<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">Gf8fnbgCHVYCQ49PtXMc4Cm</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00014</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2009000600014</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(09)09200614</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2009000600014</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Correla&#231;&#227;o Anatomo-Cl&#237;nica</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Caso 2 - homem de 20 anos com insufici&#234;ncia card&#237;aca por S&#237;ndrome Restritiva</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Poppi</surname>
            <given-names>Nilson Tavares</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Reis</surname>
            <given-names>Marta Vidigal de Andrade</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Aiello</surname>
            <given-names>Vera Demarchi</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade de S&#227;o Paulo</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">FM </institution>
        <institution content-type="orgdiv2">HC</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>06</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
      <volume>92</volume>
      <issue>6</issue>
      <fpage>497</fpage>
      <lpage>504</lpage>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>17</day>
        <month>07</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>
      <bold>CORRELA&#199;&#195;O ANATOMO-CL&#205;NICA</bold>
    </p>
    <p>Caso 2 &#150; homem de 20 anos com insufici&#234;ncia card&#237;aca por S&#237;ndrome Restritiva</p>
    <p>
      <bold>Nilson Tavares Poppi; Marta Vidigal de Andrade Reis; Vera Demarchi Aiello</bold>
    </p>
    <p>Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor) HC-FMUSP, S&#227;o Paulo - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="end">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p><bold>Palavras-chave:</bold> Insufici&#234;ncia card&#237;aca, Pericardite constrictiva; cardiomiopatia restritiva; sarcoidose, amiloidose.</p>
    <p>Homem de 20 anos de idade (data de nascimento 16/10/1985), natural de Dona In&#234;s (PB), foi internado por dispn&#233;ia desencadeada por m&#237;nimos esfor&#231;os (2006). </p>
    <p>O paciente apresentou falta de ar desencadeada por esfor&#231;os a partir dos 13 anos de idade (1998); ocorreu nessa mesma &#233;poca um epis&#243;dio de s&#237;ncope durante corrida. Desde ent&#227;o houve progress&#227;o lenta da dispn&#233;ia. Sentia cansa&#231;o e tonturas ao caminhar cerca de 100 m no plano e houve aparecimento de edema de membros inferiores. </p>
    <p>Queixou-se tamb&#233;m de dores articulares difusas. Foi feito o diagn&#243;stico de sopro card&#237;aco. Recebeu a informa&#231;&#227;o diagn&#243;stica de febre reum&#225;tica aos 16 anos de idade (2001).</p>
    <p>Aos 18 anos de idade (setembro de 2004) apresentou quadro de tosse e expectora&#231;&#227;o amarelada, quadro que foi tratado como pneumonia, ap&#243;s o qual procurou atendimento hospitalar.</p>
    <p>O exame f&#237;sico (2004) revelou peso de 60 kg, altura 1,76 m, pulso 102 batimentos por minuto, press&#227;o arterial 96 x 74 mmHg. A semiologia pulmonar foi normal. O exame do prec&#243;rdio revelou choque da ponta palpado no 5&#186; espa&#231;o intercostal, na linha hemiclavicular esquerda. As bulhas foram normais. Havia sopro sist&#243;lico ++ em &#225;rea mitral. No exame do abdome, o f&#237;gado foi palpado a 9 cm do rebordo costal direito. Havia edema de membros inferiores. </p>
    <p>Foram mantidas as medica&#231;&#245;es j&#225; em uso pelo paciente: 25 mg de hidroclorotiazida, 40 mg de furosemida, 50 mg de captopril, 25 mg de atenolol di&#225;rios e administra&#231;&#227;o mensal de penicilina benzatina por via intramuscular. </p>
    <p>O eletrocardiograma (23 set 2004) revelou taquicardia sinusal (107 bpm), sobrecarga atrial esquerda e eixo QRS a 90&#176; paralelo ao plano frontal, al&#233;m de ondas R pouco proeminentes e n&#227;o progressivas em deriva&#231;&#245;es V<sub>5</sub> e V<sub>6</sub>, que sugerem sobrecarga de ventr&#237;culo direito (<xref ref-type="fig" rid="fig01">Figura1</xref>).</p>
    <fig id="fig01">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0497-00014-gf01.jpg"/></fig>
    <p>Os ecocardiogramas (2004, 2005 e 2006) revelaram dilata&#231;&#227;o bi-atrial, prolapsos de valvas mitral e tric&#250;spide. O exame com Doppler assinalou insufici&#234;ncias mitral e tric&#250;spide moderadas. O &#250;ltimo exame ecocardiogr&#225;fico mostrou (2006) dilata&#231;&#227;o e hipocinesia de ventr&#237;culo direito (<xref ref-type="table" rid="tab01">Tabela 1</xref>).</p>
    <table-wrap id="tab01">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0497-00014-gt01.jpg"/></table-wrap>
    <p>A tomografia de t&#243;rax ( jun 2005), por sua vez, revelou espessamento pleural bilateral com calcifica&#231;&#245;es esparsas, que se apresentava mais acentuado &#224; esquerda, onde se notava conte&#250;do heterog&#234;neo e loculado, com &#225;reas de atelectasia do par&#234;nquima pulmonar adjacente. Foram identificados linfonodos mediastinais e axilares &#224; esquerda, em n&#250;mero aumentado. O cora&#231;&#227;o apresentou morfologia e dimens&#245;es normais. A aorta possu&#237;a calibre normal e contornos regulares, sem sinais de dissec&#231;&#227;o. Foram tamb&#233;m diagnosticadas hepatomegalia e ginecomastia bilateral. </p>
    <p>Depois de dois anos, o cansa&#231;o permanecia e, al&#233;m da ocorr&#234;ncia de edema escrotal, houve piora do edema de membros inferiores, que atingiu a raiz da coxa. O paciente procurou atendimento m&#233;dico de emerg&#234;ncia. Feito o diagn&#243;stico de fibrila&#231;&#227;o atrial, aumentou-se a dose de diur&#233;ticos, associados a varfarina. Duas semanas depois, em consulta m&#233;dica ambulatorial, foram observadas persist&#234;ncia do edema e eleva&#231;&#227;o do INR para 11,1. O paciente foi, ent&#227;o, hospitalizado. </p>
    <p>O exame f&#237;sico (7 mar 2006) revelou pulso de 80 bpm, press&#227;o arterial 100 x 80 mmHg. A semiologia pulmonar foi normal. O exame do cora&#231;&#227;o revelou sopro sist&#243;lico ++ em &#225;rea mitral. O f&#237;gado foi palpado a 5 cm do rebordo costal direito. Havia edema de membros inferiores, o qual comprometia coxas e escroto.</p>
    <p>Os exames laboratoriais da &#250;ltima interna&#231;&#227;o s&#227;o apresentados na <xref ref-type="table" rid="tab02">tabela 2</xref>.</p>
    <table-wrap id="tab02">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0497-00014-gt02.jpg"/></table-wrap>
    <p>N&#227;o houve crescimento de micro-organismos nas hemoculturas ou na urocultura. </p>
    <p>A ultrassonografia venosa de membros inferiores n&#227;o identificou sinais sugestivos de trombose venosa.</p>
    <p>Durante a evolu&#231;&#227;o (31 Mar&#231;o 2006), apresentou choque de instala&#231;&#227;o s&#250;bita, n&#227;o responsivo &#224; administra&#231;&#227;o de volume. Foram administradas drogas vasoativas. Houve necessidade de intuba&#231;&#227;o orotraqueal. O paciente foi transferido para unidade de terapia intensiva. </p>
    <p>Feito o diagn&#243;stico presuntivo de choque s&#233;ptico, iniciou-se o tratamento antibi&#243;tico com cefepime e vancomicina (1 abr 2006), posteriormente modificados para meropenem, vancomicina e azitromicina.</p>
    <p>A angiotomografia de art&#233;rias pulmonares (4 abr 2006) n&#227;o revelou falhas de enchimento na art&#233;ria pulmonar e seus ramos. As dimens&#245;es do tronco pulmonar e seus ramos, por sua vez, eram normais. Havia derrames pleurais bilaterais - um maior, &#224; esquerda - e calcifica&#231;&#245;es pleurais e atelectasias sub-segmentares em lobos superiores e inferiores de ambos os pulm&#245;es.</p>
    <p>O ecocardiograma transesof&#225;gico (4 abr 2006) n&#227;o ofereceu imagens sugestivas de trombos intracavit&#225;rios ou vegeta&#231;&#245;es valvares. Foi diagnosticado forame oval patente com fluxo esquerda-direita; al&#233;m de intenso autocontraste em &#225;trio e ventr&#237;culo direitos e &#225;trio esquerdo. A valva mitral era espessada, com prolapso de sua c&#250;spide anterior. O estudo com Doppler revelou insufici&#234;ncia mitral exc&#234;ntrica de grau moderado. Havia insufici&#234;ncia tric&#250;spide discreta.</p>
    <p>Instalou-se insufici&#234;ncia renal e an&#250;ria. Foi iniciada a hemodi&#225;lise (9 abr 2006).</p>
    <p>A ultrassonografia de t&#243;rax (6 abr 2006) n&#227;o revelou derrame pleural. </p>
    <p>A tomografia de abdome (10 abr 2006) revelou f&#237;gado de contornos lobulados com hiperatenua&#231;&#227;o do par&#234;nquima, ectasia das veias hep&#225;ticas e tamb&#233;m da veia cava inferior, al&#233;m de ascite moderada.</p>
    <p>Durante a evolu&#231;&#227;o houve nova piora hemodin&#226;mica com choque e febre (20 abr 2006). </p>
    <p>O ecocardiograma (20 abr) estava inalterado em rela&#231;&#227;o ao exame anterior. </p>
    <p>Foram trocados todos os cateteres; o meropenem foi substitu&#237;do por tazobactam, com associa&#231;&#227;o de sulfametoxazol-trimetoprima.</p>
    <p>Apesar da terap&#234;utica, o paciente evoluiu com bradicardia e hipotens&#227;o, tendo apresentado parada card&#237;aca em assistolia, inicialmente revertida (21 abr 2006). Evoluiu, entretanto, com choque persistente,sofrendo outra parada card&#237;aca em assistolia, sem resposta &#224;s manobras de ressuscita&#231;&#227;o, vindo a falecer (23 abr 2006).</p>
    <p>
      <bold>Aspectos cl&#237;nicos</bold>
    </p>
    <p>Trata-se de caso de insufici&#234;ncia card&#237;aca congestiva em um indiv&#237;duo jovem, com sintomas iniciados aos 13 anos de idade, de curso progressivo, acompanhada, durante a evolu&#231;&#227;o, por achados de acometimento de outros &#243;rg&#227;os e sistemas: artralgia, hepatopatia cr&#244;nica (ginecomastia bilateral, ascite e f&#237;gado de contornos lobulados com hiperatenua&#231;&#227;o do par&#234;nquima), evid&#234;ncia de acometimento inflamat&#243;rio pleuropulmonar cr&#244;nico (derrame pleural, com espessamento e calcifica&#231;&#245;es, precedido por um quadro de tosse produtiva) e linfonodomegalia mediastinal e axilar.</p>
    <p>Os achados cl&#237;nicos de edema ascendente progressivo e hepatomegalia, assim como os exames subsidi&#225;rios (eletrocardiograma e ecocardiograma), apontaram para acometimento predominante de ventr&#237;culo direito, sobrecarga e dilata&#231;&#227;o de ambos os &#225;trios, com fun&#231;&#227;o sist&#243;lica e dimens&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo normais. Estas caracter&#237;sticas corroboram com o diagn&#243;stico de cardiopatia com restri&#231;&#227;o diast&#243;lica. Diante deste quadro, a pericardite constritiva &#233; um importante diagn&#243;stico diferencial a ser considerado, especialmente porque o tratamento &#233; radicalmente diferente. A distin&#231;&#227;o pode ser dif&#237;cil, pois estas condi&#231;&#245;es possuem caracter&#237;sticas semelhantes. </p>
    <p>Diversos processos inflamat&#243;rios podem causar pericardite constritiva, mas as etiologias mais frequentes s&#227;o: infecciosa, p&#243;s-cir&#250;rgica ou devido &#224; exposi&#231;&#227;o &#224; irradia&#231;&#227;o. Pode ter tamb&#233;m origem idiop&#225;tica, autoimune/inflamat&#243;ria (artrite reumatoide, l&#250;pus eritematoso sist&#234;mico, esclerodermia, sarcoidose) e neopl&#225;sica<sup>1</sup>. A tuberculose era a causa mais comum nos pa&#237;ses desenvolvidos antes do surgimento de tratamento medicamentoso eficaz.</p>
    <p>A fibrose peric&#225;rdica impede o enchimento de todas as c&#226;maras card&#237;acas. Ocorre congest&#227;o venosa sist&#234;mica e redu&#231;&#227;o do &#237;ndice card&#237;aco, devido ao comprometimento do enchimento ventricular. A congest&#227;o sist&#234;mica pode levar a cirrose card&#237;aca. H&#225; tamb&#233;m eleva&#231;&#227;o das press&#245;es venosas pulmonares, podendo ocorrer dispneia, ortopneia e tosse. Pode ocorrer, ainda, fibrila&#231;&#227;o atrial e regurgita&#231;&#227;o tric&#250;spide. O ECG revela, habitualmente, altera&#231;&#245;es inespec&#237;ficas da onda T e redu&#231;&#227;o da voltagem, al&#233;m de sinais de sobrecarga atrial esquerda ou fibrila&#231;&#227;o atrial. A radiografia de t&#243;rax mostra aumento atrial direito. O ecocardiograma, em pequeno n&#250;mero de pacientes, pode revelar calcifica&#231;&#245;es peric&#225;rdicas e derrame peric&#225;rdico. </p>
    <p>A pericardite constritiva pode apresentar diversos sintomas: pulso paradoxal em um ter&#231;o dos casos, batimento peric&#225;rdico, equaliza&#231;&#227;o das press&#245;es de enchimento dos lados esquerdo e direito, al&#233;m de abaulamento septal na protodi&#225;stole e espessura peric&#225;rdica aumentada &#224; ecocardiografia. Em um quadro de cardiomiopatia restritiva, em contraposi&#231;&#227;o &#224; pericardite constritiva, podemos encontrar: espessura da parede ventricular aumentada, press&#227;o sist&#243;lica de art&#233;ria pulmonar comumente superior a 50 mm Hg, al&#233;m de <italic>ictus cordis</italic> palp&#225;vel, press&#245;es de enchimento mais elevadas - comumente superiores a 25 mm Hg, e pelo menos 3-5 mm Hg mais elevada &#224; esquerda do que &#224; direita - e aumento biatrial proeminente<sup>2,3</sup>. Estas tr&#234;s &#250;ltimas caracter&#237;sticas fazem com que o diagn&#243;stico de cardiomiopatia restritiva seja mais prov&#225;vel neste caso. No entanto, exames de imagem como a tomografia computadorizada ou a resson&#226;ncia magn&#233;tica seriam mais definitivas na diferencia&#231;&#227;o, uma vez que avaliam melhor a ocorr&#234;ncia de espessamento ou calcifica&#231;&#227;o peric&#225;rdica. </p>
