<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">Y7MQfjwb9jtsPcCJsYbm7tk</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00006</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2009000600006</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(09)09200606</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2009000600006</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Dislipidemia em escolares na rede privada de Bel&#233;m</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Ribas</surname>
            <given-names>Simone Augusta</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Silva</surname>
            <given-names>Luiz Carlos Santana da</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Bel&#233;m</named-content>
          <named-content content-type="state"/>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade Federal do Par&#225;</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Departamento de Fisiologia </institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>06</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
      <volume>92</volume>
      <issue>6</issue>
      <fpage>446</fpage>
      <lpage>451</lpage>
      <history>
        <date date-type="accepted">
          <day>10</day>
          <month>06</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>06</day>
          <month>06</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>25</day>
          <month>02</month>
          <year>2008</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: Atualmente, a dislipidemia infanto-juvenil associada a outros agravos n&#227;o transmiss&#237;veis como diabete, hipertens&#227;o e obesidade representam um grave problema de sa&#250;de p&#250;blica no Brasil. OBJETIVO: Investigar a preval&#234;ncia de dislipidemia em crian&#231;as e adolescentes da rede particular de ensino na cidade de Bel&#233;m. M&#201;TODOS: Estudo transversal e prospectivo, no qual foram avaliados 437 escolares pareados por sexo. A faixa et&#225;ria foi delimitada entre 6 a 19 anos, estratificada em quatro subgrupos (6 a 9 anos; 10 a 12 anos; 13 a 15 anos e 16 a 19 anos). Para obten&#231;&#227;o das vari&#225;veis antropom&#233;tricas foram mensurados peso e estatura, para o c&#225;lculo do &#237;ndice de massa corporal; e pregas cut&#226;neas para o c&#225;lculo do percentual de gordura. O perfil lipoprot&#233;ico s&#233;rico foi obtido atrav&#233;s da dosagem do colesterol total, triglicer&#237;deo, LDL-colesterol e o HDL-colesterol ap&#243;s 12 horas de jejum, determinado por m&#233;todos enzim&#225;ticos. RESULTADOS: Do total de escolares analisados 126 (28,8%) apresentaram excesso de peso e 158 (36,2%) &#237;ndice de adiposidade elevado. As crian&#231;as (33,6%) apresentaram maior preval&#234;ncia de obesidade quando comparadas com os adolescentes (10,1%) (p&lt;0,001). Em rela&#231;&#227;o &#224;s caracter&#237;sticas bioqu&#237;micas constatou-se que 214 (49%) apresentaram alguma altera&#231;&#227;o no perfil lip&#237;dico e que as crian&#231;as e os adolescentes da faixa de 10 a 15 anos foram os grupos et&#225;rios que apresentaram maiores taxas de dislipidemia (34,6 e 25,5 %), respectivamente. CONCLUS&#195;O: Esses achados demonstram a import&#226;ncia de se diagnosticar precocemente o poss&#237;vel perfil lip&#237;dico, principalmente se este j&#225; apresentar associa&#231;&#227;o com outro fator de risco como a obesidade.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Dislipidemias</kwd>
        <kwd>estudantes</kwd>
        <kwd>adolescente</kwd>
        <kwd>sa&#250;de p&#250;blica</kwd>
        <kwd>doen&#231;as cardiovasculares Bel&#233;m (PA)-Brasil</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>17</day>
        <month>07</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>ARTIGO ORIGINAL </p>
    <p> DISLIPIDEMIAS</p>
    <p>Dislipidemia em escolares na rede privada de Bel&#233;m</p>
    <p>
      <bold>Simone Augusta Ribas; Luiz Carlos Santana da Silva</bold>
    </p>
    <p>Departamento de Fisiologia da Universidade Federal do Par&#225;, Bel&#233;m, PA - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="end">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO: </bold>Atualmente, a dislipidemia infanto-juvenil associada a outros agravos n&#227;o transmiss&#237;veis como diabete, hipertens&#227;o e obesidade representam um grave problema de sa&#250;de p&#250;blica no Brasil. </p>
    <p><bold>OBJETIVO: </bold>Investigar a preval&#234;ncia de dislipidemia em crian&#231;as e adolescentes da rede particular de ensino na cidade de Bel&#233;m. </p>
    <p><bold>M&#201;TODOS: </bold>Estudo transversal e prospectivo, no qual foram avaliados 437 escolares pareados por sexo. A faixa et&#225;ria foi delimitada entre 6 a 19 anos, estratificada em quatro subgrupos (6 a 9 anos; 10 a 12 anos; 13 a 15 anos e 16 a 19 anos). Para obten&#231;&#227;o das vari&#225;veis antropom&#233;tricas foram mensurados peso e estatura, para o c&#225;lculo do &#237;ndice de massa corporal; e pregas cut&#226;neas para o c&#225;lculo do percentual de gordura. O perfil lipoprot&#233;ico s&#233;rico foi obtido atrav&#233;s da dosagem do colesterol total, triglicer&#237;deo, LDL-colesterol e o HDL-colesterol ap&#243;s 12 horas de jejum, determinado por m&#233;todos enzim&#225;ticos. </p>
    <p><bold>RESULTADOS:</bold> Do total de escolares analisados 126 (28,8%) apresentaram excesso de peso e 158 (36,2%) &#237;ndice de adiposidade elevado. As crian&#231;as (33,6%) apresentaram maior preval&#234;ncia de obesidade quando comparadas com os adolescentes (10,1%) (p&lt;0,001). Em rela&#231;&#227;o &#224;s caracter&#237;sticas bioqu&#237;micas constatou-se que 214 (49%) apresentaram alguma altera&#231;&#227;o no perfil lip&#237;dico e que as crian&#231;as e os adolescentes da faixa de 10 a 15 anos foram os grupos et&#225;rios que apresentaram maiores taxas de dislipidemia (34,6 e 25,5 %), respectivamente. </p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O:</bold> Esses achados demonstram a import&#226;ncia de se diagnosticar precocemente o poss&#237;vel perfil lip&#237;dico, principalmente se este j&#225; apresentar associa&#231;&#227;o com outro fator de risco como a obesidade. </p>
    <p><bold>Palavras-chave: </bold>Dislipidemias, estudantes, adolescente, sa&#250;de p&#250;blica, doen&#231;as cardiovasculares Bel&#233;m (PA)-Brasil.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>As doen&#231;as cardiovasculares (DCV) representam a principal causa de &#243;bito nos pa&#237;ses industrializados, sendo a ateroesclerose coronariana a mais evidenciada nas fases iniciais da adolesc&#234;ncia<sup>1</sup>. Nos &#250;ltimos 40 anos, um grande n&#250;mero de evid&#234;ncias epidemiol&#243;gicas demonstrou, de forma conclusiva, que a hipercolesterolemia, em particular o aumento dos n&#237;veis s&#233;ricos de LDL-c, &#233; preditora direta da doen&#231;a a&#243;rtica e por isso &#233; o principal alvo de interven&#231;&#227;o, de acordo com as diretrizes do Programa Nacional de Educa&#231;&#227;o sobre o Colesterol<sup>2,3</sup>. </p>
    <p>Dados recentes mostraram que cerca de 17% dos americanos apresentam n&#237;veis de colesterol igual ou acima de 240 mg/dl e atribuem &#224; hipercolesterolemia o maior fator de risco para o desenvolvimento das doen&#231;as card&#237;acas<sup>4</sup>. No Brasil, as dislipidemias associadas com outros agravos n&#227;o transmiss&#237;veis como diabete, hipertens&#227;o e obesidade representam tamb&#233;m, atualmente, um grave problema de sa&#250;de p&#250;blica al&#233;m de serem a principal causa de gastos em assist&#234;ncia m&#233;dica pelo Sistema &#218;nico de Sa&#250;de<sup>5</sup>. Na regi&#227;o Norte, mas especificamente, no munic&#237;pio de Bel&#233;m, as DCV foram respons&#225;veis por 26% dos &#243;bitos em 2004, sendo que 4% destes atingiram indiv&#237;duos com menos de 20 anos de idade<sup>6</sup>.</p>
    <p>Este assunto se torna mais preocupante quando se tem conhecimento de que a preval&#234;ncia de dislipidemia e a obesidade v&#234;m crescendo nesta &#250;ltima d&#233;cada, devido &#224; falta da pr&#225;tica de exerc&#237;cios f&#237;sicos regulares, o consumo de uma alimenta&#231;&#227;o rica em gordura saturada e pobre em fibras<sup>7. </sup>Segundo os dados da Pesquisa de Or&#231;amentos Familiares (POF) de 2002-2003, a regi&#227;o Norte apresentou uma maior aquisi&#231;&#227;o de carne bovina, cereais, ra&#237;zes, tub&#233;rculos e oleaginosos e uma menor de frutas, verduras e legumes e derivados quando comparada com outras regi&#245;es do pa&#237;s<sup>8</sup>. </p>
