<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">4JQNGdgVHhNKYMVYgHBzCTP</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00009</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2009000600009</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(09)09200609</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2009000600009</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Tratamento de uma coorte de pacientes com infarto agudo do mioc&#225;rdio com supradesnivelamento do segmento ST</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Soares</surname>
            <given-names>Jamil da Silva</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Souza</surname>
            <given-names>Nelson Robson Mendes de</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Nogueira Filho</surname>
            <given-names>Jair</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff03"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Cunha</surname>
            <given-names>Cristiane C.</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Ribeiro</surname>
            <given-names>Georgina Severo</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff04"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Peixoto</surname>
            <given-names>Ronald Souza</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Soares</surname>
            <given-names>Carlos Eduardo C.</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Soares</surname>
            <given-names>Leandro C.</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff05"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Reis</surname>
            <given-names>Aldo Franklyn</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Faria</surname>
            <given-names>Carlos Augusto Cardozo de</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff04"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Rio de Janeiro</named-content>
          <named-content content-type="state">RJ</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Faculdade de Medicina de Campos</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Hospital Escola &#193;lvaro Alvim </institution>
        <country country="BR">Brasil</country>
      </aff>
      <aff id="aff05">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state">SP</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Hospital Heli&#243;polis</institution>
        <country country="BR">Brasil</country>
      </aff>
      <aff id="aff03">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Rio de Janeiro</named-content>
          <named-content content-type="state">RJ</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Instituto Biossocial de Volta Redonda</institution>
        <country country="BR">Brasil</country>
      </aff>
      <aff id="aff04">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Niter&#243;i</named-content>
          <named-content content-type="state">Rio de Janeiro</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade Federal Fluminense</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff02">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Rio de Janeiro</named-content>
          <named-content content-type="state">RJ</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Hospital Geral de Bonsucesso</institution>
        <country country="BR">Brasil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>06</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
      <volume>92</volume>
      <issue>6</issue>
      <fpage>464</fpage>
      <lpage>471</lpage>
      <history>
        <date date-type="accepted">
          <day>19</day>
          <month>03</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>19</day>
          <month>03</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>30</day>
          <month>08</month>
          <year>2007</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: Tromb&#243;lise e angioplastia transluminal coronariana (ATC) prim&#225;ria s&#227;o t&#233;cnicas bem estabelecidas, mas grande parte dos pacientes com infarto agudo do mioc&#225;rdio com supradesnivelamento do segmento ST (IAM com SST) n&#227;o as recebem quando do atendimento hospitalar. OBJETIVO: Descrever tratamentos inicial e final e desfechos de uma coorte com IAM com SST. M&#201;TODOS: Analisados, da interna&#231;&#227;o at&#233; a alta, 158 pacientes com IAM com SST, de uma popula&#231;&#227;o total de 351 pacientes internados com (SCA) nos hospitais de Campos dos Goytacazes, entre 2004 e 2006. RESULTADOS: Dos 158 pacientes com IAM com SST, 67,7% chegaram ao hospital nos primeiros 180 minutos, 81,3% em 360 minutos e 8,4% ap&#243;s doze horas. Realizados 148 estudos cinecoronariogr&#225;ficos (93,7%). Observadas les&#245;es de mais de 70% em 266 territ&#243;rios arteriais. Tratamento inicial foi ATC em 41(26%), trombol&#237;ticos em 50 (32%), com 80% de sucesso. Tratamento cl&#237;nico em 67 (42%). Cerca de 35% dos pacientes deveriam ser trombolizados mas n&#227;o o foram. No tratamento final foram 93 ATCs, 89 delas com sucesso angiogr&#225;fico (95,7), sangramento 2 (2,2), oclus&#227;o subaguda 2 (2,2%), dissec&#231;&#227;o tronco 1 (1,1), pseudo aneurisma 1 (1,1). Nenhum &#243;bito durante angioplastia; na evolu&#231;&#227;o, houve dois &#243;bitos (2,1%). Doze pacientes submetidos a cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o mioc&#225;rdica (CRM). Tratamento cl&#237;nico 53 (33%), com 11 &#243;bitos (20,7%). Letalidade global 9,5%, consideradas as tr&#234;s formas de tratamento. CONCLUS&#195;O: Pacientes atendidos em tempo adequado para reperfus&#227;o, por&#233;m 1/3 deles n&#227;o recebeu o procedimento. Tratamento predominante foi ATC, com baixa morbidade. Dois &#243;bitos na evolu&#231;&#227;o. Baixa letalidade global.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Infarto do mioc&#225;rdio</kwd>
        <kwd>terapia trombol&#237;tica</kwd>
        <kwd>perfil de sa&#250;de</kwd>
        <kwd>medicina baseada em evid&#234;ncias</kwd>
        <kwd>letalidade</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>17</day>
        <month>07</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>ARTIGO ORIGINAL </p>
    <p> EPIDEMIOLOGIA</p>
    <p>Tratamento de uma coorte de pacientes com infarto agudo do mioc&#225;rdio com supradesnivelamento do segmento ST</p>
    <p>
      <bold>Jamil da Silva Soares<sup>I</sup>; Nelson Robson Mendes de Souza<sup>II</sup>; Jair Nogueira Filho<sup>III</sup>; Cristiane C. Cunha<sup>I</sup>; Georgina Severo Ribeiro<sup>IV</sup>; Ronald Souza Peixoto<sup>I</sup>; Carlos Eduardo C. Soares<sup>I</sup>; Leandro C. Soares<sup>V</sup>; Aldo Franklyn Reis<sup>I</sup>; Carlos Augusto Cardozo de Faria<sup>IV</sup></bold>
    </p>
    <p><sup>I</sup>Hospital Escola &#193;lvaro Alvim - Faculdade de Medicina de Campos, Campos dos Goytacazes, Rio de Janeiro, RJ - Brasil </p>
    <p><sup>II</sup>Hospital Geral de Bonsucesso, Rio de Janeiro, RJ - Brasil </p>
    <p><sup>III</sup>Instituto Biossocial de Volta Redonda, Rio de Janeiro, RJ - Brasil </p>
    <p><sup>IV</sup>Universidade Federal Fluminense, Niter&#243;i, RJ - Brasil </p>
    <p><sup>V</sup>Hospital Heli&#243;polis, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="end">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO: </bold>Tromb&#243;lise e angioplastia transluminal coronariana (ATC) prim&#225;ria s&#227;o t&#233;cnicas bem estabelecidas, mas grande parte dos pacientes com infarto agudo do mioc&#225;rdio com supradesnivelamento do segmento ST (IAM com SST) n&#227;o as recebem quando do atendimento hospitalar. </p>
    <p><bold>OBJETIVO: </bold>Descrever tratamentos inicial e final e desfechos de uma coorte com IAM com SST. </p>
    <p><bold>M&#201;TODOS: </bold>Analisados, da interna&#231;&#227;o at&#233; a alta, 158 pacientes com IAM com SST, de uma popula&#231;&#227;o total de 351 pacientes internados com (SCA) nos hospitais de Campos dos Goytacazes, entre 2004 e 2006. </p>
    <p><bold>RESULTADOS: </bold>Dos 158 pacientes com IAM com SST, 67,7% chegaram ao hospital nos primeiros 180 minutos, 81,3% em 360 minutos e 8,4% ap&#243;s doze horas. Realizados 148 estudos cinecoronariogr&#225;ficos (93,7%). Observadas les&#245;es de mais de 70% em 266 territ&#243;rios arteriais. Tratamento inicial foi ATC em 41(26%), trombol&#237;ticos em 50 (32%), com 80% de sucesso. Tratamento cl&#237;nico em 67 (42%). Cerca de 35% dos pacientes deveriam ser trombolizados mas n&#227;o o foram. No tratamento final foram 93 ATCs, 89 delas com sucesso angiogr&#225;fico (95,7), sangramento 2 (2,2), oclus&#227;o subaguda 2 (2,2%), dissec&#231;&#227;o tronco 1 (1,1), pseudo aneurisma 1 (1,1). Nenhum &#243;bito durante angioplastia; na evolu&#231;&#227;o, houve dois &#243;bitos (2,1%). Doze pacientes submetidos a cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o mioc&#225;rdica (CRM). Tratamento cl&#237;nico 53 (33%), com 11 &#243;bitos (20,7%). Letalidade global 9,5%, consideradas as tr&#234;s formas de tratamento. </p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O:</bold> Pacientes atendidos em tempo adequado para reperfus&#227;o, por&#233;m 1/3 deles n&#227;o recebeu o procedimento. Tratamento predominante foi ATC, com baixa morbidade. Dois &#243;bitos na evolu&#231;&#227;o. Baixa letalidade global.</p>
    <p><bold>Palavras-chave: </bold>Infarto do mioc&#225;rdio/mortalidade, terapia trombol&#237;tica, perfil de sa&#250;de, medicina baseada em evid&#234;ncias, letalidade.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o </bold>
    </p>
    <p>As doen&#231;as cardiovasculares (DCV) constituem importante causa de mortalidade em todo o mundo<sup>1</sup>, e a proje&#231;&#227;o para o ano 2020 &#233; de que 40% dos &#243;bitos estar&#227;o relacionados com as doen&#231;as cardiovasculares. Nesse contexto, o infarto agudo do mioc&#225;rdio ser&#225; a principal causa isolada<sup>2</sup>. Nos Estados Unidos, a s&#237;ndrome coronariana aguda afeta 1,3 milh&#227;o de pessoas, sendo 25% homens e 38% mulheres que morrem todo ano em decorr&#234;ncia de IAM<sup>3</sup>. No caso de pacientes com IAM com SST, a mortalidade permanece alta, apesar dos muitos avan&#231;os terap&#234;uticos<sup>4</sup>.</p>
    <p>Apesar dessas constata&#231;&#245;es, o conhecimento sobre a preval&#234;ncia dos fatores de risco nas diversas popula&#231;&#245;es &#233; ainda pequeno, e quase sempre nos baseamos em dados fornecidos por trabalhos realizados em popula&#231;&#245;es totalmente diferentes das nossas para tra&#231;armos pol&#237;ticas de controle das doen&#231;as cardiovasculares. No Brasil, existem pouqu&#237;ssimos trabalhos com levantamento das caracter&#237;sticas dos pacientes e pr&#225;ticas hospitalares, menos ainda dos seus resultados. Entretanto, visto serem as SCA a principal causa de morte e uma das mais importantes raz&#245;es de interna&#231;&#227;o hospitalar, tornam-se fundamentais para a sa&#250;de p&#250;blica informa&#231;&#245;es sobre quem se interna (idade, sexo e dados socioecon&#244;micos), bem como sobre as formas de tratamento, evolu&#231;&#227;o hospitalar e desfechos, entre outras ocorr&#234;ncias, relacionados a esses pacientes. </p>
    <p>No munic&#237;pio de Campos dos Goytacazes, Rio de Janeiro, por exemplo, onde se realizou o presente estudo, ainda n&#227;o h&#225; dados dispon&#237;veis nessa &#225;rea, que ser&#227;o agora oferecidos por esta pesquisa. De fato, verifica-se um quase total desconhecimento desse perfil na popula&#231;&#227;o local, e a determina&#231;&#227;o de tais fatores poder&#225; auxiliar na aplica&#231;&#227;o de medidas terap&#234;uticas mais individualizadas e eficazes, acarretando melhora do progn&#243;stico e possibilidade de orientar os gestores de sa&#250;de na cria&#231;&#227;o de pol&#237;ticas de sa&#250;de mais adequadas para atender essa popula&#231;&#227;o espec&#237;fica de pacientes. </p>
    <p>O somat&#243;rio apresentado foi o que nos motivou a esta investiga&#231;&#227;o em nossa cidade, com o objetivo de tra&#231;ar o perfil epidemiol&#243;gico de uma coorte de pacientes com diagn&#243;stico de IAM com SST na alta hospitalar, visando identificar, dentro de um determinado conjunto de fatores de risco, elementos capazes de discriminar quais, dentre eles, encontram-se sob um risco maior de evolu&#231;&#227;o desfavor&#225;vel.</p>
    <p>
      <bold>M&#233;todos </bold>
    </p>
    <p>Um estudo de coorte, observacional, prospectivo e anal&#237;tico, envolvendo conhecimentos na &#225;rea de epidemiologia cl&#237;nica, biologia molecular e gen&#233;tica, foi realizado no munic&#237;pio de Campos dos Goytacazes, situado na regi&#227;o norte do Estado do Rio de Janeiro. Dados demogr&#225;ficos em 2005 registravam uma popula&#231;&#227;o local de 406.985 pessoas (sexo masculino, 196.711; feminino, 210.274), com acentuada concentra&#231;&#227;o urbana (364.177 pessoas), comparada &#224; da zona rural (42.808 pessoas), e constitu&#237;da de 112.037 fam&#237;lias, das quais 32.258 (28,8%) viviam com uma renda mensal de at&#233; um sal&#225;rio m&#237;nimo, enquanto outras 84.759 (75,6%) tinham uma renda mensal de at&#233; cinco sal&#225;rios m&#237;nimos. Na &#225;rea da sa&#250;de, a rede ambulatorial e hospitalar municipal dispunha de 82 unidades b&#225;sicas &#150; postos de sa&#250;de, centro de sa&#250;de e policl&#237;nicas &#150;, distribu&#237;das pela cidade e pelos quatorze distritos, enquanto a rede hospitalar disponibilizava 1.682 leitos, distribu&#237;dos pelos seus dez hospitais, sendo dois deles p&#250;blicos, tr&#234;s filantr&#243;picos e cinco da rede particular. Dessas institui&#231;&#245;es, tr&#234;s possu&#237;am estrutura montada para diagn&#243;stico de DCV, com servi&#231;os de hemodin&#226;mica, cardiologia intervencionista e cirurgia cardiovascular, n&#250;mero este reduzido para dois na fase final da pesquisa. Somente um dos hospitais dispunha dos recursos de medicina nuclear. De acordo com os dados da Secretaria Estadual de Sa&#250;de, em 2005 foram constatados 1.898 &#243;bitos por diversas causas em homens e 1.430 em mulheres, e o n&#250;mero de &#243;bitos por doen&#231;as cardiovasculares em homens foi de 430 (22,65%) e em mulheres de 428 (29,93%). </p>
    <p>De in&#237;cio, houve a participa&#231;&#227;o de todos os dez hospitais da cidade: Hospital Escola &#193;lvaro Alvim (AA), Hospital da Benefic&#234;ncia Portuguesa de Campos (BP), Hospital Ferreira Machado (FM), Hospital dos Plantadores de Cana (HP), Hospital Prontoc&#225;rdio (PC), Hospital Geral Dr. Beda (DB), Cl&#237;nica Centrocor (CC), Hospital Geral de Guarus (HG), Hospital Pr&#243;-Cl&#237;nicas (PL) e Hospital da Santa Casa de Miseric&#243;rdia de Campos (SC). Ap&#243;s doze meses, por raz&#245;es diversas, os pacientes passaram a ser inclu&#237;dos exclusivamente no Hospital Escola &#193;lvaro Alvim, que se tornou o hospital-sede da pesquisa. </p>