    <p>O paciente apresentou como achado no ecocardiograma um forame oval patente (FOP). A maioria dos pacientes com forame oval patente &#233; assintom&#225;tica. A mais importante manifesta&#231;&#227;o cl&#237;nica em potencial &#233; o acidente vascular cerebral isqu&#234;mico devido &#224; embolia paradoxal<sup>4</sup>. O FOP com shunt direita-esquerda tamb&#233;m pode associar-se a enxaqueca. O shunt esquerda-direita n&#227;o ocorre no FOP, desde que o septo <italic>primum</italic> permane&#231;a competente. Os pacientes nos quais o forame se torna patente, para prop&#243;sitos pr&#225;ticos, s&#227;o considerados como tendo uma comunica&#231;&#227;o interatrial (CIA) pequena. Na CIA, o grau de shunt esquerda-direita depende do tamanho do defeito e das propriedades relativas de enchimento dos dois ventr&#237;culos. Doen&#231;as que causem redu&#231;&#227;o da complac&#234;ncia ventricular ou aumentem a press&#227;o atrial esquerda tendem a aumentar o shunt. No caso apresentado, o shunt esquerda-direita atrav&#233;s do forame oval patente poderia ser justificado por press&#245;es de enchimento mais elevadas &#224; esquerda, caracter&#237;stica da cardiomiopatia restritiva.</p>
    <p>A maioria das crian&#231;as com CIA s&#227;o assintom&#225;ticas e o diagn&#243;stico &#233; feito ap&#243;s a descoberta de um sopro. Quando o aumento do fluxo pulmonar &#233; muito intenso ocorre insufici&#234;ncia card&#237;aca congestiva, podendo ocorrer infec&#231;&#245;es respirat&#243;rias recidivantes. J&#225; em adultos os sintomas mais comuns s&#227;o intoler&#226;ncia ao esfor&#231;o e palpita&#231;&#245;es (principalmente por fibrila&#231;&#227;o atrial ou flutter). Em pacientes mais velhos, o sintoma de apresenta&#231;&#227;o pode ser a insufici&#234;ncia ventricular direita. Considerando que o paciente em quest&#227;o tem apenas um FOP, o baixo fluxo esquerda-direita n&#227;o justifica todas as altera&#231;&#245;es hemodin&#226;micas descritas, tampouco as altera&#231;&#245;es sist&#234;micas.</p>
    <p>O acometimento de outros &#243;rg&#227;os e sistemas, conforme exposto anteriormente, favorece a hip&#243;tese de que o processo restritivo seja causado por doen&#231;a sist&#234;mica que infiltre o mioc&#225;rdio por dep&#243;sito de conte&#250;do an&#244;malo, ou inflamat&#243;rio, sendo a variante idiop&#225;tica menos prov&#225;vel. Conforme o exposto, as principais hip&#243;teses diagn&#243;sticas s&#227;o: sarcoidose, amiloidose, hemocromatose e doen&#231;a de Fabry. Outra possibilidade de cardiomiopatia restritiva &#233; a endomiocardiofibrose.</p>
    <p>O primeiro diagn&#243;stico que o paciente recebeu - febre reum&#225;tica -, apesar de ser a causa mais comum de doen&#231;a card&#237;aca adquirida em crian&#231;as e adultos jovens no mundo, n&#227;o se aplica a este caso. Al&#233;m de n&#227;o haver evid&#234;ncia cl&#237;nica ou laboratorial de infec&#231;&#227;o antecedente pelo estreptococo do grupo A, a artralgia, poss&#237;vel manifesta&#231;&#227;o menor de febre reum&#225;tica, ocorreu tr&#234;s anos ap&#243;s o in&#237;cio dos sintomas de insufici&#234;ncia card&#237;aca. Na febre reum&#225;tica o acometimento articular &#233; precoce na hist&#243;ria natural da doen&#231;a, ocorrendo cerca de tr&#234;s semanas ap&#243;s a infec&#231;&#227;o estreptoc&#243;cica. O sopro de insufici&#234;ncia mitral, com os achados da ecocardiografia, n&#227;o deve ser atribu&#237;do ao acometimento reum&#225;tico, mas sim ao prolapso da da valva mitraluma vez que o ecocardiograma realizado seis anos ap&#243;s o in&#237;cio dos sintomas teria revelado evid&#234;ncia de fibrose ou calcifica&#231;&#227;o valvar. Portanto, n&#227;o havendo evid&#234;ncia suficiente para atribuir esses achados &#224; cardite reum&#225;tica, afastamos esta possibilidade diagn&#243;stica (aus&#234;ncia de dois crit&#233;rios maiores de Jones ou um maior e dois menores)<sup>5,6</sup>.</p>
    <p>A amiloidose &#233; uma doen&#231;a que resulta da deposi&#231;&#227;o tecidual de fibrilas amiloides formadas por prote&#237;nas. Na sua forma prim&#225;ria, estas prote&#237;nas s&#227;o imunoglobulinas de cadeia leve (forma AL) produzidas por uma popula&#231;&#227;o de plasm&#243;citos, em geralcomo consequ&#234;ncia de mieloma m&#250;ltiplo. A forma secund&#225;ria (AA), que ocorre por dep&#243;sito de prote&#237;nas n&#227;o imunoglobulinas, &#233; encontrada em indiv&#237;duos com doen&#231;as inflamat&#243;rias ou infecciosas cr&#244;nicas. Pode acometer qualquer &#243;rg&#227;o, mas os principais s&#237;tios de dep&#243;sito amil&#243;ide clinicamente importantes s&#227;o os rins, o f&#237;gado e o cora&#231;&#227;o. S&#227;o comumente encontrados: s&#237;ndrome nefr&#243;tica, hepatomegalia, neuropatia perif&#233;rica, macroglossia e n&#243;dulos subcut&#226;neos. A forma mais comum de apresenta&#231;&#227;o da amiloidose card&#237;aca &#233; a cardiomiopatia restritiva. No entanto, o in&#237;cio dos sintomas da doen&#231;a card&#237;aca &#233; raro antes dos 40 anos<sup>7,8</sup>. No caso que aqui apresentamos n&#227;o h&#225; evid&#234;ncia de acometimento renal ou neurop&#225;tico, com predom&#237;nio outras manifesta&#231;&#245;es sist&#234;micas. Al&#233;m disso, os achados eletrocardiogr&#225;ficos e ecocardiogr&#225;ficos mais caracter&#237;sticos de amiloidose tamb&#233;m n&#227;o ocorrem: presen&#231;a de complexos QRS de baixa voltagem e espessamento das paredes ventriculares, respectivamente<sup>8</sup>. Estes dados tornam este diagn&#243;stico menos prov&#225;vel para este caso.</p>
    <p>A hemocromatose caracteriza-se pelo dep&#243;sito excessivo de ferro nos tecidos parenquimatosos (cora&#231;&#227;o, f&#237;gado, g&#244;nadas e p&#226;ncreas). Pode ocorrer como um dist&#250;rbio autoss&#244;mico recessivo ou idiop&#225;tico, em associa&#231;&#227;o com defeitos na s&#237;ntese de hemoglobina devidos a eritropoese ineficiente, doen&#231;a hep&#225;tica cr&#244;nica e ingest&#227;o oral ou infus&#227;o parenteral excessiva de ferro por muitos anos<sup>9</sup>. O envolvimento card&#237;aco leva ao padr&#227;o combinado de cardiomiopatia dilatada e cardiomiopatia restritiva com disfun&#231;&#227;o sist&#243;lica e diast&#243;lica. O dano mioc&#225;rdico &#233; atribu&#237;do principalmente &#224; toxicidade direta do ferro livre e n&#227;o simplesmente &#224; infiltra&#231;&#227;o tecidual. Ocorre dilata&#231;&#227;o card&#237;aca, com aumento da espessura ventricular. Os achados s&#227;o mais proeminentes no mioc&#225;rdio ventricular do que no atrial e &#233; comum o acometimento do sistema de condu&#231;&#227;o card&#237;aco. Este paciente n&#227;o apresenta aumento da espessura ventricular, nem dilata&#231;&#227;o ventricular, tornando esta hip&#243;tese improv&#225;vel.</p>
    <p>A Doen&#231;a de Fabry &#233; um dist&#250;rbio heredit&#225;rio com heran&#231;a recessiva ligada ao X, resultante de anormalidades ligadas &#224; defici&#234;ncia da enzima lisoss&#244;mica alfagalactosidase A, defici&#234;ncia esta causada por mais de 160 muta&#231;&#245;es<sup>10</sup>. Algumas delas resultam em atividade n&#227;o detect&#225;vel da enzima, com manifesta&#231;&#245;es por todo o corpo, enquanto outras produzem algum grau de atividade enzim&#225;tica resultando em variantes com envolvimento limitado somente ao mioc&#225;rdio. A doen&#231;a se caracteriza por um ac&#250;mulo intracelular de glicoesfingol&#237;pides com envolvimento acentuado da pele, rins e mioc&#225;rdio na forma cl&#225;ssica. Ocorre acometimento do endot&#233;lio vascular, do tecido de condu&#231;&#227;o e das valvas, particularmente a mitral. As manifesta&#231;&#245;es cl&#237;nicas maiores resultam do ac&#250;mulo de glicoesfingol&#237;pides no endot&#233;lio celular com eventual oclus&#227;o das pequenas arter&#237;olas. Ocorre angina pectoris e infarto do mioc&#225;rdio, embora na maioria das vezes as art&#233;rias coron&#225;rias tenham aspecto angiogr&#225;fico normal. H&#225; aumento da espessura do ventr&#237;culo esquerdo, produzindo disfun&#231;&#227;o diast&#243;lica geralmente discreta, com fun&#231;&#227;o sist&#243;lica preservada e insufici&#234;ncia mitral sem signific&#226;ncia cl&#237;nica. O envolvimento cardiovascular sintom&#225;tico ocorre em quase todos os pacientes do sexo masculino, enquanto nas mulheres os sintomas s&#227;o discretos ou ausentes. S&#227;o achados comuns: hipertens&#227;o arterial, prolapso mitral e insufici&#234;ncia card&#237;aca congestiva . A diferencia&#231;&#227;o de outros processos hipertr&#243;ficos e restritivos pode n&#227;o ser poss&#237;vel atrav&#233;s da ecocardiografia. O paciente do caso em discuss&#227;o n&#227;o apresenta manifesta&#231;&#227;o cut&#226;nea nem renal, e tampouco apresenta sintomas de isquemia mioc&#225;rdicaou hipertrofia ventricular.</p>
    <p>A endomiocardiofibrose, comum em pa&#237;ses tropicais, ocorre com mais frequ&#234;ncia em crian&#231;as e adultos jovens. Caracteriza-se por fibrose endoc&#225;rdica da via de entrada de um ou ambos os ventr&#237;culos. Doen&#231;a biventricular ocorre em quase metade dos casos; 40% apresentam acometimento isolado do ventr&#237;culo esquerdo e 10%, comprometimento isolado do ventr&#237;culo direito<sup>9,12</sup>. H&#225; associa&#231;&#227;o inconstante com eosinofilia. O comprometimento do ventr&#237;culo esquerdo resulta em sintomas de congest&#227;o pulmonar, enquanto o comprometimento do ventr&#237;culo direito pode apresentar caracter&#237;sticas de uma cardiomiopatia restritiva e tamb&#233;m simular um quadro de pericardite constritiva. Frequentemente ocorre insufici&#234;ncia de uma ou ambas valvas atrioventriculares<sup>13</sup>. Os achados eletrocardiogr&#225;ficos e ecocardiogr&#225;ficos incluem: diminui&#231;&#227;o da voltagem dos complexos QRS, derrame peric&#225;rdico, oblitera&#231;&#227;o apical e aumento da ecorrefletividade do endoc&#225;rdio<sup>12</sup>. Estes &#250;ltimos achados n&#227;o foram encontrados no caso cl&#237;nico em quest&#227;o, e tampouco a endomiocardiofibrose explica o acometimento articular e pleuropulmonar.</p>
    <p>A sarcoidose &#233; uma doen&#231;a granulomatosa sist&#234;mica de etiologia desconhecida, caracterizada pelo envolvimento de diversos tecidos por granulomas n&#227;o caseosos<sup>9,14</sup>. Tipicamente, afeta adultos jovens entre 10 e 40 anos de idade e se apresenta com os seguintes achados: adenopatia hilar bilateral, opacidades pulmonares reticulares, al&#233;m de comprometimento articular, ocular e cut&#226;neo (especialmente eritema nodoso). Ocorre derrame pleural ocorre em cerca de 5% dos casos e tem padr&#227;o exsudativo<sup>15</sup>. O envolvimento card&#237;aco prim&#225;rio &#233; incomum, com manifesta&#231;&#245;es cl&#237;nicas presentes em menos de 5% dos pacientes. As manifesta&#231;&#245;es cl&#237;nicas incluem: dist&#250;rbios de condu&#231;&#227;o, arritmias ventriculares, s&#237;ncope e morte s&#250;bita. Insufici&#234;ncia card&#237;aca decorre do envolvimento mioc&#225;rdico direto pelos granulomas e tecido cicatricial, podendo manifestar-se em forma de cardiomiopatia dilatada ou restritiva, com curso progressivo<sup>16,17</sup>. O exame f&#237;sico pode revelar sopro sist&#243;lico, compat&#237;vel com insufici&#234;ncia mitral ou tric&#250;spide, por infiltra&#231;&#227;o valvar ou dos m&#250;sculos papilares, cuja disfun&#231;&#227;o pode levar ao prolapso<sup>18,19</sup>. O eletrocardiograma &#233; inespec&#237;fico e pode revelar anormalidades da onda T, bloqueios ou ondas Q patol&#243;gicas. Outros achados incluem: pericardite e <italic>cor pulmonale</italic>. O ecocardiograma pode revelar adelga&#231;amento das paredes ventriculares e aumento da ecogenicidade<sup>16,20</sup>. O caso cl&#237;nico aqui exposto apresenta caracter&#237;sticas cl&#237;nicas e morfol&#243;gicas compat&#237;veis com o diagn&#243;stico de sarcoidose card&#237;aca, tanto pelo aspecto do acometimento card&#237;aco quanto pelo sist&#234;mico: indiv&#237;duo jovem, com manifesta&#231;&#227;o de insufici&#234;ncia card&#237;aca de curso progressivo, envolvimento articular, hep&#225;tico, pleuropulmonar, com presen&#231;a de adenomegalia mediastinal. Os achados morfol&#243;gicos - aumento biatrial com fun&#231;&#227;o ventricular esquerda conservada, paredes ventriculares com espessura preservada, hipertens&#227;o pulmonar (que poderia ser explicada em parte por <italic>cor pulmonale</italic>) e prolapso valvar &#150; tamb&#233;m s&#227;o compat&#237;veis. Consideramos, portanto, a sarcoidose card&#237;aca a principal hip&#243;tese diagn&#243;stica para o caso.</p>
    <p>A evolu&#231;&#227;o cl&#237;nica foi marcadamente alterada depois de instalada a fibrila&#231;&#227;o atrial, o que agravou substancialmente o quadro cl&#237;nico e precipitou a interna&#231;&#227;o hospitalar, procedimento comum frente &#224; cardiomiopatia restritiva, em fun&#231;&#227;o do agravamento da disfun&#231;&#227;o diast&#243;lica. O &#243;bito ocorreu ap&#243;s complica&#231;&#245;es infecciosas decorrentes desta interna&#231;&#227;o, atrav&#233;s de choque s&#233;ptico e disfun&#231;&#227;o de m&#250;ltiplos &#243;rg&#227;os e sistemas. </p>
    <p>Dr. Nilson Tavares Poppi e </p>
    <p> Dr&#170;. Marta Vidigal de Andrade Reis</p>
    <p><bold>Hip&#243;tese Diagn&#243;stica:</bold> cardiomiopatia restritiva secund&#225;ria &#224; sarcoidose card&#237;aca. </p>
    <p>Dr. Nilson Tavares Poppi e </p>
    <p> Dr&#170;. Marta Vidigal de Andrade Reis</p>
    <p>
      <bold>Necr&#243;psia</bold>
    </p>
    <p>O principal achado neste paciente foi uma polisserosite fibrosante, com comprometimento de peric&#225;rdio, pleuras em sentido bilateral e perit&#244;nio nas regi&#245;es do f&#237;gado, p&#226;ncreas e ves&#237;cula biliar, assim como no fundo da bexiga. N&#227;o existia fibrose retroperitonial. </p>