    <p>Embora, v&#225;rios estudos j&#225; tenham demonstrado que a g&#234;nese da aterosclerose pode ter in&#237;cio na inf&#226;ncia<sup>9-12</sup>, ainda existe uma escassez de trabalhos que investiguem altera&#231;&#245;es do perfil lip&#237;dico envolvendo crian&#231;as e adolescentes. Desta forma, este estudo tem como objetivo investigar a preval&#234;ncia de dislipidemia em crian&#231;as e adolescentes da rede particular de ensino na cidade de Bel&#233;m.</p>
    <p>
      <bold>M&#233;todos</bold>
    </p>
    <p>Foram sujeitos desta pesquisa transversal, descritiva e prospectiva crian&#231;as e adolescentes, de ambos os sexos matriculadas em institui&#231;&#245;es do ensino fundamental e m&#233;dio da rede privada do Munic&#237;pio de Bel&#233;m/Par&#225;. A faixa et&#225;ria foi delimitada entre 6 e 19 anos e foi estratificada em quatro subgrupos (6 a 9 anos; 10 a 12 anos; 13 a 15 anos e 16 a 19 anos). O crit&#233;rio de exclus&#227;o foi baseado na pr&#233;-exist&#234;ncia de patologias card&#237;acas ou metab&#243;licas associadas &#224; dislipidemia (hipercolesterolemia familiar) e &#224; obesidade (defici&#234;ncia cong&#234;nita de leptina, s&#237;ndrome de Down, s&#237;ndrome de Prader-Willi) ou qualquer desordem end&#243;crina (hipotireoidismo, s&#237;ndrome de Cushing). Tamb&#233;m foram exclu&#237;dos da pesquisa gestantes e pacientes com uso de hipolipemiantes. Toda estas informa&#231;&#245;es foram obtidas atrav&#233;s de um question&#225;rio fornecido previamente &#224; institui&#231;&#227;o sorteada e distribu&#237;da aos pais ou respons&#225;veis que participaram deste estudo. A escolha das escolas foi feita de forma probabil&#237;stica aleat&#243;ria (sorteio) sem reposi&#231;&#227;o e de forma estratificada por regi&#227;o administrativa do munic&#237;pio nos locais que apresentaram n&#250;mero de escolas suficiente para esta t&#233;cnica, totalizando 14 escolas (12%) das 78 cadastradas no ano de 2004 no Instituto Nacional de Estudos e Pesquisas Educacionais An&#237;sio Teixeira, &#243;rg&#227;o vinculado ao Minist&#233;rio da Educa&#231;&#227;o. O n&#250;mero de escolas e de alunos por institui&#231;&#227;o foi obtido pelo Censo Escolar 2004, fornecido pela Secretaria Estadual de Educa&#231;&#227;o do Estado do Par&#225;, que estabeleceu um n&#250;mero total de 43.060 matr&#237;culas no Ensino Fundamental e M&#233;dio da rede particular. A sele&#231;&#227;o aleat&#243;ria dos 437 alunos contou com aux&#237;lio da dire&#231;&#227;o de cada escola, que forneceu as turmas que poderiam atender o crit&#233;rio de estratifica&#231;&#227;o por grupo et&#225;rio e sexo solicitado para pesquisa, evitando subgrupos com tamanho amostral inferior a cinquenta indiv&#237;duos para an&#225;lise estat&#237;stica.</p>
    <p>O c&#225;lculo da amostra levou em considera&#231;&#227;o a preval&#234;ncia dentre as vari&#225;veis escolhidas para o estudo de 13% para dislipidemia<sup>13</sup>, n&#237;vel de confian&#231;a 95% e erro de 3%. Ap&#243;s a aprova&#231;&#227;o pelo Comit&#234; de &#233;tica do Hospital Universit&#225;rio Barros Barreto, a autoriza&#231;&#227;o da Secretaria de Educa&#231;&#227;o do Estado do Par&#225; (SEDUC) e a assinatura do termo de Consentimento Livre e Esclarecido pelos pais ou respons&#225;veis dos escolares foi realizada a coleta de dados no per&#237;odo de maio a novembro de 2005. O question&#225;rio composto por dados pessoais, cl&#237;nicos e s&#243;cio-econ&#244;micos do entrevistado foi enviado para os pais dentro de uma circular junto com o Termo de Consentimento Livre e Esclarecido para ser preenchido em casa, e s&#243; participaram da pesquisa aqueles que foram devolvidos completamente preenchidos e com Termo de Consentimento Livre e Esclarecido devidamente assinado. </p>
    <p>
      <bold>Antropometria</bold>
    </p>
    <p>Foram obtidos para registro: peso (kg), altura (cm), mensura&#231;&#245;es de pregas cut&#226;neas triciptal (PCT) e escapular (PCS) (mm) e per&#237;metro do bra&#231;o (cm). Para efetuar a medida da massa corporal utilizou-se uma balan&#231;a digital eletr&#244;nica com capacidade de at&#233; 150 kg, com precis&#227;o de 50g, marca Plenna<sup>&#174;</sup>. A balan&#231;a foi colocada em superf&#237;cie plana; o avaliador se posicionou em p&#233;, de frente para a escala de medida, em seguida o avaliado, descal&#231;o, com roupas leves e em jejum de 12 horas subiu na plataforma, posicionando-se de costas para a escala da balan&#231;a, no centro da plataforma. As mensura&#231;&#245;es foram realizadas em duplicata, utilizando-se, depois, a m&#233;dia dos valores obtidos, com o objetivo de minimizar poss&#237;veis erros de medi&#231;&#227;o. A estatura foi medida com aux&#237;lio de uma fita m&#233;trica inextens&#237;vel de 1,5m fixada perpendicularmente em uma parede plana, ap&#243;s 1m do ch&#227;o, sem rodap&#233;, no p&#225;tio da escola, onde foi instalada a balan&#231;a, e tamb&#233;m foram coletadas as medidas das dobras cut&#226;neas e dos per&#237;metros. Para a medi&#231;&#227;o da massa e estatura, seguiu-se o protocolo de Marins e Giannichi<sup>14</sup>. </p>
    <p>Foram denominadas crian&#231;as para a classifica&#231;&#227;o do estado nutricional, escolares menores de 10 anos e adolescentes escolares maiores de 10 anos, seguindo o crit&#233;rio do Minist&#233;rio da Sa&#250;de<sup>15</sup>. O &#205;ndice de Massa Corporal (IMC) para idade dos participantes seguiu o padr&#227;o de refer&#234;ncia dos gr&#225;ficos de crescimento do <italic>National Center for Health Statistics</italic> (NCHS) com associa&#231;&#227;o com a <italic>National Center for Disease Prevention and Health Promotion</italic><sup>16</sup> (CDC), 2001. Os pontos de corte adotados seguiram as recomenda&#231;&#245;es da WHO (1995). Os valores obtidos de IMC foram interpretados em valores de Z Score para a realiza&#231;&#227;o dos testes estat&#237;sticos. Os pontos de corte adotados para avalia&#231;&#227;o do estado nutricional: baixo peso: abaixo de &#150;1Z (&lt; percentil 10); eutrofia: entre &#150;1 e 1Z (entre o percentil 10 e 84); sobrepeso: entre 1 e 2Z (entre o percentil 85 e 95); obesidade: acima de 2Z (&gt;percentil 95) da mediana de refer&#234;ncia.</p>
    <p>Para determina&#231;&#227;o do percentual de gordura corporal e perif&#233;rica atrav&#233;s da mensura&#231;&#227;o das pregas (PCT e PCE) foi seguido o protocolo de Fran&#231;a e V&#237;volo<sup>17</sup>. Para o c&#225;lculo do percentual de gordura utilizou-se a equa&#231;&#227;o desenvolvida por Slaughter e cols.<sup>18</sup>. O &#237;ndice de adiposidade corporal foi obtido levando em considera&#231;&#227;o a classifica&#231;&#227;o proposta por Lohman<sup>19</sup>. </p>
    <p>
      <bold>Perfil lip&#237;dico</bold>
    </p>
    <p>O perfil lipoproteico s&#233;rico foi determinado ap&#243;s 12 horas de jejum. Foi colhido uma amostra de 10 ml de sangue, obtida da veia esquerda antecubital usando os tubos de ensaio espec&#237;ficos para a coleta. As amostras foram processadas e o soro analisado em equipamento semi automatizado (Espectrofot&#244;metro SP 2000 UV). A an&#225;lise foi realizada no Laborat&#243;rio de An&#225;lises Cl&#237;nicas (LAC) localizado no Instituto de Ci&#234;ncias Biol&#243;gicas da Universidade Federal do Par&#225; &#150; UFPA. O colesterol total sangu&#237;neo, os triglicer&#237;deos e o HDL-colesterol foram determinados por m&#233;todos enzim&#225;ticos utilizando os reagentes da LABTEST. O LDL-colesterol foi calculado usando a equa&#231;&#227;o de Friedewald e cols.<sup>20</sup> recomendada pela <italic>American Academy of Pediatrics</italic><sup>21</sup>: LDL-colesterol = colesterol total - (HDL-colesterol + triglicer&#237;deo/5). Os limites de corte utilizados para a avalia&#231;&#227;o dos limites s&#233;ricos do colesterol total (CT), triglicer&#237;deo (TG) e HDL-colesterol (HDL-C) obedeceram os valores determinados pela III Diretrizes Brasileiras sobre Dislipidemias e Diretriz de Preven&#231;&#227;o da Aterosclerose da Sociedade Brasileira de Cardiologia<sup>22</sup>.</p>
    <p>
      <bold>An&#225;lise estat&#237;stica</bold>
    </p>