    <p>Foram inclu&#237;dos, consecutivamente, cerca de 500 pacientes com diagn&#243;stico de s&#237;ndrome coronariana aguda, nas suas diversas formas de apresenta&#231;&#227;o, constituindo, assim, um registro dessa patologia na cidade de Campos. Para efeito, por&#233;m, de apresenta&#231;&#227;o deste artigo, utilizaram-se informa&#231;&#245;es somente da popula&#231;&#227;o geral de 351 pacientes com SCA e dados espec&#237;ficos dos 158 pacientes com IAM com SST. </p>
    <p>O estudo, de curto prazo, realizou-se no per&#237;odo entre agosto de 2004 e dezembro de 2006, com avalia&#231;&#227;o durante a fase de interna&#231;&#227;o nos hospitais participantes da pesquisa. </p>
    <p>&#149; <italic>Crit&#233;rios de inclus&#227;o</italic>: pacientes maiores de 20 anos de idade, de ambos os sexos, com s&#237;ndrome coronariana aguda, com ou sem supradesnivelamento do ST; pacientes com primeiro evento coronariano agudo dentro de 72 horas do in&#237;cio dos sintomas ou com doen&#231;a arterial coronariana (DAC) pr&#233;via. </p>
    <p>&#149; <italic>Crit&#233;rios de exclus&#227;o</italic>: doen&#231;as neopl&#225;sicas em fase terminal, politraumatismos, dem&#234;ncia, infarto p&#243;s ou peroperat&#243;rio (cirurgias que n&#227;o fossem de revasculariza&#231;&#227;o mioc&#225;rdica).</p>
    <p>&#149; <italic>Diagn&#243;stico de infarto agudo do mioc&#225;rdio com supradesnivelamento do ST</italic>: foi considerado quando os pacientes apresentavam altera&#231;&#227;o dos marcadores de necrose mioc&#225;rdica: aumento, seguido de gradual diminui&#231;&#227;o, de CK-MB ou CK total, excedendo duas vezes o valor superior da normalidade em pelo menos uma medida dentro de 48 horas do in&#237;cio do quadro agudo, ou excedendo tr&#234;s vezes o valor superior de normalidade em pacientes submetidos a angioplastia nas &#250;ltimas 48 horas, associado a altera&#231;&#245;es eletrocardiogr&#225;ficas compat&#237;veis com inj&#250;ria subepic&#225;rdica &#150; nova (ou presumivelmente nova), eleva&#231;&#227;o de segmento ST no ponto J, em duas ou mais deriva&#231;&#245;es cont&#237;guas <underline>&gt;</underline> 0,2 mV em V1, V2 e V3 e <underline>&gt;</underline> 0,1 mV em outras deriva&#231;&#245;es &#150; ou bloqueio agudo, ou presumivelmente agudo, do ramo esquerdo. </p>
    <p>No in&#237;cio da pesquisa, em cada hospital havia um m&#233;dico respons&#225;vel pela inclus&#227;o dos pacientes e que era acionado toda vez que ocorria uma interna&#231;&#227;o por diagn&#243;stico de SCA. O atendimento era feito pelas equipes de plant&#227;o das unidades de emerg&#234;ncia dos hospitais, priorizando o diagn&#243;stico e o controle cl&#237;nico dos pacientes. Logo que poss&#237;vel, o respectivo m&#233;dico-pesquisador entrava em contato com o paciente e seus familiares, obtendo o termo de consentimento livre e esclarecido, e, em seguida, eram colhidos os dados iniciais do paciente e realizada a coleta de amostras de sangue, incluindo tamb&#233;m amostras sangu&#237;neas para extra&#231;&#227;o e armazenamento do DNA para futuras an&#225;lises de polimorfismos gen&#233;ticos relacionados com as doen&#231;as cardiovasculares.</p>
    <p>Os pacientes inclu&#237;dos foram acompanhados no que se refere &#224; sua evolu&#231;&#227;o cl&#237;nica e &#224;s terap&#234;uticas cl&#237;nicas e cir&#250;rgicas adotadas durante todo o per&#237;odo de interna&#231;&#227;o hospitalar, inclusive as complica&#231;&#245;es e os desfechos cl&#237;nicos at&#233; a alta ou o &#243;bito. Essa limita&#231;&#227;o do tempo de acompanhamento da popula&#231;&#227;o-amostra, ou seja, entre a interna&#231;&#227;o e a alta hospitalar, inviabilizou a avalia&#231;&#227;o dos procedimentos e desfechos em m&#233;dio e longo prazos.</p>
    <p>N&#227;o houve interfer&#234;ncia ou controle dos pesquisadores deste estudo sobre o tipo de tratamento prescrito para cada paciente, nem em rela&#231;&#227;o &#224;s rotinas estabelecidas pelos diversos hospitais participantes, exceto no que se referia a algumas medidas e dosagens previamente estipuladas na pesquisa e acordadas em reuni&#245;es com os respons&#225;veis pelos hospitais. Assim sendo, as drogas e os procedimentos utilizados nesses locais foram os rotineiros, determinados pelos m&#233;dicos assistentes, n&#227;o tendo feito parte da pesquisa a utiliza&#231;&#227;o de medica&#231;&#245;es ou t&#233;cnicas experimentais. </p>
    <p>
      <bold>Estat&#237;stica</bold>
    </p>
    <p>Utilizou-se o programa STATA, na vers&#227;o 9.1, para a montagem do banco de dados e a an&#225;lise estat&#237;stica. </p>
    <p>O <italic>teste t de Student</italic> foi utilizado na seguinte condi&#231;&#227;o: m&#233;dia de duas vari&#225;veis dependentes, se a vari&#225;vel cont&#237;nua tivesse distribui&#231;&#227;o normal ou maior que 50 observa&#231;&#245;es. </p>
    <p>Se a vari&#225;vel dependente fosse n&#227;o-normal e os tamanhos amostrais fossem pequenos (menor que 50 observa&#231;&#245;es), eram aplicados os testes de<italic> Wilcoxon</italic>, quando a vari&#225;vel independente apresentasse duas categorias, ou <italic>KrusKal-Wallis</italic>, quando a vari&#225;vel independente apresentasse mais de duas categorias. Nos casos de vari&#225;vel dependente nominal e vari&#225;vel independente categ&#243;rica, era usado teste <italic>qui-quadrado</italic>, para verificar a associa&#231;&#227;o entre duas vari&#225;veis categ&#243;ricas. Se pelo menos 80% das frequ&#234;ncias esperadas excedessem cinco e todas as frequ&#234;ncias esperadas excedessem um, usava-se o <italic>teste de Fisher</italic>: se as frequ&#234;ncias esperadas fossem menores que cinco, e o n&#250;mero de observa&#231;&#245;es, menor que trinta. Se fosse vari&#225;vel independente ordinal, utilizava-se <italic>teste de Wilcoxon</italic>, como descrito anteriormente. </p>
    <p>As fichas utilizadas para a anota&#231;&#227;o dos dados do paciente, dos resultados dos seus exames de sangue e de sua evolu&#231;&#227;o intra-hospitalar encontram-se anexadas ao projeto de pesquisa original.</p>
    <p>A presente pesquisa, resultante de uma parceria com a Universidade Federal Fluminense, foi aprovada pelo Comit&#234; de &#201;tica em Pesquisa da Faculdade de Medicina de Campos/Hospital Escola &#193;lvaro Alvim, da Funda&#231;&#227;o Benedito Pereira Nunes.</p>
    <p>O <italic>Termo de Consentimento Informado, Livre e Esclarecido </italic>foi assinado por todos os pacientes, ap&#243;s leitura, conforme orienta&#231;&#245;es de procedimentos &#233;ticos para pesquisas gen&#233;ticas, com &#234;nfase nos consentimentos populacional e individual, publicados em 2000 pela <italic>Massachusetts Medical Society</italic>, baseados na experi&#234;ncia islandesa com a <italic>de Code genetics</italic> na cria&#231;&#227;o do Banco de Dados de Assist&#234;ncia M&#233;dica Islandesa (IHD).</p>
    <p>
      <bold>Resultados </bold>
    </p>
    <p>Dos 158 pacientes com IAM com SST, as idades variavam de 22 a 89 anos, com m&#233;dia de 60,8 anos. Da amostra, 65,8% eram do sexo masculino, com baixo n&#237;vel de escolaridade, 54,4% tinham menos de quatro anos de frequ&#234;ncia escolar e apenas 10,1% apreentavam o curso superior. A maioria dos pacientes era da religi&#227;o cat&#243;lica (76,5%), dependente do Sistema &#218;nico de Sa&#250;de (72,8%) e com renda familiar de at&#233; cinco sal&#225;rios m&#237;nimos (65,4%), com somente 14,8% deles ganhando mais do que dez sal&#225;rios m&#237;nimos. </p>
    <p>
      <bold>Fatores de risco cardiovascular</bold>
    </p>
    <p>Houve alta preval&#234;ncia dos principais fatores de risco, exceto do tabagismo. O diabete esteve presente em 24% dos pacientes, hipercolesterolemia em 35%, hist&#243;ria familiar de coronariopatia em 52,7%, doen&#231;a arterial coronariana pr&#233;via em 15,4% e tabagismo em 23,4% (<xref ref-type="table" rid="tab01">tab.1</xref>).</p>
    <table-wrap id="tab01">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0464-00009-gt01.jpg"/></table-wrap>
    <p>O tempo entre o in&#237;cio do quadro cl&#237;nico e a chegada ao hospital foi menor do que tr&#234;s horas em 67,7% dos pacientes, e apenas 8,4% chegaram ao pronto-atendimento ap&#243;s decorridas doze horas dos primeiros sintomas. Quanto &#224; classifica&#231;&#227;o de Killip, 78,7% encontravam-se no grau I ao darem entrada no hospital (<xref ref-type="table" rid="tab01">tab.1</xref>). </p>
    <p>
      <bold>Estudo cinecoronariogr&#225;fico</bold>
    </p>
    <p>Esse estudo foi realizado em 148 pacientes (93,7%), em algum momento durante a interna&#231;&#227;o. Observaram-se les&#245;es superiores a 70% que envolviam 264 territ&#243;rios arteriais, predominando o da art&#233;ria descendente anterior, que foi a mais acometida, tanto de forma isolada quanto associada com outras art&#233;rias. Foi essa art&#233;ria tamb&#233;m a maior respons&#225;vel pelos quadros de IAM (57,4%), seguida pelas art&#233;rias coron&#225;ria direita (33,8%) e circunflexa (7,5%). Observaram-se duas les&#245;es de tronco (1,4%), sem responsabilidade pelo quadro agudo, e em dois pacientes (1,4%) n&#227;o determinamos a art&#233;ria respons&#225;vel pelo referido quadro. No momento do estudo cinecoronariogr&#225;fico, foi observado fluxo arterial coronariano na art&#233;ria culpada: TIMI 0 em 55 pacientes (59,1%) e TIMI III em 30 pacientes (32,6%). Em 107 pacientes (70,5%), a fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo, medida pela ventriculografia realizada durante a coronariografia ou, na aus&#234;ncia desta, pela ecocardiogafia, era superior a 55% (<xref ref-type="table" rid="tab02">tab. 2</xref>).</p>
    <table-wrap id="tab02">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0464-00009-gt02.jpg"/></table-wrap>
    <p>
      <bold>Uso de medicamentos</bold>
    </p>
    <p>Observou-se uma baixa utiliza&#231;&#227;o dos principais medicamentos na popula&#231;&#227;o estudada, tanto na chegada ao hospital quanto na alta hospitalar. Na chegada, a aspirina, como medica&#231;&#227;o b&#225;sica para o tratamento desses pacientes, vinha sendo utilizada em apenas 26,2% deles, os betabloqueadores em 14%, as estatinas em 9% e os inibidores da ECA em 29,9%, enquanto o uso combinado de aspirina, betabloqueadores e estatina foi registrado em apenas 4,5% dos pacientes. Na alta, a aspirina foi prescrita para 96,8% dos pacientes, os betabloqueadores para 65,8%, as estatinas para 86,1%, os inibidores da ECA para 76%, e a associa&#231;&#227;o de aspirina, betabloqueadores e estatina para apenas 57% deles (<xref ref-type="fig" rid="fig01">fig. 1</xref>). </p>
    <fig id="fig01">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0464-00009-gf01.jpg"/></fig>
    <p>O tratamento inicial (<xref ref-type="fig" rid="fig02">fig. 2</xref>) realizado em 50 pacientes (32%) foi a tromb&#243;lise venosa, e dez deles (20%), sem crit&#233;rios de recanaliza&#231;&#227;o, foram encaminhados para angioplastia de resgate. O tempo entre a chegada ao hospital e o in&#237;cio da tromb&#243;lise venosa situou-se entre 15 minutos e 360 minutos, com uma m&#233;dia de 89 minutos, e 53,1% dos pacientes iniciaram o trombol&#237;tico dentro dos primeiros 60 minutos. Submeteram-se &#224; angioplastia prim&#225;ria 41 pacientes (26%), e em cerca de 40% deles os procedimentos foram realizados com tempo porta-bal&#227;o menor que 90 minutos. Desses 41 pacientes, quatro evolu&#237;ram com dor precordial e sinais de isquemia, tendo sido submetidos a angioplastia ap&#243;s doze horas. A maioria dos pacientes (42%) foi mantida em tratamento cl&#237;nico, apesar de eles terem chegado ao pronto-atendimento em tempo h&#225;bil para realizar algum tipo de reperfus&#227;o. N&#227;o houve nenhum tratamento cir&#250;rgico como medida inicial.</p>
    <fig id="fig02">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0464-00009-gf02.jpg"/></fig>
    <p>Quanto ao tratamento definitivo, durante a fase hospitalar, 42 pacientes foram submetidos a angioplastia coronariana mais tardiamente para tratamento de les&#245;es residuais ou de outras art&#233;rias n&#227;o respons&#225;veis pelo quadro agudo, embora de grande import&#226;ncia funcional. Indicaram-se cirurgias de revasculariza&#231;&#227;o mioc&#225;rdica (CRM) em 18 pacientes, das quais doze foram realizadas, tendo sido revascularizadas 31 art&#233;rias (2,6 art&#233;rias por paciente), com ocorr&#234;ncia de dois &#243;bitos no p&#243;s-operat&#243;rio imediato, um deles por acidente vascular encef&#225;lico e o outro por insufici&#234;ncia renal, em paciente j&#225; em programa de di&#225;lise. Os demais (42%) foram mantidos em evolu&#231;&#227;o cl&#237;nica, com registro de 11 &#243;bitos (21,2%) (<xref ref-type="fig" rid="fig03">fig. 3</xref>). </p>
    <fig id="fig03">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0464-00009-gf03.jpg"/></fig>
    <p>Ao todo foram realizadas 93 angioplastias coronarianas, abordadas 139 les&#245;es (1,5 les&#245;es por paciente), com implante de 121 <italic>stents, </italic>dos quais sete foram farmacol&#243;gicos (1,3 <italic>stents </italic>por paciente). O uso do bal&#227;o intra-a&#243;rtico foi muito baixo, tendo sido utilizado em apenas seis pacientes (3,8%), o mesmo ocorrendo com o uso de inibidores da glicoprote&#237;na IIb/IIIa, indicados apenas para dez (6,3%) pacientes (<xref ref-type="table" rid="tab03">tab. 3</xref>).</p>
    <table-wrap id="tab03">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0464-00009-gt03.jpg"/></table-wrap>
    <p>Houve insucesso na realiza&#231;&#227;o da angioplastia em quatro pacientes (4,3%), oclus&#245;es subagudas em dois deles (2,2%), sangramento importante no local de pun&#231;&#227;o em outros dois (2,2%), dissec&#231;&#227;o do TCE em um &#250;nico paciente (1,1%) e pseudo-aneurisma em somente um deles (1,1%). N&#227;o houve &#243;bitos durante a realiza&#231;&#227;o dos procedimentos. No entanto, ocorreram dois &#243;bitos (2,2%) na evolu&#231;&#227;o hospitalar: um deles decorrente de poss&#237;vel ruptura card&#237;aca no terceiro dia de evolu&#231;&#227;o ap&#243;s ATC de resgate com sucesso, e o outro, uma paciente triarterial, com insucesso na angioplastia, que evoluiu com disfun&#231;&#227;o ventricular grave e arritmia (<xref ref-type="table" rid="tab04">tab. 4</xref>).</p>
    <table-wrap id="tab04">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0464-00009-gt04.jpg"/></table-wrap>
    <p>A letalidade global foi de 9,5%, considerando os seguintes tratamentos: cl&#237;nico, angioplastia coron&#225;ria nas suas diversas formas e cir&#250;rgico (<xref ref-type="fig" rid="fig04">fig. 4</xref>). </p>
