<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">f6DBdcLkzvSRjjn8CqyCyGK</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00013</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2009000600013</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(09)09200613</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2009000600013</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Impacto da consulta de enfermagem na frequ&#234;ncia de interna&#231;&#245;es em pacientes com insufici&#234;ncia card&#237;aca em Curitiba - Paran&#225;</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Bento</surname>
            <given-names>Vivian Freitas Rezende</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Brofman</surname>
            <given-names>Paulo Roberto Slud</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Curitiba</named-content>
          <named-content content-type="state">Paran&#225;</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Pontif&#237;cia Universidade Cat&#243;lica do Paran&#225;</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff02">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Curitiba</named-content>
          <named-content content-type="state">PR</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Hospital Santa Casa de Miseric&#243;rdia de Curitiba</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Ambulat&#243;rio de Insufici&#234;ncia Card&#237;aca </institution>
        <country country="BR">Brasil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>06</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
      <volume>92</volume>
      <issue>6</issue>
      <fpage>490</fpage>
      <lpage>496</lpage>
      <history>
        <date date-type="accepted">
          <day>23</day>
          <month>07</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>17</day>
          <month>04</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>11</day>
          <month>12</month>
          <year>2007</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: A insufici&#234;ncia card&#237;aca (IC) tornou-se um problema de sa&#250;de p&#250;blica com incid&#234;ncia e preval&#234;ncia aumentadas na &#250;ltima d&#233;cada, consequ&#234;ncia do envelhecimento da popula&#231;&#227;o e melhoria das terapias farmacol&#243;gicas e intervencionistas. Esta promove altas taxas de mortalidade e morbidade, refletidas em altas taxas de interna&#231;&#245;es e readmiss&#245;es hospitalares mesmo em pacientes submetidos &#224;s novas terapias, sobretudo o uso de IECA e &#946; - bloqueadores. OBJETIVO: Este estudo &#233; uma an&#225;lise do impacto que a consulta de enfermagem promove na frequ&#234;ncia de interna&#231;&#245;es de pacientes com IC, residentes em Curitiba e regi&#227;o metropolitana - Paran&#225;. M&#201;TODOS: Diagn&#243;stico de IC e classifica&#231;&#227;o funcional pela NYHA, acesso telef&#244;nico, resid&#234;ncia em Curitiba ou regi&#227;o metropolitana, expectativa de sobrevida maior que 3 meses de doen&#231;as n&#227;o card&#237;acas, idade superior a 18 anos, n&#227;o usu&#225;rio de drogas il&#237;citas. Os grupos foram formados por meio de amostragem aleat&#243;ria simples (sorteio), em que um grupo recebeu atendimento m&#233;dico usual, consulta de enfermagem e monitora&#231;&#227;o telef&#244;nica quinzenal de car&#225;ter educativo, grupo interven&#231;&#227;o (GI) e o outro, atendimento m&#233;dico usual, monitora&#231;&#227;o telef&#244;nica mensal de car&#225;ter administrativo e epidemiol&#243;gico, grupo controle (GC). O acompanhamento se deu durante o per&#237;odo de 6 meses. RESULTADOS: O GI necessitou de 0,25&#177;0,79 internamentos e o GC 1,10 &#177;1,41; p = 0,037. CONCLUS&#195;O: A consulta de enfermagem promove redu&#231;&#227;o da frequ&#234;ncia de interna&#231;&#245;es hospitalares dos pacientes com IC em tratamento, residentes em Curitiba e regi&#227;o metropolitana.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Insufici&#234;ncia card&#237;aca</kwd>
        <kwd>consulta de enfermagem</kwd>
        <kwd>interna&#231;&#245;es hospitalares</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>17</day>
        <month>07</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>ARTIGO ORIGINAL </p>
    <p> INSUFICI&#202;NCIA CARD&#205;ACA</p>
    <p>Impacto da consulta de enfermagem na frequ&#234;ncia de interna&#231;&#245;es em pacientes com insufici&#234;ncia card&#237;aca em Curitiba - Paran&#225;</p>
    <p>
      <bold>Vivian Freitas Rezende Bento<sup>I, II</sup>; Paulo Roberto Slud Brofman<sup>I, II</sup></bold>
    </p>
    <p><sup>I</sup>Pontif&#237;cia Universidade Cat&#243;lica do Paran&#225;, Curitiba, PR - Brasil </p>
    <p><sup>II</sup>Ambulat&#243;rio de Insufici&#234;ncia Card&#237;aca do Hospital Santa Casa de Miseric&#243;rdia de Curitiba, Curitiba, PR - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="end">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> A insufici&#234;ncia card&#237;aca (IC) tornou-se um problema de sa&#250;de p&#250;blica com incid&#234;ncia e preval&#234;ncia aumentadas na &#250;ltima d&#233;cada, consequ&#234;ncia do envelhecimento da popula&#231;&#227;o e melhoria das terapias farmacol&#243;gicas e intervencionistas. Esta promove altas taxas de mortalidade e morbidade, refletidas em altas taxas de interna&#231;&#245;es e readmiss&#245;es hospitalares mesmo em pacientes submetidos &#224;s novas terapias, sobretudo o uso de IECA e &#946; &#150; bloqueadores. </p>
    <p><bold>OBJETIVO: </bold>Este estudo &#233; uma an&#225;lise do impacto que a consulta de enfermagem promove na frequ&#234;ncia de interna&#231;&#245;es de pacientes com IC, residentes em Curitiba e regi&#227;o metropolitana - Paran&#225;. </p>
    <p><bold>M&#201;TODOS: </bold>Diagn&#243;stico de IC e classifica&#231;&#227;o funcional pela NYHA, acesso telef&#244;nico, resid&#234;ncia em Curitiba ou regi&#227;o metropolitana, expectativa de sobrevida maior que 3 meses de doen&#231;as n&#227;o card&#237;acas, idade superior a 18 anos, n&#227;o usu&#225;rio de drogas il&#237;citas. Os grupos foram formados por meio de amostragem aleat&#243;ria simples (sorteio), em que um grupo recebeu atendimento m&#233;dico usual, consulta de enfermagem e monitora&#231;&#227;o telef&#244;nica quinzenal de car&#225;ter educativo, grupo interven&#231;&#227;o (GI) e o outro, atendimento m&#233;dico usual, monitora&#231;&#227;o telef&#244;nica mensal de car&#225;ter administrativo e epidemiol&#243;gico, grupo controle (GC). O acompanhamento se deu durante o per&#237;odo de 6 meses. </p>
    <p><bold>RESULTADOS: </bold>O GI necessitou de 0,25&#177;0,79 internamentos e o GC 1,10 &#177;1,41; p = 0,037. </p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O:</bold> A consulta de enfermagem promove redu&#231;&#227;o da frequ&#234;ncia de interna&#231;&#245;es hospitalares dos pacientes com IC em tratamento, residentes em Curitiba e regi&#227;o metropolitana. </p>
    <p><bold>Palavras-chave: </bold>Insufici&#234;ncia card&#237;aca, consulta de enfermagem, interna&#231;&#245;es hospitalares.</p>
    <p>
      <bold>Abreviaturas</bold>
    </p>
    <p>AVC - Acidente vascular cerebral</p>
    <p>IC - insufici&#234;ncia card&#237;aca</p>
    <p>DPOC - doen&#231;a pulmonar obstrutiva cr&#244;nica</p>
    <p>GI - grupo interven&#231;&#227;o</p>
    <p>GC - grupo controle</p>
    <p>ns - n&#227;o significante ou sem signific&#226;ncia estat&#237;stica</p>
    <p>NYHA - <italic>New York Heart Association</italic></p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A insufici&#234;ncia card&#237;aca (IC) tornou-se um problema de sa&#250;de p&#250;blica com incid&#234;ncia e preval&#234;ncia aumentadas na &#250;ltima d&#233;cada, consequ&#234;ncia do envelhecimento da popula&#231;&#227;o e melhoria das terapias farmacol&#243;gicas e intervencionistas, as quais proporcionam atrav&#233;s da cronifica&#231;&#227;o de doen&#231;as outrora fatais, o aparecimento desta entidade patol&#243;gica<sup>1-8</sup>.</p>
    <p>Esta promove ao seu portador uma deterioriza&#231;&#227;o da qualidade de vida em virtude de suas altas taxas de mortalidade e morbidade, refletidas em taxas de interna&#231;&#245;es e readmiss&#245;es hospitalares igualmente altas, mesmo em pacientes submetidos a terapias farmacol&#243;gicas contendo IECA e &#946; &#150; bloqueadores<sup>1,2,5,9,10</sup>.</p>
    <p>Al&#233;m da problem&#225;tica que os internamentos promovem na vida de seu portador vale ressaltar o custo que estas interna&#231;&#245;es representam ao SUS (sistema &#250;nico de sa&#250;de)<sup>1,3,10-12</sup>.</p>
    <p>A principal causa de descompensa&#231;&#227;o card&#237;aca &#233; o n&#227;o cumprimento do tratamento e das mediadas higienodiet&#233;ticas e uso inadequado de &#946; - bloqueadores<sup>12-15</sup>.</p>
    <p>Muitos estudos foram realizados no intuito de avaliar qual o melhor modelo de manejo terap&#234;utico da IC. Estes t&#234;m como foco a&#231;&#245;es educativas visando uma melhor compreens&#227;o dos pacientes acerca do processo sa&#250;de&#150;doen&#231;a, melhor ades&#227;o ao tratamento e medidas higienodiet&#233;ticas e consequentemente redu&#231;&#227;o das interna&#231;&#245;es e readmiss&#245;es hospitalares. A partir disso nos propusemos a avaliar qual o impacto que a consulta de enfermagem e monitora&#231;&#227;o telef&#244;nica promove em pacientes com IC em tratamento farmacol&#243;gico, residentes em Curitiba e regi&#227;o metropolitana (Paran&#225;), bem como a diferen&#231;a entre o grupo que recebe a consulta de enfermagem e o grupo que recebe o tratamento usual<sup>16-30</sup>.</p>
    <p>
      <bold>M&#233;todo</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Desenho do estudo</bold>
    </p>
    <p>Este &#233; um estudo cl&#237;nico, cego simples (m&#233;dico assistente n&#227;o tinha conhecimento de quais pacientes eram acompanhados pela enfermeira e quais n&#227;o eram acompanhados) de dire&#231;&#227;o l&#243;gica natural. Os pacientes inclusos foram aqueles atendidos no ambulat&#243;rio de insufici&#234;ncia card&#237;aca de um hospital terci&#225;rio, com diagn&#243;stico de IC e classifica&#231;&#227;o funcional estabelecida pela &#180;&#180;<italic>New York Heart Association</italic>`` (NYHA). Todos os pacientes foram acompanhados pelo mesmo m&#233;dico. Os crit&#233;rios de inclus&#227;o foram: portador de insufici&#234;ncia card&#237;aca e classifica&#231;&#227;o funcional de NYHA, idade superior a 18 anos, residir em Curitiba ou regi&#227;o metropolitana, ter f&#225;cil acesso a cl&#237;nica, possuir acesso telef&#244;nico e n&#227;o usu&#225;rio de drogas il&#237;citas. Os crit&#233;rios de exclus&#227;o foram ser usu&#225;rios de drogas il&#237;citas, expectativa de sobrevida menor que 3 meses por doen&#231;as n&#227;o card&#237;acas, n&#227;o aceitar participar do estudo e das atividades propostas, ter sofrido IAM (infarto agudo do mioc&#225;rdio) nas &#250;ltimas 8 semanas ou AVC (acidente vascular cerebral), possuir angina n&#227;o controlada, p&#243;s-operat&#243;rio de cirurgia card&#237;aca ou outra programada, n&#227;o possuir acesso telef&#244;nico, n&#227;o ter resid&#234;ncia fixa ou planos de mudan&#231;a do munic&#237;pio. O estudo foi aprovado pelo comit&#234; de &#233;tica da PUC-PR, sob o n&#250;mero 407/06, registro no CEP 1143; os pacientes foram inseridos no estudo ap&#243;s esclarecimento detalhado das finalidades da pesquisa e obten&#231;&#227;o de consentimento por escrito, sendo observados os princ&#237;pios bio&#233;ticos de sigilo e anonimato - Resolu&#231;&#227;o 196/96<sup>31</sup>. </p>
    <p>As vari&#225;veis cl&#237;nicas e sociodemogr&#225;ficas basais foram medidas antes da forma&#231;&#227;o dos grupos. A divis&#227;o dos grupos (GI &#150; grupo interven&#231;&#227;o e GC &#150; grupo controle) foi feita por meio de amostragem aleat&#243;ria simples, expressa por meio de sorteio.</p>
    <p>Quanto &#224; assist&#234;ncia prestada aos grupos, o GC foi acompanhado por meio de assist&#234;ncia m&#233;dica convencional e monitora&#231;&#227;o telef&#244;nica mensal para fins administrativos e epidemiol&#243;gicos, n&#227;o possuindo, portanto car&#225;ter educacional. Por meio deste contato telef&#244;nico eram feitos os registros de internamentos e consultas de urg&#234;ncia e emerg&#234;ncia, bem como as causas precipitantes destas. As liga&#231;&#245;es tinham a dura&#231;&#227;o de aproximadamente 5 minutos.</p>
    <p>O GI foi acompanhado por meio de assist&#234;ncia m&#233;dica convencional, consulta de enfermagem e monitora&#231;&#227;o telef&#244;nica quinzenal de car&#225;ter educativo. Neste contato telef&#244;nico eram feitos os registros de internamentos e consultas de urg&#234;ncia e emerg&#234;ncia e causas precipitantes; orienta&#231;&#245;es acerca do tratamento farmacol&#243;gico e medidas higienodiet&#233;ticas (ingesta h&#237;drica, ingesta de s&#243;dio, controle de press&#227;o arterial, controle de peso corp&#243;reo), al&#233;m de sanar eventuais d&#250;vidas a respeito das mesmas. As liga&#231;&#245;es tinham a dura&#231;&#227;o de aproximadamente 20 minutos.</p>
    <p>As consultas de enfermagem eram quinzenais ou mensais, sendo esta periodicidade determinada pelas necessidades apresentadas pelos pacientes. Nestas consultas eram realizadas orienta&#231;&#245;es acerca do tratamento farmacol&#243;gico, controle de press&#227;o arterial e peso corp&#243;reo, h&#225;bitos alimentares, ingest&#227;o de s&#243;dio e ingest&#227;o de l&#237;quidos. </p>
    <p>Para desempenhar as orienta&#231;&#245;es higienodiet&#233;ticas eram utilizadas tabelas onde estavam descritas as quantidades de &#225;gua, s&#243;dio, gorduras e vitaminas dos alimentos. Al&#233;m disso, o volume de l&#237;quidos era ajustado de acordo com as condi&#231;&#245;es cl&#237;nicas apresentadas pelos pacientes, sendo, portanto estabelecido uma quantidade limite di&#225;ria deste, abrangendo a ingesta de &#225;gua, sucos, leite, caf&#233;, ch&#225;s e outras bebidas, al&#233;m dos l&#237;quidos oriundos de alimentos como frutas, sopas e verduras. Esta quantidade limite era prescrita no momento da consulta de enfermagem, variando de 1l/dia a 2l/dia de l&#237;quidos.</p>
    <p>
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0490-00013-e01.jpg"/></p>
    <p> Quanto ao controle de peso corp&#243;reo, os pacientes eram orientados a realizar a pesagem diariamente, sendo um sinal de alerta (deveriam procurar o ambulat&#243;rio) o ganho de peso corp&#243;reo igual ou superior a 2 kilogramas em um per&#237;odo de 2 dias.</p>
    <p>
      <bold>An&#225;lise estat&#237;stica</bold>
    </p>
    <p>Os dados foram organizados em planilha Excel e para os c&#225;lculos estat&#237;sticos foi usado o programa computacional Statistica v.7. Os resultados obtidos no estudo foram expressos por m&#233;dias e desvios padr&#245;es ou por frequ&#234;ncias e percentuais. Para compara&#231;&#227;o de grupos em rela&#231;&#227;o a vari&#225;veis nominais dicot&#244;micas foi usado o teste exato de Fisher. Compara&#231;&#245;es em rela&#231;&#227;o &#224;s vari&#225;veis quantitativas foram feitas usando-se o teste t de Student. A compara&#231;&#227;o dos grupos em rela&#231;&#227;o &#224; probabilidade de internamento foi feita controlando-se a vari&#225;vel idade do paciente. Para tanto, ajustou-se um modelo de Regress&#227;o Log&#237;stica, considerando-se a ocorr&#234;ncia ou n&#227;o de internamento como vari&#225;vel resposta o grupo e a idade do paciente como vari&#225;veis explicativas. Em todos os testes, valores de p&lt; 0,05 indicaram signific&#226;ncia estat&#237;stica.</p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Perfil cl&#237;nico e sociodemogr&#225;fico</bold>