    <p>As vari&#225;veis cont&#237;nuas foram apresentadas como m&#233;dias e desvio padr&#227;o, em porcentagens. Para a compara&#231;&#227;o entre m&#233;dias foi utilizado o teste ANOVA, considerado significante estatisticamente se &lt;0,05. A descri&#231;&#227;o das vari&#225;veis foi feita com os softwares EPI-INFO 6,04B e Microsoft Excel<sup>&#174;</sup> 2002. Determinaram-se as associa&#231;&#245;es entre o colesterol total e vari&#225;veis previamente determinadas por modelo te&#243;rico usando o teste &#967;2 com n&#237;vel de signific&#226;ncia (&#945;) de 5%. </p>
    <p>Para aplica&#231;&#227;o dos testes estat&#237;sticos foi utilizado o programa SPSS&#174; v.13.0, Chicago, EUA.</p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>Das 437 crian&#231;as e adolescentes participantes, 25,2% tinham idade entre 6 e 9 anos, 25,8% entre 10 e 12 anos, 26,2% entre 13 e 15 anos e 22,8% entre 16 e 19 anos. Quanto ao sexo, a amostra foi dividida de forma equitativa: 219 eram do sexo masculino e 218 do sexo feminino.</p>
    <p>Em rela&#231;&#227;o &#224;s caracter&#237;sticas antropom&#233;tricas dos escolares avaliados, embora tenha sido observado que uma grande parte dos escolares do sexo feminino apresentou valores m&#233;dios superiores em compara&#231;&#227;o com os do sexo masculino (<xref ref-type="table" rid="tab01">Tabela 1</xref>), apenas as m&#233;dias do percentual de gordura e estatura dos adolescentes apresentaram diferen&#231;a significativa entre os sexos (p&lt;0,001). A classifica&#231;&#227;o do estado nutricional revelou que 126 (28,8%) apresentaram excesso de peso e 158 (36,2%), percentual de gordura elevado. Quanto &#224; an&#225;lise por grupo et&#225;rio, as crian&#231;as (33,6%) apresentaram maior preval&#234;ncia de obesidade quando comparado com os adolescentes (10,1%) (p&lt;0,001). </p>
    <table-wrap id="tab01">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0446-00006-gt01.jpg"/></table-wrap>
    <p>Em rela&#231;&#227;o &#224;s caracter&#237;sticas bioqu&#237;micas os valores m&#233;dios obtidos do perfil lip&#237;dico, de acordo com o sexo e faixa et&#225;ria, s&#227;o mostrados na <xref ref-type="table" rid="tab01">Tabela 1</xref>. Quanto &#224; preval&#234;ncia de dislipid&#234;micos, foi observado que os escolares do sexo feminino apresentaram maior tend&#234;ncia para o perfil lip&#237;dico alterado, embora a diferen&#231;a tenha sido s&#243; estat&#237;stica em rela&#231;&#227;o &#224; concentra&#231;&#227;o da lipoprote&#237;na LDL (<xref ref-type="table" rid="tab02">Tabela 2</xref>). Constatou-se que do total da amostra, 214 (49%) apresentaram alguma altera&#231;&#227;o no perfil lip&#237;dico. Tamb&#233;m foi observado que a lipoprote&#237;na HDL foi o componente lip&#237;dico que apresentou os maiores valores percentuais de altera&#231;&#227;o, independente do sexo (<xref ref-type="table" rid="tab02">Tabela 2</xref>). </p>
    <table-wrap id="tab02">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0446-00006-gt02.jpg"/></table-wrap>
    <p>Quanto &#224; faixa et&#225;ria, verificou-se que a porcentagem de escolares dislipid&#234;micos decresceu &#224; medida que aumentou a idade, demonstrando em dados percentuais que as crian&#231;as (&lt; 10 anos) foram mais predispostas a desenvolver dislipidemia do que os adolescentes (&gt;10 anos) (<xref ref-type="fig" rid="grf01">Gr&#225;fico 1</xref>). </p>
    <fig id="grf01">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0446-00006-gf01.jpg"/></fig>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Nos &#250;ltimos anos, foi registrado importante aumento da taxa de escolariza&#231;&#227;o para o ensino fundamental alcan&#231;ando cerca de 97,2% da popula&#231;&#227;o brasileira. Com isso, o espa&#231;o escolar tornou-se local privilegiado, fact&#237;vel e oportuno para a obten&#231;&#227;o de informa&#231;&#245;es representativas locais sobre sa&#250;de e nutri&#231;&#227;o, pouco dispon&#237;veis para crian&#231;as maiores de cinco anos e adolescentes, at&#233; ent&#227;o. A pesquisa representa uma importante contribui&#231;&#227;o de dados para Regi&#227;o Norte, principalmente em raz&#227;o da escassez, na literatura, de trabalhos que investiguem o perfil lip&#237;dico nesta regi&#227;o do pa&#237;s.</p>
    <p>Quanto aos valores m&#233;dios obtidos do perfil lip&#237;dico dos escolares analisados (CT - 142,8 mg/dl, LDL - 83,6 mg/dl, HDL - 41,8 mg/dl e TG - 86,7mg/dl), estes encontram-se abaixo dos apresentados em outros estudos no Brasil<sup>23-26</sup>, exceto os apresentados nos estudos de Grilo e cols.<sup>9</sup> e Romaldini e cols.<sup>12</sup> em que os TG mostraram-se com valores m&#233;dios inferiores ao do presente estudo .</p>
    <p>Os percentuais de n&#237;veis s&#233;ricos de colesterol total acima de 170 mg/dl e do LDL-c acima de 130 mg/dl encontrados no estudo &#150; 21,1 % e 18,6 %, respectivamente &#150; foram superiores aos encontrados h&#225; 6 anos nesta mesma regi&#227;o, quando dos 650 adolescentes pesquisados, 71 (10,9%) possu&#237;am colesterol acima de 170 mg/dl, e 579 (89,1%), abaixo desta refer&#234;ncia<sup>13</sup>. A porcentagem expressiva de dislipidemia (48,5 %) encontrada foi superior &#224; preval&#234;ncia de 38,4% achada em um outro estudo realizado com crian&#231;as e adolescentes que j&#225; apresentavam hist&#243;ria familiar de doen&#231;a arterial coronariana prematura<sup>12</sup>.</p>
    <p>O HDL-colesterol, lipoprote&#237;na que atua como fator protetor contra doen&#231;as cardiovasculares, foi o componente lip&#237;dico que apresentou o maior percentual de altera&#231;&#227;o do perfil lip&#237;dico, embora as m&#233;dias dos n&#237;veis s&#233;ricos de HDL encontrados neste trabalho fossem inferiores &#224; encontrada em outros estudos<sup>10-11</sup>.</p>
    <p>Segundo Brotons e cols.<sup>27</sup> os n&#237;veis s&#233;ricos de lip&#237;deos e lipoprote&#237;nas sofrem varia&#231;&#245;es importantes durante a inf&#226;ncia e adolesc&#234;ncia, relatando que, em m&#233;dia, as meninas apresentam n&#237;veis superiores de colesterol total, HDL colesterol e LDL colesterol em compara&#231;&#227;o com os meninos, atribuindo &#224; menarca fator desencadeante deste fen&#244;meno na adolesc&#234;ncia. Por&#233;m outros estudos epidemiol&#243;gicos sobre distribui&#231;&#227;o de lip&#237;deos em crian&#231;as e adolescentes mostraram que n&#237;veis elevados de lipoprote&#237;nas e lip&#237;deos no g&#234;nero feminino, independem da idade ou da etnia<sup>28-29</sup>. No estudo, o perfil lip&#237;dico, embora tenha observado uma tend&#234;ncia das meninas apresentarem maiores valores m&#233;dios do perfil lip&#237;dico em compara&#231;&#227;o com os meninos, esta diferen&#231;a n&#227;o foi significativa. </p>
    <p>Quanto &#224; faixa et&#225;ria, resultados mostraram que o n&#250;mero de escolares dislipid&#234;micos decresceu &#224; medida que se aumentou a idade. A realiza&#231;&#227;o deste trabalho numa ampla faixa et&#225;ria (6 a 19 anos) permitiu identificar qual ou quais faixas et&#225;rias poderiam ser mais propensas a apresentar dislipidemia, atenuando a obten&#231;&#227;o de resultados que n&#227;o refletissem a realidade da regi&#227;o. Os resultados mostraram que as crian&#231;as e os adolescentes da faixa de 10 a 15 anos s&#227;o grupos et&#225;rios que merecem destaque na investiga&#231;&#227;o de outros fatores de risco, visto que estes grupos apresentaram maiores taxas de dislipidemia (34,6 e 25,5 %), respectivamente.</p>
    <p>Na literatura s&#227;o encontrados poucos estudos comparativos sobre perfil lip&#237;dico estratificado por faixa et&#225;ria, a maioria deles &#233; delimitada apenas a uma faixa et&#225;ria. Contudo, no estudo de Giuliano e cols.<sup>11</sup>, tamb&#233;m foi demonstrado que a maioria das m&#233;dias dos componentes do perfil lip&#237;dico (CT, HDL e TG) apresentados pelos escolares de Florian&#243;polis decresceu com o aumento da idade e que os escolares de 7 a 10 anos foram os que apresentaram maiores m&#233;dias de n&#237;veis lipid&#234;micos.</p>
    <p>Alguns estudos e as III Diretrizes Brasileiras de Dislipidemias e Preven&#231;&#227;o da Aterosclerose<sup>25</sup> relatam a correla&#231;&#227;o entre colesterol sangu&#237;neo elevado e incid&#234;ncia de doen&#231;as cardiovasculares, revelando que o risco aumenta quando o colesterol &#233; maior que 200 mg/100ml. Entretanto, a partir dezembro de 2005, a Sociedade Brasileira de Cardiologia atrav&#233;s da I Diretriz de Preven&#231;&#227;o de Aterosclerose na Inf&#226;ncia e na Adolesc&#234;ncia j&#225; recomenda aconselhamento diet&#233;tico a partir de 150 mg de colesterol/100 ml de sangue e supervis&#227;o rotineira a partir de 170 mg de colesterol/100 ml de sangue para preven&#231;&#227;o de doen&#231;as cardiovasculares<sup>22</sup>.</p>