    <fig id="fig04">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0464-00009-gf04.jpg"/></fig>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o </bold>
    </p>
    <p>A popula&#231;&#227;o estudada era idosa, por&#233;m com um n&#250;mero n&#227;o desprez&#237;vel de pacientes abaixo de 50 anos de idade. Em rela&#231;&#227;o aos dados socioecon&#244;micos e culturais dos pacientes, observamos que a renda familiar assemelha-se &#224; da popula&#231;&#227;o geral da cidade e que 65,4% das fam&#237;lias vivem com at&#233; cinco sal&#225;rios m&#237;nimos. Houve grande preval&#234;ncia de pacientes com baixo n&#237;vel de escolaridade, e aproximadamente 55% deles cursaram somente at&#233; a quarta s&#233;rie prim&#225;ria, com apenas 10% com n&#237;vel superior, fatores que vem ganhando destaque em publica&#231;&#245;es recentes<sup>5</sup>.</p>
    <p>A preval&#234;ncia dos principais fatores de risco foi alta, exceto para o tabagismo, que pode ser explicada, talvez, pelo grande n&#250;mero de mulheres n&#227;o-fumantes e de ex-fumantes entre os pacientes de grupos et&#225;rios mais elevados. Na compara&#231;&#227;o da hist&#243;ria pr&#233;via de doen&#231;a coronariana entre os grupos de pacientes do nosso pr&#243;prio material &#150; IAM com SST vs. angina inst&#225;vel vs. IAM sem SST &#150;, observamos que a hist&#243;ria de DAC pr&#233;via era menos prevalente no primeiro deles, sendo o IAM a primeira manifesta&#231;&#227;o da doen&#231;a coronariana. </p>
    <p>Considerando o registro da alta preval&#234;ncia dos principais fatores de risco neste estudo, houve baixa utiliza&#231;&#227;o pr&#233;via de medicamentos, estando os pacientes insuficientemente tratados, visto que apenas 4,5% deles utilizavam os tr&#234;s medicamentos b&#225;sicos associados, apesar de esses f&#225;rmacos estarem dispon&#237;veis nas farm&#225;cias de toda a rede hospitalar. Esses pacientes tamb&#233;m foram medicados de maneira inadequada no momento da alta hospitalar, quando apenas 57% deles foram orientados a fazer uso da associa&#231;&#227;o de aspirina, betabloqueador e estatina.</p>
    <p>Houve uma taxa elevada de estudos cinecoronariogr&#225;ficos (93,7%), talvez em decorr&#234;ncia da relativa dificuldade na realiza&#231;&#227;o dos exames n&#227;o-invasivos para estratifica&#231;&#227;o dos pacientes, dados estes compat&#237;veis com os de Santos e cols.<sup>6</sup>, que realizaram estudo cinecoronariogr&#225;fico em 92,3% dos pacientes internados com IAM com SST. Com exce&#231;&#227;o do eletrocardiograma, realizado em todos os pacientes do nosso estudo, a maioria n&#227;o-seriado, os demais exames, tais como ecocardiograma e cintilogafia mioc&#225;rdica, foram utilizados muito aqu&#233;m do esperado. </p>
    <p>Tamb&#233;m houve uma maior disponibilidade do servi&#231;o de hemodin&#226;mica durante as 24 horas do dia, e a maior parte desses procedimentos foi realizada em hospitais de refer&#234;ncia para onde eram encaminhados os pacientes, j&#225; com pr&#233;via indica&#231;&#227;o do estudo cinecoronariogr&#225;fico. </p>
    <p>A maior parte dos pacientes chegou ao hospital em tempo h&#225;bil para a realiza&#231;&#227;o de tratamento de reperfus&#227;o mec&#226;nica ou qu&#237;mica, que, no entanto, n&#227;o foi realizado em aproximadamente 35% deles, tendo apresentado taxas muito abaixo das expectativas. Quando realizado, predominou o tratamento com estreptoquinase endovenosa, seguida pela ATC prim&#225;ria. O tratamento definitivo usado com maior frequ&#234;ncia foi a ATC, nas suas diversas formas (prim&#225;ria, resgate e eletiva), que foi feita em 59% dos pacientes, seguida pelo tratamento cl&#237;nico, realizado em 33% dos pacientes, e o tratamento cir&#250;rgico, em 8% deles. As taxas de letalidade foram baixas para ATC e altas para os tratamentos cl&#237;nico e cir&#250;rgico, no entanto tratava-se de uma amostra muito pequena cujos pacientes apresentavam maiores comorbidades.</p>
    <p>No que se refere ao tipo de tratamento de reperfus&#227;o adotado, observamos que cerca de 40% dos pacientes submetidos a angioplastia prim&#225;ria tiveram um tempo porta-bal&#227;o de at&#233; 90 minutos, considerado bom, e ainda melhor, se levarmos em conta que esses procedimentos foram realizados na sua maioria em pacientes atendidos em hospitais gerais e encaminhados para um hospital de refer&#234;ncia, estando a&#237; inclu&#237;do o retardo durante o transporte at&#233; este hospital<sup>7</sup>. Chama aten&#231;&#227;o ainda o fato de que apenas 10% dos pacientes chegaram ao pronto-atendimento ap&#243;s doze horas do in&#237;cio dos sintomas. Observamos tamb&#233;m que o tipo de tratamento recebido apresentava varia&#231;&#245;es conforme o dia da semana<sup>8</sup> ou as equipes de plant&#227;o. Outro fato importante foi que, em algumas ocasi&#245;es, n&#227;o havia leitos dispon&#237;veis nas unidades coronarianas dos hospitais da cidade, mesmo naqueles com servi&#231;o de hemodin&#226;mica 24 horas por dia, o que impediu o tratamento adequado de uma parte dos pacientes. </p>
    <p>No tocante &#224; utiliza&#231;&#227;o dos <italic>stents</italic>, verificou-se predom&#237;nio dos convencionais, tendo sido usados os farmacol&#243;gicos em apenas sete casos, j&#225; que n&#227;o existem dados da literatura que comprovem seus benef&#237;cios na evolu&#231;&#227;o tardia desses pacientes, embora possam reduzir o n&#250;mero de reinterna&#231;&#245;es<sup>9</sup>. No total, foram abordadas 139 les&#245;es em 93 pacientes (1,5 les&#245;es/paciente) e utilizados 1,3 <italic>stents</italic>/paciente, n&#250;mero este bem pr&#243;ximo dos dados publicados pela Central Nacional de Interven&#231;&#245;es Cardiovasculares<sup>10</sup>. </p>
    <p>Na maioria das vezes, abordou-se apenas a art&#233;ria culpada, e em 18 les&#245;es n&#227;o se utilizaram <italic>stents.</italic> A letalidade dos pacientes submetidos a ATC esteve em torno de 2,2%, percentual este considerado baixo, se comparado ao dos tratamentos cl&#237;nico e cir&#250;rgico, no entanto os pacientes submetidos a tratamento cir&#250;rgico, com letalidade de 16,7%, apresentaram maior n&#250;mero de comorbidades. Al&#233;m disso, foi uma amostra muito pequena, da qual n&#227;o podemos tirar conclus&#245;es. Quanto ao tratamento cl&#237;nico, que tamb&#233;m apresentou uma letalidade alta 11/53 (21,2%), inclu&#237;a o grupo de pacientes mais graves, com disfun&#231;&#245;es ventriculares, choque cardiog&#234;nico, les&#245;es multiarteriais difusas e disfun&#231;&#245;es mitrais severas. Acreditamos que uma abordagem mais invasiva desse subgrupo poderia ter contribu&#237;do para um melhor resultado final<sup>11</sup>. </p>
    <p>A baixa taxa de tratamento de reperfus&#227;o observada neste nosso estudo, embora relatada em v&#225;rios trabalhos, n&#227;o se justifica em uma cidade de porte m&#233;dio, como &#233; o caso de Campos, que possui dez hospitais situados no centro do munic&#237;pio, al&#233;m de uma rede de mais de cem postos m&#233;dicos distribu&#237;dos pelo interior, e &#233; dotada de servi&#231;o de transporte e comunica&#231;&#227;o, bem como de estradas com razo&#225;vel estado de conserva&#231;&#227;o e sem maiores problemas ligados ao tr&#226;nsito, o que facilita alcan&#231;ar os maiores hospitais em menos de 60 minutos, diminuindo assim o tempo porta-bal&#227;o. De fato, nossos pacientes, de um modo geral, chegaram a tempo para reperfus&#227;o, por&#233;m n&#227;o receberam o tratamento, o que reitera a necessidade de uma otimiza&#231;&#227;o dos servi&#231;os de emerg&#234;ncia card&#237;aca, para que possamos atender melhor essa popula&#231;&#227;o de pacientes e, dessa forma, contribuir para a diminui&#231;&#227;o da morbidade e tamb&#233;m da letalidade, que apresenta altas taxas n&#227;o s&#243; na fase hospitalar, mas tamb&#233;m na sua evolu&#231;&#227;o ap&#243;s a alta<sup>12</sup>. </p>
    <p>Conclu&#237;mos que a mortalidade do IAM com SST pode ser reduzida, por&#233;m, para que seja alcan&#231;ado esse objetivo, tornam-se necess&#225;rias estrat&#233;gias eficazes de redu&#231;&#227;o dos tempos de atendimento e de reperfus&#227;o, e que esta &#150; qu&#237;mica ou mec&#226;nica &#150; seja de fato disponibilizada para todos os pacientes com IAM<sup>13</sup>. Al&#233;m disso, &#233; importante que se viabilize para esses pacientes um suporte cl&#237;nico adequado n&#227;o s&#243; relacionado com as medica&#231;&#245;es associadas, mas tamb&#233;m no que se refere a condutas que possam melhorar a sua evolu&#231;&#227;o. Na verdade, todas essas condutas j&#225; est&#227;o bem estabelecidas, embora muitas vezes n&#227;o realizadas, talvez por falta de equipes m&#233;dicas bem treinadas e em n&#250;mero bastante para atender &#224; demanda crescente nos setores de emerg&#234;ncia cardiol&#243;gicas dos hospitais em todo o pa&#237;s.</p>
    <p>
      <bold>Limita&#231;&#245;es</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo apresenta limita&#231;&#245;es pelo fato de a amostra, embora representativa de uma popula&#231;&#227;o de cidade de porte m&#233;dio, ter sido muito pequena e com acompanhamento por tempo limitado.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>Este artigo &#233; parte de Disserta&#231;&#227;o de Mestrado de Jamil da Silva Soares pela Universidade Federal Fluminense &#150; Hospital Escola &#193;lvaro Alvim.</p>
    <p>13 Bradley EH, Herrin J, Wang Y, Barton BA, Webster TR, Mattera JA, et al. Strategies for reducing the door-to-balloon time in acute myocardial infarction. N Engl J Med. 2006; 355: 2308-20.</p>
    <p>
      <fn id="end" fn-type="corresp">
        <label>
          <bold>Correspond&#234;ncia:</bold>
        </label>
        <p> Jamil da Silva Soares </p>
        <p> Rua Bar&#227;o de Lagoa Dourada, 409 &#150; Centro </p>
        <p> 28035-211 &#150; Campos dos Goytacazes, RJ - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="jamilsoares@uol.com.br">jamilsoares@uol.com.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 30/08/2007; revisado recebido em 19/03/2008; aceito em 19/03/2008</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Beaglehole R. International trends in coronary    heart disease mortality on incidence rates. J Cardiovasc Risk. 1999; 6: 63-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>International trends in coronary heart disease mortality on incidence rates</article-title>
          <source>J Cardiovasc Risk</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>63</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <volume>6</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Beaglehole</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Murray CJL, Lopez AD. The global burden of    disease: a comprehensive assessment of mortality and disability from disease,    injuries and risk factors in 1990 and projected to 2020. Massachussets: Harvard    University Press; 1996.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>The global burden of disease: a comprehensive assessment of mortality and disability from disease, injuries and risk factors in 1990 and projected to 2020</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Murray</surname>
              <given-names>CJL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lopez</surname>
              <given-names>AD</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Thom T, Haase N, Rosamond W, Howard VJ, Rumsfeld    J, Manolio T, et al. Heart disease and stroke statistics - 2006 update. A report    from the American Heart Association Statistics Committee and Stroke Statistics    Subcommittee. Circulation. 2006; 113: e85-e151.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Heart disease and stroke statistics - 2006 update. A report from the American Heart Association Statistics Committee and Stroke Statistics Subcommittee</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>e85</fpage>
          <lpage>e151</lpage>
          <volume>113</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Thom</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Haase</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rosamond</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Howard</surname>
              <given-names>VJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rumsfeld</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Manolio</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Yusuf S, Mehta SR, Chrolavicius S, Afzal R,    Pogue J, Granger CB, et al. The OASIS-6 trial group: effects of fondaparinux    on mortality and reinfarction in patients with acute ST-segment elevation myocardial    infarction. The OASIS-6 randomized trial. JAMA. 2006; 295: 1519-30.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The OASIS-6 trial group: effects of fondaparinux on mortality and reinfarction in patients with acute ST-segment elevation myocardial infarction. The OASIS-6 randomized trial</article-title>
          <source>JAMA</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>1519</fpage>
          <lpage>30</lpage>
          <volume>295</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Yusuf</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mehta</surname>
              <given-names>SR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chrolavicius</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Afzal</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pogue</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Granger</surname>
              <given-names>CB</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Piegas LS, Avezum A, Pereira JC, Neto JM,    Hoepfner C, Farran JA, et al. AFIRMAR Study Investigators. Risk factors for    myocardial infarction in Brazil Am Heart J. 2003; 146: 331-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Risk factors for myocardial infarction in Brazil</article-title>
          <source>Am Heart J</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>331</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <volume>146</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Piegas</surname>
              <given-names>LS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Avezum</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pereira</surname>
              <given-names>JC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Neto</surname>