    </p>
    <p>Constitu&#237;ram a amostra 40 pacientes sendo 28 do sexo masculino e 12 do sexo feminino, idades entre 31 e 80 anos. As caracter&#237;sticas sociodemogr&#225;ficas, comorbidades e fun&#231;&#227;o card&#237;aca encontram-se descritas na <xref ref-type="table" rid="tab02">tabela 2</xref>.</p>
    <table-wrap id="tab02">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0490-00013-gt01.jpg"/></table-wrap>
    <p>Em rela&#231;&#227;o &#224;s vari&#225;veis cardiol&#243;gicas houve diferen&#231;as na terapia farmacol&#243;gica quanto ao uso ou n&#227;o de &#946; &#150; bloqueadores, (p = 0,020); em rela&#231;&#227;o &#224;s demais vari&#225;veis n&#227;o existiram diferen&#231;as estat&#237;sticas (<xref ref-type="table" rid="tab03">tabela 3</xref>).</p>
    <table-wrap id="tab03">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0490-00013-gt02.jpg"/></table-wrap>
    <p>As caracter&#237;sticas quanto aos aspectos educativos e de conhecimento dos pacientes em rela&#231;&#227;o &#224; doen&#231;a e tratamento foram similares. (<xref ref-type="table" rid="tab04">Tabela 4</xref>)</p>
    <table-wrap id="tab04">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0490-00013-gt03.jpg"/></table-wrap>
    <p>
      <bold>Resultados da interven&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Os n&#250;meros de internamentos ocorridos no per&#237;odo de seguimento encontram-se descritos na <xref ref-type="table" rid="tab05">tabela 5</xref>. O GI necessitou de cinco (0,25&#177;0,79) internamentos durante o per&#237;odo e o GC necessitou de vinte e dois (1,10 &#177;1,41) internamentos, p = 0,037. Houve diferen&#231;a significativa de n&#250;mero de internamentos entre os grupos. </p>
    <table-wrap id="tab05">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0490-00013-gt04.jpg"/></table-wrap>
    <p>Considerando-se que os grupos controle e interven&#231;&#227;o apresentam diferen&#231;a significativa quanto &#224; idade, a compara&#231;&#227;o entre esses grupos em rela&#231;&#227;o &#224; ocorr&#234;ncia de internamento foi feita controlando-se esta vari&#225;vel. Para tanto, testou-se, na presen&#231;a da vari&#225;vel idade, a hip&#243;tese nula de que a probabilidade de internar para pacientes do grupo controle &#233; igual &#224; probabilidade de internar para pacientes do grupo interven&#231;&#227;o, versus a hip&#243;tese alternativa de probabilidades diferentes. </p>
    <p>O resultado do teste estat&#237;stico indicou a rejei&#231;&#227;o da hip&#243;tese nula (p=0,008). Desta forma, controlando-se a vari&#225;vel idade, pode-se afirmar que pacientes do GC e pacientes do GI s&#227;o significativamente diferentes quanto &#224; probabilidade de internamento. Na <xref ref-type="table" rid="tab06">tabela 6</xref> &#233; apresentado o cruzamento de grupo com a ocorr&#234;ncia de internamento. Percebe-se que, dos pacientes do GC 50% internaram e, do GI apenas 10% internaram.</p>
    <table-wrap id="tab06">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0490-00013-gt05.jpg"/></table-wrap>
    <p>A taxa de mortalidade total da amostra foi de 5%, sendo resultante de um &#243;bito do GC. A causa precipitante deste foi descompensa&#231;&#227;o originada de insufici&#234;ncia renal cr&#244;nica.</p>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Caracter&#237;sticas sociodemogr&#225;ficas e assistenciais</bold>
    </p>
    <p>A amostra incluiu pacientes com IC de ambos os sexos com maior preval&#234;ncia de pacientes de sexo masculino, estado civil casado e de cor de pele branca. As caracter&#237;sticas encontradas se assemelham &#224;s descritas por alguns autores<sup>8,14,18-23,32</sup>.</p>
    <p>A idade m&#233;dia foi de 54,25 &#177;11,82 anos para o GI e 60,65&#177;7,03 anos para o GC, caracterizando uma amostra relativamente jovem quando comparada a outros estudos em que as m&#233;dias de idade foram superiores<sup>8,10,14,15,18,20-22</sup>.</p>
    <p>O grau de escolaridade foi na maioria de frequ&#234;ncia escolar at&#233; o n&#237;vel fundamental. Estes elementos podem trazer &#224; tona as dificuldades enfrentadas pela maioria da popula&#231;&#227;o frente ao n&#227;o acesso &#224; educa&#231;&#227;o (exclus&#227;o da escola) e a cursos de profissionaliza&#231;&#227;o<sup>33</sup><sub>. </sub>A escolaridade foi inferior &#224; encontrada em estudos europeus<sup>18</sup>, e superior &#224; encontrada em estudos realizados em territ&#243;rio nacional<sup>8</sup>. </p>
    <p>A fonte de renda e subsist&#234;ncia refletiu o impacto socioecon&#244;mico que a doen&#231;a proporciona ao seu portador, ao SUS e sistema previdenci&#225;rio. A grande maioria dos pacientes n&#227;o trabalhava, sendo a principal fonte de renda a aposentadoria, seguida pelo afastamento por aux&#237;lio-doen&#231;a, decorrentes principalmente das limita&#231;&#245;es f&#237;sicas que a doen&#231;a proporciona, incapacitando-os para o exerc&#237;cio da profiss&#227;o. </p>
    <p>Em rela&#231;&#227;o &#224;s imuniza&#231;&#245;es vinte e tr&#234;s pacientes (57,5%) n&#227;o eram vacinados contra a pneumonia por pneumococos ou com a vacina anti-gripe (influenza). A justificativa para a n&#227;o vacina&#231;&#227;o destes pacientes foi o desconhecimento do fornecimento das vacinas pela rede p&#250;blica de sa&#250;de e da necessidade e benef&#237;cios que as mesmas poderiam proporcionar. </p>
    <p>O tratamento ou acompanhamento odontol&#243;gico foi uma preocupa&#231;&#227;o em virtude do potencial de infec&#231;&#245;es<sup>34</sup>, trinta e oito pacientes (95%) n&#227;o realizava visita ao odont&#243;logo h&#225; pelo menos 10 anos, em virtude de dificuldades econ&#244;micas e da exist&#234;ncia de poucos profissionais odont&#243;logos na rede p&#250;blica.</p>
    <p>
      <bold>Caracter&#237;sticas cl&#237;nicas</bold>
    </p>
    <p>As caracter&#237;sticas cl&#237;nicas foram semelhantes entre os grupos GI e GC, sendo os grupos homog&#234;neos.</p>
    <p>Para realiza&#231;&#227;o de diagn&#243;stico prim&#225;rio da IC foram realizados exames de imagem e laboratoriais, dentre eles o ecocardiograma. No entanto somente vinte e dois dos pacientes (55%) tiveram este exame como m&#233;todo de diagn&#243;stico prim&#225;rio de IC. Este dado reflete um baixo cumprimento das recomenda&#231;&#245;es da Sociedade Brasileira de Cardiologia e tamb&#233;m pode demonstrar as dificuldades encontradas pelos pacientes e cl&#237;nicos na realiza&#231;&#227;o destes exames pelo SUS.</p>
    <p>Quanto &#224; etiologia predominou em nossos pacientes a etiologia idiop&#225;tica, seguida pela etiologia de coronariopatia obstrutiva cr&#244;nica. J&#225; a etiologia chag&#225;sica foi apresentada em nove pacientes (22,5%), numa regi&#227;o n&#227;o considerada end&#234;mica. Isso demonstra que apesar das m&#250;ltiplas medidas sanit&#225;rias de elimina&#231;&#227;o do vetor ainda possu&#237;mos uma incid&#234;ncia alta desta miocardiopatia. Isto tamb&#233;m pode ser resultado da migra&#231;&#227;o de pessoas de estados considerados end&#234;micos e das condi&#231;&#245;es socioecon&#244;micas e culturais destes pacientes frente a medidas de controle do vetor no &#226;mbito dom&#233;stico. Este padr&#227;o etiol&#243;gico foi diferente do encontrado em outros estudos. Acreditamos que isto seja causado pelo fato de que nestes n&#227;o houve a classifica&#231;&#227;o da IC como chag&#225;sica, mas sim IC dilatada e tamb&#233;m por serem realizados em regi&#245;es n&#227;o end&#234;micas<sup>8,14,15,18,21,22</sup>. </p>
    <p>Neste estudo se observou uma alta taxa de hipertensos, GI (55%) e GC (70%) em compara&#231;&#227;o com estudos realizados em outros pa&#237;ses<sup>21,35</sup>. De forma diferente &#224; diabetes, onde GI (15%) e GC (20%), sendo estes dados inferiores aos encontrados em outros estudos<sup>19,36</sup>. </p>
    <p>A terapia farmacol&#243;gica proposta demonstrou um bom seguimento das diretrizes de pr&#225;tica cl&#237;nica para tratamento da IC. Onde foram inclu&#237;dos no tratamento dos pacientes os &#946; &#150; bloqueadores e IECA<sup>17,35-40</sup>. Todos os pacientes faziam uso de diur&#233;ticos.</p>
    <p>Houve diferen&#231;as entre o uso ou n&#227;o de &#946; &#150; bloqueadores pelos GI e GC (p=0,044). A diferen&#231;a entre o uso ou n&#227;o uso de &#946; &#150; bloqueadores, foi determinada pela adapta&#231;&#227;o ou n&#227;o dos pacientes ao uso do medicamento, sendo provenientes, portanto da avalia&#231;&#227;o dos benef&#237;cios versus efeitos colaterais e adversos.O n&#227;o uso do &#946; &#150; bloqueador foi apontado pela intoler&#226;ncia do paciente ao medicamento, sendo esta avalia&#231;&#227;o realizada pelo m&#233;dico assistente. Alguns estudos descrevem que o uso de &#946; &#150; bloqueadores podem provocar piora cl&#237;nica no in&#237;cio da terapia, possivelmente pela retirada do suporte adren&#233;rgico. No entanto nos grupos GI e GC n&#227;o foram apresentados epis&#243;dios de descompensa&#231;&#245;es ou internamentos referentes a seu uso no in&#237;cio da terapia<sup>35,36,40</sup>. </p>
    <p>
      <bold>Internamentos</bold>
    </p>
    <p>A partir da interven&#231;&#227;o educativa de enfermagem por meio das consultas e monitora&#231;&#227;o telef&#244;nica peri&#243;dica, foi observada uma redu&#231;&#227;o significativa nas interna&#231;&#245;es hospitalares, representadas por cinco (18,5%) internamentos do GI, e vinte e dois (81,5%) do GC.</p>
    <p>A principal causa de desestabiliza&#231;&#227;o do GC foi &#224; hipervolemia, refletida pelo descumprimento do balan&#231;o h&#237;drico e/ou n&#227;o ades&#227;o &#224; terapia farmacol&#243;gica, culminando em congest&#227;o. As interna&#231;&#245;es deste grupo foram r&#225;pidas, sendo direcionadas para monitora&#231;&#227;o cl&#237;nica, realiza&#231;&#227;o de exames e compensa&#231;&#227;o por meio de diur&#233;ticos. J&#225; as causas das interna&#231;&#245;es do GI foram arritmias e IC refrat&#225;ria ao tratamento.</p>
    <p>Estes dados revelam que os pacientes do GC tiveram seus internamentos por causas previs&#237;veis e pass&#237;veis de preven&#231;&#227;o em virtude das causas precipitantes. Em contrapartida o GI apresentou causas de interna&#231;&#227;o previs&#237;veis, no entanto n&#227;o pass&#237;veis de serem evitadas. Os dois pacientes que se internaram deste grupo apresentavam casos cl&#237;nicos complexos. Um deles apresentava arritmia com presen&#231;a de lipot&#237;mia e perda da consci&#234;ncia e o outro desenvolveu IC refrat&#225;ria ao tratamento o que culminou em transplante card&#237;aco 1 m&#234;s ap&#243;s o t&#233;rmino do estudo.</p>
    <p>Por meio destes resultados podemos confirmar os relatados em outros estudos semelhantes &#151; que a interven&#231;&#227;o educativa promove redu&#231;&#227;o das taxas de hospitaliza&#231;&#245;es e consultas com especialistas<sup>9,15,18-30</sup>. </p>
    <p>
      <bold>Interven&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A interven&#231;&#227;o de enfermagem foi de car&#225;ter educativo e de capacita&#231;&#227;o ao desenvolvimento do autocuidado. A enfermeira n&#227;o alterou doses de diur&#233;ticos ou de outras drogas como &#233; de rotina em alguns servi&#231;os especializados em IC<sup>3</sup>. </p>
    <p>Por meio desta pudemos perceber que os pacientes do GI demonstraram melhora expressiva na realiza&#231;&#227;o de pr&#225;ticas de sa&#250;de positivas e medidas higienodiet&#233;ticas, al&#233;m de serem mais ass&#237;duos &#224;s consultas e atividades propostas. Houve tamb&#233;m melhora do conhecimento da doen&#231;a e do tratamento<sup>41-45</sup>. </p>
    <p>
      <bold>Limita&#231;&#245;es </bold>
    </p>
    <p>Apesar de nossa amostra ser uma popula&#231;&#227;o geral com IC atendida em uma cl&#237;nica especializada de um hospital terci&#225;rio, estes n&#227;o deixam de ser pacientes selecionados do total de portadores desta doen&#231;a. S&#227;o em sua grande maioria homens, de etiologia isqu&#234;mica e relativamente jovens. Portanto estes resultados podem n&#227;o ser necessariamente extensivos a toda popula&#231;&#227;o portadora de IC.</p>
    <p>Acreditamos que alguns internamentos do GC possam ter sido subnotificados pelo fato de que alguns servi&#231;os de urg&#234;ncia e emerg&#234;ncia n&#227;o realizarem o registro e/ou notifica&#231;&#227;o destes atendimentos ou ainda realizarem o registro do atendimento por meio de outro diagn&#243;stico &#150; falta de crit&#233;rios diagn&#243;sticos exatos na notifica&#231;&#227;o da doen&#231;a.</p>
    <p>As informa&#231;&#245;es e orienta&#231;&#245;es acerca de medidas higienodiet&#233;ticas dadas ao GI podem ter sido em algumas situa&#231;&#245;es delatadas ao GC, ou seja, este grupo pode ter tido acesso &#224;s informa&#231;&#245;es educativas ofertadas ao GI quando estes se encontravam nas salas de espera de exames e consultas. Houve o cuidado de efetuar as consultas dos grupos em dias diferentes, contudo pelo fato dos agendamentos serem executados pela equipe administrativa do ambulat&#243;rio acreditamos que alguns pacientes de grupos diferentes podem ter se encontrado e eventualmente trocado informa&#231;&#245;es. Este fato pode denotar o n&#227;o total desconhecimento deste grupo acerca das orienta&#231;&#245;es sobre o tratamento farmacol&#243;gico e medidas higienodiet&#233;ticas, levando a crer que o fator ader&#234;ncia, al&#233;m das a&#231;&#245;es educativas, pode ter sido interferente nos resultados.</p>
    <p>
      <bold>Conclus&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A consulta de enfermagem com foco em a&#231;&#245;es educativas capacita o paciente portador de IC na realiza&#231;&#227;o do autocuidado, promovendo redu&#231;&#227;o da frequ&#234;ncia de hospitaliza&#231;&#245;es dos pacientes em tratamento, residentes em Curitiba e regi&#227;o metropolitana.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>Este artigo &#233; parte de tese de mestrado de Vivian Freitas Rezende Bento e Paulo Roberto Slud Brofman pela Cl&#237;nica Cir&#250;rgica &#150; PUC-PR.</p>
    <p>
      <fn id="end" fn-type="corresp">
        <label>
          <bold>Correspond&#234;ncia:</bold>
        </label>
        <p> Vivian Freitas Rezende Bento </p>
        <p> Marechal Mallet, 531 / 22 &#150; Juveve </p>
        <p> 80540-230 - Curitiba, PR - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p><email xlink:href="vivian.rezende@terra.com.br">vivian.rezende@terra.com.br</email>, </p>
        <p>
          <email xlink:href="vivian@athongroup.com.br">vivian@athongroup.com.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 11/12/2007; revisado recebido 17/04/2008; aceito em 23/07/2008.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <label>1</label>