    <p>O cora&#231;&#227;o estava envolto por uma carapa&#231;a fibrosa densa ao redor de &#225;trios e ventr&#237;culos, com ader&#234;ncias firmes entre os dois folhetos peric&#225;rdicos (<xref ref-type="fig" rid="fig02">Figura 2</xref>). A espessura do peric&#225;rdio era superior &#224; do mioc&#225;rdio em algumas regi&#245;es, sobretudo nos &#225;trios e no ventr&#237;culo direito. No anel atrioventricular direito existia n&#243;dulo calcificado na margem lateral, com 0,4 cm de di&#226;metro. As valvas atrioventriculares e arteriais n&#227;o apresentavam altera&#231;&#245;es macrosc&#243;picas significativas, exceto pela presen&#231;a de pequenos espessamentos fibrosos no anel e na borda livre do folheto anterior da valva mitral (<xref ref-type="fig" rid="fig03">Figura 3</xref>). O forame oval era patente para 0,6cm. </p>
    <fig id="fig02">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0497-00014-gf02.jpg"/></fig>
    <fig id="fig03">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0497-00014-gf03.jpg"/></fig>
    <p>As pleuras apresentavam espessamento difuso (<xref ref-type="fig" rid="fig04">Figura 4</xref>) &#225;reas multiloculadas, principalmente nas bases pulmonares. </p>
    <fig id="fig04">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0497-00014-gf04.jpg"/></fig>
    <p>O diafragma estava firmemente aderido ao f&#237;gado e havia estreitamento do orif&#237;cio da veia cava inferior no plano diafragm&#225;tico. A ves&#237;cula biliar era pequena e estava encarcerada por densa fibrose do hilo hep&#225;tico. A superf&#237;cie de corte do f&#237;gado tinha aspecto nodular difuso (<xref ref-type="fig" rid="fig05">Figura 5</xref>). Tamb&#233;m o ba&#231;o estava envolto por densa fibrose, assim como o p&#226;ncreas na sua face anterior e o fundo da bexiga urin&#225;ria. </p>
    <fig id="fig05">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0497-00014-gf05.jpg"/></fig>
    <p>Histologicamente, todas as serosas apresentavam fibrose densa com discret&#237;ssimo infiltrado inflamat&#243;rio por mononucleares (<xref ref-type="fig" rid="fig02">Figura 2</xref>). N&#227;o havia sinais de atividade do processo, a n&#227;o ser ao redor das &#225;reas multiloculadas da pleura, que tinham exsudato fibrinoso. </p>
    <p>Cortes do mioc&#225;rdio mostraram atrofia de cardiomi&#243;citos. A valva mitral apresentava discreta fibrose, sem sinais inflamat&#243;rios. O n&#243;dulo calcificado do anel atrioventricular direito tinha localiza&#231;&#227;o muito pr&#243;xima &#224; coron&#225;ria direita, que parecia comprimida pela massa nodular (<xref ref-type="fig" rid="fig02">Figura 2</xref>). </p>
    <p>O exame histol&#243;gico do f&#237;gado era compat&#237;vel com cirrose "card&#237;aca" (<xref ref-type="fig" rid="fig04">Figura 4</xref>), com a chamada "revers&#227;o dos l&#243;bulos hep&#225;ticos", quadro em que os espa&#231;os-portais ficam situados no centro de n&#243;dulos fibr&#243;ticos e as veias centro-lobulares, por sua vez, est&#227;o circundadas por fibrose parenquimatosa. Havia ainda, focalmente, raros n&#243;dulos fibr&#243;ticos hialinos (<xref ref-type="fig" rid="fig05">Figura 5</xref>).</p>
    <p>Ainda histologicamente, os pulm&#245;es exibiam congest&#227;o passiva cr&#244;nica e m&#250;ltiplos n&#243;dulos hialinos circundados por infiltrado inflamat&#243;rio mononuclear de intensidade discreta, interpretados como granulomas antigos (<xref ref-type="fig" rid="fig06">Figura 6</xref>). N&#227;o encontramos restos de parasitas e nem bacilos &#225;lcool-&#225;cido resistentes ou fungos nessas les&#245;es, assim como nos n&#243;dulos hialinos do f&#237;gado.</p>
    <fig id="fig06">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0497-00014-gf06.jpg"/></fig>
    <p>Os linfonodos do mediastino revelavam congest&#227;o acentuada, sem sinais de inflama&#231;&#227;o granulomatosa nos cortes analisados. </p>
    <p>
      <bold>Prof&#170;. Dr&#170;. Vera Demarchi Aiello</bold>
    </p>
    <p><bold>Diagn&#243;sticos anatomopatol&#243;gicos:</bold> Polisserosite fibrosante cr&#244;nica, com pericardite constritiva e sinais de insufici&#234;ncia card&#237;aca congestiva de acentuada intensidade.</p>
    <p>Granulomas antigos parcialmente hialinizados em pulm&#245;es e f&#237;gado.Cirrose "card&#237;aca". </p>
    <p>
      <bold>Prof&#170;. Dr&#170;. Vera Demarchi Aiello</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Coment&#225;rios</bold>
    </p>
    <p>Do ponto de vista anatomopatol&#243;gico, os achados explicam a apresenta&#231;&#227;o cl&#237;nica do paciente. Todavia, n&#227;o foi poss&#237;vel esclarecer a etiologia do processo fibrosante generalizado. O encontro de n&#243;dulos granulomatosos parcialmente hialinizados, embora apenas em pulm&#245;es e f&#237;gado, nos leva a imaginar que uma mesma doen&#231;a ocasionou toda a rea&#231;&#227;o fibrosa sist&#234;mica. Neste contexto, a primeira hip&#243;tese seria a de tuberculose, que sabidamente &#233; uma causa de pericardite constritiva. Por outro lado, ela n&#227;o costuma cursar com fibrose densa de outras membranas serosas. Outra possibilidade seria tratar-se de esquistossomose mans&#244;nica, doen&#231;a end&#234;mica em certas regi&#245;es do nosso pa&#237;s, e que tamb&#233;m apresenta granulomas hep&#225;ticos e pulmonares como rea&#231;&#227;o aos ovos dos parasitas. Uma terceira possibilidade mais remota de doen&#231;a granulomatosa seria a sarcoidose, por&#233;m a apresenta&#231;&#227;o seria completamente at&#237;pica, em virtude da aus&#234;ncia de comprometimento ganglionar e mioc&#225;rdico. </p>
    <p>Na literatura s&#227;o relatados alguns casos de rea&#231;&#227;o fibrosante sist&#234;mica associada a n&#243;dulos fibr&#243;ticos/granulomas pulmonares<sup>21-23</sup>. A liga&#231;&#227;o patogen&#233;tica entre os dois achados, no entanto, permanece n&#227;o completamente esclarecida.</p>
    <p>
      <bold>Prof&#170;. Dr&#170;. Vera Demarchi Aiello</bold>
    </p>
    <p>
      <fn id="end" fn-type="corresp">
        <label>
          <bold>Correspond&#234;ncia:</bold>
        </label>
        <p> Vera D. Aiello </p>
        <p> InCor &#150; Av. Dr. En&#233;as de Carvalho Aguiar, 44 </p>
        <p> 05403-000 &#150; S&#227;o Paulo, SP </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="anpvera@incor.usp.br">anpvera@incor.usp.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p><bold>Editor da Se&#231;&#227;o:</bold> Alfredo Jos&#233; Mansur (<email xlink:href="ajmansur@incor.usp.br">ajmansur@incor.usp.br</email>) </p>
    <p><bold>Editores Associados:</bold> Desid&#233;rio Favarato (<email xlink:href="dclfavarato@incor.usp.br">dclfavarato@incor.usp.br</email>) Vera Demarchi Aiello (<email xlink:href="anpvera@incor.usp.br">anpvera@incor.usp.br</email>)</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Ling LH, Oh JK Schaff HV, Danielson GK et    al: Constrictive pericarditis in the modern era: Evolving clinical spectrum    and impact and outcome after pericardiectomy. Circulation 1999;100:1380-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Constrictive pericarditis in the modern era: Evolving clinical spectrum and impact and outcome after pericardiectomy</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>1380</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <volume>100</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ling</surname>
              <given-names>LH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Oh</surname>
              <given-names>JK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Schaff</surname>
              <given-names>HV</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Danielson</surname>
              <given-names>GK</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. LeWinter MM, Kabbani S: Doen&#231;as do    Peric&#225;rdio. In Braunwald E, Zipes DP, Libby P, Bonow RO. Tratado de Doen&#231;as    Cardiovasculares. S&#233;tima edi&#231;&#227;o. Elsevier, 1757-1780, 2006.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Tratado de Doen&#231;as Cardiovasculares</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>1757</fpage>
          <lpage>1780</lpage>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>LeWinter</surname>
              <given-names>MM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kabbani</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Braunwald</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zipes</surname>
              <given-names>DP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Libby</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bonow</surname>
              <given-names>RO</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Lorell BH, Grossman W: Profiles in constrictive    pericarditis, restrictive cardiomyopathy, and cardiac tamponade. In Baim DS,    Grossman W (eds): Cardiac Catheterization, Angiography and Intervention. Baltimore,    Williams &amp; Wilkins, 1996, pp 801-857.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Cardiac Catheterization, Angiography and Intervention</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>801</fpage>
          <lpage>857</lpage>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lorell</surname>
              <given-names>BH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Grossman</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Baim</surname>
              <given-names>DS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Grossman</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Kerut EK, Norfleet WT, Plotnick GD, Giles    TD. Patent foramen ovale: a review of associated conditions and the impact of    physiological size. J Am Coll Cardiol 2001,38:613-23</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Patent foramen ovale: a review of associated conditions and the impact of physiological size</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>613</fpage>
          <lpage>23</lpage>
          <volume>38</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kerut</surname>
              <given-names>EK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Norfleet</surname>
              <given-names>WT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Plotnick</surname>
              <given-names>GD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Giles</surname>
              <given-names>TD</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Dajani AS, Ayoub EM, Bierman FZ, et al Guidelines    for the diagnosis of rheumatic fever. Jones Criteria, 1992 update. Special Writing    Group of the Committee on Rheumatic Fever, Endocarditis, and Kawasaki Disease    of the Council on Cardiovascular Disease in the Young of the American Heart    Association. . JAMA 1992;268:2069-73</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Jones Criteria, 1992 update.Special Writing Group of the Committee on Rheumatic Fever, Endocarditis, and Kawasaki Disease of the Council on Cardiovascular Disease in the Young of the American Heart Association</article-title>
          <source>JAMA</source>
          <date>
            <year>1992</year>
          </date>
          <fpage>2069</fpage>
          <lpage>73</lpage>
          <volume>268</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Dajani</surname>
              <given-names>AS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ayoub</surname>
              <given-names>EM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bierman</surname>
              <given-names>FZ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Ferrieri P for the Jones Criteria Working    Group: Proceedings of the Jones Criteria Workshop. Circulation 2002;106:2521-3.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Proceedings of the Jones Criteria Workshop</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>2521</fpage>
          <lpage>3</lpage>
          <volume>106</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ferrieri</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Wynne J, Braunwald E: Cardiomiopatias. In    Braunwald E, Zipes DP, Libby P, Bonow RO. Tratado de Doen&#231;as Cardiovasculares.    S&#233;tima edi&#231;&#227;o. Elsevier, 1659-1696, 2006.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Tratado de Doen&#231;as Cardiovasculares</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>1659</fpage>
          <lpage>1696</lpage>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Wynne</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Braunwald</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Braunwald</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zipes</surname>
              <given-names>DP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Libby</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bonow</surname>
              <given-names>RO</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Cacoub P, Axler O, De Zuttere D, et al: Amyloidosis    and cardiac involvement. Ann Med Interne (Paris) 2000;151:611-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Amyloidosis and cardiac involvement</article-title>
          <source>Ann Med Interne (Paris)</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>611</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <volume>151</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Cacoub</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Axler</surname>
              <given-names>O</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>De Zuttere</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Hoffbrand AV: Diagnosing myocardial iron overload.    Eur Heart J 2001;22:2140-1.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Diagnosing myocardial iron overload</article-title>
          <source>Eur Heart J</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>2140</fpage>
          <lpage>1</lpage>
          <volume>22</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hoffbrand</surname>
              <given-names>AV</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Frustaci A, Chimenti C, Ricci R, et al: Improvement    in cardiac function in the cardiac variant of Fabry&#180;s disease with galactose-infusion    therapy. N Engl J Med 2001;345:25-32.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Improvement in cardiac function in the cardiac variant of Fabry&#180;s disease with galactose-infusion therapy.</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>25</fpage>