              <given-names>JM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hoepfner</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Farran</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. dos Santos ES, Minuzzo L, Pereira MP, Castillo    MT, Pal&#225;cio MA, Ramos RF, et al. Registro de s&#237;ndrome coronariana    aguda em um centro de emerg&#234;ncias em cardiologia. Instituto Dante Pazzanese    de Cardiologia. Arq Bras Cardiol. 2006; 87: 597-602.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Registro de s&#237;ndrome coronariana aguda em um centro de emerg&#234;ncias em cardiologia. Instituto Dante Pazzanese de Cardiologia</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>597</fpage>
          <lpage>602</lpage>
          <volume>87</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>dos Santos</surname>
              <given-names>ES</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Minuzzo</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pereira</surname>
              <given-names>MP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Castillo</surname>
              <given-names>MT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pal&#225;cio</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ramos</surname>
              <given-names>RF</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Dalby M, Bouzamondo A, Lechat P, Montalescot    G. Transfer for primary angioplasty versus immediate thrombolysis in acute myocardial    infarction: a meta-analysis. Circulation. 2003;108: 1809-14.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Transfer for primary angioplasty versus immediate thrombolysis in acute myocardial infarction: a meta-analysis</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>1809</fpage>
          <lpage>14</lpage>
          <volume>108</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Dalby</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bouzamondo</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lechat</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Montalescot</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Kostis WJ, Demissie K, Marcella SW, Shao YH,    Wilson AC, Morayra AE, et al. for the Myocardial Infarction Data Acquisition    System (MIDAS 10) study group. Weekend versus weekday admission and mortality    from myocardial infarction. N Engl J Med. 2007; 356: 1099-109.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Weekend versus weekday admission and mortality from myocardial infarction</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>1099</fpage>
          <lpage>109</lpage>
          <volume>356</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kostis</surname>
              <given-names>WJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Demissie</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Marcella</surname>
              <given-names>SW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Shao</surname>
              <given-names>YH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wilson</surname>
              <given-names>AC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Morayra</surname>
              <given-names>AE</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Kastrati A, Mehilli J, Pache J, Kaiser C,    Valgimigli M, Kelbaek H, et al. Analysis of 14 trials comparing sirolimus-eluting    stens with bare-metal stents. N Engl J Med. 2007; 356: 1030-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Analysis of 14 trials comparing sirolimus-eluting stens with bare-metal stents</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>1030</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>356</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kastrati</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mehilli</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pache</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kaiser</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Valgimigli</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kelbaek</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <label>10</label>
        <mixed-citation>10. Sociedade Brasileira de Cardiologia. Sociedade Brasileira de Hemodin&#226;mica e Cardiologia Intervencionista. Central Nacional de Interven&#231;&#245;es Cardiovasculares (CENIC). S&#227;o Paulo; 2004.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Central Nacional de Interven&#231;&#245;es Cardiovasculares (CENIC)</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Sanborn TA, Sleeper La, Bates ER, Jacobs    AK, Boland J, French JK, et al. Impact of thrombolysis intra-aortic balloon    pump contrapulsation, and their combination in cardiogenic shock complicating    acute myocardial infarction: a report from the SHOCK trial Registry. Should    we emergently revascularize Occluded Coronaries for Cardiogenic Shock? J Am    Coll Cardiol. 2000; 36 (Suppl A): 1123-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Impact of thrombolysis intra-aortic balloon pump contrapulsation, and their combination in cardiogenic shock complicating acute myocardial infarction: a report from the SHOCK trial Registry. Should we emergently revascularize Occluded Coronaries for Cardiogenic Shock?</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>1123</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>36</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Sanborn</surname>
              <given-names>TA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sleeper</surname>
              <given-names>La</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bates</surname>
              <given-names>ER</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jacobs</surname>
              <given-names>AK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Boland</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>French</surname>
              <given-names>JK</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Solomon SD, Zelenkofske S, Mc Murray JJV,    Finn PV, Velazquez E, Ertl G, et al. for the Valsartan in Acute Myocardial Infarction    Trial (VALIANT) Investigators. Sudden death in patients with myocardial infarction    and left ventricular dysfunction, heart failure, or both. N Engl J Med. 2005;    352: 2581-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Sudden death in patients with myocardial infarction and left ventricular dysfunction, heart failure, or both</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>2581</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <volume>352</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Solomon</surname>
              <given-names>SD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zelenkofske</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mc Murray</surname>
              <given-names>JJV</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Finn</surname>
              <given-names>PV</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Velazquez</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ertl</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Tratamiento de una cohorte de pacientes con infarto agudo de miocardio con supradesnivel del segmento ST</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: La tromb&#243;lisis y la angioplastia transluminal coronaria (ATC) primaria son t&#233;cnicas bien establecidas, sin embargo gran parte de los pacientes con infarto agudo de miocardio con supradesnivel del segmento ST (IAM con SST) no las reciben cuando de la atenci&#243;n hospitalaria. OBJETIVO: Describir los tratamientos inicial y final y los desenlaces de una cohorte con IAM con SST. M&#201;TODOS: Se analizaron, desde la internaci&#243;n hasta el alta, a 158 pacientes con IAM con SST, de una poblaci&#243;n total de 351 pacientes internados con (SCA) y los hospitales de la ciudad de Campos dos Goytacazes, entre 2004 y 2006. RESULTADOS: De los 158 pacientes con IAM con SST, un 67,7% ingresaron al hospital en los primeros 180 minutos, un 81,3% en 360 minutos y un 8,4% tras 12 horas. Se realizaron 148 estudios cinecoronariogr&#225;ficos (93,7%). Se observaron lesiones de m&#225;s del 70% en 266 territorios arteriales. El tratamiento inicial consisti&#243; en ATC en 41(26%), trombol&#237;ticos en 50 (32%), con el 80% de &#233;xito. Tratamiento cl&#237;nico en 67 (42%). Se deber&#237;a trombolizar alrededor del 35% de los pacientes pero no se lo hizo. En el tratamiento final fueron 93 ATCs, 89 de ellas con &#233;xito angiogr&#225;fico (95,7), sangrado 2 (2,2), oclusi&#243;n subaguda 2 (2,2%), disecci&#243;n tronco 1 (1,1), pseudoaneurisma 1 (1,1). No hubo &#243;bito durante la angioplastia; en la evoluci&#243;n, hubo dos &#243;bitos (2,1%). Doce pacientes sometidos a cirug&#237;a de revascularizaci&#243;n mioc&#225;rdica (CRM). El tratamiento cl&#237;nico 53 (33%), con 11 &#243;bitos (20,7%). Letalidad global el 9,5%, consideradas las tres formas de tratamiento. CONCLUSI&#211;N: Se atendieron a los pacientes en tiempo adecuado para reperfusi&#243;n, pero 1/3 de ellos no recibi&#243; el procedimiento. El tratamiento predominante fue ATC, con baja morbilidad. Dos fueron los &#243;bitos en la evoluci&#243;n. Baja letalidad global.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Infarto de miocardio</kwd>
        <kwd>terapia trombol&#237;tica</kwd>
        <kwd>perfil de salud</kwd>
        <kwd>medicina basada en evidencias</kwd>
        <kwd>letalidad</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <p><undefined id="tx-body2"/>Tratamiento de una cohorte de pacientes con infarto agudo de miocardio con supradesnivel del segmento ST</p>
      <p>
        <bold>Jamil da Silva Soares<sup>I</sup>; Nelson Robson Mendes de Souza<sup>II</sup>; Jair Nogueira Filho<sup>III</sup>; Cristiane C. Cunha<sup>I</sup>; Georgina Severo Ribeiro<sup>IV</sup>; Ronald Souza Peixoto<sup>I</sup>; Carlos Eduardo C. Soares<sup>I</sup>; Leandro C. Soares<sup>V</sup>; Aldo Franklyn Reis<sup>I</sup>; Carlos Augusto Cardozo de Faria<sup>IV</sup></bold>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Hospital Escola &#193;lvaro Alvim - Faculdade de Medicina de Campos, Campos dos Goytacazes, Rio de Janeiro, RJ</p>
      <p><sup>II</sup>Hospital Geral de Bonsucesso, Rio de Janeiro, RJ</p>
      <p><sup>III</sup>Instituto Biossocial de Volta Redonda, Rio de Janeiro, RJ</p>
      <p><sup>IV</sup>Universidade Federal Fluminense, Niter&#243;i, RJ</p>
      <p><sup>V</sup>Hospital Heli&#243;polis, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> La tromb&#243;lisis y la angioplastia transluminal coronaria (ATC) primaria son t&#233;cnicas bien establecidas, sin embargo gran parte de los pacientes con infarto agudo de miocardio con supradesnivel del segmento ST (IAM con SST) no las reciben cuando de la atenci&#243;n hospitalaria.</p>
      <p><bold>OBJETIVO:</bold> Describir los tratamientos inicial y final y los desenlaces de una cohorte con IAM con SST.</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Se analizaron, desde la internaci&#243;n hasta el alta, a 158 pacientes con IAM con SST, de una poblaci&#243;n total de 351 pacientes internados con (SCA) y los hospitales de la ciudad de Campos dos Goytacazes, entre 2004 y 2006.</p>
      <p><bold>RESULTADOS:</bold> De los 158 pacientes con IAM con SST, un 67,7% ingresaron al hospital en los primeros 180 minutos, un 81,3% en 360 minutos y un 8,4% tras 12 horas. Se realizaron 148 estudios cinecoronariogr&#225;ficos (93,7%). Se observaron lesiones de m&#225;s del 70% en 266 territorios arteriales. El tratamiento inicial consisti&#243; en ATC en 41(26%), trombol&#237;ticos en 50 (32%), con el 80% de &#233;xito. Tratamiento cl&#237;nico en 67 (42%). Se deber&#237;a trombolizar alrededor del 35% de los pacientes pero no se lo hizo. En el tratamiento final fueron 93 ATCs, 89 de ellas con &#233;xito angiogr&#225;fico (95,7), sangrado 2 (2,2), oclusi&#243;n subaguda 2 (2,2%), disecci&#243;n tronco 1 (1,1), pseudoaneurisma 1 (1,1). No hubo &#243;bito durante la angioplastia; en la evoluci&#243;n, hubo dos &#243;bitos (2,1%). Doce pacientes sometidos a cirug&#237;a de revascularizaci&#243;n mioc&#225;rdica (CRM). El tratamiento cl&#237;nico 53 (33%), con 11 &#243;bitos (20,7%). Letalidad global el 9,5%, consideradas las tres formas de tratamiento.</p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N:</bold> Se atendieron a los pacientes en tiempo adecuado para reperfusi&#243;n, pero 1/3 de ellos no recibi&#243; el procedimiento. El tratamiento predominante fue ATC, con baja morbilidad. Dos fueron los &#243;bitos en la evoluci&#243;n. Baja letalidad global.</p>
      <p><bold>Palabras clave:</bold> Infarto de miocardio/mortalidad, terapia trombol&#237;tica, perfil de salud, medicina basada en evidencias, letalidad.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Las enfermedades cardiovasculares (DCV) constituyen importante causa de mortalidad en todo el mundo<sup>1</sup>, y la proyecci&#243;n para el a&#241;o 2020 es de que el 40% de los &#243;bitos estar&#225;n relacionados con las enfermedades cardiovasculares. En ese contexto, el infarto agudo de miocardio ser&#225; la principal causa aislada<sup>2</sup>. En los Estados Unidos, el s&#237;ndrome coronario agudo afecta a 1,3 millones de personas, con el 25% de varones y el 38% de mujeres mueren todos los a&#241;os como consecuencia de IAM<sup>3</sup>. En el caso de pacientes con IAM con SST, la mortalidad sigue alta, pese a los muchos avances terapeuticos<sup>4</sup>.</p>
      <p>A pesar de estas constataciones, el conocimiento sobre la prevalencia de los factores de riesgo en las diversas poblaciones es todav&#237;a peque&#241;o, y casi siempre nos basamos en datos suministrados por trabajos realizados en poblaciones totalmente distintas de las nuestras para trazar pol&#237;ticas de control de las enfermedades cardiovasculares. En el Brasil, hay poqu&#237;simos trabajos con levantamiento de las caracter&#237;sticas de los pacientes y pr&#225;cticas hospitalarias, menos a&#250;n de sus resultados. Sin embargo, teniendo en cuenta que las SCA son la principal causa de muerte y una de las m&#225;s importantes razones de internaci&#243;n hospitalaria, se convirtieron fundamentales para la salud p&#250;blica informaciones sobre quien se interna (edad, sexo y datos socioecon&#243;micos), as&#237; como sobre las formas de tratamiento, evoluci&#243;n hospitalaria y desenlaces, entre otras ocurrencias, relacionados a esos pacientes.</p>
      <p>En el municipio de Campos dos Goytacazes, en el estado de R&#237;o de Janeiro, por ejemplo, donde se realiz&#243; el presente estudio, todav&#237;a no hay datos disponibles en esa &#225;rea, que esta investigaci&#243;n ofrecer&#225; ahora. De hecho, se verifica casi que un total desconocimiento de ese perfil en la poblaci&#243;n local, y la determinaci&#243;n de dichos factores podr&#225; auxiliar en la aplicaci&#243;n de medidas terap&#233;uticas m&#225;s individualizadas y eficaces, acarreando la mejora del pron&#243;stico y la posibilidad de orientar los gestores de salud en la creaci&#243;n de pol&#237;ticas de salud m&#225;s adecuadas para atender esa poblaci&#243;n espec&#237;fica de pacientes. </p>