        <mixed-citation>1. Brasil. Minist&#233;rio da Sa&#250;de. Datasus. Assist&#234;ncia &#224; Sa&#250;de: interna&#231;&#245;es por especialidades e local de interna&#231;&#227;o. [acesso em 2008 mai 5]. Dispon&#237;vel em: <ext-link ext-link-type="uri" xlink:href="http://www.datasus.gov.br/tabnet">http://www.tabnet.datasus.gov.br</ext-link></mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Datasus. Assist&#234;ncia &#224; Sa&#250;de: interna&#231;&#245;es por especialidades e local de interna&#231;&#227;o</source>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Rodriguez-Artelejo F, Banegas Banegas JR,    Guallar-Castill&#243;n P. Epidemiology of heart failure. Rev Esp Cardiol.    2004; 57 (2): 163-70.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Epidemiology of heart failure</article-title>
          <source>Rev Esp Cardiol</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>163</fpage>
          <lpage>70</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>57</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Rodriguez-Artelejo</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Banegas Banegas</surname>
              <given-names>JR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Guallar-Castill&#243;n</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Bocchi E, Villas-Boas F. Aspectos atuais em    insufici&#234;ncia card&#237;aca congestiva. S&#227;o Paulo: BBS; 2004.    p. 60-86.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Aspectos atuais em insufici&#234;ncia card&#237;aca congestiva</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bocchi</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Villas-Boas</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Brasil. Minist&#233;rio do Planejamento,    Or&#231;amento e Gest&#227;o / Instituto Brasileiro de Geografia e Estat&#237;stica.    Estat&#237;stica da popula&#231;&#227;o: Censo demogr&#225;fico 2000.    [acesso em 2008 mai 5]. Dispon&#237;vel em: <ext-link ext-link-type="uri" xlink:href="http://www.ibge.gov.br">http://www.ibge.gov.br</ext-link></mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Estat&#237;stica da popula&#231;&#227;o: Censo demogr&#225;fico 2000</source>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Barreto ACP, Bocchi EA (eds). Insufici&#234;ncia    card&#237;aca. S&#227;o Paulo: Seguimento; 2003.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Insufici&#234;ncia card&#237;aca</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Barreto</surname>
              <given-names>ACP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bocchi</surname>
              <given-names>EA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Orn S, Dickstein K. How do heart failure patients    die? Eur Heart J. 2002; 4 (Suppl): D 59-D 65.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>How do heart failure patients die?</article-title>
          <source>Eur Heart J</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>D 59</fpage>
          <lpage>D 65</lpage>
          <volume>4</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Orn</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dickstein</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Murdoch DR, Love MP, Robb TA, McDonagh AP,    Davie I, Ford S, et al. Importance of heart failure as a cause of death: changing    contribution to overall mortality and coronary heart disease mortality in Scotland    1979-1992. Eur Heart J. 1998; 19: 1829-35.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Importance of heart failure as a cause of death: changing contribution to overall mortality and coronary heart disease mortality in Scotland 1979-1992</article-title>
          <source>Eur Heart J</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>1829</fpage>
          <lpage>35</lpage>
          <volume>19</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Murdoch</surname>
              <given-names>DR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Love</surname>
              <given-names>MP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Robb</surname>
              <given-names>TA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McDonagh</surname>
              <given-names>AP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Davie</surname>
              <given-names>I</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ford</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Tavares LR, Victer H, Linhares JM, Barros    CM, Oliveira MV, Pacheco LC, et al. Epidemiologia da insufici&#234;ncia card&#237;aca    descompensada em Niter&#243;i  Projeto EPICA- Niter&#243;i. Arq Bras Cardiol.    2004; 82 (2): 121-4.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Epidemiologia da insufici&#234;ncia card&#237;aca descompensada em Niter&#243;i - Projeto EPICA- Niter&#243;i</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>121</fpage>
          <lpage>4</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>82</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Tavares</surname>
              <given-names>LR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Victer</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Linhares</surname>
              <given-names>JM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Barros</surname>
              <given-names>CM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Oliveira</surname>
              <given-names>MV</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pacheco</surname>
              <given-names>LC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Stewart S, Maclntyre K, Macleod MMC, Bailey    AEM, Capewell S, McMurray JJV. Trends in hospitalization for heart failure in    Scotland 1990-1996. Eur Heart J. 2001; 22 (3): 209-17.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Trends in hospitalization for heart failure in Scotland 1990-1996</article-title>
          <source>Eur Heart J</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>209</fpage>
          <lpage>17</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>22</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Stewart</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Maclntyre</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Macleod</surname>
              <given-names>MMC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bailey</surname>
              <given-names>AEM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Capewell</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McMurray</surname>
              <given-names>JJV</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Albanese Filho FM. O que vem acontecendo    com a insufici&#234;ncia card&#237;aca no Brasil. Arq Bras Cardiol. 2005;    85 (3): 155-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>O que vem acontecendo com a insufici&#234;ncia card&#237;aca no Brasil</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>155</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>85</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Albanese Filho</surname>
              <given-names>FM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Ara&#250;jo LR, Tavares LR, Verissimo R,    Mesquita ET, Ferras MB. Custo da insufici&#234;ncia card&#237;aca no Sistema    &#218;nico de Sa&#250;de. Arq Bras Cardiol. 2005; 84 (5): 422-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Custo da insufici&#234;ncia card&#237;aca no Sistema &#218;nico de Sa&#250;de</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>422</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>84</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ara&#250;jo</surname>
              <given-names>LR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tavares</surname>
              <given-names>LR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Verissimo</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mesquita</surname>
              <given-names>ET</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ferras</surname>
              <given-names>MB</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Fortaleza-Rey J, Fernandez-Palomeque C, Fern&#225;ndez    C. Tratamiento de la comorbidade y de los factores precipitantes de destabilizaci&#243;n    en el paciente con insuficiencia card&#237;aca: aspectos nutricionales y calidad    de vida. Med Clin (Barc). 2001; 2: 41-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Tratamiento de la comorbidade y de los factores precipitantes de destabilizaci&#243;n en el paciente con insuficiencia card&#237;aca: aspectos nutricionales y calidad de vida</article-title>
          <source>Med Clin (Barc)</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>41</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>2</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Fortaleza-Rey</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fernandez-Palomeque</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fern&#225;ndez</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Grady KL, Dracup K, Kennedy G, Moser DK,    Piano M, Stevenson LW, et al. Team management of patients with heart failure:    a statement for healthcare professionals of the Americal Heart Association.    Circulation. 2000; 102: 2443-56.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Team management of patients with heart failure: a statement for healthcare professionals of the Americal Heart Association</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>2443</fpage>
          <lpage>56</lpage>
          <volume>102</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Grady</surname>
              <given-names>KL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dracup</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kennedy</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Moser</surname>
              <given-names>DK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Piano</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Stevenson</surname>
              <given-names>LW</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Ochiai ME, Franco LLS, Gebara OCE, Nussbacher    A, Serro-Azul JB, Pierri H, et al. Associa&#231;&#227;o entre evolu&#231;&#227;o    da fun&#231;&#227;o cognitiva e mortalidade &#224; alta hospitalar em    pacientes idosos com insufici&#234;ncia card&#237;aca avan&#231;ada. Arq    Bras Cardiol. 2004; 82 (3): 251-4.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Associa&#231;&#227;o entre evolu&#231;&#227;o da fun&#231;&#227;o cognitiva e mortalidade &#224; alta hospitalar em pacientes idosos com insufici&#234;ncia card&#237;aca avan&#231;ada</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>251</fpage>
          <lpage>4</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>82</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ochiai</surname>
              <given-names>ME</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Franco</surname>
              <given-names>LLS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gebara</surname>
              <given-names>OCE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nussbacher</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Serro-Azul</surname>
              <given-names>JB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pierri</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Salvador MJ, Sebaoun A, Sonntag F, Blanch    P, Silber S, Aznar J, et al. European study of ambulatory management of heart    failure by cardiologists. Rev Esp Cardiol. 2004; 57 (12): 1170-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>European study of ambulatory management of heart failure by cardiologists</article-title>
          <source>Rev Esp Cardiol</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>1170</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>12</issue>
          <volume>57</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Salvador</surname>
              <given-names>MJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sebaoun</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sonntag</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Blanch</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Silber</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Aznar</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Lup&#243;n J, Paraj&#243;n T, Urrutia    A, Gonz&#225;lez B, Herreros J, Altimir S, et al. Reduction in heart failure    hospitalization rate during the first year of follow-up at a multidisciplinary    unit. Rev Esp Cardiol. 2005; 58 (4): 374-80.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Reduction in heart failure hospitalization rate during the first year of follow-up at a multidisciplinary unit</article-title>
          <source>Rev Esp Cardiol</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>374</fpage>
          <lpage>80</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>58</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lup&#243;n</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Paraj&#243;n</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Urrutia</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gonz&#225;lez</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Herreros</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Altimir</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Sociedade Brasileira de Cardiologia. II Revis&#227;o    das diretrizes da Sociedade Brasileira de Cardiologia para o diagn&#243;stico    e tratamento da insufici&#234;ncia card&#237;aca. Arq Bras Cardiol. 2002;    79 (supl. 4): 1-30.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>II Revis&#227;o das diretrizes da Sociedade Brasileira de Cardiologia para o diagn&#243;stico e tratamento da insufici&#234;ncia card&#237;aca</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>1</fpage>
          <lpage>30</lpage>
          <volume>79</volume>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. Haggerty JL, Reid RJ, Freeman GK, Starfield    BH, Adair CE, McKendry R. Continuity of care: a multidisciplinary review. BMJ.    2003; 32: 1219-21.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Continuity of care: a multidisciplinary review</article-title>
          <source>BMJ</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>1219</fpage>
          <lpage>21</lpage>
          <volume>32</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Haggerty</surname>
              <given-names>JL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Reid</surname>
              <given-names>RJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Freeman</surname>
              <given-names>GK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Starfield</surname>
              <given-names>BH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Adair</surname>
              <given-names>CE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McKendry</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19. Morcillo C, Valderas JM, Aguado O, Del&#225;s    J, Sort D, Pujadas R, et al. Evaluation of a home-based intervention in heart    failure patients: results of a randomized study. Rev Esp Cardiol. 2005; 58 (6):    618-25.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Evaluation of a home-based intervention in heart failure patients: results of a randomized study</article-title>