    <p>Outro fator importante a ser considerado &#233; que os escolares que apresentaram maior percentual de altera&#231;&#227;o do perfil lip&#237;dico foram tamb&#233;m os que apresentaram IMC acima do percentil 85, assim como o &#237;ndice de adiposidade elevada. As crian&#231;as foram o principal alvo para fatores de risco para doen&#231;a cardiovascular sendo a faixa et&#225;ria que apresentou maiores percentuais de altera&#231;&#227;o de peso e perfil lip&#237;dico em compara&#231;&#227;o com escolares acima de 10 anos.</p>
    <p>Nesta casu&#237;stica tamb&#233;m foi observado que a preval&#234;ncia de excesso de peso decresceu &#224; medida que ocorreu um aumento da faixa et&#225;ria (<xref ref-type="table" rid="tab01">Tabela 1</xref>). Este &#233; um fen&#244;meno esperado, pois se sabe que, em crian&#231;as, um moderado excesso de peso poder&#225; ser compensado pelo futuro crescimento. Outro fator que deve ser considerado concerne no fato de que os adolescentes, atualmente, est&#227;o cada vez mais preocupados em manter a boa forma, levando um n&#250;mero crescente de indiv&#237;duos nesta faixa et&#225;ria a praticarem a atividade f&#237;sica de forma espont&#226;nea<sup>26</sup>.</p>
    <p>Lobstein e cols.<sup>30</sup> relataram a import&#226;ncia do controle de peso durante a inf&#226;ncia e adolesc&#234;ncia, uma vez que a obesidade, al&#233;m de ser um fator de risco independente para o desenvolvimento da aterosclerose, pode estar associada a uma s&#233;rie de outros fatores de risco, como hipertens&#227;o arterial, diabete melito tipo 2 e dislipidemia.</p>
    <p>A associa&#231;&#227;o entre massa corporal e dislipidemia tem m&#250;ltiplas causas metab&#243;licas: resist&#234;ncia &#224; insulina, hiperinsulinemia, hiperglicemia e aumento da prote&#237;na transportadora de &#233;steres de colesterol secretada pelos adip&#243;citos, entre outros<sup>31</sup>. Tanto o controle do peso corporal como tamb&#233;m o da gordura localizada parece ser uma medida eficaz no controle da dislipidemia, com diminui&#231;&#227;o de LDL-C e aumento de HDL-C, principalmente em meninas<sup>32</sup>.</p>
    <p>Para finalizar, pode se afirmar que &#233; necess&#225;rio que a preven&#231;&#227;o da doen&#231;a ateroescler&#243;tica seja iniciada na inf&#226;ncia, e a equipe de sa&#250;de deve estar atenta para identificar e intervir precocemente nos seus fatores de risco, a fim de que sejam adotados programas preventivos, que incluam o est&#237;mulo &#224; ado&#231;&#227;o de h&#225;bitos alimentares adequados e estilo de vida saud&#225;vel.</p>
    <p>
      <bold>Agradecimentos</bold>
    </p>
    <p>Ao CNPq (Conselho Nacional de Pesquisas) em conjunto com o Minist&#233;rio da Sa&#250;de pelo custeio para a realiza&#231;&#227;o deste projeto atrav&#233;s do Edital CT-Sa&#250;de/MCT/MS/CNPq n 030/2004 e &#224; dire&#231;&#227;o das redes de ensino e aos escolares que participa&#231;&#227;o nesta investiga&#231;&#227;o.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo foi financiado pelo CNPq em conjunto com o Minist&#233;rio da Sa&#250;de.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>Este artigo &#233; parte de tese de mestrado de Simone Augusta Ribas pela Universidade Federal do Par&#225;.</p>
    <p>
      <fn id="end" fn-type="corresp">
        <label>
          <bold>Correspond&#234;ncia:</bold>
        </label>
        <p> Simone Augusta Ribas </p>
        <p> Divis&#227;o de Nutri&#231;&#227;o do Hospital Universit&#225;rio Pedro Ernesto </p>
        <p> Av. 28 de setembro, 77 - Vila Isabel </p>
        <p> Rio de Janeiro, RJ - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="ribasnut@yahoo.com.br">ribasnut@yahoo.com.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 25/02/2008; revisado recebido em 06/06/2008; aceito em 10/06/2008.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Bao W, Srinivasan SR, Valdez R, Greenlund    KJ, Wattigney WA, Berenson GS. Longitudinal changes in cardiovascular risk from    childhood to young adulthood in offspring of parents with coronary heart disease.    The Bogalusa Heart Study. JAMA. 1997; 278: 1749-54.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Longitudinal changes in cardiovascular risk from childhood to young adulthood in offspring of parents with coronary heart disease. The Bogalusa Heart Study</article-title>
          <source>JAMA</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>1749</fpage>
          <lpage>54</lpage>
          <volume>278</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bao</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Srinivasan</surname>
              <given-names>SR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Valdez</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Greenlund</surname>
              <given-names>KJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wattigney</surname>
              <given-names>WA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Berenson</surname>
              <given-names>GS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. National Cholesterol Education Program. Expert    panel on blood cholesterol levels in children and adolescents. Pediatrics. 1992;    89 (3 Suppl): 525-84.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Expert panel on blood cholesterol levels in children and adolescents</article-title>
          <source>Pediatrics</source>
          <date>
            <year>1992</year>
          </date>
          <fpage>525</fpage>
          <lpage>84</lpage>
          <volume>89</volume>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. National Cholesterol Education Program (NCEP).    Expert Panel on Detection, Evaluation, and Treatment of High Blood Cholesterol    in Adults. Summary of the Third Report (Adult Treatment Panel III). JAMA. 2001;    269: 3015-23.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Expert Panel on Detection, Evaluation, and Treatment of High Blood Cholesterol in Adults. Summary of the Third Report (Adult Treatment Panel III)</article-title>
          <source>JAMA</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>3015</fpage>
          <lpage>23</lpage>
          <volume>269</volume>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <label>4</label>
        <mixed-citation>4. National Center for Health Statistics. Health, United States, 2005, with Chartbook on the Health of Americans.Hyattsville, Maryland: 2004. [Accessed 2007 Dec 10]. Available from: <ext-link ext-link-type="uri" xlink:href="http://www.cdc.gov/nchs/hus.htm">htpp://www.cdc.gov/nchs/hus.htm</ext-link>.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Health, United States, 2005, with Chartbook on the Health of Americans</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Buss PM. Assist&#234;ncia hospitalar no Brasil    (1984-1991): uma an&#225;lise preliminar baseada no Sistema de Informa&#231;&#227;o    Hospitalar do SUS. Inf Epidemiol SUS. 1993; 2: 5-44.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Assist&#234;ncia hospitalar no Brasil (1984-1991): uma an&#225;lise preliminar baseada no Sistema de Informa&#231;&#227;o Hospitalar do SUS</article-title>
          <source>Inf Epidemiol SUS</source>
          <date>
            <year>1993</year>
          </date>
          <fpage>5</fpage>
          <lpage>44</lpage>
          <volume>2</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Buss</surname>
              <given-names>PM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <label>6</label>
        <mixed-citation>6. Brasil. Minist&#233;rio da Sa&#250;de. Caderno de Informa&#231;&#245;es de Sa&#250;de &#8211; Mortalidade. Bel&#233;m, PA, 2004.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Caderno de Informa&#231;&#245;es de Sa&#250;de - Mortalidade</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <label>7</label>
        <mixed-citation>7. Brasil. Minist&#233;rio da Sa&#250;de. Secretaria de Aten&#231;&#227;o &#224; Sa&#250;de. Departamento de Aten&#231;&#227;o B&#225;sica. Bras&#237;lia; 2006.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Secretaria de Aten&#231;&#227;o &#224; Sa&#250;de. Departamento de Aten&#231;&#227;o B&#225;sica</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <label>8</label>