      <p>La totalidad de datos presentada fue lo que nos motiv&#243; a esta investigaci&#243;n en nuestra ciudad, con el objetivo de trazar el perfil epidemiol&#243;gico de una cohorte de pacientes con diagn&#243;stico de IAM con SST en el alta hospitalaria, buscando identificar, dentro de un determinado conjunto de factores de riesgo, elementos capaces de discriminar cuales, entre ellos, est&#225;n bajo mayor riesgo de evoluci&#243;n desfavorable.</p>
      <p>
        <bold>M&#233;todos</bold>
      </p>
      <p>En la ciudad de de Campos dos Goytacazes, sita en la regi&#243;n norte del Estado de R&#237;o de Janeiro, se realiz&#243; un estudio de cohorte, observacional, prospectivo y anal&#237;tico, que implic&#243; conocimientos en el &#225;rea de epidemiolog&#237;a cl&#237;nica, biolog&#237;a molecular y gen&#233;tica. Datos demogr&#225;ficos en 2005 registraban una poblaci&#243;n local de 406.985 personas (sexo masculino, 196.711; femenino, 210.274), con acentuada concentraci&#243;n urbana (364.177 personas) en comparaci&#243;n a la zona rural (42.808 personas), y constituida de 112.037 familias, de las cuales 32.258 (28,8%) viv&#237;an con una renta mensual de hasta un salario m&#237;nimo, mientras que otras 84.759 (75,6%) ten&#237;an una renta mensual de hasta cinco salarios m&#237;nimos. En el &#225;rea de la salud, la red ambulatoria y hospitalaria municipal dispon&#237;a de 82 unidades b&#225;sicas - puestos de salud, centros de salud y policl&#237;nicas -, distribuidas por la ciudad y por los 14 distritos. Mientras que la red hospitalaria dispondr&#237;a de 1.682 camas, distribuidas por sus 10 hospitales, dos de ellos p&#250;blicos, tres filantr&#243;picos y cinco de la red particular. De esas instituciones, tres pose&#237;an una estructura completa para el diagn&#243;stico de DCV, con servicios de hemodin&#225;mica, cardiolog&#237;a intervencionista y cirug&#237;a cardiovascular, n&#250;mero este reducido para dos en la fase final de la investigaci&#243;n. Solamente uno de los hospitales dispon&#237;a de los recursos de medicina nuclear. De acuerdo con los datos de la Secretar&#237;a Estatal de Salud, en 2005 se constataron 1.898 &#243;bitos por diversas causas en varones y 1.430 en mujeres; y el n&#250;mero de &#243;bitos por enfermedades cardiovasculares en varones fue de 430 (22,65%) y en mujeres de 428 (29,93%). </p>
      <p>De inicio, hubo la participaci&#243;n de todos los diez hospitales de la ciudad: Hospital Escuela &#193;lvaro Alvim (AA), Hospital de la Beneficencia Portuguesa de Campos (BP), Hospital Ferreira Machado (FM), Hospital de los Plantadores de Ca&#241;a (HP), Hospital Prontoc&#225;rdio (PC), Hospital General Dr. Beda (DB), Cl&#237;nica Centrocor (CC), Hospital General de Guarus (HG), Hospital Pr&#243;-Cl&#237;nicas (PL) y Hospital de la Santa Casa de Misericordia de Campos (SC). Tras 12 meses, por diversas razones, los pacientes del estudio pasaron a ingresar exclusivamente en el Hospital Escuela &#193;lvaro Alvim, que se convirti&#243; en el hospital-sede de la investigaci&#243;n. </p>
      <p>Se incluyeron, consecutivamente, a aproximadamente 500 pacientes con diagn&#243;stico de s&#237;ndrome coronario agudo, en sus diversas formas de presentaci&#243;n, constituyendo, as&#237;, un registro de esa patolog&#237;a en la ciudad de Campos. Para efecto, sin embargo, de presentaci&#243;n de este art&#237;culo, se utilizaron informaciones s&#243;lo de la poblaci&#243;n general de 351 pacientes con SCA y datos espec&#237;ficos de los 158 pacientes con IAM con SST. </p>
      <p>El estudio, de corto plazo, se llev&#243; a cabo en el per&#237;odo entre agosto de 2004 y diciembre de 2006, con evaluaci&#243;n durante la fase de internaci&#243;n en los hospitales participantes de la investigaci&#243;n. </p>
      <p>&#149; <italic>Criterios de inclusi&#243;n -</italic> Pacientes mayores de 20 a&#241;os de edad, de ambos los sexos, con s&#237;ndrome coronario agudo, con o sin supradesnivel del ST; pacientes con primero evento coronario agudo dentro de 72 horas del inicio de los s&#237;ntomas o con enfermedad arterial coronaria (EAC) previa. </p>
      <p>&#149; <italic>Criterios de exclusi&#243;n -</italic> Enfermedad neopl&#225;sicas en fase terminal, politraumatismos, demencia, infarto post o preoperatorio (cirug&#237;as que no fueran de revascularizaci&#243;n mioc&#225;rdica).</p>
      <p>&#149; <italic>Diagn&#243;stico de infarto agudo de miocardio con supradesnivel del ST -</italic> Se lo consider&#243; cuando los pacientes presentaban alteraci&#243;n de los marcadores de necrosis mioc&#225;rdica: aumento, seguido de gradual disminuci&#243;n, de CK-MB o CK total, excediendo dos veces el valor superior de la normalidad en al menos una medici&#243;n dentro de 48 horas del inicio del cuadro agudo, o excediendo tres veces el valor superior de normalidad en pacientes sometidos a angioplastia en las &#250;ltimas 48 horas, asociado a alteraciones electrocardiogr&#225;ficas compatibles con injuria subepic&#225;rdica - nueva (o presumiblemente nueva), elevaci&#243;n de segmento ST en el punto J, en dos o m&#225;s derivaciones contiguas <underline>&gt;</underline> 0,2 mV en V1, V2 y V3 y <underline>&gt;</underline> 0,1 mV en otras derivaciones - o bloqueo agudo, o presumiblemente agudo, de la rama izquierda. </p>
      <p>En el inicio de la investigaci&#243;n, en cada hospital hab&#237;a un m&#233;dico responsable de la inclusi&#243;n de los pacientes y que era accionado toda vez que ocurr&#237;a una internaci&#243;n por diagn&#243;stico de SCA. Los equipos de guardia de las unidades de emergencia de los hospitales realizaban la atenci&#243;n, y priorizaban el diagn&#243;stico as&#237; como el control cl&#237;nico de los pacientes. As&#237; que posible, el respectivo m&#233;dico-investigador llamaba el paciente y sus familiares, y obten&#237;a el formulario de consentimiento informado, y, enseguida, se recolectaban los datos iniciales del paciente y se realizaba la colecta de muestras de sangre - all&#237; se inclu&#237;a tambi&#233;n muestras sangu&#237;neas para extracci&#243;n y almacenaje del DNA para futuros an&#225;lisis de polimorfismos gen&#233;ticos relacionados a las enfermedades cardiovasculares.</p>
      <p>A los pacientes incluidos se les siguieron con relaci&#243;n a su evoluci&#243;n cl&#237;nica y a las terap&#233;uticas cl&#237;nicas y quir&#250;rgicas adoptadas durante todo el per&#237;odo de internaci&#243;n hospitalaria, inclusive las complicaciones y los desenlaces cl&#237;nicos hasta el alta o el &#243;bito. Esa limitaci&#243;n del tiempo de seguimiento de la poblaci&#243;n-muestra, o sea, entre la internaci&#243;n y el alta hospitalaria, imposibilit&#243; la evaluaci&#243;n de los procedimientos y desenlaces en medio y largo plazos.</p>
      <p>No hubo interferencia o control de los investigadores de este estudio sobre el tipo de tratamiento prescrito para cada paciente, ni en relaci&#243;n con las rutinas establecidas por los diversos hospitales participantes, a excepci&#243;n de algunas medidas y dosificaciones previamente estipuladas en la investigaci&#243;n y acordadas en reuniones con los responsables de los hospitales. De ese modo, los f&#225;rmacos y los procedimientos utilizados en esos locales fueron rutinarios, determinados por los m&#233;dicos asistentes, no habiendo formado parte de la investigaci&#243;n la utilizaci&#243;n de medicaciones o t&#233;cnicas experimentales. </p>
      <p>
        <bold>Estad&#237;stica</bold>
      </p>
      <p>Se emple&#243; el programa STATA, en la versi&#243;n 9.1, para la conformaci&#243;n del banco de datos y el an&#225;lisis estad&#237;stico. </p>
      <p>Se utiliz&#243; la prueba <italic>t</italic> de <italic>Student</italic> en la siguiente condici&#243;n: promedio de dos variables dependientes, si la variable continua tuviera distribuci&#243;n normal o mayor que 50 observaciones. </p>
      <p>Si la variable dependiente fuera no-normal y los tama&#241;os de las muestras fueran peque&#241;os (menor que 50 observaciones), se aplicaban los tests de<italic> Wilcoxon, </italic>cuando la variable independiente presentara dos categor&#237;as, o <italic>Krus-Wallis</italic>, cuando la variable independiente presentara m&#225;s de dos categor&#237;as. En los casos de variable dependiente nominal y variable independiente categ&#243;rica, se empleaba la prueba chi-cuadrado, para verificar la asociaci&#243;n entre dos variables categ&#243;ricas. Si al menos el 80% de las frecuencias esperadas fueran &gt;5 y todas las frecuencias esperadas &gt;1; se empleaba la prueba de Fisher: si las frecuencias esperadas fueran &lt;5, y el n&#250;mero de observaciones, &lt;30. Si fuera variable independiente ordinal, se utilizaba la prueba de <italic>Wilcoxon</italic>, como descrito anteriormente. </p>
      <p>Las fichas empleadas para anotaci&#243;n de datos del paciente, de los resultados de sus ex&#225;menes de sangre y de su evoluci&#243;n intrahospitalaria est&#225;n adjuntas al proyecto de investigaci&#243;n original.</p>
      <p>El Comit&#233; de &#201;tica en Investigaci&#243;n de la Facultad de Medicina de Campos/Hospital Escuela &#193;lvaro Alvim, de la Fundaci&#243;n Benedito Pereira Nunes aprob&#243; la presente investigaci&#243;n que fue resultante de una asociaci&#243;n con la Universidad Federal Fluminense.</p>
      <p>Todos los pacientes firmaron el formulario de consentimiento informado tras su lectura, de acuerdo con las orientaciones de los procedimientos &#233;ticos para investigaciones gen&#233;ticas, con &#233;nfasis en los consentimientos poblacional e individual, publicados en 2000 por la <italic>Massachusetts Medical Society</italic>, basados en la experiencia islandesa con la <italic>de Code genetics</italic> en la creaci&#243;n del Banco de Datos de Asistencia Medica Islandesa (IHD).</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>De los 158 pacientes con IAM con SST, las edades variaban de 22 a 89 a&#241;os, con promedio de 60,8 a&#241;os. De la muestra, un 65,8% era del sexo masculino, con bajo nivel de escolaridad, un 54,4% ten&#237;a menos de cuatro a&#241;os de frecuencia escolar y s&#243;lo un 10,1% presentaba curso superior. La mayor&#237;a de los pacientes era de religi&#243;n cat&#243;lica (76,5%), dependiente del Sistema &#218;nico de Salud (72,8%) y con renta familiar de hasta cinco salarios m&#237;nimos (65,4%), con solamente un 14,8% de ellos ganando m&#225;s que diez salarios m&#237;nimos. </p>
      <p>
        <bold>Factores de riesgo cardiovascular</bold>
      </p>
      <p>Hubo alta prevalencia de los principales factores de riesgo, excepto del tabaquismo. El diabetes estuvo presente en el 24% de los pacientes, hipercolesterolemia en el 35%, historia familiar de coronariopat&#237;a en un 52,7%, enfermedad arterial coronaria previa en un 15,4% y tabaquismo en un 23,4% (<xref ref-type="table" rid="tab01-body2">tab.1</xref>).</p>
      <table-wrap id="tab01-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0464-00009-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>El tiempo entre el inicio del cuadro cl&#237;nico y el ingreso al hospital fue menor que tres horas en un 67,7% de los pacientes, y solamente un 8,4% ingresaron a la atenci&#243;n de emergencia tras 12 horas de los primeros s&#237;ntomas. En cuanto a la clasificaci&#243;n de Killip, un 78,7% estaba en el grado I al ingresar al hospital (<xref ref-type="table" rid="tab01-body2">tab.1</xref>).</p>
      <p>
        <bold>Estudio cinecoronariogr&#225;fico</bold>
      </p>
      <p>Ese estudio se realiz&#243; en 148 pacientes (93,7%), en alg&#250;n momento durante la internaci&#243;n. Se observaron lesiones superiores al 70% que involucraban 264 territorios arteriales, predominando el de la arteria descendente anterior, que fue la m&#225;s acometida, tanto de forma aislada como asociada con otras arterias. Esa arteria se volvi&#243; asimismo la mayor responsable de los cuadros de IAM (57,4%), seguida por las arterias coronaria derecha (33,8%) y circunfleja (7,5%). Se observaron dos lesiones de tronco (1,4%), sin responsabilidad por el cuadro agudo, y en dos pacientes (1,4%) no determinamos la arteria responsable del referido cuadro. En el momento del estudio cinecoronariogr&#225;fico, se observ&#243; flujo arterial coronario en la arteria responsable del infarto: TIMI 0 en 55 pacientes (59,1%) y TIMI III en 30 pacientes (32,6%). En 107 pacientes (70,5%), la fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo, medida por la ventriculograf&#237;a realizada durante la coronariograf&#237;a o, en la ausencia de esta, por la ecocardiogaf&#237;a, era superior al 55% (<xref ref-type="table" rid="tab02-body2">tab. 2</xref>).</p>
      <table-wrap id="tab02-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0464-00009-gt02-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Uso de medicamentos</bold>
      </p>
      <p>Se observ&#243; una baja utilizaci&#243;n de los principales medicamentos en la poblaci&#243;n estudiada, tanto al ingreso al hospital como en el alta hospitalaria. Al ingreso, se emple&#243; la aspirina como medicaci&#243;n b&#225;sica para el tratamiento de esos pacientes en solamente un 26,2% de ellos, los betabloqueantes en el 14%, las estatinas en el 9% y los inhibidores de la ECA en el 29,9%, mientras que el empleo combinado de aspirina, betabloqueantes y estatina qued&#243; registrado en solamente un 4,5% de los pacientes. En el alta, se prescribi&#243; la aspirina para un 96,8% de los pacientes, los betabloqueantes para un 65,8%, las estatinas para un 86,1%, los inhibidores de la ECA para el 76%, y la asociaci&#243;n de aspirina, betabloqueantes y estatina para solamente el 57% de ellos (<xref ref-type="fig" rid="fig01-body2">fig. 1</xref>). </p>
      <fig id="fig01-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0464-00009-gf01-es.jpg"/></fig>
      <p>El tratamiento inicial (<xref ref-type="fig" rid="fig02-body2">fig. 2</xref>) que se llev&#243; a cabo en 50 pacientes (32%) fue la tromb&#243;lisis venosa, y 10 de ellos (20%), sin criterios de recanalizaci&#243;n, se remitieron para efectuar angioplastia de rescate. El tiempo entre el ingreso al hospital y el inicio de la tromb&#243;lisis venosa tuvo lugar entre 15 y 360 minutos, con un promedio de 89 minutos, y un 53,1% de los pacientes iniciaron el trombol&#237;tico dentro de los primeros 60 minutos. Se sometieron a la angioplastia primaria a 41 pacientes (26%), y en aproximadamente el 40% de ellos los procedimientos se llevaron a cabo con tiempo puerta-bal&#243;n menor que 90 minutos. De esos 41 pacientes, 4 evolucionaron con dolor precordial y se&#241;ales de isquemia, habiendo sido sometidos a angioplastia tras 12 horas. La mayor&#237;a de los pacientes (42%) sigui&#243; en tratamiento cl&#237;nico, a pesar de su ingreso a la atenci&#243;n de emergencia haber sido en tiempo suficiente para realizar alg&#250;n tipo de reperfusi&#243;n. No hubo ning&#250;n tratamiento quir&#250;rgico como medida inicial.</p>