          <source>Rev Esp Cardiol</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>618</fpage>
          <lpage>25</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>58</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Morcillo</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Valderas</surname>
              <given-names>JM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Aguado</surname>
              <given-names>O</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Del&#225;s</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sort</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pujadas</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B20">
        <mixed-citation>20. Jaarsma T, Halfens R, Huijer Abu-Saad H,    Dracup K, Gorgels T, van Ree J, et al. Effects of education and support on self-care    and resource utilization in patients with heart failure. Eur Heart J. 1999;    20: 673-82.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effects of education and support on self-care and resource utilization in patients with heart failure</article-title>
          <source>Eur Heart J</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>673</fpage>
          <lpage>82</lpage>
          <volume>20</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Jaarsma</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Halfens</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Huijer Abu-Saad</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dracup</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gorgels</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>van Ree</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B21">
        <mixed-citation>21. Stromberg A, Martensson J, Fridlund B, Levin    LA, Karisson JE, Dahlstron U. Nurse-led heart failure clinics improve survival    and self-care behavior in patients with heart failure. Eur Heart J. 2003; 24:    1014-23.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Nurse-led heart failure clinics improve survival and self-care behavior in patients with heart failure</article-title>
          <source>Eur Heart J</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>1014</fpage>
          <lpage>23</lpage>
          <volume>24</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Stromberg</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Martensson</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fridlund</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Levin</surname>
              <given-names>LA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Karisson</surname>
              <given-names>JE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dahlstron</surname>
              <given-names>U</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B22">
        <mixed-citation>22. Roig E, P&#233;rez-Villa F, Cuppoletti    A, Castillo M, Hernandez N, Morales M, et al. Specialized care program for end-stage    heart failure patients: initial experience in a heart failure unit. Rev Esp    Cardiol. 2006; 59 (2): 109-16.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Specialized care program for end-stage heart failure patients: initial experience in a heart failure unit</article-title>
          <source>Rev Esp Cardiol</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>109</fpage>
          <lpage>16</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>59</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Roig</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>P&#233;rez-Villa</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cuppoletti</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Castillo</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hernandez</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Morales</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B23">
        <mixed-citation>23. Anguita M, Ojeda S, Atienza F, Ridocci F,    Almenar L, Valles F, et al. An&#225;lisis de coste - beneficio de los programas    de prevenci&#243;n de reingressos en pacientes hospitalizados por insuficiencia    card&#237;aca: impacto economico de las nuevas formas de assistencia a la    insuficiencia card&#237;aca. Rev Esp Cardiol. 2005; 58 (Suppl. 2): 32-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>An&#225;lisis de coste - beneficio de los programas de prevenci&#243;n de reingressos en pacientes hospitalizados por insuficiencia card&#237;aca: impacto economico de las nuevas formas de assistencia a la insuficiencia card&#237;aca</article-title>
          <source>Rev Esp Cardiol</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>32</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <volume>58</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Anguita</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ojeda</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Atienza</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ridocci</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Almenar</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Valles</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B24">
        <mixed-citation>24. Blue L, Lang E, McMurray JJ, Davie AP, McDonagh    TA, Murdoch DR, et al. Randomised controlled trial of specialist nurse intervention    in heart failure. BMJ. 2001; 323: 715-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Randomised controlled trial of specialist nurse intervention in heart failure</article-title>
          <source>BMJ</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>715</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <volume>323</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Blue</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lang</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McMurray</surname>
              <given-names>JJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Davie</surname>
              <given-names>AP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McDonagh</surname>
              <given-names>TA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Murdoch</surname>
              <given-names>DR</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B25">
        <mixed-citation>25. Stewart S, Blue L, Walker A, Morrison JJV,    McMurray JJ. An economic analysis of specialist heart failure nurse management    in the UK: can we afford not implememt it? Eur Heart J. 2002; 23: 1369-78.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>An economic analysis of specialist heart failure nurse management in the UK: can we afford not implememt it?</article-title>
          <source>Eur Heart J</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>1369</fpage>
          <lpage>78</lpage>
          <volume>23</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Stewart</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Blue</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Walker</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Morrison</surname>
              <given-names>JJV</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McMurray</surname>
              <given-names>JJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B26">
        <mixed-citation>26. Gustafsson F, Arnold JMO. Heart failure clinics    and outpatient management: review of the evidence and call for quality assurance.    Eur Heart J. 2004; 25: 1596-604.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Heart failure clinics and outpatient management: review of the evidence and call for quality assurance</article-title>
          <source>Eur Heart J</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>1596</fpage>
          <lpage>604</lpage>
          <volume>25</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Gustafsson</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Arnold</surname>
              <given-names>JMO</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B27">
        <mixed-citation>27. Gonseth J, Gallar-Castill&#243;n P, Banegas    JR, Rodriguez-Artalejo F. The effectiveness of disease management programmes    in reducing hospital re-admission in older patients with heart failure: a systematic    review and meta-analysis of published reports. Eur Heart J. 2004; 25: 1570-95.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The effectiveness of disease management programmes in reducing hospital re-admission in older patients with heart failure: a systematic review and meta-analysis of published reports</article-title>
          <source>Eur Heart J</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>1570</fpage>
          <lpage>95</lpage>
          <volume>25</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Gonseth</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gallar-Castill&#243;n</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Banegas</surname>
              <given-names>JR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rodriguez-Artalejo</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B28">
        <mixed-citation>28. Holland R, Battersby J, Harvey I, Lenaghan    E, Smith J, Hay L. Systematic review of multidisciplinary interventions in heart    failure Heart. 2005; 91: 899-906.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Systematic review of multidisciplinary interventions in heart failure</article-title>
          <source>Heart</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>899</fpage>
          <lpage>906</lpage>
          <volume>91</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Holland</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Battersby</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Harvey</surname>
              <given-names>I</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lenaghan</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Smith</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hay</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B29">
        <mixed-citation>29. Arcand JA, Brazel S, Joliffe C, Choleva M,    Berkoff F, Allard JP, et al. Education by a dietitian in patients with heart    failure results in improved adherence with a sodium- restricted diet: a randomized    trial. Am Heart J. 2005; 150 (4): 716-20.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Education by a dietitian in patients with heart failure results in improved adherence with a sodium- restricted diet: a randomized trial</article-title>
          <source>Am Heart J</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>716</fpage>
          <lpage>20</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>150</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Arcand</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Brazel</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Joliffe</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Choleva</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Berkoff</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Allard</surname>
              <given-names>JP</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B30">
        <mixed-citation>30. Gwadry-Sridhar FH, Arnold JM, Zhang Y, Brown    JE, Marchiori G, Guyatt G. Pilot study to determine the impact of a multidisciplinary    education in patients hospitalized with heart failure. Am Heart J. 2005; 150    (5): 982.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Pilot study to determine the impact of a multidisciplinary education in patients hospitalized with heart failure</article-title>
          <source>Am Heart J</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>982</fpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>150</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Gwadry-Sridhar</surname>
              <given-names>FH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Arnold</surname>
              <given-names>JM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zhang</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Brown</surname>
              <given-names>JE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Marchiori</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Guyatt</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B31">
        <label>31</label>
        <mixed-citation>31. Brasil. Minist&#233;rio da Sa&#250;de. Conselho Nacional de Sa&#250;de. Comiss&#227;o Nacional de &#201;tica em Pesquisa. Normas para pesquisa com seres humanos (Res. CNS 196/1996 e outras). 2&#170;. ed. Bras&#237;lia; 2003.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Comiss&#227;o Nacional de &#201;tica em Pesquisa. Normas para pesquisa com seres humanos (Res. CNS 196/1996 e outras)</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B32">
        <mixed-citation>32. Villacorta H, Mesquita ET. Fatores progn&#243;sticos    em portadores de insufici&#234;ncia card&#237;aca congestiva. Arq Bras Cardiol.    1999; 72 (3): 343-52.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Fatores progn&#243;sticos em portadores de insufici&#234;ncia card&#237;aca congestiva</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>343</fpage>
          <lpage>52</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>72</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Villacorta</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mesquita</surname>
              <given-names>ET</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B33">
        <mixed-citation>33. Ferraro AR, Machado NCF. Da universaliza&#231;&#227;o    do acesso &#224; escola no Brasil. Educa&#231;&#227;o &amp; Sociedade.    2002; 23 (79): 213-4.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Da universaliza&#231;&#227;o do acesso &#224; escola no Brasil</article-title>
          <source>Educa&#231;&#227;o &amp; Sociedade</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>213</fpage>
          <lpage>4</lpage>
          <issue>79</issue>
          <volume>23</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ferraro</surname>
              <given-names>AR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Machado</surname>
              <given-names>NCF</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B34">
        <mixed-citation>34. Sonis ST (ed). Princ&#237;pios e pr&#225;tica    de medicina oral. Rio de Janeiro: Guanabara Koogan; 1985. p. 89-109.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Princ&#237;pios e pr&#225;tica de medicina oral</source>
          <date>
            <year>1985</year>
          </date>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Sonis</surname>
              <given-names>ST</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B35">
        <mixed-citation>35. Batlouni M, Albuquerque DC. Bloqueadores    beta adren&#233;rgicos na insufici&#234;ncia card&#237;aca. Arq Bras Cardiol.    2000; 75 (4): 339-49.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Bloqueadores beta adren&#233;rgicos na insufici&#234;ncia card&#237;aca</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>339</fpage>