        <mixed-citation>8. Instituto Brasileiro de Geografia e Estat&#237;stica. An&#225;lise da disponibilidade domiciliar de alimentos e do estado nutricional no Brasil: pesquisa de or&#231;amentos familiares 2002-2003. Rio de Janeiro; 2004.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>An&#225;lise da disponibilidade domiciliar de alimentos e do estado nutricional no Brasil: pesquisa de or&#231;amentos familiares 2002-2003</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Grillo LP, Crispim SP, Siebert AN, Andrade    ATW, Rossi A, Campos IC. Perfil lip&#237;dico e obesidade em escolares de    baixa renda. Rev Bras Epidemiol. 2005; 8 (supl 1): 75-81.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Perfil lip&#237;dico e obesidade em escolares de baixa renda</article-title>
          <source>Rev Bras Epidemiol</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>75</fpage>
          <lpage>81</lpage>
          <volume>8</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Grillo</surname>
              <given-names>LP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Crispim</surname>
              <given-names>SP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Siebert</surname>
              <given-names>AN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Andrade</surname>
              <given-names>ATW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rossi</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Campos</surname>
              <given-names>IC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Gerber ZRS, Zielinsky P. Fatores de risco    de aterosclerose na inf&#226;ncia: um estudo epidemiol&#243;gico. Arq Bras    Cardiol. 1997; 69: 231-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Fatores de risco de aterosclerose na inf&#226;ncia: um estudo epidemiol&#243;gico</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>231</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <volume>69</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Gerber</surname>
              <given-names>ZRS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zielinsky</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Giuliano ICB, Coutinho MSSA, de Freitas SFT,    Pires MMS, Zunino JN, Ribeiro RQC. L&#237;pides s&#233;ricos em crian&#231;as    e adolescentes de Florian&#243;polis, SC: estudo Floripa saud&#225;vel 2040.    Arq Bras Cardiol. 2005; 85 (2): 85-91.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>L&#237;pides s&#233;ricos em crian&#231;as e adolescentes de Florian&#243;polis, SC: estudo Floripa saud&#225;vel 2040</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>85</fpage>
          <lpage>91</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>85</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Giuliano</surname>
              <given-names>ICB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Coutinho</surname>
              <given-names>MSSA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>de Freitas</surname>
              <given-names>SFT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pires</surname>
              <given-names>MMS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zunino</surname>
              <given-names>JN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ribeiro</surname>
              <given-names>RQC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Romaldini CC, Issler H, Cardoso AL, Diament    J, Forti N. Risk factors for atherosclerosis in children and adolescents with    family history of premature coronary artery disease. J Pediatr. 2004; 80 (2):    135-40.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Risk factors for atherosclerosis in children and adolescents with family history of premature coronary artery disease</article-title>
          <source>J Pediatr</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>135</fpage>
          <lpage>40</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>80</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Romaldini</surname>
              <given-names>CC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Issler</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cardoso</surname>
              <given-names>AL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Diament</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Forti</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Rego SS. Preval&#234;ncia de hipercolesterolemia    em adolescentes [disserta&#231;&#227;o]. S&#227;o Paulo: Universidade    Federal de S&#227;o Paulo; 1999.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="thesis">
          <source>Preval&#234;ncia de hipercolesterolemia em adolescentes</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Rego</surname>
              <given-names>SS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Marins JCB, Giannichi RS. Avalia&#231;&#227;o    e prescri&#231;&#227;o da atividade f&#237;sica. Rio de Janeiro: Shape;    1996.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Avalia&#231;&#227;o e prescri&#231;&#227;o da atividade f&#237;sica</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Marins</surname>
              <given-names>JCB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Giannichi</surname>
              <given-names>RS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <label>15</label>
        <mixed-citation>15. Brasil. Minist&#233;rio da Sa&#250;de. Vigil&#226;ncia alimentar e nutricional-SISVAN: orienta&#231;&#245;es b&#225;sicas para coleta, processamento, an&#225;lise de dados e informa&#231;&#245;es em servi&#231;os de sa&#250;de. Bras&#237;lia; 2004.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Vigil&#226;ncia alimentar e nutricional-SISVAN: orienta&#231;&#245;es b&#225;sicas para coleta, processamento, an&#225;lise de dados e informa&#231;&#245;es em servi&#231;os de sa&#250;de</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <label>16</label>
        <mixed-citation>16. CDC table for calculated body mass index values for selected heights and weights for ages 2 to 20 years. Developed by the National Center for Health Statistics in collaboration with the National Center for Chronic Disease Prevention and Health Promotion; 2000. Publicado em maio de 2002, modificado 20/04/2001. [Accessed 2006 Feb 10]. Available from <ext-link ext-link-type="uri" xlink:href="http://www.cdc.gov/growthcharts">http://www.cdc.gov/growthcharts</ext-link>.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>CDC table for calculated body mass index values for selected heights and weights for ages 2 to 20 years. Developed by the National Center for Health Statistics in collaboration with the National Center for Chronic Disease Prevention and Health Promotion; 2000</source>
          <date>
            <year>2002</year>
            <month>05</month>
          </date>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Fran&#231;a NM, Vivolo MA. Avalia&#231;&#227;o    antropom&#233;trica. In: Matsudo, VRK. (ed). Testes em ci&#234;ncias do esporte.    S&#227;o Paulo: Burti; 1998. p. 9-31.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Testes em ci&#234;ncias do esporte</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>9</fpage>
          <lpage>31</lpage>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Fran&#231;a</surname>
              <given-names>NM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Vivolo</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Matsudo</surname>
              <given-names>VRK</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. Slaughter MH, Lohman TG, Boileau RA, Horswill    CA, Stillman RJ, Van Loan MD, et al. Skinfold equations for estimation of body    fatness in children and youth. Hum Biol. 1988; 60: 709-23.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Skinfold equations for estimation of body fatness in children and youth</article-title>
          <source>Hum Biol</source>
          <date>
            <year>1988</year>
          </date>
          <fpage>709</fpage>
          <lpage>23</lpage>
          <volume>60</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Slaughter</surname>
              <given-names>MH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lohman</surname>