      <fig id="fig02-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0464-00009-gf02-es.jpg"/></fig>
      <p>Con relaci&#243;n al tratamiento definitivo, durante la fase hospitalaria, 42 pacientes fueron sometidos a angioplastia coronaria m&#225;s tard&#237;amente para tratamiento de lesiones residuales o de otras arterias no responsables del cuadro agudo, aunque de gran importancia funcional. Se indicaron cirug&#237;as de revascularizaci&#243;n mioc&#225;rdica (CRM) en 18 pacientes, 12 de las cuales se llevaron a cabo, habiendo sido revascularizadas 31 arterias (2,6 arterias por paciente), con ocurrencia de dos &#243;bitos en el postoperatorio inmediato, uno de ellos por accidente vascular encef&#225;lico y el otro por insuficiencia renal, en paciente ya en programa de di&#225;lisis. Se mantuvieron a los dem&#225;s (42%) en evoluci&#243;n cl&#237;nica, con registro de 11 &#243;bitos (21,2%) (<xref ref-type="fig" rid="fig03-body2">fig. 3</xref>). </p>
      <fig id="fig03-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0464-00009-gf03-es.jpg"/></fig>
      <p>En total se realizaron 93 angioplastias coronarias, se abordaron 139 lesiones (1,5 lesiones por paciente), con implante de 121 <italic>stents, </italic>7 de los cuales fueron farmacol&#243;gicos (1,3 <italic>stents </italic>por paciente). El empleo de bal&#243;n intraa&#243;rtico fue muy bajo, habiendo sido utilizado en solamente 6 pacientes (3,8%). Lo mismo ocurri&#243; con el empleo de inhibidores de la glicoprote&#237;na IIb/IIIa, indicados solamente para 10 (6,3%) pacientes (<xref ref-type="table" rid="tab03-body2">tab. 3</xref>).</p>
      <table-wrap id="tab03-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0464-00009-gt03-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>No hubo &#233;xito en la realizaci&#243;n de la angioplastia en 4 pacientes (4,3%), oclusiones subagudas en 2 individuos (2,2), sangrado importante en local de punci&#243;n en otros 2 (2,2%), disecci&#243;n del TCE en un &#250;nico paciente (1,1%) y pseudo-aneurisma en solamente uno de ellos (1,1%). No hubo &#243;bitos durante la realizaci&#243;n de los procedimientos. Sin embargo, ocurrieron dos &#243;bitos (2,2%) en la evoluci&#243;n hospitalaria: uno de ellos resultante de posible ruptura cardiaca en el tercer d&#237;a de evoluci&#243;n tras ATC de rescate con &#233;xito, y el otro, una paciente triarterial, sin &#233;xito en la angioplastia, que evolucion&#243; con disfunci&#243;n ventricular severa y arritmia (<xref ref-type="table" rid="tab04-body2">tab. 4</xref>).</p>
      <table-wrap id="tab04-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0464-00009-gt04-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>La letalidad global fue del 9,5%, considerando los siguientes tratamientos: cl&#237;nico, angioplastia coronaria en sus diversas formas y quir&#250;rgico (<xref ref-type="fig" rid="fig04-body2">fig. 4</xref>). </p>
      <fig id="fig04-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0464-00009-gf04-es.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La poblaci&#243;n estudiada era de personas adultas mayores, pero con un n&#250;mero no despreciable de pacientes con edades inferiores a 50 a&#241;os. Respecto a los datos socioecon&#243;micos y culturales de los pacientes, observamos que la renta familiar se asemeja a la de la poblaci&#243;n general de la ciudad y que un 65,4% de las familias viven con hasta cinco salarios m&#237;nimos. Hubo gran prevalencia de pacientes con bajo nivel de escolaridad, y aproximadamente el 55% de ellos cursaron solamente hasta la cuarta serie de la primaria, con s&#243;lo el 10% con nivel superior, factores que han ganado destaque en publicaciones recientes<sup>5</sup>.</p>
      <p>La prevalencia de los principales factores de riesgo fue alta, excepto para el tabaquismo, que se puede explicar, quiz&#225;, por el gran n&#250;mero de mujeres no-fumadoras y de ex-fumadoras entre los pacientes de grupos de edad m&#225;s elevados. En la comparaci&#243;n de la historia previa de enfermedad coronaria entre los grupos de pacientes de nuestro propio material - IAM con SST <italic>vs</italic> angina inestable vs. IAM sin SST -, observamos que la historia de EAC previa era menos prevalente en el primero de ellos, con el IAM como la primera manifestaci&#243;n de la enfermedad coronaria. </p>
      <p>Teniendo en cuenta el registro del alta prevalencia de los principales factores de riesgo en este estudio, hubo baja utilizaci&#243;n previa de medicamentos, con los pacientes insuficientemente tratados, visto que solamente un 4,5% de ellos utilizaban los tres medicamentos b&#225;sicos asociados, a pesar de esos f&#225;rmacos estar disponibles en las farmacias de toda la red hospitalaria. Tambi&#233;n se medicaron a esos pacientes de manera inadecuada al momento del alta hospitalaria, cuando s&#243;lo el 57% de ellos fueron orientados a hacer uso de la asociaci&#243;n de aspirina, betabloqueante y estatina.</p>
      <p>Hubo una tasa elevada de estudios cinecoronariogr&#225;ficos (93,7%), tal vez en raz&#243;n de la relativa dificultad en la realizaci&#243;n de los ex&#225;menes no-invasivos para estratificaci&#243;n de los pacientes, datos &#233;stos compatibles con los de Santos et al<sup>6</sup>, que realizaron estudio cinecoronariogr&#225;fico en un 92,3% de los pacientes internados con IAM con SST. A excepci&#243;n del electrocardiograma, realizado en todos los pacientes de nuestro estudio, la mayor&#237;a no-seriada, los dem&#225;s ex&#225;menes, tales como ecocardiograma y centellograf&#237;a mioc&#225;rdica, se emplearon de manera muy inferior con relaci&#243;n a lo esperado. </p>
      <p>Hubo asimismo una mayor disponibilidad del servicio de hemodin&#225;mica durante las 24 horas del d&#237;a, y la mayor parte de eso procedimientos se llev&#243; a cabo en hospitales de referencia para donde se refirieron a los pacientes, ya con previa indicaci&#243;n del estudio cinecoronariogr&#225;fico. </p>
      <p>La mayor parte de los pacientes ingres&#243; al hospital en tiempo suficiente para la realizaci&#243;n de tratamiento de reperfusi&#243;n mec&#225;nica o qu&#237;mica, que, sin embargo, no se realiz&#243; en aproximadamente el 35% de ellos, habiendo presentado tasas muy debajo de las expectativas. Cuando efectuado, predomin&#243; el tratamiento con estreptocinasa endovenosa, seguida por la ATC primaria. El tratamiento definitivo usado con mayor frecuencia fue la ATC, en sus diversas formas (primaria, rescate y electiva), que se hizo en el 59% de los pacientes, seguida por el tratamiento cl&#237;nico, realizado en el 33% de los pacientes, y el tratamiento quir&#250;rgico, en el 8% de ellos. Las tasas de letalidad fueron bajas para ATC y altas para los tratamientos cl&#237;nico y quir&#250;rgico, sin embargo se trataba de una muestra muy peque&#241;a cuyos pacientes presentaban mayores comorbidades.</p>
      <p>En lo que toca al tipo de tratamiento de reperfusi&#243;n adoptado, observamos que aproximadamente el 40% de los pacientes sometidos a angioplastia primaria tuvieron un tiempo puerta-bal&#243;n de hasta 90 minutos considerado bueno; y todav&#237;a mejor si tomarse en consideraci&#243;n que esos procedimientos se llevaron a cabo, en su mayor&#237;a, en pacientes atendidos en hospitales generales y, tras ello, referidos a un hospital de referencia, estando incluso ah&#237; el retardo durante el transporte hasta este hospital<sup>7</sup>. Es importante destacar a&#250;n el hecho de que s&#243;lo el 10% de los pacientes ingres&#243; a la atenci&#243;n de emergencia tras 12 horas del inicio de los s&#237;ntomas. Observamos tambi&#233;n que el tipo de tratamiento recibido presentaba variaciones de acuerdo con el d&#237;a de la semana<sup>8</sup> o los equipos de guardia. Otro hecho importante fue que, en algunas ocasiones, no hab&#237;a camas disponibles en las unidades coronarias de los hospitales de la ciudad, aun en aquellos con servicio de hemodin&#225;mica 24 horas por d&#237;a, lo que impidi&#243; el tratamiento adecuado de una parte de los pacientes.</p>
      <p>Respecto al empleo de <italic>stents</italic>, se verific&#243; el predominio de los convencionales, habiendo sido usados los farmacol&#243;gicos en solamente 7 casos, ya que no existen datos de la literatura que comprueban sus beneficios en la evoluci&#243;n tard&#237;a de esos pacientes, aunque puedan reducir el n&#250;mero de reinternaciones<sup>9</sup>. En total, se abordaron 139 lesiones en 93 pacientes (1,5 lesiones/paciente) y se emplearon 1,3 <italic>stents</italic>/paciente, n&#250;mero este bien pr&#243;ximo de los datos publicados por la Central Nacional de Intervenciones Cardiovasculares<sup>10</sup>.</p>
      <p>En la mayor&#237;a de las veces, se abord&#243; solamente la arteria responsable del infarto, y en las 18 lesiones no se utilizaron <italic>stents.</italic> La letalidad de los pacientes sometidos a ATC estuvo alrededor de un 2,2%, porcentaje &#233;ste considerado bajo, si comparado al de los tratamientos cl&#237;nico y quir&#250;rgico, sin embargo los pacientes sometidos a tratamiento quir&#250;rgico, con letalidad de un 16,7%, presentaron mayor n&#250;mero de comorbidades. Adem&#225;s de ello, fue una muestra muy peque&#241;a, de la cual no pudimos sacar conclusiones. Con relaci&#243;n al tratamiento cl&#237;nico, que tambi&#233;n present&#243; una letalidad alta 11/53 (21,2%), inclu&#237;a el grupo de pacientes m&#225;s graves, con disfunciones ventriculares, shock cardiog&#233;nico, lesiones multiarteriales difusas y disfunciones mitrales severas. Creemos que un abordaje m&#225;s invasivo de ese subgrupo podr&#237;a tener contribuido para un mejor resultado final<sup>11</sup>. </p>
      <p>La baja tasa de tratamiento de reperfusi&#243;n observada en este nuestro estudio, aunque relatada en varios trabajos, no se justifica en una ciudad de porte mediano, como es el caso de Campos, que posee 10 hospitales ubicados en el centro del municipio, adem&#225;s de una red de m&#225;s de 100 puestos m&#233;dicos distribuidos por el interior, y es dotada de servicio de transporte y comunicaci&#243;n, as&#237; como de carreteras con razonable estado de conservaci&#243;n y sin mayores problemas relacionados al tr&#225;fico de autom&#243;viles, lo que facilita alcanzar los mayores hospitales en menos de 60 minutos, disminuyendo as&#237; el tiempo puerta-bal&#243;n. De hecho, nuestros pacientes, de un modo general, ingresaron a tiempo para reperfusi&#243;n, pero no recibieron el tratamiento, lo que reitera la necesidad de una optimizaci&#243;n de los servicios de emergencia cardiaca, para que podamos atender mejor a esta poblaci&#243;n de pacientes y, de esa forma, contribuir a la disminuci&#243;n de la morbilidad y tambi&#233;n de la letalidad, que presenta altas tasas no solamente en la fase hospitalaria, sino tambi&#233;n en su evoluci&#243;n tras el alta<sup>12</sup>.</p>
      <p>Concluimos que la mortalidad del IAM con SST puede ser reducida. Sin embargo, para que se alcance ese objetivo, son necesarias estrategias eficaces de reducci&#243;n de los tiempos de atenci&#243;n y de reperfusi&#243;n, y que &#233;sta - qu&#237;mica o mec&#225;nica - se disponga de hecho para todos los pacientes con IAM<sup>13</sup>. Adem&#225;s de ello, es importante que se viabilice para esos pacientes un suporte cl&#237;nico adecuado no s&#243;lo relacionado con las medicaciones asociadas, sino tambi&#233;n en lo que toca a conductas que puedan mejorar su evoluci&#243;n. En verdad, todas esas conductas ya est&#225;n bien establecidas, aunque muchas veces no realizadas, quiz&#225; por falta de equipos m&#233;dicos bien entrenados y en n&#250;mero suficiente para atender a la demanda creciente<bold> e</bold>n los sectores de emergencia cardiol&#243;gicas de los hospitales en todo el pa&#237;s.</p>
      <p>
        <bold>Limitaciones</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio presenta limitaciones por el hecho de la muestra, aunque representativa de una poblaci&#243;n de ciudad de porte mediano, haber sido muy peque&#241;a y con seguimiento por tiempo limitado.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuvo fuentes de financiaci&#243;n externas.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>Este art&#237;culo forma parte de Disertaci&#243;n de Maestr&#237;a de Jamil da Silva Soares, por la Universidad Federal Fluminense - Hospital Escuela &#193;lvaro Alvim.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Treatment of a cohort of patients with acute myocardial infarction and ST-segment elevation</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: Although thrombolysis and primary CTA are well-established procedures, they are not administered in a large proportion of the patients with STEMI who arrive to the emergency rooms. OBJECTIVE: Describe initial and final the results in a cohort of STEMI patients METHODS: The study included, from hospital admission to the discharge, 158 patients diagnosed with STEMI, from a total of 351 patients with ACS admitted to hospitals in Campos dos Goytacazes, RJ, Brazil, between 2004 and 2006. RESULTS: Of the 158 patients with STEMI, 67.7% arrived to the hospital within 180 minutes, 81.3% within 360 minutes, and 8.4% after twelve hours from the symptoms. Cinecoronariographic studies (148) were performed (93,7%). Lesions of over 70% were observed in 266 artery territories. The initial treatment was CTA in 41 (26%), thrombolytics in 50 (32%), 80% of success. Clinical treatment in 67 (42%). Approximately 35% of the patients should have undergone thrombolysis, but they didn&#180;t. During the final treatment, 93 CTAs were performed: 89 with angiographic success (95.7%), bleeding 2 (2.2%), subacute occlusion 2 (2.2%), trunk dissection 1 (1.1%), pseudoaneurism 1 (1.1%). No deaths during angioplasty; during evolution, there were two deaths (2.1%). Twelve patients underwent myocardial revascularization surgery (MRS), while 53 underwent clinical treatment, with 11 deaths (20.7%). Global lethality was 9.5%, considering the three types of treatment. CONCLUSIONS: Patients were suitable for reperfusion, but one third of them did not have the procedure. Two deaths during evolution. The most predominant treatment was CTA, with low morbidity. Low global lethality.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Myocardial infarction</kwd>