          <lpage>32</lpage>
          <volume>345</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Frustaci</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chimenti</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ricci</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Reisinger J, Dubrey SW, LaValley M, et al:    Electrophysiologic abnormalities in AL (primary) amyloidosis with cardiac involvement.    J Am Coll Cardiol 1997;30:1046-51.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Electrophysiologic abnormalities in AL amyloidosis with cardiac involvement</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>1046</fpage>
          <lpage>51</lpage>
          <volume>30</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Reisinger</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dubrey</surname>
              <given-names>SW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>LaValley</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Berensztein CS, Pineiro D, Marcotegui M,    et al: Usefulness of echocardiography and Doppler echocardiography in endomyocardial    fibrosis. J Am Soc Echocardiogr 2000;13:385-92.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Usefulness of echocardiography and Doppler echocardiography in endomyocardial fibrosis</article-title>
          <source>J Am Soc Echocardiogr</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>385</fpage>
          <lpage>92</lpage>
          <volume>13</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Berensztein</surname>
              <given-names>CS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pineiro</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Marcotegui</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Barretto, AC, Mady C, Oliveira SA, et al:    Clinical meaning of ascites in patients with endomyocardial fibrosis. Arq Bras    Cardiol 2002;78:196-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Clinical meaning of ascites in patients with endomyocardial fibrosis</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>196</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>78</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Barretto</surname>
              <given-names>AC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mady</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Oliveira</surname>
              <given-names>SA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Sharma OP: Diagnosis of cardiac sarcoidosis:    An imperfect science, a hesitant art. Chest 2003.123:18-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Diagnosis of cardiac sarcoidosis: An imperfect science, a hesitant art</article-title>
          <source>Chest</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>18</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>123</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Sharma</surname>
              <given-names>OP</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. King Jr TE, Flaherty KR, Hollingsworth H.    Clinical manifestations and diagnosis of sarcoidosis. &#169; 2009 UpToDate.    <ext-link ext-link-type="uri" xlink:href="http://www.uptodate.com">www.uptodate.com</ext-link>.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Clinical manifestations and diagnosis of sarcoidosis. &#169; 2009 UpToDate</source>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>King Jr</surname>
              <given-names>TE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Flaherty</surname>
              <given-names>KR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hollingsworth</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Yazaki Y, Isobe M, Hiramitsu S, et al: Comparison    of clinical features and prognosis of cardiac sarcoidosis and idiopathic dilated    cardiomyopathy. Am J Cardiol 1998;82:537-40.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Comparison of clinical features and prognosis of cardiac sarcoidosis and idiopathic dilated cardiomyopathy</article-title>
          <source>Am J Cardiol</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>537</fpage>
          <lpage>40</lpage>
          <volume>82</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Yazaki</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Isobe</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hiramitsu</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Pisani B, Taylor DO, Mason JW: Inflammatory    myocardial diseases and cardiomyopathies. Am J Med 1997;102:459-69.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Inflammatory myocardial diseases and cardiomyopathies</article-title>
          <source>Am J Med</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>459</fpage>
          <lpage>69</lpage>
          <volume>102</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Pisani</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Taylor</surname>
              <given-names>DO</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mason</surname>
              <given-names>JW</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. Sharma, OP, McKenna WJ, King Jr TE, Yeon    SB. Cardiac Sarcoidosis. &#169; 2009 UpToDate. <ext-link ext-link-type="uri" xlink:href="http://www.uptodate.com">www.uptodate.com</ext-link>.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Cardiac Sarcoidosis</source>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Sharma</surname>
              <given-names>OP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McKenna</surname>
              <given-names>WJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>King Jr</surname>
              <given-names>TE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Yeon</surname>
              <given-names>SB</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19. Goyal, SB, Aragam, JR. Cardiac sarcoidosis    with primary involvement of the tricuspid valve. Cardiol Rev 2006;14:e12-3.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cardiac sarcoidosis with primary involvement of the tricuspid valve</article-title>
          <source>Cardiol Rev</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>e12</fpage>
          <lpage>3</lpage>
          <volume>14</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Goyal</surname>
              <given-names>SB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Aragam</surname>
              <given-names>JR</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B20">
        <mixed-citation>20. Shimada T, Shimada T, Sakane T, et al: Diagnosis    of cardiac sarcoidosis and evaluation of the effects of steroid therapy by gadolinium-DTPA-enhanced    magnetic resonance imaging. Am J Med 2001;110:520-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Diagnosis of cardiac sarcoidosis and evaluation of the effects of steroid therapy by gadolinium-DTPA-enhanced magnetic resonance imaging</article-title>
          <source>Am J Med</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>520</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <volume>110</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Shimada</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Shimada</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sakane</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B21">
        <mixed-citation>21. Magee JF et al. Mediastinal and retroperitoneal    fibrosis with fibrotic pulmonary nodules: a case report. Histopathology 1985;9:995-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Mediastinal and retroperitoneal fibrosis with fibrotic pulmonary nodules: a case report</article-title>
          <source>Histopathology</source>
          <date>
            <year>1985</year>
          </date>
          <fpage>995</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>9</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Magee</surname>
              <given-names>JF</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B22">
        <mixed-citation>22. Kuramochi S, et al. Multiple pulmonary hyalinizing    granulomas associated with systemic idiopathic fibrosis. Acta Pathol Jpn. 1991;41:375-82.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Multiple pulmonary hyalinizing granulomas associated with systemic idiopathic fibrosis</article-title>
          <source>Acta Pathol Jpn</source>
          <date>
            <year>1991</year>
          </date>
          <fpage>375</fpage>
          <lpage>82</lpage>
          <volume>41</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kuramochi</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B23">
        <mixed-citation>23. Young AS, et al. Pulmonary hyalinizing granuloma    and retroperitoneal fibrosis in an adolescent. Pediatr Radiol. 2007;37:91-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Pulmonary hyalinizing granuloma and retroperitoneal fibrosis in an adolescent</article-title>
          <source>Pediatr Radiol</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>91</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <volume>37</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Young</surname>
              <given-names>AS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Caso 2/2009 - hombre de 20 A&#241;os con insuficiencia card&#237;aca por s&#237;ndrome restrictivo</article-title>
      </title-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>CORRELACI&#211;N ANATOMOCL&#205;NICA</bold>
      </p>
      <p><undefined id="tx-body2"/>Caso 2/2009 - hombre de 20 A&#241;os con insuficiencia card&#237;aca por s&#237;ndrome restrictivo</p>
      <p>
        <bold>Nilson Tavares Poppi; Marta Vidigal de Andrade Reis; Vera Demarchi Aiello</bold>
      </p>
      <p> Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor) HC-FMUSP, S&#227;o Paulo - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p><bold>Palabras clave:</bold> Insufici&#234;ncia card&#237;aca, pericardite constrictiva; cardiomiopatia restritiva; sarcoidose, amiloidose.</p>
      <p>Hombre de 20 a&#241;os de edad (fecha de nacimiento 16/10/1985), natural de Dona In&#234;s (PB), fue internado por disnea desencadenada por m&#237;nimos esfuerzos (2006).</p>
      <p>El paciente present&#243; falta de aire desencadenada por esfuerzos a partir de los 13 a&#241;os de edad (1998); ocurri&#243; en esa misma &#233;poca un episodio de s&#237;ncope durante una carrera. Desde entonces hubo progresi&#243;n lenta de la disnea. Sent&#237;a cansancio y mareos al caminar cerca de 100 m en el plano y empez&#243; a presentar edema de miembros inferiores. </p>
      <p>Se quej&#243; tambi&#233;n de dolores articulares difusos. Se diagnostic&#243; soplo card&#237;aco. A los 16 a&#241;os de edad recibi&#243; la informaci&#243;n diagn&#243;stica de fiebre reum&#225;tica (2001).</p>
      <p>A los 18 a&#241;os de edad (septiembre de 2004) present&#243; cuadro de tos y expectoraci&#243;n amarillenta, cuadro que fue tratado como neumon&#237;a, despu&#233;s de lo cual busc&#243; atenci&#243;n hospitalaria.</p>
      <p>Al examen f&#237;sico (2004) revel&#243; peso de 60 kg, altura 1,76 m, pulso 102 latidos por minuto, presi&#243;n arterial 96 / 74 mm Hg. La semiolog&#237;a pulmonar era normal. El examen del precordio revel&#243; choque de la punta palpado en el 5&#176; espacio intercostal, en la l&#237;nea hemiclavicular izquierda. Los ruidos card&#237;acos eran normales. Hab&#237;a soplo sist&#243;lico ++ en &#225;rea mitral. En el examen del abdomen, el h&#237;gado fue palpado a 9 cm del reborde costal derecho. Presentaba edema en las piernas y en los pies. </p>
      <p>Se mantuvieron las medicaciones en uso por parte del paciente: 25 mg de hidroclorotiazida, 40 mg de furosemida, 50 mg de captopril, 25 mg de atenolol diarios y administraci&#243;n mensual de penicilina benzatina por v&#237;a intramuscular. </p>
      <p>El electrocardiograma (23 sep 2004) revel&#243; taquicardia sinusal (107 lpm), sobrecarga atrial izquierda y eje QRS a 90&#176; paralelo el plano frontal, adem&#225;s de ondas R poco prominentes y no progresivas en derivaciones V<sub>5</sub> y V<sub>6</sub>, que sugieren sobrecarga de ventr&#237;culo derecho (<xref ref-type="fig" rid="fig01-body2">Figura1</xref>).</p>
      <fig id="fig01-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0497-00014-gf01-es.jpg"/></fig>
      <p>Los ecocardiogramas (2004, 2005 y 2006) revelaron dilataci&#243;n biatrial, prolapsos de v&#225;lvulas mitral y tric&#250;spide. El examen con Doppler indic&#243; insuficiencias mitral y tric&#250;spide moderadas. El &#250;ltimo examen ecocardiogr&#225;fico mostr&#243; (2006) dilataci&#243;n e hipocinesia de ventr&#237;culo derecho (<xref ref-type="table" rid="tab01-body2">Tabla 1</xref>).</p>
      <table-wrap id="tab01-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0497-00014-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>La tomograf&#237;a de t&#243;rax (jun 2005), a su vez, engrosamiento pleural bilateral con calcificaciones difusas, que se presentaba m&#225;s acentuado a la izquierda, donde se notaba contenido heterog&#233;neo y locular, con &#225;reas de atelectasia del par&#233;nquima pulmonar adyacente. Se identificaron linfonodos mediastinales y axilares a la izquierda, en n&#250;mero aumentado. El coraz&#243;n present&#243; morfolog&#237;a y dimensiones normales. La aorta pose&#237;a calibre normal y contornos regulares, sin se&#241;ales de disecci&#243;n. Se diagnosticaron tambi&#233;n hepatomegalia y ginecomastia bilateral. </p>
      <p>Despu&#233;s de dos a&#241;os, el cansancio permanec&#237;a y, adem&#225;s de la ocurrencia de edema escrotal, empeor&#243; el edema de miembros inferiores, que lleg&#243; hasta la ra&#237;z del muslo. El paciente busc&#243; atenci&#243;n m&#233;dica de emergencia. Se diagnostic&#243; fibrilaci&#243;n atrial, se aumento la dosis de diur&#233;ticos, asociada a warfarina. Dos semanas despu&#233;s, en consulta m&#233;dica ambulatoria, se observaron persistencia del edema y elevaci&#243;n del INR para 11,1. El paciente fue entonces hospitalizado. </p>