              <given-names>TG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Boileau</surname>
              <given-names>RA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Horswill</surname>
              <given-names>CA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Stillman</surname>
              <given-names>RJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Van Loan</surname>
              <given-names>MD</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19. Lohman TG. Exercise training and body composition    in childhood. Can J Sport Sci. 1992; 17: 284-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Exercise training and body composition in childhood</article-title>
          <source>Can J Sport Sci</source>
          <date>
            <year>1992</year>
          </date>
          <fpage>284</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <volume>17</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lohman</surname>
              <given-names>TG</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B20">
        <mixed-citation>20. Friedewald WT, Levy RI, Fredrickson DS. Estimation    of the low density lipoprotein in plasma without use of the preparative ultracentrifuge.    Clin Chem. 1972; 18: 499-502.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Estimation of the low density lipoprotein in plasma without use of the preparative ultracentrifuge</article-title>
          <source>Clin Chem</source>
          <date>
            <year>1972</year>
          </date>
          <fpage>499</fpage>
          <lpage>502</lpage>
          <volume>18</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Friedewald</surname>
              <given-names>WT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Levy</surname>
              <given-names>RI</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fredrickson</surname>
              <given-names>DS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B21">
        <mixed-citation>21. American Academy of Pediatrics. National    Cholesterol Education Program: Report of the Expert Panel on blood cholesterol    levels in children and adolescents. Pediatrics. 1992; 89: 525-84.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>National Cholesterol Education Program: Report of the Expert Panel on blood cholesterol levels in children and adolescents</article-title>
          <source>Pediatrics</source>
          <date>
            <year>1992</year>
          </date>
          <fpage>525</fpage>
          <lpage>84</lpage>
          <volume>89</volume>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B22">
        <mixed-citation>22. Sociedade Brasileira de Cardiologia. I Diretriz    de preven&#231;&#227;o da aterosclerose na inf&#226;ncia e na adolesc&#234;ncia.    Arq Bras Cardiol. 2005; 85 (supl 6): 3-36.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>I Diretriz de preven&#231;&#227;o da aterosclerose na inf&#226;ncia e na adolesc&#234;ncia</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>3</fpage>
          <lpage>36</lpage>
          <volume>85</volume>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B23">
        <mixed-citation>23. Moura EC, Castro CM, Mellin AS, Figueiredo    DB. Perfil lip&#237;dico em escolares de Campinas (SP), Brasil. Rev Sa&#250;de    P&#250;blica. 2000; 34: 499-505.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Perfil lip&#237;dico em escolares de Campinas (SP), Brasil</article-title>
          <source>Rev Sa&#250;de P&#250;blica</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>499</fpage>
          <lpage>505</lpage>
          <volume>34</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Moura</surname>
              <given-names>EC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Castro</surname>
              <given-names>CM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mellin</surname>
              <given-names>AS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Figueiredo</surname>
              <given-names>DB</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B24">
        <mixed-citation>24. Sichieri R, Veiga GV, Teixeira MH. Consumo    de gordura e hipercolesterolemia em uma amostra probabil&#237;stica de estudantes    de Niter&#243;i (RJ). Arq Bras Endocrinol Metab. 2007; 51 (supl 1): 65-71.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Consumo de gordura e hipercolesterolemia em uma amostra probabil&#237;stica de estudantes de Niter&#243;i (RJ)</article-title>
          <source>Arq Bras Endocrinol Metab</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>65</fpage>
          <lpage>71</lpage>
          <volume>51</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Sichieri</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Veiga</surname>
              <given-names>GV</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Teixeira</surname>
              <given-names>MH</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B25">
        <mixed-citation>25. Sociedade Brasileira de Cardiologia. III    Diretrizes brasileiras de dislipidemias e Diretriz de preven&#231;&#227;o    da aterosclerose. Arq Bras Cardiol. 2001; 67 (supl. 3): 1-48.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>III Diretrizes brasileiras de dislipidemias e Diretriz de preven&#231;&#227;o da aterosclerose</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>1</fpage>
          <lpage>48</lpage>
          <volume>67</volume>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B26">
        <mixed-citation>26. Maldonado GR. A educa&#231;&#227;o f&#237;sica    e o adolescente: a imagem corporal e a est&#233;tica da transforma&#231;&#227;o    na m&#237;dia impressa. Revista Mackenzie de Educa&#231;&#227;o F&#237;sica    e Esporte. 2006; 5 (supl 1): 59-76.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>A educa&#231;&#227;o f&#237;sica e o adolescente: a imagem corporal e a est&#233;tica da transforma&#231;&#227;o na m&#237;dia impressa</article-title>
          <source>Revista Mackenzie de Educa&#231;&#227;o F&#237;sica e Esporte</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>59</fpage>
          <lpage>76</lpage>
          <volume>5</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Maldonado</surname>
              <given-names>GR</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B27">
        <mixed-citation>27. Brotons C, Ribera A, Perich RM, Abrodos D,    Magana P, Pablo S, et al. Worldwide distribution of blood lipids and lipoproteins    in childhood and adolescence: a review study. Atherosclerosis. 1998; 139: 1-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Worldwide distribution of blood lipids and lipoproteins in childhood and adolescence: a review study</article-title>
          <source>Atherosclerosis</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>1</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>139</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Brotons</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ribera</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Perich</surname>
              <given-names>RM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Abrodos</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Magana</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pablo</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B28">
        <mixed-citation>28. Morrison JA, James FW, Sprecher DL, Khoury    PR, Daniels SR. Sex and race differences in cardiovascular disease risk factor    changes in schoolchildren,1975-1990: the Princeton School Study. Am J Public    Health. 1999; 89: 1708-14.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Sex and race differences in cardiovascular disease risk factor changes in schoolchildren,1975-1990: the Princeton School Study</article-title>
          <source>Am J Public Health</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>1708</fpage>
          <lpage>14</lpage>
          <volume>89</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Morrison</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>James</surname>
              <given-names>FW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sprecher</surname>
              <given-names>DL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Khoury</surname>
              <given-names>PR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Daniels</surname>