        <kwd>thrombolytic therapy</kwd>
        <kwd>health profile</kwd>
        <kwd>evidence - based medicine</kwd>
        <kwd>lethality</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ORIGINAL ARTICLE</bold>
      </p>
      <p><undefined id="tx-body3"/>Treatment of a cohort of patients with acute myocardial infarction and ST-segment elevation</p>
      <p>
        <bold>Jamil da Silva Soares<sup>I</sup>; Nelson Robson Mendes de Souza<sup>II</sup>; Jair Nogueira Filho<sup>III</sup>; Cristiane C. Cunha<sup>I</sup>; Georgina Severo Ribeiro<sup>IV</sup>; Ronald Souza Peixoto<sup>I</sup>; Carlos Eduardo C. Soares<sup>I</sup>; Leandro C. Soares<sup>V</sup>; Aldo Franklyn Reis<sup>I</sup>; Carlos Augusto Cardozo de Faria<sup>IV</sup></bold>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Hospital Escola &#193;lvaro Alvim - Faculdade de Medicina de Campos, Campos dos Goytacazes, Rio de Janeiro, RJ</p>
      <p><sup>II</sup>Hospital Geral de Bonsucesso, Rio de Janeiro, RJ - Brazil</p>
      <p><sup>III</sup>Instituto Biossocial de Volta Redonda, Rio de Janeiro, RJ - Brazil</p>
      <p><sup>IV</sup>Universidade Federal Fluminense, Niter&#243;i, RJ - Brazil</p>
      <p><sup>V</sup>Hospital Heli&#243;polis, S&#227;o Paulo, SP - Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>SUMMARY</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND:</bold> Although thrombolysis and primary CTA are well-established procedures, they are not administered in a large proportion of the patients with STEMI who arrive to the emergency rooms.</p>
      <p><bold>OBJECTIVE:</bold> Describe initial and final the results in a cohort of STEMI patients</p>
      <p><bold>METHODS:</bold> The study included, from hospital admission to the discharge, 158 patients diagnosed with STEMI, from a total of 351 patients with ACS admitted to hospitals in Campos dos Goytacazes, RJ, Brazil, between 2004 and 2006.</p>
      <p><bold>RESULTS:</bold> Of the 158 patients with STEMI, 67.7% arrived to the hospital within 180 minutes, 81.3% within 360 minutes, and 8.4% after twelve hours from the symptoms. Cinecoronariographic studies (148) were performed (93,7%). Lesions of over 70% were observed in 266 artery territories. The initial treatment was CTA in 41 (26%), thrombolytics in 50 (32%), 80% of success. Clinical treatment in 67 (42%). Approximately 35% of the patients should have undergone thrombolysis, but they didn&#180;t. During the final treatment, 93 CTAs were performed: 89 with angiographic success (95.7%), bleeding 2 (2.2%), subacute occlusion 2 (2.2%), trunk dissection 1 (1.1%), pseudoaneurism 1 (1.1%). No deaths during angioplasty; during evolution, there were two deaths (2.1%). Twelve patients underwent myocardial revascularization surgery (MRS), while 53 underwent clinical treatment, with 11 deaths (20.7%). Global lethality was 9.5%, considering the three types of treatment.</p>
      <p><bold>CONCLUSIONS:</bold> Patients were suitable for reperfusion, but one third of them did not have the procedure. Two deaths during evolution. The most predominant treatment was CTA, with low morbidity. Low global lethality. </p>
      <p><bold>Key words:</bold> Myocardial infarction / mortality; thrombolytic therapy; health profile; evidence &#150; based medicine; lethality.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>The cardiovascular diseases (CVD) constitute an important cause of mortality worldwide<sup>1</sup> and the projection for the year 2020 is that 40% of the deaths will be related to CVD. In this context, the acute myocardial infarction (AMI) will be the main isolated cause<sup>2</sup>. In the United States, the acute coronary syndrome (ACS) affects 1.3 million individuals, being 25% men and 38% women who die every year due to AMI<sup>3</sup>. In the case of patients with AMI and ST-segment (STS) elevation, mortality remains high, despite the many therapeutic advances<sup>4</sup>. </p>
      <p>Despite these facts, our knowledge about the prevalence of risk factors in several populations is still small and almost always based on data supplied by studies carried in populations that are completely different from ours, in order to establish policies for the control of cardiovascular disease. Very few studies carried out in Brazil have investigated the characteristics of patients and hospital practices and even less often, their outcome. However, considering that ACS is the main cause of death and one of the most important reasons for hospitalization, it becomes fundamental for the public health system to obtain data on who is hospitalized (age, gender and socioeconomic data), as well as the forms of treatment, in-hospital evolution and outcomes, among other information related to these patients. </p>
      <p>In the town of Campos dos Goytacazes, state of Rio de Janeiro, for instance, where the present study was carried out, there are no available data about this area, which has now been supplied by this research. In fact, an almost complete lack of knowledge about the profile of the local population is observed and the ascertaining of these factors can help us to apply more individualized and effective therapeutic measures, leading to a better prognosis and the possibility to guide the healthcare managers into establishing health policies that are more adequate for this specific patient population. </p>
      <p> The addition of all these factors was the motivation for this investigation in our town, with the objective of delineating the epidemiological profile of a cohort of patients with a diagnosis of AMI and STS elevation at hospital discharge, aiming at identifying, within an established set of risk factors, elements capable of discriminating which of them present a higher risk of unfavorable evolution. </p>
      <p>
        <bold>Methods</bold>
      </p>
      <p>A cohort, observational, prospective and analytical study, involving knowledge from the areas of clinical epidemiology, molecular biology and genetics, was carried out in the town of Campos dos Goytacazes, in the northern part of the state of Rio de Janeiro, Brazil. Demographic data in 2005 recorded a local population of 406,985 individuals (male sex: 196,711; female sex: 210,274), with high urban concentration (364,177 individuals), compared to the rural zone (42,808 individuals) and comprising 112,037 families, of which 32,258 (28.8%) had a monthly income of up to five minimum wages. In the health area, the outpatient clinic and city hospital network had 82 Basic Health Units (BHU), distributed throughout the town and its 14 districts, whereas the hospital network had 1,682 beds, distributed throughout the 10 hospitals, being two public ones, three philanthropic ones and five private ones. </p>
      <p>Of these institutions, three had a structured system for the diagnosis of CVD, with Hemodynamics, Interventionist Cardiology and Cardiovascular Surgery Services, which was reduced to only two at the end of the research. Only one of the hospitals had Nuclear Medicine resources. According to the data from the State Health Secretary, in 2005 there were 1,898 deaths due to several causes among men and 1,430 among women; the number of deaths due to CVD among men was 430 (22.65%) and 428 among women (29.93%). </p>
      <p>Initially, all ten hospitals participated in the study: <italic>Hospital Escola &#193;lvaro Alvim (AA), Hospital da Beneficencia Portuguesa de Campos (BP), Hospital Ferreira Machado (FM), Hospital dos Plantadores de Cana (HP), Hospital Prontoc&#225;rdio (PC), Hospital Geral Dr. Beda (DB), Cl&#237;nica Centrocor (CC), Hospital Geral de Guarus (HG), Hospital Pro-Clinicas (PL) and Hospital da Santa Casa de Misericordia de Campos (SC). After twelve months, due to several reasons, the patients started to be included exclusively at Hospital Escola &#193;lvaro Alvim,</italic> which became the control center of the research. </p>
      <p>A total of 500 consecutive patients were included in the study, with a diagnosis of acute coronary syndrome (ACS) in its several presentation forms, thus constituting a record of this pathology in the town of Campos. Regarding the study, however, we used only the information concerning the general population of 351 patients with ACS and the specific data of 158 patients with AMI and STS elevation. </p>
      <p>The short-term study was carried out from August 2004 and December 2006, with an assessment during the hospitalization phase in the hospitals that participated in the study. </p>
      <p>&#149; Inclusion <italic>criteria: </italic>patients older than 20 years, of both sexes, with ACS, with or without STS elevation; patients who had the first acute coronary event within 72 hours after symptom onset or those who had previous coronary artery disease (CAD). </p>
      <p>&#149; <italic>Exclusion criteria: </italic>terminal neoplasic diseases, polytraumatism, dementia, post- or perioperative infarction (not myocardial revascularization surgeries). </p>
      <p>&#149; <italic>Diagnosis of acute myocardial infarction with STS elevation: </italic>was considered when the patients presented alteration in factors of myocardial necrosis: increase, followed by gradual decrease in CK-MB or total CK, exceeding twice the upper normal range in at least one measurement within 48 hours of the acute picture onset, or three times the upper normal range in patients submitted to angioplasty in the last 48 hours, associated to electrocardiographic alterations compatible with subepicardial injury &#150; new (or presumably new) J-point elevation in the ST segment, in two or more contiguous derivations <underline>&gt;</underline> 0.2 mV at V1, V2 and V3 and <underline>&gt;</underline> 0.1 mV in other derivations &#150; or acute block, or presumably acute, of the left bundle branch. </p>
      <p>In the beginning of the study, there was a physician in charge of patient inclusion in every hospital, who was made aware every time there was a hospitalization due to a diagnosis of ACS. The patients were treated by the Emergency Unit Teams of the hospitals, which prioritized the diagnosis and the patients' clinical control. As soon as possible, the respective researcher-physician contacted the patients and their families and obtained the informed consent from them; subsequently, the patient's initial data was collected as well as blood samples, including blood samples for DNA extraction and storage for future analyses of genetic polymorphisms related to cardiovascular diseases. </p>
      <p>The included patients were followed regarding their clinical evolution and the clinical and surgical therapies adopted during the hospitalization period, including the complications and clinical outcomes up to the hospital discharge or death. This limitation in the follow-up period of the sample population, i.e., between the hospital admission and discharge, prevented the assessment of the mid- and long-term procedures and outcomes.</p>
      <p>There was no interference or control by the study researchers on the type of treatment prescribed for each patient, or regarding the routines established by the several participating hospitals, except concerning some measurements, previously established in the research and approved in meetings with the professionals in charge of the hospitals. Therefore, the medications and the procedures used in these hospitals were the ones that were routinely used, determined by the assistant physicians and the use of experimental medications or techniques was not part of the research. </p>
      <p>
        <bold>Statistical analysis</bold>
      </p>
      <p>The STATA program, version 9.1, was used to build the database and perform the statistical analysis. </p>
      <p>The Student's <italic>t </italic>test was used in the following situation: mean of two dependent variables, if the continuous variable had a normal distribution or more than 50 observations. </p>
      <p> If the dependent variable were non-normal and the sample sizes were small (less than 50 observations), the Wilcoxon test was applied when the independent variable presented two categories, or the Krus-Wallis test, when the independent variable presented more than 2 categories. In cases of a nominal dependent variable and a categorical independent variable, the Chi-square test was used to verify the association between the two categorical variables. If at least 80% of the expected frequencies exceeded five and all the expected frequencies exceeded one, Fisher's test was used: if the expected frequencies were less than 5 and the number of observations, less than 30. In case of an ordinal independent variable, the Wilcoxon's test was used, as previously described. </p>
      <p>The files used for recording the patients' data, the results of blood tests and the intra-hospital evolution are attached to the original research project. </p>
      <p> The present research, the result of a partnership with the Universidade Federal Fluminense, was approved by the Ethics Committee in Research of the School of Medicine of Campos/Hospital Escola &#193;lvaro Alvim, from Funda&#231;&#227;o Benedito Pereira Nunes.</p>
      <p>The free and informed consent form was signed by all patients, after reading it, according to the guidelines for ethical procedures in genetic research, with emphasis on the population and individual consent, published in 2000 by the Massachusetts Medical Society, based on the Icelandic experience with <italic>de Code genetics</italic> when creating the Iceland Medical Assistance Database (IHD).</p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>Of the 158 patients with AMI and STS elevation, age varied from 22 to 89 years, with a mean of 60.8 years. Of the sample, 65.8% were males, with low level of schooling; 54.4% had less than four years of schooling and only 10.1% had finished College or University. Most of the patients were Catholics (76.5%), used the Public Health System (72.8%) and had a family income of up 5 minimum wages (65.4%), whereas only 14.8% of them earned more than 10 minimum wages. </p>
      <p>
        <bold>Cardiovascular risk factors</bold>
      </p>
      <p>There was a high prevalence of the main risk factors, except smoking. Diabetes mellitus was found in 24% of the patients, hypercholesterolemia in 35%, family history of coronariopathy in 52.7%, previous coronary artery disease in 15.4% and smoking in 23.4% (<xref ref-type="table" rid="tab01-body3">Table 1</xref>).</p>