          <lpage>49</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>75</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Batlouni</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Albuquerque</surname>
              <given-names>DC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B36">
        <mixed-citation>36. Effect of enalapril on survival in patients    with reduced left ventricular ejection fractions and congestive heart failure;    The SOLVD Investigators. N Engl J Med. 1991; 325 (5): 293-302.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effect of enalapril on survival in patients with reduced left ventricular ejection fractions and congestive heart failure;The SOLVD Investigators</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>1991</year>
          </date>
          <fpage>293</fpage>
          <lpage>302</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>325</volume>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B37">
        <mixed-citation>37. Gallardo Araceli A, Reyes Elvira S. Tratamiento    farmacol&#243;gico de la insuficiencia card&#237;aca. Rev Mex Enfer Cardiol.    2001; 9 (1-4): 31-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Tratamiento farmacol&#243;gico de la insuficiencia card&#237;aca</article-title>
          <source>Rev Mex Enfer Cardiol</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>31</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>1-4</issue>
          <volume>9</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Gallardo Araceli</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Reyes Elvira</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B38">
        <mixed-citation>38. Nieminen MS, B&#246;hm M, Cowie MR, Drexler    H, Filipattos GS, Jondeau G, et al. Gu&#237;as de pr&#225;ctica cl&#237;nica    sobre el diagn&#243;stico y tratamiento de la insuficiencia card&#237;aca    cronica. Versi&#243;n Resumida. Rev Esp Cardiol. 2005; 58 (9): 389-429.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Gu&#237;as de pr&#225;ctica cl&#237;nica sobre el diagn&#243;stico y tratamiento de la insuficiencia card&#237;aca cronica. Versi&#243;n Resumida</article-title>
          <source>Rev Esp Cardiol</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>389</fpage>
          <lpage>429</lpage>
          <issue>9</issue>
          <volume>58</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Nieminen</surname>
              <given-names>MS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>B&#246;hm</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cowie</surname>
              <given-names>MR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Drexler</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Filipattos</surname>
              <given-names>GS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jondeau</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B39">
        <mixed-citation>39. Hunt SA, Baker DW, Chin MH, Cinquegrani MP,    Feldman AM, Francis GS, et al. ACC/AHA guidelines for the evaluation and management    of chronic heart failure in the adult: executive summary: a report of the American    College of Cardiology / American Heart Association Task Force on Practice Guidelines    (Committee to revise the 1995 Guidelines for the evaluation and management of    heart failure. J Am coll Cardiol. 2001; 38 (7): 2101-13.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>ACC/AHA guidelines for the evaluation and management of chronic heart failure in the adult: executive summary</article-title>
          <source>J Am coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>2101</fpage>
          <lpage>13</lpage>
          <issue>7</issue>
          <volume>38</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hunt</surname>
              <given-names>SA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Baker</surname>
              <given-names>DW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chin</surname>
              <given-names>MH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cinquegrani</surname>
              <given-names>MP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Feldman</surname>
              <given-names>AM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Francis</surname>
              <given-names>GS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B40">
        <mixed-citation>40. Parker M. Effect of carvedilol on survival    in severe chronic heart failure. N Engl J Med. 2001; 344 (22): 1651-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effect of carvedilol on survival in severe chronic heart failure</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>1651</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>22</issue>
          <volume>344</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Parker</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B41">
        <mixed-citation>41. Nieto Montesinos MJ, Garcia Fernandez Y,    Atrio Padr&#243;n ML. Plan de cuidados a pacientes con insuficiencia card&#237;aca    congestiva (ICC). Rev Enferm Cardiol. 2004; 31: 23- 5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Plan de cuidados a pacientes con insuficiencia card&#237;aca congestiva (ICC)</article-title>
          <source>Rev Enferm Cardiol</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>23</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <volume>31</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Nieto Montesinos</surname>
              <given-names>MJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Garcia Fernandez</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Atrio Padr&#243;n</surname>
              <given-names>ML</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B42">
        <mixed-citation>42. Kenchaiah S Evans JC, Levy D, Wilson PWF,    Benjamin EJ, Larson MG, et al. Obesity and risk of heart failure. N Engl J Med.    2002; 347 (5): 305-13.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Obesity and risk of heart failure</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>305</fpage>
          <lpage>13</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>347</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kenchaiah</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Evans</surname>
              <given-names>JC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Levy</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wilson</surname>
              <given-names>PWF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Benjamin</surname>
              <given-names>EJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Larson</surname>
              <given-names>MG</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B43">
        <mixed-citation>43. Santos L, Figueiredo L, Fonseca F. Vitamina    K e anticoagulantes orais. Nutr&#237;cias. 2005; 5: 32-3.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Vitamina K e anticoagulantes orais</article-title>
          <source>Nutr&#237;cias</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>32</fpage>
          <lpage>3</lpage>
          <volume>5</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Santos</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Figueiredo</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fonseca</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B44">
        <mixed-citation>44. Balbach A, Boarim DSF. As frutas na medicina    natural. S&#227;o Paulo: Editora Mission&#225;ria; 1995.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>As frutas na medicina natural</source>
          <date>
            <year>1995</year>
          </date>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Balbach</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Boarim</surname>
              <given-names>DSF</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B45">
        <mixed-citation>45. Balbach A, Boarim DSF. As hortali&#231;as    na medicina natural. S&#227;o Paulo: Editora Mission&#225;ria; 1995.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>As hortali&#231;as na medicina natural</source>
          <date>
            <year>1995</year>
          </date>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Balbach</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Boarim</surname>
              <given-names>DSF</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">El impacto de la consulta de enfermer&#237;a en la frecuencia de internaciones en pacientes con insuficiencia cardiaca en Curitiba, Paran&#225;</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: La insuficiencia cardiaca (IC) se convirti&#243; en un problema de salud p&#250;blica con incidencia y prevalencia aumentadas en la &#250;ltima d&#233;cada, consecuencia del envejecimiento de la poblaci&#243;n y mejor&#237;a de las terapias farmacol&#243;gicas e intervencionistas. La IC promueve altas tasas de mortalidad y morbilidad, reflejadas en altas tasas de internaciones y readmisiones hospitalarias, aun en pacientes sometidos a las nuevas terapias, sobretodo el uso de IECA y &#946; - bloqueantes. OBJETIVO: Este estudio es un an&#225;lisis del impacto que la consulta de enfermer&#237;a promueve en la frecuencia de internaciones de pacientes con IC, residentes en Curitiba y regi&#243;n metropolitana, Paran&#225;. M&#201;TODOS: Diagn&#243;stico de IC y clasificaci&#243;n funcional por la NYHA, contacto por tel&#233;fono, residencia en Curitiba o regi&#243;n metropolitana, expectativa de sobrevida mayor que 3 meses de enfermedades no cardiacas, edad superior a 18 a&#241;os, no usuario de drogas il&#237;citas. Los grupos estaban conformados por medio de muestreo aleatorio simple (sorteo), en que un grupo recibi&#243; atenci&#243;n m&#233;dica habitual, consulta de enfermer&#237;a y monitoreo telef&#243;nico quincenal de car&#225;cter educativo, grupo intervenci&#243;n (GI) y otro, atenci&#243;n m&#233;dica habitual, monitoreo telef&#243;nico mensual de car&#225;cter administrativo y epidemiol&#243;gico, grupo control (GC). El seguimiento se llev&#243; a cabo durante el per&#237;odo de 6 meses. RESULTADOS: El GI necesit&#243; de 0,25&#177;0,79 internamientos y el GC 1,10 &#177;1,41; p = 0,037. CONCLUSI&#211;N: La consulta de enfermer&#237;a promueve reducci&#243;n de la frecuencia de internaciones hospitalarias de los pacientes con IC en tratamiento, residentes en Curitiba y regi&#243;n metropolitana.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Insuficiencia cardiaca</kwd>
        <kwd>consulta de enfermer&#237;a</kwd>
        <kwd>internaciones hospitalarias</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <p><undefined id="tx-body2"/>El impacto de la consulta de enfermer&#237;a en la frecuencia de internaciones en pacientes con insuficiencia cardiaca en Curitiba, Paran&#225;</p>
      <p>
        <bold>Vivian Freitas Rezende Bento<sup>I, II</sup>; Paulo Roberto Slud Brofman<sup>I, II</sup></bold>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Pontif&#237;cia Universidade Cat&#243;lica do Paran&#225;, Curitiba, PR - Brasil</p>
      <p><sup>II</sup>Ambulat&#243;rio de Insufici&#234;ncia Card&#237;aca do Hospital Santa Casa de Miseric&#243;rdia de Curitiba, Curitiba, PR - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> La insuficiencia cardiaca (IC) se convirti&#243; en un problema de salud p&#250;blica con incidencia y prevalencia aumentadas en la &#250;ltima d&#233;cada, consecuencia del envejecimiento de la poblaci&#243;n y mejor&#237;a de las terapias farmacol&#243;gicas e intervencionistas. La IC promueve altas tasas de mortalidad y morbilidad, reflejadas en altas tasas de internaciones y readmisiones hospitalarias, aun en pacientes sometidos a las nuevas terapias, sobretodo el uso de IECA y &#946; &#150; bloqueantes.</p>
      <p><bold>OBJETIVO:</bold> Este estudio es un an&#225;lisis del impacto que la consulta de enfermer&#237;a promueve en la frecuencia de internaciones de pacientes con IC, residentes en Curitiba y regi&#243;n metropolitana, Paran&#225;.</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Diagn&#243;stico de IC y clasificaci&#243;n funcional por la NYHA, contacto por tel&#233;fono, residencia en Curitiba o regi&#243;n metropolitana, expectativa de sobrevida mayor que 3 meses de enfermedades no cardiacas, edad superior a 18 a&#241;os, no usuario de drogas il&#237;citas. Los grupos estaban conformados por medio de muestreo aleatorio simple (sorteo), en que un grupo recibi&#243; atenci&#243;n m&#233;dica habitual, consulta de enfermer&#237;a y monitoreo telef&#243;nico quincenal de car&#225;cter educativo, grupo intervenci&#243;n (GI) y otro, atenci&#243;n m&#233;dica habitual, monitoreo telef&#243;nico mensual de car&#225;cter administrativo y epidemiol&#243;gico, grupo control (GC). El seguimiento se llev&#243; a cabo durante el per&#237;odo de 6 meses.</p>
      <p><bold>RESULTADOS:</bold> El GI necesit&#243; de 0,25&#177;0,79 internamientos y el GC 1,10 &#177;1,41; p = 0,037.</p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N:</bold> La consulta de enfermer&#237;a promueve reducci&#243;n de la frecuencia de internaciones hospitalarias de los pacientes con IC en tratamiento, residentes en Curitiba y regi&#243;n metropolitana.</p>
      <p><bold>Palabras clave:</bold> Insuficiencia cardiaca, consulta de enfermer&#237;a, internaciones hospitalarias.</p>
      <p>
        <bold>Abreviaturas</bold>
      </p>
      <p>ACV: Accidente cerebrovascular</p>
      <p>IC: insuficiencia cardiaca</p>
      <p>EPOC: enfermedad pulmonar obstructiva cr&#243;nica</p>
      <p>GI: grupo intervenci&#243;n</p>
      <p>GC: grupo control</p>
      <p>ns: no significante o sin significancia estad&#237;stica</p>
      <p>NYHA: <italic>New York Heart Association</italic></p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La insuficiencia cardiaca (IC) se convirti&#243; en un problema de salud p&#250;blica con incidencia y prevalencia aumentadas en la &#250;ltima d&#233;cada, consecuencia del envejecimiento de la poblaci&#243;n y mejora de las terapias farmacol&#243;gicas e intervencionistas, las que proporcionan por medio de la cronificaci&#243;n de enfermedades antes fatales, el aparecimiento de esta entidad patol&#243;gica<sup>1-8</sup>.</p>
      <p>La IC promueve a su portador un deterioro de la calidad de vida en virtud de sus altas tasas de mortalidad y morbilidad, reflejadas en tasas de internaciones y readmisiones hospitalarias igualmente altas, aun en pacientes sometidos a terapias farmacol&#243;gicas que contienen IECA y &#946; &#150; bloqueantes<sup>1,2,5,9,10</sup>.</p>
      <p>Adem&#225;s de la problem&#225;tica que los internamientos promueven en la vida de su portador vale resaltar el coste que estas internaciones representan al SUS (Sistema &#218;nico de Salud)<sup>1,3,10-12</sup>.</p>
      <p>La principal causa de descompensaci&#243;n cardiaca es el no cumplimiento del tratamiento y de las medidas higi&#233;nico-diet&#233;ticas y uso inadecuado de &#946; - bloqueantes<sup>12-15</sup>.</p>