              <given-names>SR</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B29">
        <mixed-citation>29. Pietro Albino L, Arroyo Diez J, Vadillo Machota    JM, Mateos Montero C, Gal&#225;n Rebollo A. Preval&#234;ncia de hiperlipidemia    en nin&#245;s y adolescente de la Provincia de Carceres. Rev Esp Salud Publica.    1998; 72: 343-55.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Preval&#234;ncia de hiperlipidemia en nin&#245;s y adolescente de la Provincia de Carceres</article-title>
          <source>Rev Esp Salud Publica</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>343</fpage>
          <lpage>55</lpage>
          <volume>72</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Pietro Albino</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Arroyo Diez</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Vadillo Machota</surname>
              <given-names>JM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mateos Montero</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gal&#225;n Rebollo</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B30">
        <mixed-citation>30. Lobstein T, Baur L, Uauy R, IASO International    obesity Task Force. Obesity in children and young people: a crisis in public    health. Obes Rev. 2004; 5 (Suppl 1): 4-104.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Obesity in children and young people: a crisis in public health</article-title>
          <source>Obes Rev</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>4</fpage>
          <lpage>104</lpage>
          <volume>5</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lobstein</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Baur</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Uauy</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B31">
        <mixed-citation>31. Asayama K, Hayashibe H, Dobashi K, Uchida    N, Nakane T, Kodera K, et al. Increased serum cholesteryl ester transfer protein    in obese children. Obes Res. 2002; 10: 439-46.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Increased serum cholesteryl ester transfer protein in obese children</article-title>
          <source>Obes Res</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>439</fpage>
          <lpage>46</lpage>
          <volume>10</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Asayama</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hayashibe</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dobashi</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Uchida</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nakane</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kodera</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B32">
        <mixed-citation>32. Srinivasan SR, Myers L, Berenson GS. Distribution    and correlates of non-high density lipoprotein cholesterol in children: the    Bogalusa Heart Study. Pediatrics. 2002; 110: e29.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Distribution and correlates of non-high density lipoprotein cholesterol in children: the Bogalusa Heart Study</article-title>
          <source>Pediatrics</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>e29</fpage>
          <volume>110</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Srinivasan</surname>
              <given-names>SR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Myers</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Berenson</surname>
              <given-names>GS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Dyslipidemia in schoolchildren from private schools in Bel&#233;m</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: Currently, childhood dyslipidemia, associated to other non-transmissible diseases such as diabetes, hypertension and obesity, represent a significant public health problem in Brazil. OBJECTIVE: To investigate the prevalence of dyslipidemia in children and adolescents from private schools in the city of Belem, state of Para, Brazil. METHODS: Transversal and prospective study that assessed 437 schoolchildren, paired by sex. The age range was established between 6 and 19 years of age and stratified in four subgroups (6 to 9 years; 10 to 12 years; 13 to 15 years and 16 to 19 years). To obtain the anthropometric variables, weight and height were measured for the calculation of the body mass index and skin folds were measured for the calculation of body fat percentage. The serum lipoprotein profile was obtained through the measurement of total cholesterol, triglycerides, LDL-cholesterol and HDL-cholesterol after a 12-hour fasting period, by enzymatic methods. RESULTS: Of the total number of schoolchildren analyzed, 126 (28.8%) were overweight and 158 (36.2%) presented a high adiposity index. The children (33.6%) presented a higher prevalence of obesity when compared to the adolescents (10.1%; p &lt; 0.001). Regarding the biochemical characteristics, it was observed that 214 (41%) presented some alteration in the lipid profile and that children and adolescents in the age range of 10 to 15 years were the age groups that presented the highest rates of dyslipidemia (34.6% and 25.5%), respectively. CONCLUSION: These findings demonstrate the importance of establishing an early diagnosis of the lipid profile, mainly if it is already associated to another risk factor, such as obesity.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Dyslipidemias</kwd>
        <kwd>students</kwd>
        <kwd>adolescent</kwd>
        <kwd>public health</kwd>
        <kwd>cardiovascular diseases</kwd>
        <kwd>Bel&#233;m (PA)-Brazil</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ORIGINAL ARTICLE</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="tx-body2">
          <label>
            <bold>Dyslipidemia in schoolchildren from private schools in Bel&#233;m</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Simone Augusta Ribas; Luiz Carlos Santana da Silva</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p> Departamento de Fisiologia da Universidade Federal do Par&#225;, Bel&#233;m, PA - Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>SUMMARY</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND:</bold> Currently, childhood dyslipidemia, associated to other non-transmissible diseases such as diabetes, hypertension and obesity, represent a significant public health problem in Brazil.</p>
      <p><bold>OBJECTIVE:</bold> To investigate the prevalence of dyslipidemia in children and adolescents from private schools in the city of Belem, state of Para, Brazil.</p>
      <p><bold>METHODS:</bold> Transversal and prospective study that assessed 437 schoolchildren, paired by sex. The age range was established between 6 and 19 years of age and stratified in four subgroups (6 to 9 years; 10 to 12 years; 13 to 15 years and 16 to 19 years). To obtain the anthropometric variables, weight and height were measured for the calculation of the body mass index and skin folds were measured for the calculation of body fat percentage. The serum lipoprotein profile was obtained through the measurement of total cholesterol, triglycerides, LDL-cholesterol and HDL-cholesterol after a 12-hour fasting period, by enzymatic methods.</p>
      <p><bold>RESULTS:</bold> Of the total number of schoolchildren analyzed, 126 (28.8%) were overweight and 158 (36.2%) presented a high adiposity index. The children (33.6%) presented a higher prevalence of obesity when compared to the adolescents (10.1%; p &lt; 0.001). Regarding the biochemical characteristics, it was observed that 214 (41%) presented some alteration in the lipid profile and that children and adolescents in the age range of 10 to 15 years were the age groups that presented the highest rates of dyslipidemia (34.6% and 25.5%), respectively.</p>
      <p><bold>CONCLUSION:</bold> These findings demonstrate the importance of establishing an early diagnosis of the lipid profile, mainly if it is already associated to another risk factor, such as obesity.</p>
      <p><bold>Key words:</bold> Dyslipidemias; students; adolescent; public health; cardiovascular diseases; Bel&#233;m (PA)-Brazil.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>The cardiovascular diseases (CVD) represent the main cause of death in industrialized countries, with coronary atherosclerosis being the most frequently manifested in the early stages of adolescence<sup>1</sup>. In the last 40 years, a great deal of epidemiological evidence conclusively demonstrated that the hypercholesterolemia, especially the increase in serum levels of LDL-cholesterol (LDL-C), is a direct predictor of aortic disease and thus, it is the main target of intervention, according to the directives of the National Cholesterol Education Program (NCEP)<sup>2,3</sup>.</p>