      <p>Al examen f&#237;sico (7 mar 2006) revel&#243; pulso de 80 lpm, presi&#243;n arterial 100 / 80 mm Hg. La semiolog&#237;a pulmonar era normal. El examen del coraz&#243;n revel&#243; soplo sist&#243;lico ++ en &#225;rea mitral. El h&#237;gado fue palpado a 5 cm del reborde costal derecho. Hab&#237;a edema de miembros inferiores, que compromet&#237;a muslos y escroto.</p>
      <p>Los ex&#225;menes de laboratorio de la &#250;ltima internaci&#243;n se presentan en la <xref ref-type="table" rid="tab02-body2">tabla 2</xref>.</p>
      <table-wrap id="tab02-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0497-00014-gt02-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>No hubo crecimiento de microorganismos en los hemocultivos o en el urocultivo. </p>
      <p>La ecograf&#237;a venosa de miembros inferiores no identific&#243; se&#241;ales sugestivas de trombosis venosa.</p>
      <p>Durante la evoluci&#243;n (31 marzo 2006), present&#243; instalaci&#243;n s&#250;bita de choque, sin respuesta a administraci&#243;n de volumen. Se administraron drogas vasoactivas. Hubo necesidad de intubaci&#243;n orotraqueal. El paciente fue transferido para unidad de terapia intensiva. </p>
      <p>Una vez realizado el diagn&#243;stico presuntivo de choque s&#233;ptico, se inici&#243; el tratamiento antibi&#243;tico con cefepime y vancomicina (1 abr 2006), posteriormente modificados para meropenem, vancomicina y azitromicina.</p>
      <p>La angiotomografia de arterias pulmonares (4 abr 2006) no revel&#243; fallas de llenado en la arteria pulmonar y sus ramas. Las dimensiones del tronco pulmonar y sus ramas, a su vez, eran normales. Hab&#237;a derrames pleurales bilaterales &#150; uno mayor, a la izquierda &#150; y calcificaciones pleurales y atelectasias subsegmentarias en l&#243;bulos superiores e inferiores de ambos pulmones.</p>
      <p>El ecocardiograma transesof&#225;gico (4 abr 2006) no ofreci&#243; im&#225;genes sugestivas de trombos intracavitarios o vegetaciones valvulares. Se diagnostic&#243; foramen oval patente con flujo de izquierda a derecho e intenso autocontraste en atrio y ventr&#237;culo derechos y atrio izquierdo. La v&#225;lvula mitral estaba engrosada, con prolapso de su c&#250;spide anterior. El estudio con Doppler revel&#243; insuficiencia mitral exc&#233;ntrica de grado moderado. Hab&#237;a insuficiencia tric&#250;spide discreta.</p>
      <p>Se instal&#243; insuficiencia renal y anuria. Se inici&#243; la hemodi&#225;lisis (9 abr 2006).</p>
      <p>La ecograf&#237;a de t&#243;rax (6 abr 2006) no revel&#243; derrame pleural. </p>
      <p>La tomograf&#237;a de abdomen (10 abr 2006) revel&#243; h&#237;gado de contornos lobulados con hiperatenuaci&#243;n del par&#233;nquima, ectasia de las venas hep&#225;ticas y tambi&#233;n de la vena cava inferior, adem&#225;s de ascitis moderada.</p>
      <p>Durante la evoluci&#243;n hubo nuevo empeoramiento hemodin&#225;mico con choque y fiebre (20 abr 2006). </p>
      <p>El ecocardiograma (20 abr) estaba inalterado con relaci&#243;n al examen anterior. </p>
      <p>Se cambiaron todos los cat&#233;teres; el meropenem fue sustituido por tazobactam, con asociaci&#243;n de sulfametoxazol y trimetoprima.</p>
      <p>A pesar de la terap&#233;utica, el paciente evolucion&#243; con bradicardia e hipotensi&#243;n, presentando paro card&#237;aco en asistolia, inicialmente revertida (21 abr 2006). No obstante, evoluci&#243;n con choque persistente, sufriendo otro paro card&#237;aco en asistolia, sin respuesta a las maniobras de resucitaci&#243;n, falleciendo (23 abr 2006).</p>
      <p>
        <bold>Aspectos cl&#237;nicos</bold>
      </p>
      <p>Se trata de un caso de insuficiencia card&#237;aca congestiva en un individuo joven, con s&#237;ntomas iniciados a los 13 a&#241;os de edad, de curso progresivo, acompa&#241;ada durante su evoluci&#243;n por hallazgos que afectaron otros &#243;rganos y sistemas: artralgia, hepatopat&#237;a cr&#243;nica (ginecomastia bilateral, ascitis e h&#237;gado de contornos lobulados con hiperatenuaci&#243;n del par&#233;nquima), evidencia de proceso inflamatorio pleuropulmonar cr&#243;nico (derrame pleural, con engrosamiento y calcificaciones, precedido por un cuadro de tos productiva) y linfonodomegalia mediastinal y axilar.</p>
      <p>Los hallazgos cl&#237;nicos de edema ascendente progresivo y hepatomegalia, as&#237; como los ex&#225;menes subsidiarios (electrocardiograma y ecocardiograma), indicaron afectaci&#243;n predominante de ventr&#237;culo derecho, sobrecarga y dilataci&#243;n de ambos atrios, con funci&#243;n sist&#243;lica y dimensi&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo normales. Estas caracter&#237;sticas corroboran el diagn&#243;stico de cardiopat&#237;a con restricci&#243;n diast&#243;lica. Ante este cuadro, la pericarditis constrictiva es un importante diagn&#243;stico diferencial a ser considerado, especialmente porque el tratamiento es radicalmente diferente. La distinci&#243;n puede ser dif&#237;cil pues estas condiciones tienen caracter&#237;sticas similares. </p>
      <p>Diversos procesos inflamatorios pueden causar pericarditis constrictiva, pero las etiolog&#237;as m&#225;s frecuentes son infecciosa, post quir&#250;rgica o debido a exposici&#243;n a radiaci&#243;n. Puede ser tambi&#233;n de origen idiop&#225;tico, autoinmune/inflamatorio (artritis reumatoide, lupus eritematoso sist&#233;mico, esclerodermia, sarcoidosis) y neopl&#225;sico<sup>1</sup>. La tuberculosis era la causa m&#225;s com&#250;n en los pa&#237;ses desarrollados antes del surgimiento de tratamiento medicamentoso eficaz.</p>
      <p>La fibrosis peric&#225;rdica impide el llenado de todas las c&#225;maras card&#237;acas. Ocurre congesti&#243;n venosa sist&#233;mica y reducci&#243;n del &#237;ndice card&#237;aco, debido al compromiso del llenado ventricular. La congesti&#243;n sist&#233;mica puede conducir a cirrosis card&#237;aca. Hay tambi&#233;n elevaci&#243;n de las presiones venosas pulmonares, pudiendo ocurrir disnea, ortorpnea y tos. Puede ocurrir tambi&#233;n, fibrilaci&#243;n atrial y regurgitaci&#243;n tric&#250;spide. El ECG revela, habitualmente, alteraciones inespec&#237;ficas de la onda T y reducci&#243;n del voltaje, adem&#225;s de se&#241;ales de sobrecarga atrial izquierda o fibrilaci&#243;n atrial. La radiograf&#237;a de t&#243;rax muestra aumento atrial derecho. El ecocardiograma, en peque&#241;o n&#250;mero de pacientes, puede revelar calcificaciones peric&#225;rdicas y derrame peric&#225;rdico. </p>
      <p>La pericarditis constrictiva puede presentar diversos s&#237;ntomas: pulso parad&#243;jico en un tercio de los casos, latido peric&#225;rdico, igualaci&#243;n de las presiones de llenado de los lados izquierdo y derecho, adem&#225;s de abombamiento septal en la protodi&#225;stole y grosor peric&#225;rdico aumentado a la ecocardiograf&#237;a. En un cuadro de cardiomiopat&#237;a restrictiva, en contraposici&#243;n a la pericarditis constrictiva, podemos encontrar: grosor de la pared ventricular aumentado, presi&#243;n sist&#243;lica de arteria pulmonar com&#250;nmente superior a 50 mm Hg, dem&#225;s de <italic>ictus cordis </italic>palpable, presiones de llenado m&#225;s elevadas - com&#250;nmente superiores a 25 mm Hg, y por lo menos 3-5 mm Hg m&#225;s elevada a la izquierda que a la derecha - y aumento biatrial prominente<sup>2,3</sup>. Estas tres &#250;ltimas caracter&#237;sticas hacen que el diagn&#243;stico de cardiomiopat&#237;a restrictiva sea m&#225;s probable en este caso. No obstante, ex&#225;menes de imagen como la tomograf&#237;a computada o la resonancia magn&#233;tica ser&#237;a m&#225;s definitivas en la diferenciaci&#243;n, puesto que eval&#250;an mejor la ocurrencia de engrosamiento o calcificaci&#243;n peric&#225;rdica. </p>
      <p>El paciente present&#243; como resultado en el ecocardiograma un foramen oval permeable (FOP). La mayor&#237;a de los pacientes con foramen oval permeable cursa asintom&#225;tica. La m&#225;s importante manifestaci&#243;n cl&#237;nica en potencia es el accidente vascular cerebral isqu&#233;mico debido a embolia parad&#243;jica<sup>4</sup>. El FOP con shunt derecha-izquierda tambi&#233;n puede asociarse a migra&#241;a. El shunt izquierda-derecha no ocurre en el FOP, siempre que el septo <italic>primum</italic> permanezca competente. Los pacientes en los cuales el foramen se vuelve permeable, para prop&#243;sitos pr&#225;cticos, son considerados como teniendo una comunicaci&#243;n interatrial (CIA) peque&#241;a. En la CIA, el grado de shunt izquierda-derecha depende del tama&#241;o del defecto y de las propiedades relativas de llenado de los dos ventr&#237;culos. Enfermedades que causen reducci&#243;n de la complacencia ventricular o que aumenten la presi&#243;n atrial izquierda tienden a aumentar el shunt. En el caso presentado, el shunt izquierda-derecha a trav&#233;s del foramen oval permeable podr&#237;a ser justificado por presiones de llenado m&#225;s elevadas a la izquierda, caracter&#237;stica de cardiomiopat&#237;a restrictiva.</p>
      <p>La mayor&#237;a de los ni&#241;os con CIA son asintom&#225;ticos y el diagn&#243;stico se realiza despu&#233;s del descubrimiento de un soplo. Cuando el aumento del flujo pulmonar es muy intenso ocurre insuficiencia card&#237;aca congestiva, pudiendo ocurrir infecciones respiratorias recidivantes. Ya en adultos, los s&#237;ntomas m&#225;s comunes son intolerancia al esfuerzo y palpitaciones (principalmente por fibrilaci&#243;n atrial o flutter). En pacientes de m&#225;s edad, el s&#237;ntoma de presentaci&#243;n puede ser la insuficiencia ventricular derecha. Considerando que el paciente en cuesti&#243;n tiene s&#243;lo un FOP, el bajo flujo izquierda-derecha no justifica todas las alteraciones hemodin&#225;micas descritas, como tampoco las alteraciones sist&#233;micas.</p>
      <p>La afectaci&#243;n de otros &#243;rganos y sistemas, como se expuso anteriormente, favorece la hip&#243;tesis de que el proceso restrictivo sea causado por enfermedad sist&#233;mica que infiltre el miocardio por dep&#243;sito de contenido an&#243;malo, o inflamatorio, siendo la variante idiop&#225;tica la menos probable. De acuerdo con lo expuestos, las principales hip&#243;tesis diagn&#243;sticas son: sarcoidosis, amiloidosis, hemocromatosis y enfermedad de Fabry. La otra posibilidad de cardiomiopat&#237;a restrictiva es la endomiocardiofibrosis.</p>
      <p>El primer diagn&#243;stico que el paciente recibi&#243; &#150;fiebre reum&#225;tica-, a pesar de ser la causa m&#225;s com&#250;n de enfermedad card&#237;aca adquirida en ni&#241;os y adultos j&#243;venes en el mundo, no se aplica a este caso. Adem&#225;s de no haber evidencia cl&#237;nica o de laboratorio de infecci&#243;n antecedentes por el estreptococo del grupo A, la artralgia, posible manifestaci&#243;n menor de fiebre reum&#225;tica, ocurri&#243; tres a&#241;os despu&#233;s de los s&#237;ntomas de insuficiencia card&#237;aca. En la fiebre reum&#225;tica la afectaci&#243;n auricular es precoz en la historia natural de la enfermedad, ocurriendo cerca de tres semanas despu&#233;s de la infecci&#243;n estreptoc&#243;cica. El soplo de insuficiencia mitral, con los resultados de la ecocardiograf&#237;a, no debe ser atribuido al proceso reum&#225;tico sino al prolapso de la v&#225;lvula mitral, puesto que el ecocardiograma realizado seis a&#241;os despu&#233;s del inicio de los s&#237;ntomas habr&#237;a evidenciado fibrosis o calcificaci&#243;n valvular. Por lo tanto, no habiendo evidencia suficiente para atribuir estos hallazgos a la carditis reum&#225;tica, eliminamos esta posibilidad diagn&#243;stica (ausencia de dos criterios mayores de Jones o uno mayor y dos menores).<sup>5,6</sup></p>
      <p>La amiloidosis es una enfermedad que resulta de la deposici&#243;n tisular de fibrilas amiloides formadas por prote&#237;nas. En su forma primaria, estas prote&#237;nas son inmunoglobulinas de cadena ligera (forma AL) producidas por una poblaci&#243;n de plasmocitos, en general como consecuencia de mieloma m&#250;ltiple. La forma secundaria (AA), que ocurre por dep&#243;sito de prote&#237;nas no inmunoglobulinas, se encuentra en individuos con enfermedades inflamatorias o infecciosas cr&#243;nicas. Puede afectar cualquier &#243;rgano, pero los principales sitios de dep&#243;sito amiloide cl&#237;nicamente importantes son los ri&#241;ones, el h&#237;gado y el coraz&#243;n. Com&#250;nmente se encuentra: s&#237;ndrome nefr&#243;tica, hepatomegalia, neuropat&#237;a perif&#233;rica, macroglosia y n&#243;dulos subcut&#225;neos. La forma m&#225;s com&#250;n de presentaci&#243;n de la amiloidosis card&#237;aca es la cardiomiopat&#237;a restrictiva. No obstante, el inicio de los s&#237;ntomas de la enfermedad card&#237;aca es raro antes de los 40 a&#241;os<sup>7,8</sup>. En el caso presentado aqu&#237;, no hay evidencia de afectaci&#243;n renal o neurop&#225;tica, con predominio de otras manifestaciones sist&#233;micas. Adem&#225;s de ello, tampoco se presentan los resultados electrocardiogr&#225;ficos y ecocardiogr&#225;ficos m&#225;s caracter&#237;sticos de amiloidosis: presencia de complejos QRS de bajo voltaje y engrosamiento de las paredes ventriculares, respectivamente<sup>8</sup>. Estos datos vuelven menos probable este diagn&#243;stico para este caso.</p>
      <p>La hemocromatosis se caracteriza por el dep&#243;sito excesivo de hierro en los tejidos parenquimatosos (coraz&#243;n, h&#237;gado, g&#243;nadas y p&#225;ncreas). Puede ocurrir como un disturbio autos&#243;mico recesivo o idiop&#225;tico, en asociaci&#243;n con defectos en la s&#237;ntesis de hemoglobina debidos a eritropoyesis ineficiente, enfermedad hep&#225;tica cr&#243;nica e ingesti&#243;n oral o infusi&#243;n parenteral excesiva de hierro por muchos a&#241;os<sup>9</sup>. La participaci&#243;n card&#237;aca lleva al patr&#243;n combinado de cardiomiopat&#237;a dilatada y cardiomiopat&#237;a restrictiva con disfunci&#243;n sist&#243;lica y diast&#243;lica. El da&#241;o mioc&#225;rdico se atribuye principalmente a la toxicidad directa del hierro libre y no simplemente a la infiltraci&#243;n tisular. Ocurre dilataci&#243;n card&#237;aca, con aumento de grosor ventricular. Los hallazgos son m&#225;s prominentes en el miocardio ventricular que en el atrial y es com&#250;n la afectaci&#243;n del sistema de conducci&#243;n card&#237;aco. Este paciente no presenta aumento de grosor ventricular, ni dilataci&#243;n ventricular, volviendo improbable esta hip&#243;tesis.</p>