      <p>Muchos estudios se llevaron a cabo con la intenci&#243;n de evaluar el mejor modelo de manejo terap&#233;utico de la IC. &#201;stos tienen como foco acciones educativas buscando una mejor comprensi&#243;n de los pacientes acerca del proceso salud&#150;enfermedad, mejor adhesi&#243;n al tratamiento y medidas higi&#233;nico-diet&#233;ticas y consecuentemente reducci&#243;n de las internaciones y readmisiones hospitalarias. Desde ese punto de vista, nos propusimos a evaluar el impacto que la consulta de enfermer&#237;a y monitoreo telef&#243;nico promueve en pacientes con IC en tratamiento farmacol&#243;gico, residentes en Curitiba y regi&#243;n metropolitana (Paran&#225;), as&#237; como la diferencia entre el grupo que recibe la consulta de enfermer&#237;a y el grupo que recibe el tratamiento habitual<sup>16-30</sup>.</p>
      <p>
        <bold>M&#233;todo</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Dise&#241;o del estudio</bold>
      </p>
      <p>Este es un estudio cl&#237;nico, ciego simple (m&#233;dico asistente no ten&#237;a conocimiento de cuales pacientes eran seguidos por la enfermera y cuales no eran) de direcci&#243;n l&#243;gica natural. Los pacientes inclusos fueron aquellos atendidos en el ambulatorio de insuficiencia cardiaca de un hospital terciario, con diagn&#243;stico de IC y clasificaci&#243;n funcional establecida por la New York Heart Association (NYHA). Todos los pacientes fueron seguidos por el mismo m&#233;dico. Los criterios de inclusi&#243;n fueron: portador de insuficiencia cardiaca y clasificaci&#243;n funcional de NYHA, edad superior a 18 a&#241;os, residir en Curitiba o regi&#243;n metropolitana, tener f&#225;cil acceso a cl&#237;nica, poseer acceso telef&#243;nico y no ser usuario de drogas il&#237;citas. Los criterios de exclusi&#243;n estaban constituidos por: ser usuarios de drogas il&#237;citas, expectativa de sobrevida menor que 3 meses a causa de enfermedades no cardiacas, no aceptar participar en el estudio y de las actividades propuestas, tener sufrido IAM (infarto agudo de miocardio) en las &#250;ltimas 8 semanas o accidente cerebrovascular (ACV), poseer angina no controlada, postoperatorio de cirug&#237;a cardiaca o otra programada, no contar con acceso a una l&#237;nea telef&#243;nica, no tener domicilio fijo o planes de mudanza del municipio. El Comit&#233; de &#201;tica de la Pontificia Universidad Cat&#243;lica de Paran&#225;, PUC-PR, aprob&#243; el estudio bajo el n&#250;mero 407/06, registro en el CEP 1143. Se insertaron a los pacientes en el estudio tras aclaraci&#243;n detallada de las finalidades de la investigaci&#243;n y la obtenci&#243;n de consentimiento por escrito, con la observaci&#243;n de los principios bio&#233;ticos de sigilo y anonimato &#150;Resoluci&#243;n 196/96<sup>31</sup>. </p>
      <p>Las variables cl&#237;nicas y sociodemogr&#225;ficas basales se midieron antes de la formaci&#243;n de los grupos. La divisi&#243;n de los grupos (GI: grupo intervenci&#243;n; y GC: grupo control) se hizo por medio de muestreo aleatorio simple, expresada mediante sorteo.</p>
      <p>En cuanto a la asistencia prestada a los grupos, el GC se sigui&#243; por medio de atenci&#243;n m&#233;dica convencional y monitoreo telef&#243;nico mensual para fines administrativos y epidemiol&#243;gicos, sin car&#225;cter educacional, por lo tanto. Por medio de este contacto telef&#243;nico se hac&#237;an los registros de internamientos y consultas de urgencia y emergencia, as&#237; como las causas precipitantes de estas. Las llamadas ten&#237;an la duraci&#243;n de aproximadamente 5 minutos.</p>
      <p>El GI se sigui&#243; por medio de atenci&#243;n m&#233;dica convencional, consulta de enfermer&#237;a y monitoreo telef&#243;nico quincenal de car&#225;cter educativo. En este contacto telef&#243;nico se hicieron registros de internamientos y consultas de urgencia y emergencia y causas precipitantes; orientaciones acerca del tratamiento farmacol&#243;gico y medidas higi&#233;nico-diet&#233;ticas (ingesta h&#237;drica, ingesta de sodio, control de presi&#243;n arterial, control de peso corp&#243;reo), adem&#225;s de sanar eventuales dudas a respecto de las mismas. Las llamadas ten&#237;an duraci&#243;n de aproximadamente 20 minutos.</p>
      <p>Las consultas de enfermer&#237;a eran quincenales o mensuales, y esta periodicidad se denominaba seg&#250;n las necesidades presentadas por los pacientes. En estas consultas, se llevaban a cabo orientaciones acerca del tratamiento farmacol&#243;gico, control de presi&#243;n arterial y peso corp&#243;reo, h&#225;bitos alimentares, ingesti&#243;n de sodio e ingesti&#243;n de l&#237;quidos. </p>
      <p>Para desempe&#241;ar las orientaciones higi&#233;nico-diet&#233;ticas se empleaban tablas donde estaban descritas las cantidades de agua, sodio, grasas y vitaminas de los alimentos. Adem&#225;s de ello, el volumen de l&#237;quidos se ajustaba de acuerdo con las condiciones cl&#237;nicas presentadas por los pacientes, estableci&#233;ndose as&#237; una cantidad l&#237;mite diaria de &#233;ste, que abarcaba la ingesta de agua, sucos, leche, caf&#233;, t&#233; y otras bebidas, m&#225;s all&#225; de los l&#237;quidos oriundos de alimentos como frutas, sopas y verduras. Esta cantidad l&#237;mite se prescrib&#237;a en el momento de la consulta de enfermer&#237;a, variando de 1l/d&#237;a a 2l/d&#237;a de l&#237;quidos.</p>
      <p> Respecto al control de peso corp&#243;reo, se recomendaba a los pacientes que se realizara el pesaje diariamente: la ganancia de peso corp&#243;reo igual o superior a 2 kilogramos en un per&#237;odo de 2 d&#237;as constituir&#237;a una se&#241;al de alerta (se deber&#237;a procurar un ambulatorio).</p>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis estad&#237;stico</bold>
      </p>
      <p>Se organizaron los datos en hojas de c&#225;lculos de Excel y para los c&#225;lculos estad&#237;sticos se emple&#243; el programa computacional Statistica v.7. Los resultados obtenidos en el estudio estaban expresados por promedios y desviaciones est&#225;ndar o por frecuencias y porcentajes. Para comparaci&#243;n de grupos con relaci&#243;n a variables nominales dicot&#243;micas se emple&#243; la prueba exacta de Fisher. Se hicieron comparaciones con relaci&#243;n a las variables cuantitativas utiliz&#225;ndose la prueba t de Student. En lo que toca a la probabilidad de internamiento, se llev&#243; a cabo la comparaci&#243;n de los grupos control&#225;ndose la variable edad del paciente. Para ello, se ajust&#243; un modelo de regresi&#243;n log&#237;stica, teniendo en cuenta la ocurrencia o no de internamiento como variable respuesta, y el grupo y la edad del paciente como variables explicativas. En todos los tests, los valores de p&lt; 0,05 indicaron significancia estad&#237;stica.</p>
      <p>
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0490-00013-e01-es.jpg"/></p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Perfil cl&#237;nico y sociodemogr&#225;fico</bold>
      </p>
      <p>La muestra estaba conformada por 40 pacientes, 28 del sexo masculino y 12 del sexo femenino, con edades entre 31 y 80 a&#241;os. Las caracter&#237;sticas sociodemogr&#225;ficas, comorbidades y funci&#243;n cardiaca est&#225;n detalladas en la <xref ref-type="table" rid="tab02-body2">Tabla 2</xref>.</p>
      <table-wrap id="tab02-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0490-00013-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>Respecto a las variables cardiol&#243;gicas hubo diferencias en la terapia farmacol&#243;gica en cuanto al empleo o no de &#946; &#150; bloqueantes, (p = 0,020); con relaci&#243;n a las dem&#225;s variables, no hay diferencias estad&#237;sticas (<xref ref-type="table" rid="tab03-body2">Tabla 3</xref>).</p>
      <table-wrap id="tab03-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0490-00013-gt02-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>Las caracter&#237;sticas en cuanto a los aspectos educativos y de conocimiento de los pacientes con relaci&#243;n a la enfermedad y tratamiento fueron semejantes. (<xref ref-type="table" rid="tab04-body2">Tabla 4</xref>)</p>
      <table-wrap id="tab04-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0490-00013-gt03-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Resultados de la intervenci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Los n&#250;meros de internamientos ocurridos en el per&#237;odo de seguimiento est&#225;n detallados en la <xref ref-type="table" rid="tab05-body2">Tabla 5</xref>. El GI necesit&#243; 5 (0,25&#177;0,79) internamientos durante el per&#237;odo y el GC necesit&#243; 22 (1,10 &#177;1,41) internamientos, p = 0,037. Hubo diferencia significativa de n&#250;mero de internamientos entre los grupos. </p>
      <table-wrap id="tab05-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0490-00013-gt04-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0490-00013-e02-es.jpg"/></p>
      <p>Tomando en consideraci&#243;n que los grupos control e intervenci&#243;n presentan diferencia significativa en lo que toca a la edad, la comparaci&#243;n entre esos grupos en relaci&#243;n con la ocurrencia de internamiento se hizo con el control de esta variable. Para ello, se prob&#243;, en la presencia de la variable edad, la hip&#243;tesis nula de que la probabilidad de internar para pacientes del grupo control es igual a la probabilidad de internar para pacientes del grupo intervenci&#243;n, versus la hip&#243;tesis alternativa de probabilidades distintas. </p>
      <p>El resultado de la prueba estad&#237;stica indic&#243; el rechazo de la hip&#243;tesis nula (p=0,008). De esta forma, al controlarse la variable edad, se puede afirmar que pacientes del GC y pacientes del GI son significativamente diferentes en lo que respecta a la probabilidad de internamiento. En la tabla a continuaci&#243;n est&#225; detallado el cruzamiento de grupo con la ocurrencia de internamiento. Se debe notar que, de los pacientes del GC, se internaron al 50%, mientras que en el GI se internaron solamente al 10% de los pacientes.</p>
      <p>La tasa de mortalidad total de la muestra fue del 5%, se mostrando resultante de un &#243;bito del GC. La causa precipitante de este fue descompensaci&#243;n originada de insuficiencia renal cr&#243;nica.</p>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Caracter&#237;sticas sociodemogr&#225;ficas y de atenci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La muestra incluy&#243; a pacientes con IC de ambos los sexos con la mayor prevalencia de pacientes de sexo masculino, estado civil casado y con piel de color blanco. Las caracter&#237;sticas encontradas se asemejan a las descritas por algunos autores<sup>8,14,18-23,32</sup>.</p>
      <p>La edad promedio fue de 54,25 &#177;11,82 a&#241;os para el GI y 60,65&#177;7,03 a&#241;os para el GC, caracterizando una muestra relativamente joven cuando comparada a otros estudios en que los promedios de edad fueron superiores<sup>8,10,14,15,18,20-22</sup>.</p>
      <p>El grado de escolaridad alcanz&#243;, en su mayor&#237;a, la ense&#241;anza fundamental. Estos elementos pueden sacar a la luz las dificultades enfrentadas por la mayor&#237;a de la poblaci&#243;n frente al no acceso a la educaci&#243;n (exclusi&#243;n de la escuela) y a cursos de profesionalizaci&#243;n<sup>33</sup><sub>. </sub>La escolaridad fue inferior a la encontrada en estudios europeus<sup>18</sup>, y superior a la encontrada en estudios realizados en territorio nacional<sup>8</sup>. </p>
      <p>La fuente de renta y subsistencia reflej&#243; el impacto socioecon&#243;mico que la enfermedad proporciona a su portador, al SUS y al sistema de previdencia. La gran mayor&#237;a de los pacientes no trabajaba; as&#237;, ten&#237;an como la principal fuente de renta la jubilaci&#243;n, seguida del alejamiento por auxilio-enfermedad, resultante, principalmente, de las limitaciones f&#237;sicas que la enfermedad proporciona, incapacit&#225;ndolos para el ejercicio de la profesi&#243;n.</p>
      <p>Respecto a las inmunizaciones, 23 pacientes (57,5%) no estaban vacunados contra neumon&#237;a por neumococos o con la vacuna antigripe (<italic>influenza)</italic>. La justificaci&#243;n para la no vacunaci&#243;n de estos pacientes fue el desconocimiento del suministro de las vacunas por el sistema p&#250;blico de salud y de la necesidad y beneficios que las mismas podr&#237;an proporcionar. </p>
      <p>El tratamiento o seguimiento odontol&#243;gico fue una preocupaci&#243;n en virtud del potencial de infecciones<sup>34</sup>, 38 pacientes (95%) no realizaba visita al odont&#243;logo desde hace al menos 10 a&#241;os, en virtud de dificultades econ&#243;micas y de la existencia de pocos profesionales odont&#243;logos en el sistema p&#250;blico.</p>
      <p>
        <bold>Caracter&#237;sticas cl&#237;nicas</bold>
      </p>
      <p>Las caracter&#237;sticas cl&#237;nicas fueron semejantes entre los grupos GI y GC, con los grupos homog&#233;neos.</p>
      <p>Para realizar el diagn&#243;stico primario de la IC, se llevaron a cabo ex&#225;menes de imagen y laboratoriales, inclusive el ecocardiograma. Sin embargo, solamente 22 de los pacientes (55%) tuvieron este examen como m&#233;todo de diagn&#243;stico primario de IC. Este dato refleja un bajo cumplimiento de las recomendaciones de la Sociedad Brasile&#241;a de Cardiolog&#237;a y tambi&#233;n puede revelar las dificultades encontradas por los pacientes y cl&#237;nicos en la realizaci&#243;n de estos ex&#225;menes por el SUS.</p>
      <p>En cuanto a la etiolog&#237;a predomin&#243; en nuestros pacientes a la etiolog&#237;a idiop&#225;tica, seguida por la etiolog&#237;a de coronariopat&#237;a obstructiva cr&#243;nica. Ya la etiolog&#237;a chag&#225;sica se present&#243; en 9 pacientes (22,5%), en una regi&#243;n que no es considerada &#225;rea end&#233;mica. Eso evidencia que pese a las m&#250;ltiples medidas sanitarias de eliminaci&#243;n del vector, pose&#237;mos todav&#237;a una alta incidencia de esta miocardiopat&#237;a. Esto tambi&#233;n puede ser resultado de la migraci&#243;n de personas de estados considerados end&#233;micos y de las condiciones socioecon&#243;micas y culturales de estos pacientes ante medidas de control del vector en el &#225;mbito dom&#233;stico. Este est&#225;ndar etiol&#243;gico fue diferente del encontrado en otros estudios. Creemos que esto se deba al hecho de que en dichos estudios no hubo la clasificaci&#243;n de la IC como chag&#225;sica, pero como IC dilatada, y tambi&#233;n por llevarse a cabo en regiones con &#225;reas no end&#233;micas<sup>8,14,15,18,21,22</sup>. </p>
      <p>En este estudio se observ&#243; un alta tasa de hipertensos, GI (55%) y GC (70%) en comparaci&#243;n con estudios realizados en otros pa&#237;ses<sup>21,35</sup>. De forma diferente a la diabetes &#150;GI (15%) y GC (20%)&#150; con estos datos inferiores a los encontrados en otros estudios<sup>19,36</sup>. </p>
      <p>La terapia farmacol&#243;gica propuesta evidenci&#243; un buen seguimiento de las directrices de pr&#225;ctica cl&#237;nica para el tratamiento de la IC. De esa manera, se incluyeron en el tratamiento de los pacientes los &#946; &#150; bloqueantes e IECA<sup>17,35-40</sup>. Todos los pacientes tomaban diur&#233;ticos.</p>