      <table-wrap id="tab01-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0464-00009-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>The time between the onset of the clinical picture and hospital arrival was &lt; 3 hours for 67.7% of the patients and only 8.4% arrived at the Emergency Hospital 12 hours after the first symptoms. As for the Killip classification, 78.7% were Grade I at the hospital admission (<xref ref-type="table" rid="tab01-body3">Table 1</xref>). </p>
      <p>
        <bold>Coronary angiography study</bold>
      </p>
      <p>This study was carried out in 148 patients (93.7%), sometime during the hospitalization. Lesions &gt; 70% that affected 264 arterial sites were observed, with a predominance of the anterior descending artery, which was the most often affected one, either alone or in association with other arteries. This artery was also the main responsible for the AMI pictures (57.4%), followed by the right coronary artery (33.8%) and circumflex artery (7.5%). Two trunk lesions (1.4%) were observed, with no responsibility for the acute picture and it was not possible to determine the artery responsible for the aforementioned picture in two patients (1.4%). </p>
      <p>At the moment of the coronary angiography study, the coronary arterial flow was observed in the responsible artery: TIMI 0 in 55 patients (59.1%) and TIMI III in 30 patients (32.6%). In 107 patients (70.5%), the left ventricle ejection fraction, measured by the ventriculography performed during the coronary angiography or, in the absence of the latter, through the echocardiography, was &gt; 55% (<xref ref-type="table" rid="tab02-body3">Table 2</xref>).</p>
      <table-wrap id="tab02-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0464-00009-gt02-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Medication use</bold>
      </p>
      <p>A low use of the main medications was observed in the studied population, at the hospital admission as well as at the hospital discharge. At the admission, aspirin, as the basic medication for the treatment of these patients, had been used by only 26.2% of them; betablockers by 14%; statins by 9%; and ACE inhibitors by 29.9% of them. The combined use of aspirin, betablockers and statins was used by only 4.5% of the patients. At hospital discharge, aspirin was prescribed to 96.8% of the patients; betablockers to 65.8%; statins to 86.1%; ACE inhibitors to 76% and the association of aspirin, betablocker and statins to only 57% of them (<xref ref-type="fig" rid="fig01-body3">Figure 1</xref>).</p>
      <fig id="fig01-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0464-00009-gf01-en.jpg"/></fig>
      <p>The initial treatment (<xref ref-type="fig" rid="fig02-body3">Figure 2</xref>) carried out in 50 patients (32%) was venous thrombolysis and 10 of them (20%), with no recanalization criteria, were referred for rescue angioplasty. The time between the arrival at the hospital and the start of the venous thrombolysis varied from 15 to 360 minutes, with a mean of 89 minutes and 53.1% of the patients started the thrombolytic therapy within the first 60 minutes. A total of 41 patients underwent primary angioplasty (26%) and in about 40% of them, the procedures were carried out within a door-to-balloon time &lt; 90 minutes.</p>
      <fig id="fig02-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0464-00009-gf02-en.jpg"/></fig>
      <p>Of these 41 patients, 4 developed precordial pain and signs of ischemia and were submitted to angioplasty after 12 hours. The clinical treatment was maintained for most of the patients (42%), although they arrived at the Emergency Hospital in time for some type of reperfusion to be performed. No surgical treatment was carried out as the initial conduct. </p>
      <p>As for the final treatment, during the in-hospital phase, 42 patients were later submitted to coronary angioplasty to treat residual lesions or lesions in other arteries that were not responsible for the acute picture, although they had great functional importance. The myocardial revascularization surgery (MRS) was indicated in 18 patients, of which 12 were carried out, with a total of 31 revascularized arteries (2.6 arteries per patient), with two deaths occurring in the immediate postoperative period, being one of them due to encephalic vascular accident and another to renal failure, in a patient already undergoing dialysis. The others (42%) maintained the clinical evolution, with a record of 11 deaths (21.2%) (<xref ref-type="fig" rid="fig03-body3">Figure 3</xref>).</p>
      <fig id="fig03-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0464-00009-gf03-en.jpg"/></fig>
      <p>A total of 93 coronary angioplasties were performed, comprehending 139 lesions (1.5 lesions per patient), with the implantation of 121 stents, of which 7 were pharmacological ones (1.3 stents per patient). The use of the intra-aortic balloon was very low, as it was used in only six patients (3.8%); the same occurred with the use of glycoprotein IIb/IIIa inhibitors, indicated for only 10 (6.3%) patients (<xref ref-type="table" rid="tab03-body3">Table 3</xref>).</p>
      <table-wrap id="tab03-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0464-00009-gt03-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>The angioplasty was unsuccessful in 4 patients (4.3%), two patients (2.2%) presented subacute occlusions, two (2.2%) presented important bleeding at the puncture site, one patient (1.1%) had a LCA dissection and one patient (1.1%) had a pseudoaneurism. There were no deaths during the procedures. However, two deaths (2.2%) occurred during the in-hospital evolution: one due to possible cardiac rupture on the third day of evolution after a successful rescue TCA and another, a triarterial patient, whose angiography was unsuccessful and developed severe ventricular dysfunction and arrhythmia (<xref ref-type="table" rid="tab04-body3">Table 4</xref>).</p>
      <table-wrap id="tab04-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0464-00009-gt04-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>The general mortality was 9.5%, considering the following treatments: clinical, coronary angiography in its different forms and surgical (<xref ref-type="fig" rid="fig04-body3">Figure 4</xref>).</p>
      <fig id="fig04-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0464-00009-gf04-en.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>The studied population was elderly; however, it included a reasonable number of patients younger than 50 years. Regarding the patients' socioeconomic and cultural data, we observed that the family income was similar to that of the general town population and that 65.4% of the families lived with a maximum income of 5 minimum wages. There was a high prevalence of patients with low level of schooling and approximately 55% of them had finished up to the 4<sup>th</sup> grade at Elementary School, whereas only 10% of them had finished College or University, factors that have been emphasized in recent publications<sup>5</sup>.</p>
      <p> The prevalence of the main risk factors was high, except for smoking, which can be explained by the large number of non-smoking women and ex-smokers among the older patients. When comparing the previous history of coronary disease among the groups of patients of our own material &#150; AMI with STS elevation <italic>vs</italic>. unstable angina <italic>vs</italic>. AMI without STS elevation &#150; we observed that a history of previous CAD was less prevalent in the first group, with AMI being the first manifestation of the coronary disease. </p>
      <p>Considering the record of the high prevalence of the main risk factors in the present study, there was low previous use of medications and the patients were insufficiently treated, in view of the fact that only 4.5% of them used the three basic associated medications, although these drugs are available in all the pharmacies of the hospital network. These patients were also inadequately medicated at the hospital discharge, when only 57% of them were instructed to use the association of aspirin, betablockers and statins. </p>
      <p>There was a high prevalence of coronary angiography studies (93.7%), perhaps due to the relative difficulty in performing non-invasive assessments for patient stratification, data compatible with those obtained by de Santos et al<sup>6</sup> that performed coronary angiography studies in 92.3% of the patients admitted to hospital with AMI and STS elevation. With the exception of the electrocardiogram, which was carried out in all patients from our study, mostly non-serial, the other assessments such as echocardiogram and myocardial scintigraphy were less used than expected. </p>
      <p>There was also a higher availability of the service of hemodynamics during the 24-hour day period and most of these procedures were performed in reference hospitals where the patients were referred to, with a previous indication for coronary angiography study. </p>
      <p>Most of the patients arrived at the hospital in time for the mechanical or chemical reperfusion procedure, which, however, was not performed in approximately 35% of them, with much lower rates than the expected ones.</p>
      <p>When performed, the treatment with streptokinase (SK) was the most predominant one, followed by primary TCA. The most often used final treatment was the TCA in its different forms (primary, rescue and elective), which was carried out in 59% of the patients, followed by the clinical treatment, carried out in 33% of the patients, and finally, the surgical treatment, in 8% of them. The mortality rates were low for TCA and high for the clinical and surgical treatments; however, this was a small-sized sample, of which patients presented higher comorbidities. </p>
      <p>Regarding the type of reperfusion treatment adopted, we observed that around 40% of the patients submitted to the primary angioplasty had a door-to-balloon time of up to 90 minutes, which is considered good; and even better, if we take into account the fact that these procedures were mostly carried out in patients treated at general hospitals and referred to a reference hospital, thus including the delay time during the patient's transportation to the reference hospital<sup>7</sup>. </p>
      <p>It is noteworthy the fact that only 10% of the patients arrived at the Emergency Hospital 12 hours after the symptom onset. We also observed that the type of treatment received presented variations according to the day of week<sup>8</sup> or the Unit teams on duty. Another important fact was that, in some occasions, there were no beds available at the Coronary Units of the town hospitals, even in those with a 24-hour Service of Hemodynamics, which prevented the adequate treatment of some of the patients. </p>
      <p>Regarding the use of stents, the conventional type was the predominant one, whereas the pharmacological type was used in only 7 patients, as there are no data in the literature to confirm its benefits on the late evolution of these patients, although it can reduce the number of re-hospitalizations<sup>9</sup>. In total, 139 lesions were treated, in 93 patients (1.5 lesions per patient) and 1.3 stents were used per patient, a number that is very similar to the data published by the National Center of Cardiovascular Interventions<sup>10</sup>.</p>
      <p>Most of the times, only the responsible artery was treated and no stents were used in 18 lesions. The mortality among patients submitted to TCA was around 2.2%, a percentage that is considered low when compared to that of the clinical and surgical treatments; however, the patients submitted to surgical treatment, with a mortality of 16.7%, presented a higher number of comorbidities. </p>
      <p>Additionally, this was a very small sample, from which one cannot draw conclusions. As for the clinical treatment, which also presented a high mortality (11/53 =21.2%), it included the group of more severe patients, with ventricular dysfunctions, cardiogenic shock, diffuse multiarterial lesions and severe mitral dysfunctions. We believe that a more invasive approach of this subgroup could have contributed to a better final outcome<sup>11</sup>.</p>
      <p>The low rate of reperfusion treatment observed in the present study, although reported in several other studies, is not justified in a mid-size town, as in the case of Campos de Goytacazes, which has ten hospitals located downtown, in addition to more than one hundred Basic Health Units distributed along the suburbs, as well as transportation and communication services, roads that are reasonably kept and no major traffic problems, which enables the population to reach the major hospitals within 60 minutes, thus decreasing the door-to-balloon time. In fact, our patients, as a general rule, arrived in time for reperfusion, but did not receive the treatment, which reinforces the need for cardiac emergency service optimization, so that this population can be treated more adequately and thus, contribute to decrease morbidity and also mortality, which presents high rates not only at the hospital phase, but also in the evolution phase, after hospital discharge<sup>12</sup>. </p>
      <p>We conclude that the mortality of the AMI with STS elevation can be reduced; however, for this objective to be attained, it is necessary to have strategies that are effective in reducing the treatment and reperfusion time, and that the latter &#150; either chemical or mechanical &#150; is actually made available for all patients with AMI<sup>13</sup>.</p>
      <p>Additionally, it is important to make an adequate clinical support available for all these patients, not only related to the associated medications, but also regarding the procedures that can improve their evolution. In fact, all these procedures have been well established, although they are many times not performed due to the lack of well-trained medical teams and in enough number to attend to the increasing necessity in the cardiology emergency services of the hospitals throughout the country. </p>
      <p>
        <bold>Limitations</bold>
      </p>
      <p>The present study presents limitations due to the fact that the sample, although representative of a population of a mid-sized city, was small and had a limited follow-up period. </p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>There were no external funding sources for this study.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This article is part of the thesis of Master submitted by Jamil da Silva Soares, from Universidade Federal Fluminense &#150; Hospital Escola Alvaro Alvim.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