      <p>La enfermedad de Fabry es un disturbio hereditario con herencia recesiva vinculada al X, resultante de anormalidades asociadas a la deficiencia de la enzima lisosomal alfa-galactosidasa A, deficiencia &#233;sta causada por m&#225;s de 160 mutaciones<sup>10</sup>. Algunas de ellas resultan en actividad no detectable de la enzima, con manifestaciones por todo el cuerpo, mientras que otras producen alg&#250;n grado de actividad enzim&#225;tica resultando en variantes con participaci&#243;n limitada s&#243;lo al miocardio. La enfermedad se caracteriza por una acumulaci&#243;n intracelular de glicoesfingol&#237;pidos, con participaci&#243;n acentuada de la piel, ri&#241;ones y miocardio en la forma cl&#225;sica. Resultan afectados el endotelio vascular, el tejido de conducci&#243;n y las v&#225;lvulas, particularmente la mitral. Las manifestaciones cl&#237;nicas mayores resultan de la acumulaci&#243;n de glicoesfingol&#237;pidos en el endotelio celular con eventual oclusi&#243;n de las peque&#241;as arteriolas. Ocurre angina pectoris e infarto de miocardio, aunque la mayor&#237;a de las veces las arterias coronarias tengan aspecto angiogr&#225;fico normal. Hay aumento del grosor del ventr&#237;culo izquierdo, produciendo disfunci&#243;n diast&#243;lica generalmente discreta, con funci&#243;n sist&#243;lica preservada e insuficiencia mitral sin significancia cl&#237;nica. La participaci&#243;n cardiovascular sintom&#225;tica ocurre en casi todos los pacientes del sexo masculino, mientras que en las mujeres los s&#237;ntomas son discretos o ausentes. Son hallazgos comunes: hipertensi&#243;n arterial, prolapso mitral e insuficiencia card&#237;aca congestiva. La diferenciaci&#243;n de otros procesos hipertr&#243;ficos y restrictivos puede no ser posible a trav&#233;s de la ecocardiograf&#237;a. El paciente del caso en discusi&#243;n no presenta manifestaci&#243;n cut&#225;nea ni renal, ni tampoco presenta s&#237;ntomas de isquemia mioc&#225;rdica o hipertrofia ventricular.</p>
      <p>La endomiocardiofibrosis, com&#250;n en pa&#237;ses tropicales, ocurre con m&#225;s frecuencia en ni&#241;os y adultos j&#243;venes. Se caracteriza por fibrosis endoc&#225;rdica de la v&#237;a de entrada de uno ambos ventr&#237;culos. En casi la mitad de los casos ocurre enfermedad biventricular; el 40% presenta afectaci&#243;n aislada del ventr&#237;culo izquierdo y el 10% compromiso aislado del ventr&#237;culo derecho.<sup>9,12</sup> Hay asociaci&#243;n inconstante con eosinofilia. El compromiso del ventr&#237;culo izquierdo resulta en s&#237;ntomas de congesti&#243;n pulmonar, mientras que el compromiso del ventr&#237;culo derecho puede presentar caracter&#237;sticas de una cardiomiopat&#237;a restrictiva y tambi&#233;n simular un cuadro de pericarditis constrictiva. Frecuentemente ocurre insuficiencia de una o ambas v&#225;lvulas atrioventriculares<sup>13</sup>. Los resultados electrocardiogr&#225;ficos y ecocardiogr&#225;ficos incluyen: disminuci&#243;n del voltaje de los complejos QRS, derrame peric&#225;rdico, obliteraci&#243;n apical y aumento de la eco-reflectividad del endocardio<sup>12</sup>. Estos &#250;ltimos hallazgos no fueron encontrados en el caso cl&#237;nico en cuesti&#243;n, ni tampoco la endomiocardiofibrosis explica la afectaci&#243;n articular y pleuropulmonar.</p>
      <p>La sarcoidosis es una enfermedad granulomatosa sist&#233;mica de etiolog&#237;a desconocida, caracterizada por la presencia en diversos tejidos de granulomas no caseosos<sup>9,14</sup>. T&#237;picamente, afecta a adultos j&#243;venes entre 10 y 40 a&#241;os de edad y se presenta con los siguientes hallazgos: adenopat&#237;a hiliar bilateral, opacidades pulmonares reticulares, adem&#225;s de compromiso articular, ocular y cut&#225;neo (especialmente eritema nodoso). En cerca del 5% de los casos ocurre derrame pleural y tiene patr&#243;n exudativo<sup>15</sup>. La implicaci&#243;n card&#237;aca primaria es inusual, con manifestaciones cl&#237;nicas presentes en menos del 5% de los pacientes. Las manifestaciones cl&#237;nicas incluyen: disturbios de conducci&#243;n, arritmias ventriculares, s&#237;ncope y muerte s&#250;bita. La insuficiencia card&#237;aca deriva de la afectaci&#243;n mioc&#225;rdica directa por los granulomas y tejido cicatricial, pudiendo manifestarse en forma de cardiomiopat&#237;a dilatada o restrictiva, con curso progresivo<sup>16,17</sup>. El examen f&#237;sico puede revelar soplo sist&#243;lico, compatible con insuficiencia mitral o tric&#250;spide, por infiltraci&#243;n valvular o de los m&#250;sculos papilares, cuya disfunci&#243;n puede llevar al prolapso<sup>18,19</sup>. El electrocardiograma es inespec&#237;fico y puede revelar anormalidades de la onda T, bloqueos u ondas Q patol&#243;gicas. Otros hallazgos incluyen: pericarditis y <italic>cor pulmonale</italic>. El ecocardiograma puede revelar adelgazamiento de las paredes ventriculares y aumento de la ecogenicidad<sup>16,20</sup>. El caso cl&#237;nico aqu&#237; expuesto presenta caracter&#237;sticas cl&#237;nicas y morfol&#243;gicas compatibles con el diagn&#243;stico de sarcoidosis card&#237;aca, tanto por el aspecto de la afectaci&#243;n card&#237;aca como por la sist&#233;mica: individuo joven, con manifestaci&#243;n de insuficiencia card&#237;aca de curso progresivo, proceso articular, hep&#225;tico, pleuropulmonar, con presencia de adenomegalia mediastinal. Los hallazgos morfol&#243;gicos - aumento biatrial con funci&#243;n ventricular izquierda conservada, paredes ventriculares con grosor preservado, hipertensi&#243;n pulmonar (que podr&#237;a ser explicada en parte por <italic>cor pulmonale</italic>) y prolapso valvular &#150; tambi&#233;n son compatibles. Consideramos, por lo tanto, la sarcoidosis card&#237;aca como la principal hip&#243;tesis diagn&#243;stica para el caso.</p>
      <p>La evoluci&#243;n cl&#237;nica se vio marcadamente alterada despu&#233;s que se instal&#243; la fibrilaci&#243;n atrial, lo que agrav&#243; sustancialmente el cuadro cl&#237;nico y precipit&#243; la internaci&#243;n hospitalaria, procedimiento com&#250;n frente a la cardiomiopat&#237;a restrictiva, en funci&#243;n del agravamiento de la disfunci&#243;n diast&#243;lica. El &#243;bito ocurri&#243; despu&#233;s de complicaciones infecciosas derivadas de esta internaci&#243;n, a trav&#233;s de choque s&#233;ptico y disfunci&#243;n de m&#250;ltiples &#243;rganos y sistemas.</p>
      <p>Dr. Nilson Tavares Poppi y</p>
      <p> Dr&#170;. Marta Vidigal de Andrade Reis</p>
      <p><bold>Hip&#243;tesis Diagn&#243;stica:</bold> cardiomiopat&#237;a restrictiva secundaria a sarcoidosis card&#237;aca.</p>
      <p>Dr. Nilson Tavares Poppi y</p>
      <p> Dr&#170;. Marta Vidigal de Andrade Reis</p>
      <p>
        <bold>Necropsia</bold>
      </p>
      <p>El principal hallazgo en este paciente fue una poliserositis fibrosante, con compromiso de pericardio, pleuras en sentido bilateral y peritoneo en las regiones del h&#237;gado, p&#225;ncreas y ves&#237;cula biliar, as&#237; como en el fondo de la vejiga. No exist&#237;a fibrosis retroperitoneal. </p>
      <p>El coraz&#243;n estaba envuelto por una capa fibrosa densa alrededor de atrios y ventr&#237;culos, con adherencias firmes entre los dos velos peric&#225;rdicos (<xref ref-type="fig" rid="fig02-body2">Figura 2</xref>). El grosor del pericardio era superior al del miocardio en algunas regiones, sobre todo en los atrios y en el ventr&#237;culo derecho. En el anillo atrioventricular derecho exist&#237;a n&#243;dulo calcificado en el margen lateral, con 0,4 cm de di&#225;metro. Las v&#225;lvulas atrioventriculares y arteriales no presentaban alteraciones macrosc&#243;picas significativas, excepto por la presencia de peque&#241;os engrosamientos fibrosos en el anillo y en el borde libre del velo anterior de la v&#225;lvula mitral (<xref ref-type="fig" rid="fig03-body2">Figura 3</xref>). El foramen oval era permeable para 0,6cm. </p>
      <fig id="fig02-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0497-00014-gf02-es.jpg"/></fig>
      <fig id="fig03-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0497-00014-gf03-es.jpg"/></fig>
      <p>Las pleuras presentaban engrosamiento difuso (<xref ref-type="fig" rid="fig04-body2">Figura 4</xref>) &#225;reas multiloculadas, principalmente en las bases pulmonares. </p>
      <fig id="fig04-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0497-00014-gf04-es.jpg"/></fig>
      <p>El diafragma estaba firmemente adherido al h&#237;gado y hab&#237;a estrechamiento del orificio de la vena cava inferior en el plano diafragm&#225;tico. La ves&#237;cula biliar era peque&#241;a y estaba encerrada por densa fibrosis del hilio hep&#225;tico. La superficie de corte del h&#237;gado ten&#237;a aspecto nodular difuso (<xref ref-type="fig" rid="fig05-body2">Figura 5</xref>). Tambi&#233;n el bazo estaba envuelto por densa fibrosis, as&#237; como el p&#225;ncreas en su cara anterior y el fondo de la vejiga urinaria.</p>
      <fig id="fig05-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0497-00014-gf05-es.jpg"/></fig>
      <p>Histol&#243;gicamente, todas las serosas presentaban fibrosis densa con discret&#237;simo infiltrado inflamatorio por mononucleares (<xref ref-type="fig" rid="fig02-body2">Figura 2</xref>). No hab&#237;a se&#241;ales de actividad del proceso, a no ser alrededor de las &#225;reas multiloculadas de la pleura, que ten&#237;an exudado fibrinoso. </p>
      <p>Cortes del miocardio mostraron atrofia de cardiomiocitos. La v&#225;lvula mitral presentaba discreta fibrosis, sin se&#241;ales inflamatorias. El n&#243;dulo calcificado del anillo atrioventricular derecho ten&#237;a localizaci&#243;n muy pr&#243;xima a la coronaria derecha, que parec&#237;a comprimida por la masa nodular (<xref ref-type="fig" rid="fig02-body2">Figura 2</xref>). </p>
      <p>El examen histol&#243;gico del h&#237;gado era compatible con cirrosis "card&#237;aca" (<xref ref-type="fig" rid="fig04-body2">Figura 4</xref>), con la llamada "reversi&#243;n de los l&#243;bulos hep&#225;ticos", cuadro en que los espacios portales est&#225;n situados en el centro de n&#243;dulos fibr&#243;ticos y las venas centrolobulares, a su vez, est&#225;n circundadas por fibrosis parenquimatosa. Hab&#237;a adem&#225;s, focalmente, raros n&#243;dulos fibr&#243;ticos hialinos (<xref ref-type="fig" rid="fig05-body2">Figura 5</xref>).</p>
      <p>Tambi&#233;n histol&#243;gicamente, los pulmones exhib&#237;an congesti&#243;n pasiva cr&#243;nica y m&#250;ltiples n&#243;dulos hialinos circundados por infiltrado inflamatorio mononuclear de intensidad discreta, interpretados como granulomas antiguos (<xref ref-type="fig" rid="fig06-body2">Figura 6</xref>). No encontramos restos de par&#225;sitos ni bacilos alcohol-&#225;cido resistentes u hongos en esas lesiones, as&#237; como en los n&#243;dulos hialinos del h&#237;gado.</p>
      <fig id="fig06-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0497-00014-gf06-es.jpg"/></fig>
      <p>Los linfonodos del mediastino revelaban congesti&#243;n acentuada, sin se&#241;ales de inflamaci&#243;n granulomatosa en los cortes analizados. </p>
      <p>
        <bold>Prof&#170;. Dr&#170;. Vera Demarchi Aiello</bold>
      </p>
      <p><bold>Diagn&#243;sticos anatomopatol&#243;gicos:</bold> Poliserositis fibrosante cr&#243;nica, con pericarditis constrictiva y se&#241;ales de insuficiencia card&#237;aca congestiva de acentuada intensidad.</p>
      <p>Granulomas antiguos parcialmente hialinizados en pulmones e h&#237;gado. Cirrosis "card&#237;aca".</p>
      <p>
        <bold>Prof&#170;. Dr&#170;. Vera Demarchi Aiello</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Comentarios</bold>
      </p>
      <p>Desde el punto de vista anatomopatol&#243;gico, los hallazgos explican la presentaci&#243;n cl&#237;nica del paciente Sin embargo, no fue posible aclarar la etiolog&#237;a del proceso fibrosante generalizado. Encontrar n&#243;dulos granulomatosos parcialmente hialinizados, aunque s&#243;lo fuera en pulmones e h&#237;gado, nos lleva a imaginar que una misma enfermedad ocasion&#243; toda la reacci&#243;n fibrosa sist&#233;mica. En este contexto, la primera hip&#243;tesis ser&#237;a la de tuberculosis, que sabidamente es una causa de pericarditis constrictiva. Por otro lado, &#233;sta no suele cursar con fibrosis densa de otras membranas serosas. Otra posibilidad ser&#237;a tratarse de esquistosomiasis de Manson, enfermedad end&#233;mica en ciertas regiones de nuestro pa&#237;s, y que tambi&#233;n presenta granulomas hep&#225;ticos y pulmonares como reacci&#243;n a los huevos de los par&#225;sitos. Una tercera posibilidad m&#225;s remota de enfermedad granulomatosa ser&#237;a la sarcoidosis, sin embargo la presentaci&#243;n ser&#237;a completamente at&#237;pica, en virtud de la ausencia de compromiso ganglionar y mioc&#225;rdico.</p>
      <p>En la bibliograf&#237;a se relatan algunos casos de reacci&#243;n fibrosante sist&#233;mica asociada a n&#243;dulos fibr&#243;ticos/granulomas pulmonares<sup>21-23</sup>. El v&#237;nculo patogen&#233;tico entre los dos hallazgos, con todo, contin&#250;a no totalmente aclarada.</p>
      <p>
        <bold>Prof&#170;. Dr&#170;. Vera Demarchi Aiello</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Anatomopathological Session</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">A 20 year-old man with heart failure due to restrictive cardiomyopathy</article-title>
