala evoluci&#243;n cl&#237;nica de la disfunci&#243;n de pr&#243;tesis valvular en el embarazo, ya sea por calcificaci&#243;n en la biol&#243;gica, ya sea por trombosis en la mec&#225;nica.</p>
      <p>Esos datos est&#225;n de acuerdo con Salazar et al.<sup>15</sup>, los cuales revelaron que, entre 15 casos de cirug&#237;a cardiaca en el estado gr&#225;vido, 13 (86,6%) eran portadoras de valvulopat&#237;a reum&#225;tica, pero ocho (61,5%) presentaban disfunci&#243;n de pr&#243;tesis valvular. Se debe, por lo tanto, tener en cuenta que la disfunci&#243;n de pr&#243;tesis valvular representa riesgo materno en el desarrollo de la gestaci&#243;n y alto potencial de la necesidad de reoperaci&#243;n debido al deterioro hemodin&#225;mico, a veces irreversible.</p>
      <p>Respecto a la disecci&#243;n de aorta, situaci&#243;n que exigi&#243; cirug&#237;a de emergencia en tres casos, se la podemos considerar como un evento menos frecuente y de alto riesgo en el per&#237;odo gestacional<sup>16</sup>. Las dificultades del diagn&#243;stico, la valorizaci&#243;n de los s&#237;ntomas (que se confunden con los del embarazo normal) y el l&#237;mite de la investigaci&#243;n invasiva (debido al potencial riesgo al concepto) resultan en la demora del tratamiento y aumentan la tasa de muerte por la enfermedad.</p>
      <p>La incidencia de disecci&#243;n de aorta en una mujer con s&#237;ndrome de Marfan y otra con coartaci&#243;n de aorta, en nuestro estudio, es una situaci&#243;n ya documentada y reconocida como relacionada al embarazo<sup>13</sup>. Sin embargo sorprende su incidencia en gestante sana, como descrito en el tercer caso de nuestra serie, suscitando la hip&#243;tesis de la fuerte correlaci&#243;n entre embarazo y disecci&#243;n de la aorta, resultante de los cambios estructurales vasculares de la gestaci&#243;n<sup>17</sup>.</p>
      <p>La indicaci&#243;n de cirug&#237;a en la disecci&#243;n tuvo en cuenta las probabilidades de sobrevida de la madre y del feto, el tipo de disecci&#243;n, el cuadro cl&#237;nico materno y la edad gestacional. En los dos casos en que la disecci&#243;n ocurri&#243; con feto viable (32 y 33 semanas de gestaci&#243;n), la cesariana que precedi&#243; a la cirug&#237;a de correcci&#243;n del aneurisma busc&#243; la preservaci&#243;n de la vida fetal y evit&#243; el riesgo del trabajo de parto espont&#225;neo en el postoperatorio<sup>18</sup>.</p>
      <p>Se admite que el embarazo no modifica el riesgo de muerte materna por cirug&#237;a cardiaca. Sin embargo se verifica que la tasa de un 7,5% de &#243;bito materno verificada en nuestro estudio, la de un 8,6% registrada por Arnoni et al.<sup>14</sup> y la de un 13,3% descrita por Salazar el al.<sup>15</sup> son relativamente elevadas cuando comparadas a la del tratamiento quir&#250;rgico en valvulopat&#237;a para dicho grupo de edad.</p>
      <p>Esos porcentajes son debidos, seg&#250;n los autores, al car&#225;cter de emergencia de la indicaci&#243;n quir&#250;rgica que, en el presente estudio, fue la &#250;nica variable a correlacionarse con la complicaci&#243;n y el &#243;bito materno en el postoperatorio.</p>
      <p>En cuanto a los resultados del embarazo, los porcentajes del 25% de p&#233;rdidas fetales y el 35% de prematuridad registrados en nuestro estudio, superior de la poblaci&#243;n de gestantes cardi&#243;patas, estimados en el 12% y el 15%, respectivamente, son probables consecuencias de las variaciones de flujo sangu&#237;neo y de saturaci&#243;n arterial de ox&#237;geno resultantes de la anestesia y de la CEC.</p>
      <p>La hiperventilaci&#243;n durante la anestesia resulta en reducci&#243;n del flujo uterino en 25% y descenso del retorno venoso y del gasto cardiaco maternos por los efectos mec&#225;nicos de la presi&#243;n positiva<sup>19</sup>. La hiperventilaci&#243;n materna y la alcalosis respiratoria tambi&#233;n disminuyen la tensi&#243;n arterial de ox&#237;geno fetal y favorecen la desviaci&#243;n de la curva de disociaci&#243;n de la hemoglobina materna<sup>20</sup>.</p>
      <p>Se admite que la CEC proporciona la formaci&#243;n de micro&#233;mbolos placentarios, por concentrado de hemat&#237;es y de microburbujas que, en conjunto con las variaciones de presi&#243;n arterial y la hipotermia materna, agravan la hipoxia en la circulaci&#243;n &#250;tero-placentaria y desencadenan la din&#225;mica uterina y el trabajo de parto<sup>21</sup>.</p>
      <p>Los mismos efectos explican la bradicardia fetal que se puede atribuir a cambios de flujo placentario, lo cual, durante la CEC, pasa de puls&#225;til para no puls&#225;til y laminar, adem&#225;s de la hemodiluci&#243;n y de la hipotermia<sup>22,23</sup>.</p>
      <p>Los admitidos riesgos teratog&#233;nicos consecuentes a la anestesia y a la CEC en la fase de embriogenesis no se verificaron en los tres casos de cirug&#237;a electiva que ocurridos en el primer trimestre del embarazo. Sin embargo hubo cuatro casos de malformaci&#243;n neurol&#243;gica (11,4%) ocurridos en fetos de pacientes operadas tras 20 semanas de gestaci&#243;n, probablemente como resultado de la hipoxia intrauterina.</p>
      <p>La reducci&#243;n del flujo sangu&#237;neo en las arterias umbilicales causan hipoxemia y vasoconstricci&#243;n en la circulaci&#243;n fetal, lo que, cuando persistente y prolongada, agota el mecanismo compensatorio de vasodilataci&#243;n y el aumento de flujo sangu&#237;neo diast&#243;lico en la arteria cerebral media, resultando en isquemia cerebral<sup>24,25</sup>.</p>
      <p>De ah&#237; se justifica el empleo de la flujometr&#237;a doppler para la monitorizaci&#243;n del flujo de las arterias uterinas y de las arterias umbilicales como gu&#237;a para que el t&#233;cnico de la perfusi&#243;n controle el est&#225;ndar hemodin&#225;mico durante la CEC<sup>26,27</sup>.</p>
      <p>Se concluye que la cirug&#237;a cardiaca llevada a cabo durante el ciclo gr&#225;vido puerperal permiti&#243; la sobrevida materna en un 92,7% y el nacimiento de ni&#241;os sanos en el 56% de las gestantes que presentaron complicaciones cardiacas refractarias a otras terap&#233;uticas. El car&#225;cter de emergencia en la indicaci&#243;n de la cirug&#237;a tuvo correlaci&#243;n significativa con el peor pron&#243;stico materno en el postoperatorio.</p>
      <p>
        <bold>Agradecimientos</bold>
      </p>
      <p>A la Dra. Maeve de Barros Correia por la correcci&#243;n ortogr&#225;fica.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuvo fuentes de financiaci&#243;n externas.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>No hay vinculaci&#243;n de este estudio a programas de postgrado.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