      <p>Hubo diferencias entre el empleo o no de &#946; &#150; bloqueantes por el GI y el GC (p=0,044). La diferencia entre el empleo o no de &#946; &#150; bloqueantes, se determin&#243; por la adaptaci&#243;n o no de los pacientes a la utilizaci&#243;n del medicamento, sendo provenientes, por lo tanto, de la evaluaci&#243;n de los beneficios versus efectos colaterales y adversos. El no empleo del &#946; &#150; bloqueante fue se&#241;alado por la intolerancia del paciente al medicamento, y esta evaluaci&#243;n fue realizada por el m&#233;dico asistente. Algunos estudios describen que el empleo de &#946; &#150; bloqueante pueden provocar empeoramiento cl&#237;nico en el inicio de la terapia, posiblemente por la retirada del soporte adren&#233;rgico. Sin embargo en los grupos GI y GC no se presentaron episodios de descompensaciones o internamientos referentes a su uso al inicio de la terapia<sup>35,36,40</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Internamientos</bold>
      </p>
      <p>Desde la intervenci&#243;n educativa de enfermer&#237;a por medio de las consultas y monitoreo telef&#243;nico peri&#243;dico, se observ&#243; una reducci&#243;n significativa en las internaciones hospitalarias, representadas por 5 (18,5%) internamientos del GI, y 22 (81,5%) del GC.</p>
      <p>La principal causa de desestabilizaci&#243;n del GC fue la hipervolemia, reflejada por el no cumplimiento del balance h&#237;drico y/o no adhesi&#243;n a la terapia farmacol&#243;gica, culminando en congesti&#243;n. Las internaciones de este grupo fueron r&#225;pidas, dirigidas al monitoreo cl&#237;nico, a la realizaci&#243;n de ex&#225;menes y la compensaci&#243;n por medio de diur&#233;ticos. Ya las causas de las internaciones del GI fueron arritmias e IC refractaria al tratamiento.</p>
      <p>Estos datos revelan que los pacientes del GC tuvieron sus internamientos por causas previsibles y pasibles de prevenci&#243;n en virtud de las causas precipitantes. En contrapartida, el GI present&#243; causas de internaci&#243;n previsibles, sin embargo, no susceptibles de evitarse. Los dos pacientes que se internaron de este grupo, presentaban casos cl&#237;nicos complejos. Uno de ellos presentaba arritmia con presencia de lipotimia y p&#233;rdida de conciencia y el otro desarroll&#243; IC refractaria al tratamiento, lo que culmin&#243; en trasplante cardiaco 1 mes tras el t&#233;rmino del estudio.</p>
      <p>Mediante estos resultados podemos confirmar los relatados en otros estudios semejantes - que la intervenci&#243;n educativa promueve reducci&#243;n de las tasas de hospitalizaciones y consultas con expertos<sup>9,15,18-30</sup>. </p>
      <p>
        <bold>Intervenci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La intervenci&#243;n de enfermer&#237;a fue de car&#225;cter educativo y de capacitaci&#243;n al desarrollo del autocuidado. La enfermera no alter&#243; dosis de diur&#233;ticos o de otros f&#225;rmacos como es el procedimiento de rutina en algunos servicios especializados en IC<sup>3</sup>. </p>
      <p>De ese modo, se puede notar que los pacientes del GI demostraron mejora expresiva al realizar las pr&#225;cticas de salud positivas y las medidas higi&#233;nico-diet&#233;ticas, adem&#225;s de ser m&#225;s asiduos a las consultas y actividades propuestas. Hubo tambi&#233;n mejora del conocimiento de la enfermedad y del tratamiento<sup>41-45</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Limitaciones</bold>
      </p>
      <p>Aunque sea nuestra muestra conformada por una poblaci&#243;n general con IC atendida en una cl&#237;nica especializada de un hospital terciario, los pacientes fueron elegidos desde el total de portadores de la enfermedad. Son en su gran mayor&#237;a varones, de etiolog&#237;a isqu&#233;mica y relativamente j&#243;venes. Por lo tanto, estos resultados pueden no ser necesariamente extensivos a toda poblaci&#243;n portadora de IC.</p>
      <p>Creemos que algunos internamientos del GC puedan haber sido subnotificados debido al hecho de que algunos servicios de urgencia y emergencia no realizaron el registro y/o notificaci&#243;n de estas atenciones, o no realizaron a&#250;n el registro de la atenci&#243;n por medio de otro diagn&#243;stico &#150;falta de criterios diagn&#243;sticos exactos en la notificaci&#243;n de la enfermedad.</p>
      <p>Las informaciones y orientaciones acerca de medidas higi&#233;nico-diet&#233;ticas dadas al GI pueden haber sido reveladas en algunas situaciones al GC, es decir, este grupo puede haber tenido acceso a las informaciones educativas ofertadas al GI cuando los pacientes de &#233;ste se encontraba en las salas de espera de ex&#225;menes y consultas. Hubo el cuidado de efectuar las consultas de los grupos en d&#237;as distintos, a excepci&#243;n del hecho del equipo administrativo del ambulatorio quedar responsable de la agenda, creemos que algunos pacientes de grupos diferentes pueden haber se encontrado y eventualmente intercambiado informaciones. Este hecho puede denotar o no el total desconocimiento de este grupo acerca de las orientaciones sobre el tratamiento farmacol&#243;gico y las medidas higi&#233;nico-diet&#233;ticas, haci&#233;ndonos creer que el factor adherencia, adem&#225;s de las acciones educativas, puede haber sido un elemento interferente en los resultados.</p>
      <p>
        <bold>Conclusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La consulta de enfermer&#237;a con el enfoque en acciones educativas capacita el paciente portador de IC en la realizaci&#243;n del autocuidado, promoviendo reducci&#243;n de la frecuencia de hospitalizaciones de los pacientes en tratamiento, residentes en Curitiba y regi&#243;n metropolitana.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuvo fuentes de financiaci&#243;n externas.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>Este art&#237;culo forma parte de tesis de maestr&#237;a de Vivian Freitas Rezende Bento y Paulo Roberto Slud Brofman, por la Cl&#237;nica Quir&#250;rgica - PUC-PR.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Impact of the nursing consultation on the frequency of hospitalizations in patients with heart failure in Curitiba, Parana State</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: Heart failure (HF) has become a public health problem with increased incidence and prevalence in the last decade, a consequence of the aging of the population and improved pharmacological and interventionist therapies. It has high rates of mortality and morbidity, expressed as high rates of hospitalizations and re-hospitalizations, even in patients submitted to new therapies, especially ACEI and beta-blockers. OBJECTIVE: This study is the analysis of the impact that the nursing consultation has on the frequency of hospitalizations in patients with HF living in the city of Curitiba, state of Parana and its metropolitan region. METHOD: Patients with a iagnosis of HF and New York Heart Association (NYHA) functional classification, with telephone access, living in the city of Curitiba or its metropolitan region, life expectancy &gt; 3 months due to non-cardiac diseases, aged 18 or older, non-users of illicit drugs. The groups were created by simple random allocation (drawing lots) and one group received the usual medical care, nursing consultation and telephone monitoring every 15 days of educational nature, intervention group (IG), whereas the other group received the usual medical care, monthly telephone monitoring of administrative and epidemiological nature, control group (CG). The follow-up was carried out for 6 months. RESULTS: The IG needed 0.25&#177;0.79 and the CG needed 1.10 &#177;1.41; p = 0.037 hospitalizations. CONCLUSION: The nursing consultation promotes the decrease in the frequency of hospitalizations in patients with HF undergoing treatment and living in the city of Curitiba and its metropolitan region.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Heart failure</kwd>
        <kwd>nursing consultation</kwd>
        <kwd>hospitalizations</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ORIGINAL ARTICLE</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="tx-body3">
          <label>
            <bold>Impact of the nursing consultation on the frequency of hospitalizations in patients with heart failure in Curitiba, Parana State</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Vivian Freitas Rezende Bento<sup>I, II</sup>; Paulo Roberto Slud Brofman<sup>I, II</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Pontif&#237;cia Universidade Cat&#243;lica do Paran&#225;, Curitiba, PR - Brazil</p>
      <p><sup>II</sup>Ambulat&#243;rio de Insufici&#234;ncia Card&#237;aca do Hospital Santa Casa de Miseric&#243;rdia de Curitiba, Curitiba, PR - Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>SUMMARY</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND:</bold> Heart failure (HF) has become a public health problem with increased incidence and prevalence in the last decade, a consequence of the aging of the population and improved pharmacological and interventionist therapies. It has high rates of mortality and morbidity, expressed as high rates of hospitalizations and re-hospitalizations, even in patients submitted to new therapies, especially ACEI and beta-blockers.</p>
      <p><bold>OBJECTIVE:</bold> This study is the analysis of the impact that the nursing consultation has on the frequency of hospitalizations in patients with HF living in the city of Curitiba, state of Parana and its metropolitan region.</p>
      <p><bold>METHOD:</bold> Patients with a iagnosis of HF and New York Heart Association (NYHA) functional classification, with telephone access, living in the city of Curitiba or its metropolitan region, life expectancy &gt; 3 months due to non-cardiac diseases, aged 18 or older, non-users of illicit drugs. The groups were created by simple random allocation (drawing lots) and one group received the usual medical care, nursing consultation and telephone monitoring every 15 days of educational nature, intervention group (IG), whereas the other group received the usual medical care, monthly telephone monitoring of administrative and epidemiological nature, control group (CG). The follow-up was carried out for 6 months.</p>
      <p><bold>RESULTS:</bold> The IG needed 0.25&#177;0.79 and the CG needed 1.10 &#177;1.41; p = 0.037 hospitalizations.</p>
      <p><bold>CONCLUSION:</bold> The nursing consultation promotes the decrease in the frequency of hospitalizations in patients with HF undergoing treatment and living in the city of Curitiba and its metropolitan region. </p>
      <p><bold>Key words:</bold> Heart failure, nursing consultation, hospitalizations.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>Heart failure (HF) has become a public health problem, of which incidence and prevalence has progressively increased in the last decade, as a consequence of the aging of the population and the improvement of the pharmacological and interventionist therapies, which result, due to the chronification of diseases that used to be fatal, in the emergence of this pathological entity<sup>1-8</sup>.</p>
      <p>The HF promotes a worsening in the quality of life due to its high mortality and morbidity, represented by the equally high hospitalization and re-hospitalization rates, even in patients submitted to pharmacological therapies that included angiotensin-converting enzyme inhibitors (ACEI) and beta-blockers<sup>1,2,5, 9,10</sup>.</p>
      <p>In addition to the problems that the hospitalizations cause to the patients, one must recall the cost that such hospitalizations represent for the Public Health System (SUS)<sup>1,3,10-12</sup>.</p>
      <p>The main cause of heart decompensation is the lack of adherence to treatment and the recommended hygienic-dietetic measures, as well as the inadequate use of beta-blockers<sup>12-15</sup>. </p>
      <p>Many studies have been carried out with the purpose of evaluating what the best model of therapeutic management of HF is. These studies focused on educational actions aiming at a higher level of awareness by the patients on the health-disease process, better treatment adherence and hygienic-dietetic measures, with the consequent decrease in hospitalization and re-hospitalization rates. Therefore, we proposed to evaluate the impact of the nursing consultation and telephone monitoring on patients with HF undergoing pharmacological treatment that lived in Curitiba and its metropolitan region, state of Parana, Brazil, as well as the difference between the group that attended the nursing consultation and the group that received the usual treatment, only<sup>16-30</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Methods</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Study design</bold>
      </p>
      <p>This is a clinical trial, single-blinded study (the assistance physician was not aware of which patients were followed by the nursing staff and which were not), of a natural logic direction. The patients included in the study were those treated at the Heart Failure Outpatient Clinic of a tertiary hospital, who had a diagnosis of HF and functional classification established by the New York Heart Association (NYHA). All patients were followed by the same physician. The inclusion criteria were: patient with HF and NYHA functional class, aged 18 or older, resident of Curitiba or its metropolitan region with easy access to the clinic, having a telephone for contact and non-user of illicit drugs. The exclusion criteria were: illicit drug user, life expectancy &lt; 3 months due to non-cardiac diseases, refusal to participate in the study and proposed activities, acute myocardial infarction (AMI) or cerebrovascular accident (CVA) in the previous 8 weeks, uncontrolled angina, cardiac surgery post-operative period or programmed surgery, no telephone access, no fixed residency or plans to move to another city. </p>
      <p>The study was approved by the Ethics Committee of PUC-PR, protocol #407/06, registered at CEP 1143; the patients were enrolled in the study after being informed of the objectives of the research and all of them singed the Free and Informed Consent Form, preserving the bioethical principles of confidentiality and anonymity - Resolution # 196/96<sup>31</sup>.</p>
      <p>The basal clinical and sociodemographic variables were measured before the groups were created. The group division (IG &#150; Intervention Group and CG &#150; Control group) was carried out by simple random allocation, i.e., by drawing lots. </p>
      <p>As for the assistance given to the groups, the CG received the conventional medical assistance and monthly telephone monitoring of administrative and epidemiological nature, with no educational characteristics. These telephone contacts aimed at recording hospitalizations and urgency and emergency treatments, as well as their precipitating causes. The telephone calls lasted about 5 minutes.</p>
      <p>The IG was followed through conventional medical assistance, nursing consultation and telephone monitoring every 15 days, which had an educational characteristic. The telephone contacts aimed at recording hospitalizations and urgency and emergency treatments, as well as their precipitating causes, recommendations on the pharmacological treatment and hygienic-dietetic measures (water intake, sodium intake, blood pressure control, body weight control), in addition to clarifying any doubts about these issues. The telephone calls lasted about 20 minutes.</p>