      </title-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ANATOMOPATHOLOGICAL SESSION</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="tx-body3">
          <label>
            <bold>A 20 year-old man with heart failure due to restrictive cardiomyopathy</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Nilson Tavares Poppi; Marta Vidigal de Andrade Reis; Vera Demarchi Aiello</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor) HC-FMUSP, S&#227;o Paulo - Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p><bold>Key Words:</bold> Heart failure; pericarditis, constrictive; cardiomyopathy, restrictive; sarcoidosis; amyloidosis.</p>
      <p>A 20-year-old man (born 10/16/1985), from the town of Dona Ines (state of Paraiba, northeastern Brazil), was admitted at the hospital due to mild effort dyspnea (2006).</p>
      <p>The patient had presented shortness of breath triggered by mild effort since the age of 13 (1998); at this time, he also presented an episode of syncope while running. Since then, there was a slow progression of the dyspnea. He felt tired and dizzy when walking around 100 meters on level surfaces and he started to present lower-limb edema.</p>
      <p>He also complained of diffuse joint pain. A heart murmur was diagnosed. He had received the diagnosis of rheumatic fever at 16 years of age (2001).</p>
      <p>At the age of 18 (September 2004) he presented a picture of coughing and yellow expectoration, which was treated as pneumonia; subsequently, he sought hospital treatment. </p>
      <p>The physical examination (2004) showed: weight = 60 kg; height = 1.76 m, pulse = 102 bpm, blood pressure (BP) = 96 / 74 mmHg. Pulmonary semiology was normal. The assessment of the precordium showed shock palpated on the 5<sup>th</sup> intercostal space, on the left hemiclavicular line. The heart sounds were normal. There was a ++ systolic murmur in the mitral area. At the abdominal assessment, the liver was palpated at 9 cm from the right costal border. He presented lower-limb edema. </p>
      <p>The medications were maintained - 25 mg of hydrochlorothiazide, 40 mg of furosemide, 50 mg of captopril, 25 mg of atenolol daily and a monthly administration of benzathine penicillin IM . </p>
      <p>The Electrocardiogram (ECG) (Sept 23, 2004) disclosed sinus tachycardia (107 bpm), left atrial overload and QRS axis at 90&#176; parallel to the frontal plane, little prominent and non-progressive R waves in V<sub>5</sub> and V<sub>6</sub>, suggesting right ventricular overload (<xref ref-type="fig" rid="fig01-body3">Figure 1</xref>). The echocardiograms (2004, 2005 and 2006) showed biatrial dilatation and mitral and tricuspid valve prolapse. The Doppler examination showed moderate mitral and tricuspid failure. The last echocardiographic assessment (2006) showed right ventricular dilatation and hypokinesis (<xref ref-type="table" rid="tab01-body3">Table 1</xref>). </p>
      <fig id="fig01-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0497-00014-gf01-en.jpg"/></fig>
      <table-wrap id="tab01-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0497-00014-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>The chest x-ray (June 2005) showed bilateral pleural thickening with sparse calcification. The pleural thickening was more marked on the left, where the heterogeneous and loculated content could be observed, with areas of atelectasis in the adjacent pulmonary parenchyma. An increased number of mediastinal and axillary lymph nodes were identified to the left. The heart presented normal morphology and dimensions. The aorta had a normal caliber and regular contours, with no signs of dissection. Hepatomegaly and bilateral gynecomastia were also diagnosed. </p>
      <p>After two years, the fatigue persisted and the patient presented worsening of the lower-limb edema that reached the thigh root as well as scrotal edema. The patient sought emergency care and a diagnosis of atrial fibrillation was made. The dose of diuretics was increased and warfarin was associated to the therapy. Two weeks later, during an ambulatory visit, edema persistence and INR increase to 11.1 were observed. The patient was then admitted to the hospital. </p>
      <p>The physical examination (March 7, 2006) showed a pulse of 80 bpm and a BP = 100/80 mmHg. Pulmonary semiology was normal. The examination of the heart showed a ++ systolic murmur in the mitral area. The liver was palpated at 5 cm from the right costal border. The patient presented lower-limb edema that involved thighs and scrotum. </p>
      <p>The laboratory assessment results of the last hospital admission are shown in <xref ref-type="table" rid="tab02-body3">Table 2</xref>. Blood and urine cultures did not show any growth of microorganisms. </p>
      <table-wrap id="tab02-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0497-00014-gt02-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>The venous ultrasonography of the lower limbs did not identify signs that were suggestive of venous thrombosis. </p>
      <p>During evolution (March 31, 2006), the patient presented sudden-onset shock, which was unresponsive to the administration of volume. Vasoactive drugs were administered and orotracheal intubation was necessary. The patient was transferred to the Intensive Care Unit (ICU).</p>
      <p>A presumptive diagnosis of septic shock was made and antibiotic therapy was started with cefepime and vancomycin (April 1, 2006), posteriorly modified to meropenem, vancomycin and azithromycin. </p>
      <p>The pulmonary artery angiotomography (April 4, 2006) did not show filling defects in the pulmonary artery and its branches. The dimensions of the pulmonary trunk and its branches were normal. There were bilateral pleural effusions, more marked on the left side and pleural calcifications and subsegmental atelectasis of the lower and upper lobes in both lungs. </p>
      <p>The transesophageal echocardiogram (April 4, 2006) did not images suggestive of intracavitary thrombi or valvular vegetation. A patent foramen ovale was diagnosed with left-right flow and intense auto-contrast in the right atrium and ventricle and left atrium. The mitral valve was thickened, with prolapse of the anterior cuspid. The Doppler examination showed eccentric mitral valve insufficiency of moderate degree. There was mild tricuspid insufficiency. </p>
      <p>Renal failure and anuria ensued and hemodialysis was initiated (April 9, 2006). Chest ultrasonography (April 6, 2006) did not show pleural effusion. Abdominal tomography (April 10, 2006) showed a lobulated liver contour and hyperattenuation of the parenchyma, ectasia of the hepatic veins and inferior vena cava and moderate ascites. The patient presented a new hemodynamic worsening with shock and fever during the evolution (April 20, 2006). The echocardiogram (April 20, 2006) did not show any alterations when compared to the previous one. All catheters were replaced, meropenem was substituted by tazobactam and sulfametoxazol-trimetoprima was associated. </p>
      <p>In spite of the treatment, the patient developed bradycardia and hypotension and presented cardiac arrest in asystole, which was initially reverted (April 21, 2006). However, the patient remained in persistent shock during the evolution and underwent another cardiac arrest in asystole, which was unresponsive to resuscitation maneuvers and died on April 23, 2006. </p>
      <p>
        <bold>Clinical aspects</bold>
      </p>
      <p>This is a case of progressive congestive heart failure in a young individual, whose symptoms started at 13 years of age, accompanied during the evolution by findings of the involvement of other organs and systems: arthralgia, chronic hepatopathy (bilateral gynecomastia, ascites and hyper-attenuation of parenchyma), evidence of chronic pleura-pulmonary inflammatory involvement (pleural effusion, with thickening and calcifications, preceded by a picture of productive coughing) and enlarged mediastinal and axillary lymph nodes. </p>
      <p>The clinical findings of progressive ascending edema and hepatomegaly, as well as the complementary examinations (electrocardiogram and echocardiogram) suggested a predominant involvement of the right ventricle, overload and dilatation of both atria, with normal systolic function and left ventricular dimensions. These characteristics corroborate the diagnosis of cardiopathy with diastolic restriction, with constrictive pericarditis being an important differential diagnosis to be considered, especially because the treatment is radically different. This differentiation can be difficult, as these conditions share similar characteristics.</p>
      <p>Several inflammatory processes can cause constrictive pericarditis, but the more frequent etiologies are infectious, post-surgical and radiation exposure. The etiology can also be idiopathic, autoimmune/inflammatory (rheumatoid arthritis, systemic lupus erythematosus, scleroderma, sarcoidosis) and neoplasic<sup>1</sup>. Tuberculosis was the most common cause in developed countries before the appearance of effective drug treatments. </p>
      <p>The pericardial fibrosis prevents the filling of all cardiac chambers. Systemic venous congestion and decrease in the cardiac index occur, due to the ventricular filling impairment. The systemic congestion can lead to cardiac cirrhosis. There is also an increase in the pulmonary venous pressures and dyspnea, orthopnea and coughing can occur. Atrial fibrillation and tricuspid regurgitation can also occur. The ECG usually shows unspecific T wave alterations and voltage decrease, in addition to signs of left atrial overload or atrial fibrillation. The chest x-ray shows right atrial enlargement. The echocardiogram, in a small number of patients, can disclose pericardial calcifications and pericardial effusion. </p>
      <p>The constrictive pericarditis, differently from the restrictive cardiomyopathy, can present a paradoxical pulse in one-third of the cases, pericardial beat, equalization of the filling pressures on the left and right sides, septal convexity in protodiastole and increased pericardial thickness at the echocardiography. In restrictive cardiomyopathy, in comparison to constrictive pericarditis, we can observe: increased ventricular wall thickness, pulmonary artery systolic pressure &gt; 50 mmHg, palpable <italic>ictus cordis</italic>, higher filling pressures, usually &gt; 25 mm Hg, and at least 3-5 mmHg higher on the left than on the right, as well as prominent biatrial increase<sup>2,3</sup>. The last three characteristics make the diagnosis of restrictive cardiomyopathy the most likely in this case. However, the results of the imaging assessment such as computed tomography and magnetic resonance would be more decisive in the differentiation, as they provide a better assessment of the occurrence of pericardial thickening or calcification. </p>
      <p>The patient presented a patent foramen ovale (PFO) as echocardiographic finding. Most patients with a PFO are asymptomatic. The most important potential clinical manifestation is the ischemic cerebrovascular accident due to paradoxical embolism<sup>4</sup>. The PFO with a right-left shunt can also be associated to migraines. The left-right shunt does not occur in PFO, as long as the septum <italic>primum</italic> remains competent. Patients in whom the foramen becomes patent, for practical purposes, are considered as having an interatrial communication (IAC). In IAC, the degree of left-right shunt depends on the size of the defect and the relative filling properties of the two ventricles. Diseases that cause a decrease in ventricular compliance or increase the left atrial pressure tend to augment the shunt. In the present case, the left-right shunt through the PFO could be justified by higher filling pressures on the left, a characteristic of restrictive cardiomyopathy. </p>
      <p>Most children with IAC are asymptomatic and the diagnosis is made after a murmur is detected. When the increase in the pulmonary flow is very intense, congestive heart failure occurs and repeated respiratory infections can arise. In adults, the most common symptoms are intolerance to exercise and palpitations (mainly by atrial fibrillation or flutter). In older patients, the presenting symptom can be right ventricular failure. Considering that the patient in question has only a PFO, the low left-right flow does not justify all the described hemodynamic alterations as well as the systemic alterations. </p>
      <p>The involvement of other organs and systems, as previously exposed, favors the hypothesis that the restrictive process is caused by a systemic disease that infiltrates the myocardium through the deposition of anomalous or inflammatory content, with the idiopathic variant being the least likely. Considering the aforementioned facts, the main diagnostic hypotheses are: sarcoidosis, amyloidosis, hemochromatosis and Fabry's disease. Another possibility of restrictive cardiomyopathy is endomyocardial fibrosis. </p>
      <p>The first diagnosis given to the patient, i.e., rheumatic fever, does not apply to this case, although it is the most common worldwide cause of acquired heart disease in children and young adults. In addition to the lack of clinical or laboratory evidence of preceding infection by Group A streptococcus, the arthralgia, a possible minor manifestation of rheumatic fever occurred three years after the onset of the heart failure symptoms. In rheumatic fever, the joint involvement occurs early in the natural history of the disease, taking place around three weeks after the streptococcal infection. The mitral insufficiency murmur, along with the echocardiographic findings, must be attributed to the mitral prolapse instead of rheumatic involvement, as the echocardiogram performed six years after symptom onset would have disclosed evidence of valvular fibrosis or calcification. Therefore, as there was not enough evidence to attribute these findings to rheumatic carditis, we ruled out this diagnostic possibility (absence of two major Jones criteria or a major and two minor ones)<sup>5,6</sup>.</p>
      <p>Amyloidosis is a disease that results from the deposition of amyloid fibrils formed by protein in tissue. In its primary form, these proteins are light-chain immunoglobulins (AL-type) produced by a population of plasmocytes, usually as a consequence of multiple myeloma. The secondary form (AA) occurs by the deposition of non-immunoglobulin proteins and is found in individuals with chronic inflammatory or infectious diseases. It can affect any organ, but the main sites of amyloid deposition that are clinically important are the kidneys, the liver and the heart. Nephrotic syndrome, hepatomegaly, peripheral neuropathy, macroglossia and subcutaneous nodules are commonly found. The most common form of presentation of cardiac amyloidosis is the restrictive cardiomyopathy. However, the onset of cardiac disease symptoms is rare before the fourth decade of life<sup>7,8</sup>. In the present case, there is no evidence of kidney or neuropathic involvement and other systemic manifestations predominate. Additionally, the electrocardiographic and echocardiographic findings that are more characteristic of amyloidosis do not occur either: presence of low-voltage QRS complexes and thickening of the ventricular walls, respectively<sup>8</sup>. These data make this diagnosis less likely in the present case. </p>
      <p>Hemochromatosis is characterized by the excess deposition of iron in the parenchymatous tissues (heart, liver, gonads and pancreas). It can occur as an autosomal recessive or idiopathic disorder, in association with hemoglobin synthesis defects due to inefficient erythropoiesis, chronic liver disease and excess oral ingestion or parenteral infusion of iron for many years<sup>9</sup>. The cardiac involvement leads to the combined pattern of dilated cardiomyopathy and restrictive cardiomyopathy, with systolic and diastolic dysfunction. The myocardial damage is attributed mainly to the direct toxicity of free iron and not simply to tissue infiltration. Heart dilatation occurs, with increased ventricular thickness. The findings are more prominent in the ventricular myocardium and the cardiac conduction system is commonly affected. This patient does not present increased ventricular thickness or ventricular dilatation, making this hypothesis unlikely. </p>
      <p>Fabry's disease is a hereditary disorder with an X-linked recessive pattern of inheritance that results from abnormalities of alpha-galactosidase A deficiency, a lysosomal-enzyme, which is caused by more than 160 mutations<sup>10</sup>. Some mutations result in undetectable enzyme activity, with manifestations throughout the body, whereas others produce some degree of enzyme activity, resulting in variants of which involvement is limited to the myocardium, only. The disease is characterized by an intracellular accumulation of glycosphingolipids, with marked skin, kidney and myocardial involvement in the classic form. The vascular endothelium is affected, as well as conduction tissue and valves, particularly the mitral valve. The major clinical manifestations result from the accumulation of glycosphingolipids in the cellular endothelium, with the eventual occlusion of small arterioles. Angina pectoris and myocardial infarction occur, although the coronary arteries show a normal angiographic aspect most of the times. There is an increase in left ventricular thickness, producing usually mild diastolic dysfunction, with preserved systolic function and mitral insufficiency, without clinical significance. The symptomatic cardiovascular involvement occurs in almost all male patients, whereas female patients present mild or absent symptoms. Arterial hypertension, mitral prolapse and congestive heart failure are common findings. The differentiation from other hypertrophic and restrictive processes may not be possible through the echocardiography. The patient in the present case does not present cutaneous or renal manifestations, in addition to the lack of symptoms of myocardial ischemia and ventricular hypertrophy. </p>
      <p>Endomyocardial fibrosis (EMF) is common in tropical countries and occurs more often in children and young adults. It is characterized by endocardial fibrosis of the inflow tract of one or both ventricles. Biventricular disease occurs in almost half of the cases; 40% of the cases present isolated left ventricular involvement and 10%, isolated right ventricular involvement<sup>9,12</sup>. There is an inconstant association with eosinophilia. The left ventricular involvement results in pulmonary congestion symptoms, whereas the right ventricular involvement can present characteristics of a restrictive cardiomyopathy and also mimic a picture of constrictive pericarditis. The failure of one or both atrioventricular valves frequently occurs<sup>13</sup>. The electrocardiographic and echocardiographic findings include: decreased QRS complex voltage, pericardial effusion, apical obliteration and increased endocardial echo reflectivity<sup>12</sup>. These last findings were not found in the present clinical case and the endomyocardial fibrosis does not explain the joint and pleuropulmonary involvement, either.</p>
      <p>Sarcoidosis is a systemic granulomatous disease of unknown etiology, characterized by the involvement of several tissues by non-caseous granulomas<sup>9,14</sup>. It typically affects young adults between 10 and 40 years of age and presents with the following findings: bilateral hilar adenopathy, reticular pulmonary opacities, joint, eye and skin involvement (especially erythema nodosum). Pleural effusion occurs in approximately 5% of the cases and has an exsudative pattern<sup>15</sup>. The primary cardiac involvement is uncommon, with clinical manifestations present in less than 5% of the patients. These include: conduction disorders, ventricular arrhythmias, syncope and sudden death. Heart failure is due to direct myocardial involvement by the granulomas and scar tissue and can manifest as dilated or restrictive cardiomyopathy, with a progressive course<sup>16,17</sup>. The physical examination may disclose systolic murmur, compatible with mitral or tricuspid insufficiency, due to valvular or papillary muscle infiltration, of which dysfunction can lead to prolapse<sup>18,19</sup>. The electrocardiogram is unspecific and can disclose T wave abnormalities, blockages or pathological Q waves. Other findings include pericarditis and <italic>cor pulmonale</italic>. The echocardiogram can show ventricular wall thinning and increased echogenicity<sup>16,20</sup>. The aforementioned clinical case presents clinical and morphological characteristics compatible with the diagnosis of cardiac sarcoidosis, not only due to the aspect of cardiac involvement, but also to the systemic involvement: young individual, presenting progressive heart failure, with joint, liver and pleuropulmonary involvement and the presence of mediastinal adenomegaly. The morphological findings of biatrial enlargement with preserved left ventricular function, ventricular walls with preserved thickness, pulmonary hypertension (that could be explained in part by <italic>cor pulmonale</italic>) and valvular prolapse are also compatible. Therefore, we considered cardiac sarcoidosis as the main diagnostic hypothesis for the present case. </p>
      <p>The clinical evolution was markedly altered after the onset of atrial fibrillation, significantly worsening the clinical picture and precipitating the hospitalization, which is common in restrictive cardiomyopathy due to the worsening of diastolic dysfunction. The death occurred after infectious complications of this hospitalization, due to septic shock and multiple system and organ dysfunction. </p>
      <p>Dr. Nilson Tavares Poppi and</p>
      <p> Dr. Marta Vidigal de Andrade Reis</p>
      <p><bold>Diagnostic Hypothesis:</bold> restrictive cardiomyopathy secondary to cardiac sarcoidosis. </p>
      <p>Dr. Nilson Tavares Poppi and</p>
      <p> Dr. Marta Vidigal de Andrade Reis</p>
      <p>
        <bold>Necropsy</bold>
      </p>
      <p>The main finding in this patient was fibrosing polyserositis, with the involvement of the pericardium, pleura (bilaterally) and peritoneum in the region of the liver, pancreas and gallbladder, as well as in the fundus of the urinary bladder. There was no retroperitoneal fibrosis. </p>
      <p>The heart was involved by a dense and fibrous outer layer around the atria and ventricles, with firm adherences between the two pericardial leaflets (<xref ref-type="fig" rid="fig02-body3">Figure 2</xref>). The pericardial thickness was higher than the myocardial thickness in some regions, especially in the atria and right ventricle. There was a calcified nodule in the in the lateral margin of the right atrioventricular annulus with a diameter of 0.4 cm. The atrioventricular and arterial valves did not present significant macroscopic alterations, except for the presence of small fibrous thickening in the annulus and the free border of the anterior leaflet of the mitral valve (<xref ref-type="fig" rid="fig03-body3">Figure 3</xref>). The foramen ovale was patent for 0.6 cm. The pleuras presented diffuse thickening (<xref ref-type="fig" rid="fig04-body3">Figure 4</xref>) and multiloculated areas, mainly in the pulmonary bases. </p>
      <fig id="fig02-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0497-00014-gf02-en.jpg"/></fig>
      <fig id="fig03-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0497-00014-gf03-en.jpg"/></fig>
      <fig id="fig04-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0497-00014-gf04-en.jpg"/></fig>
      <p>The diaphragm was firmly adhered to the liver and there was a narrowing of the inferior vena cava orifice in the diaphragmatic plane. The gallbladder was small and was encased by dense fibrosis of the hepatic hilum. The cut surface of the liver had a diffuse nodular aspect (<xref ref-type="fig" rid="fig05-body3">Figure 5</xref>). The spleen was also surrounded by dense fibrosis, as well as the pancreas in its anterior face and the fundus of the urinary bladder. </p>
      <fig id="fig05-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0497-00014-gf05-en.jpg"/></fig>
      <p>Histologically, all serous membranes presented dense fibrosis with very slight inflammatory infiltrate by mononuclear cells (<xref ref-type="fig" rid="fig02-body3">Figure 2</xref>). There were no signs of the process activity, except around the multiloculated areas of the pleura that presented fibrinous exudate. </p>
      <p>Myocardial cross-sections showed cardiomyocyte atrophy. The mitral valve presented slight fibrosis, with no inflammatory signs. The calcified nodule in the right atrioventricular annulus was located very close to the right coronary, which seemed to be compressed by the nodular mass (<xref ref-type="fig" rid="fig02-body3">Figure 2</xref>).</p>
      <p>The histological assessment of the liver was compatible with "cardiac" cirrhosis (<xref ref-type="fig" rid="fig04-body3">Figure 4</xref>), with the so-called "reversion of the hepatic lobes", a situation where the portal spaces are located in the center of fibrotic nodules and the center-lobular veins are surrounded by parenchymatous fibrosis. </p>
      <p>Focally, there were rare fibrotic hyaline nodules (<xref ref-type="fig" rid="fig05-body3">Figure 5</xref>). Moreover, histologically, the lungs showed chronic passive congestion and multiple hyaline nodules surrounded by inflammatory infiltrate to slight intensity mononuclear cells, interpreted as old granulomas (<xref ref-type="fig" rid="fig06-body3">Figure 6</xref>). No parasitic residues, alcohol-acid-resistant bacilli or fungi were found in these lesions, as well as in the hyaline nodules of the liver. </p>
      <fig id="fig06-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0497-00014-gf06-en.jpg"/></fig>
      <p>The mediastinal lymph nodes presented marked congestion, with no signs of granulomatous inflammation in the analyzed sections </p>
      <p>
        <bold>Prof. Dr. Vera Demarchi Aiello</bold>
      </p>
      <p><bold>Anatomopathological diagnoses:</bold> Chronic fibrosing polyserositis, with constrictive pericarditis and signs of high-intensity congestive heart failure. </p>
      <p>Old granulomas, partially hyalinized in the lungs and liver; "Cardiac" cirrhosis </p>
      <p>
        <bold>Prof. Dr. Vera Demarchi Aiello</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Comments</bold>
      </p>
      <p>From the anatomopathological point-of-view, the findings explain the patient's clinical presentation. However, it was not possible to clarify the etiology of the generalized fibrosing process. The finding of partially hyalinized granulomatous nodules, although only in the lungs and liver, leads to the assumption that the same disease caused all the systemic fibrotic reaction. </p>
      <p>In this context, the first hypothesis would be tuberculosis, which is a known cause of constrictive pericarditis. On the other hand, it does not usually course with dense fibrosis of other serous membranes. Another possibility would be mansonic schistosomiasis, an endemic disease in some regions of our country that also presents hepatic and pulmonary granulomas as a reaction to the parasite eggs. A third, more remote possibility for granulomatous disease would be sarcoidosis; however, the presentation would be totally atypical, due to the lack of ganglionar and myocardial involvement. </p>
      <p>The literature reports some cases of systemic fibrosing reaction associated to fibrotic nodules/pulmonary granulomas.<sup>21-23</sup> The pathogenetic association between the two findings, however, remains to be clarified. </p>
      <p>
        <bold>Prof. Dr. Vera Demarchi Aiello</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