      <p>The nursing consultations were fortnightly or monthly and this periodicity was determined by the needs presented by the patients. During these consultations, the patients received instructions on the pharmacological treatment, blood pressure and body weight control, dietary habits, as well as sodium and fluid intake. </p>
      <p>To carry out the hygienic-dietetic recommendations, the nurse used tables that described the amounts of water, sodium, fat and vitamins in foods. Additionally, the volume of liquids was adjusted according to the clinical conditions presented by the patients, establishing a maximum daily amount of fluids, which comprehended the ingestion of water, juices, milk, coffee, tea and other beverages, in addition to fluids from other types of food such as fruit, soup and vegetables. This maximum amount was prescribed at the moment of the nursing consultation, varying from 1 L/day to 2 L/day of fluids. </p>
      <p>
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0490-00013-e01-en.jpg"/></p>
      <p>As for the body weight control, the patients were advised to weight themselves daily and that a gain in body weight <underline>&gt;</underline> 2 kg in a two-day period was a warning sign to seek the Outpatient Clinic. </p>
      <p>
        <bold>Statistical analysis</bold>
      </p>
      <p>The data were organized in an Excel spreadsheet and the statistical analyses were carried out using the statistics software program Statistica v.7. The results obtained in the study were expressed as means and standard deviations or by frequencies and percentages. Fisher's exact test was used to compare the groups regarding the dichotomous nominal variables. The Student's t test was used for the comparisons concerning the quantitative variables. The comparisons of the groups regarding the probability of hospitalization was carried out after controlling the patient's age variable. In order to do that, we used a model of logistic regression, considering the occurrence or not of hospitalization as the response variable the group and the age of the patient as explicative variables. For all tests, p values &lt; 0.05 indicated statistical significance.</p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Clinical and sociodemographic profile</bold>
      </p>
      <p>The sample consisted of 40 patients, with 28 males and 12 females, aged 31 to 80 years. The sociodemographic characteristics, comorbidities and heart function are described in <xref ref-type="table" rid="tab02-body3">Table 2</xref>.</p>
      <table-wrap id="tab02-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0490-00013-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>Regarding the cardiologic variables, there were differences in the pharmacological therapy concerning the use or not of beta-blockers (p = 0.020); there were no statistical differences concerning the other variables (<xref ref-type="table" rid="tab03-body3">Table 3</xref>).</p>
      <table-wrap id="tab03-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0490-00013-gt02-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>The characteristics regarding the educational aspects and the patients' awareness of the disease and treatment were similar (<xref ref-type="table" rid="tab04-body3">Table 4</xref>).</p>
      <table-wrap id="tab04-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0490-00013-gt03-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Results of the intervention</bold>
      </p>
      <p>The number of hospitalizations that occurred during the follow-up period is described in <xref ref-type="table" rid="tab05-body3">Table 5</xref>. The IG needed 5 (0.25 &#177; 0.79) hospitalizations during the period and the CG needed 22 (1.10 &#177; 1.41) hospitalizations, p = 0.037. There was a statistically significant difference regarding the number of hospitalizations between the groups.</p>
      <table-wrap id="tab05-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0490-00013-gt04-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>Considering that the control and intervention groups presented a significant difference regarding age, the comparison of these groups in relation to the occurrence of hospitalization was carried out by controlling this variable. In order to do that, we tested, in the presence of the age variable, the null hypothesis that the probability of hospitalization for patients from the control group was equal to the probability of hospitalization for patients from the intervention group versus the alternative hypotheses of different probabilities. </p>
      <p>The result of the statistical test indicated rejection of the null hypothesis (p = 0.008). Therefore, by controlling the age variable, one can affirm that patients from the CG and the IG are significantly different regarding the probability of hospitalization. <xref ref-type="table" rid="tab06-body3">Table 6</xref> shows the crossing of group with the occurrence of hospitalization; 50% from the CG and only 10% from the IG were hospitalized.</p>
      <table-wrap id="tab06-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0490-00013-gt05-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>The total mortality rate of the sample was 5%, resulting from one death in CG. Its precipitating cause was decompensation caused by chronic kidney failure. </p>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Sociodemographic and assistential characteristics</bold>
      </p>
      <p>The sample included patients with HF of both sexes, with a higher prevalence of male, married and Caucasian individuals. The characteristics found are similar to those previously described by other authors <sup>8,14,18-23,32</sup>.</p>
      <p>The mean age was 54.25 &#177;11.82 years in the IG and 60.65&#177;7.03 years in the CG, which characterized a relatively young sample when compared to other studies, in which the mean age was higher<sup>8, 10, 14,15,18,20-22</sup>.</p>
      <p>The degree of schooling was predominantly up to the Elementary School. These elements disclose the difficulties faced by the majority of the population regarding the lack of access to schooling (school exclusion) and professionalizing courses<sup>33</sup>. The degree of schooling was lower than that found in European studies<sup>18</sup> and higher than those found in other studies carried out in our country<sup>8</sup>. The income and subsistence source reflected the socioeconomic impact of the disease on the patients' lives, on SUS and the social security system. Most of the patients did not have a job and the main source of income was the retirement pension, followed by sick-leave benefit, caused by the physical limitations that the disease brings, rendering the individual incapable of working. </p>
      <p>Regarding the immunizations, 23 patients (57.5%) had not been vaccinated against pneumonia caused by pneumococcal agents or received the anti-influenza vaccination. The justification for the non-vaccination of these patients was the unawareness of the free vaccination supplied by the public healthcare system and the necessity of and benefits provided by the vaccination. </p>
      <p>The dental treatment or follow-up was a concern, considering the potential for infection<sup>34</sup>; 38 patients (95%) had not been treated by a dentist for at least 10 years, due to economical difficulties and the existence of few dentists in the public healthcare service.</p>
      <p>
        <bold>Clinical characteristics</bold>
      </p>
      <p>The clinical characteristics were similar between the IG and the CG, thus, the groups were homogeneous. </p>
      <p>The primary diagnosis of HF was attained through imaging and laboratory assessments, such as echocardiograms. However, only 22 of the patients (55%) were submitted to this primary method of HF diagnosis. This information reflects a low adherence to the directives of the Brazilian Society of Cardiology and can also demonstrate the difficulties found by patients and clinicians when requesting that this type of examination be performed at the public healthcare system. </p>
      <p>As for the etiology, the idiopathic form predominated among our patients, followed by the chronic obstructive coronariopathy etiology. The Chagasic etiology was observed in 9 patients (22.5%), in a region not considered to be endemic. This fact demonstrates that despite the multiple sanitary measures to eliminate the Chagas' vector, there is still a high incidence of this myocardiopathy in the country. This fact can also be the result of the migration of individuals from states that are considered to be endemic and of the socioeconomic and cultural conditions of these patients, in relation to the measures for vector control at home. This etiologic pattern was different from the one found in other studies. We believe that this is due to the fact that in those studies, there was no HF classification as Chagasic, but as dilated HF and also because they were carried out in non-endemic regions<sup>8,14,15,18,21,22</sup>.</p>
      <p>This study showed a high rate of hypertensive individuals, IG (55%) and CG (70%), in comparison to studies carried out in other countries<sup>21,35</sup>. Among diabetes cases, a different result was observed: IG (15%) and CG (20%). These data were lower than those found in other studies<sup>19,36</sup>. </p>
      <p>The proposed pharmacological therapy showed good compliance with the clinical practice directives for HF treatment, which included beta-blockers and ACEI<sup>17,35-40</sup>. All patients used diuretics.</p>
      <p>There was a difference regarding the use or not of beta-blockers by the IG and the CG (p = 0.044). The difference between the use or non-use of beta-blockers was determined by the adaptation or not of the patients to the medication, which resulted in the assessment of the benefits versus side effects and adverse events. The non-use of beta-blockers was caused by the intolerance of the patient to the medication, and this assessment was carried out by the assistant physician. Some studies describe that the beta-blockers can cause clinical worsening at the start of the therapy, possibly due to the withdrawal of the adrenergic support. However, the groups IG and CG did not present decompensation episodes and there were no hospitalizations related to the use of this medication at the start of the therapy<sup>35,36,40</sup>. </p>
      <p>
        <bold>Hospitalizations</bold>
      </p>
      <p>Based on the educational intervention by the nursing staff through consultations and regular telephone monitoring, we observed a significant decrease in hospital admissions, represented by 5 (18.5%) hospitalizations in the IG and 22 (81.5%) in the CG. The main cause of the CG destabilization was hypervolemia, reflected by fluid unbalance and/or lack of adherence to the pharmacological therapy, culminating in congestion. The hospitalizations in this group were short ones, being directed to clinical monitoring, examinations and compensation through the use of diuretics. The causes of hospitalizations in the IG were arrhythmias and HF that was refractory to treatment. </p>
      <p>These data show that the hospitalizations in the CG were due to predictable and preventable causes, considering their precipitating reasons. On the other hand, the IG presented predictable hospitalization causes, which were, however, non-preventable. The two patients from this group that were hospitalized presented complex clinical cases. One of them presented arrhythmia with the presence of lipothymia and loss of consciousness and the other developed HF that was refractory to treatment, which culminated in a heart transplant, performed one month after the end of the study. </p>
      <p>These results confirm the ones reported by other similar studies &#150; that the educational intervention promotes a decrease in hospitalization rates and consultations with specialists<sup>9,15,18-30</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Intervention</bold>
      </p>
      <p>The intervention carried out by the nursing staff was of educational nature and aimed at capacitating the patients to develop self-care. The nurse did not alter the doses of diuretics or other medications, similar to what occurs in other services specialized in HF<sup>3</sup>. </p>
      <p>Hence, we observed that the patients from the IG presented a significant improvement in the performance of positive healthcare practices and hygienic-dietetic measures, in addition to attending the consultations more assiduously and being more compliant with the proposed activities. There was also an increased awareness of the disease and its treatment<sup>41-45</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Limitations</bold>
      </p>
      <p>Although our sample consisted of a general population with HF treated at a specialized clinic of a tertiary hospital, these individuals were still patients selected from the total number of patients with this disease. They consisted mostly of relatively young male individuals with ischemic etiology and therefore, these results cannot be necessarily extended to the whole population with HF. </p>
      <p>We believe that some hospitalizations that occurred in the CG might have been underreported due to the fact that some emergency or urgency services do not record and/or notify these cases or record them under a different diagnosis &#150; lack of exact diagnostic criteria in the notification of the disease. </p>
      <p>The information and recommendations on the hygienic-dietetic measures provided to the IG might have been, in some situations, reported to the CG, that is, the latter might have had access to the educational information offered to the IG when the individuals met at waiting rooms for examinations and consultations. We were careful to schedule the groups' consultations on different days; however, as the consultations were scheduled by the administrative team of the outpatient clinic, we believe that some patients from different group might have met and eventually exchanged information. </p>
      <p>This fact can reflect the non-total unawareness of this group regarding the recommendations on the pharmacological treatment and hygienic-dietetic measures, leading us to believe that the adherence factor, in addition to the educational actions, might have interfered in the results. </p>
      <p>
        <bold>Conclusion</bold>
      </p>
      <p>The consultation with the nursing staff focused on educational actions allowed the patient with HF to proceed with self-care, promoting a decrease in the frequency of hospitalizations of patients undergoing treatment who live in the city of Curitiba and its metropolitan region. </p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>There were no external funding sources for this study.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This article is part of the thesis of master submitted by Vivian Freitas Rezende Bento e Paulo Roberto Slud Brofman, from Cl&#237;nica Cir&#250;rgica &#150; PUC-PR.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