      <p>Recent data have shown that approximately 17% of the North-Americans present cholesterol levels <underline>&gt;</underline> 240 mg/dl and point out that hypercholesterolemia is the most important risk factor for the development of heart diseases<sup>4</sup>. In Brazil, the dyslipidemias, when associated to other non-transmissible diseases such as diabetes, hypertension and obesity, also currently represent a significant public health problem, in addition to being the main cause of healthcare costs by the Sistema Unico de Saude - SUS (Brazilian Public Health System)<sup>5</sup>. In the north region of the country, more specifically in the city of Bel&#233;m, state of Par&#225;, Brazil, the CVD were responsible for 26% of the deaths in 2004 and 4% of these deaths were individuals younger than 20 years<sup>6</sup>.</p>
      <p>This subject becomes a concern when one learns that the prevalence of dyslipidemia and obesity has been increasing in the last decade due to the lack of the regular practice of physical exercises, a diet high in saturated fats and poor in fibers<sup>7</sup>. According to the data from the Family Budget Research (FBR) of 2002-2003, the North region presented a higher consumption of beef, cereals, roots, tubercles and oilseeds and a lower consumption of fruit, vegetables, legumes and derivatives, when compared to other regions of the country<sup>8</sup>. </p>
      <p>Although several studies have demonstrated that the genesis of atherosclerosis can start in schildhood<sup>9-12</sup>, there is still a scarcity of studies that investigate alterations of the lipid profile involving children and adolescents. Therefore, this study aims at investigating the prevalence of dyslipidemia in children and adolescents from private schools in the city of Bel&#233;m, state of Par&#225;, Brazil. </p>
      <p>
        <bold>Methods</bold>
      </p>
      <p>Children and adolescents of both sexes that studied in private Elementary, Junior High and High Schools in the city of Bel&#233;m, state of Par&#225;, Brazil, were enrolled in this transversal, descriptive and prospective study. Age range was defined between 6 and 19 years and was stratified in four subgroups (6 to 9 years; 10 to 12 years; 13 to 15 years and 16 to 19 years). </p>
      <p>The exclusion criterion was based on the pre-existence of cardiac or metabolic pathologies associated to dyslipidemia (familial hypercholesterolemia) and obesity (congenital leptin deficiency, Down's syndrome, Prader-Willi syndrome) or any endocrine disorder (hyperthyroidism, Cushing's syndrome). </p>
      <p>Pregnant adolescents and patients undergoing treatment with hypolipemiant drugs were also excluded from the study. All these data were obtained by means of a questionnaire, which was previously sent to the selected institution and distributed among the parents or tutors of the children and adolescents that participated in this study. The schools were chosen at random, by drawing lots without replacement and in a stratified form, per administrative region of the city in places that had enough schools for the technique to be used, totaling 14 schools (12%) of the 78 registered in the year 2004 at the Instituto Nacional de Estudos e Pesquisas Educacionais An&#237;sio Teixeira, an organ of the Ministry of Education. </p>
      <p>The number of schools and students per institution was obtained through the School Census of 2004, supplied by the Secretary of Education of the State of Par&#225;, which established a total number of 43,060 enrollments in private Grade, Junior High and High Schools. The random selection of 437 schoolchildren and adolescents was aided by the schools' principals, who provided the groups that could meet the age and sex stratification criterion that was required by the study, preventing the formation of subgroups with a sample size &lt; 50 individuals for statistical analysis. </p>
      <p>The sample size calculation took into account the prevalence among the variables chosen for the study of 13% for dyslipidemia<sup>13</sup>, 95% confidence level and 3% error. After the study was approved by the Ethics Committee in Research of <italic>Hospital Universitario Barros Barreto</italic> and the Secretary of Education (SEDUC) of the State of Par&#225; and after the parents or tutors of the children and adolescents signed the Free and Informed Consent Form, the data was collected from May to November, 2005. The questionnaire that consisted of personal, clinical and socioeconomic data of the interviewee, was sent to the parents together with a document that included the Free and Informed Consent Form to be filled out at home and only those individuals who returned the filled out questionnaire and Free and Informed Consent Form signed by a parent or tutor participated in the study. </p>
      <p>
        <bold>Anthropometric data</bold>
      </p>
      <p>The following data were obtained for recording: weight (Kg), height (cm), tricipital skin-fold (TSF) and scapular skin-fold (SSF) (mm) thickness and arm perimeter (cm) measurements. The measurement of the body mass was carried out in a Plenna<sup>&#174;</sup> digital scale with a capacity of 150 kg, with a 50-g precision. The scale was set on a level surface; the examiner was standing opposite to scale, whereas the individual undergoing evaluation, barefoot, wearing light clothes and on a 12-hour fast, stepped on the platform, with the back turned to the scale, with both feet in the center of the platform. The measurements were carried out in duplicate and the means of the obtained values were used, with the objective of minimizing possible measurement errors. Height was measured with the help of a 1.5-m inextensible measuring tape, which was affixed perpendicularly to a level wall, at 1 meter from the floor without a baseboard, in the schoolyard, where the scale was also set and where the measurements of the skin folds and perimeters were also obtained. For the measurement of mass and height, the protocol of Marins and Giannichi was followed<sup>14</sup>.</p>
      <p>Students younger than 10 years were denominated children and students older than 10 years of age were denominated adolescents, for the classification of the nutritional status, according to the criteria of the Ministry of Health<sup>15</sup>. The Body Mass Index (BMI) for age of the participants followed the reference pattern of the growth charts of the National Center for Health Statistics (NCHS) in association with the National Center for Disease Prevention and Health Promotion<sup>16</sup> (CDC), 2001. The adopted cutoffs followed the WHO recommendations (1995). The obtained BMI values were interpreted as Z score values for the statistical analysis. The following cutoffs were adopted for the assessment of the nutritional status: underweight: below &#150;1Z (&lt;10<sup>th</sup> percentile); eutrophy: between &#150;1 and 1Z (between 10<sup>th</sup> and 84<sup>th</sup> percentiles); overweight: between 1 and 2Z (between 85<sup>th</sup> and 95<sup>th</sup> percentiles); obesity: &gt; 2Z (&gt;95<sup>th</sup> percentile) of the reference median. </p>
      <p>To determine the percentage of body and peripheral fat through the measurement of the skin folds (TSF and SSF) the protocol by Fran&#231;a and V&#237;volo<sup>17</sup> was followed. To calculate the percentage of fat, we used the equation developed by Slaughter et al<sup>18</sup>. The body fat index was obtained taking into account the classification proposed by Lohman<sup>19</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Lipid profile</bold>
      </p>
      <p>The lipoprotein profile was determined after a 12-hour fast. A 10-ml blood sample was collected from the left antecubital vein using the specific test tubes for blood collection. The samples were processed and the serum was analyzed in a semi-automated equipment (SP 2000 UV Spectrophotometer). The analysis was carried out at the Laboratory of Clinical Analysis (LCA) located in the Biological Science Institute of the Federal University of Para &#150; UFPA. The total blood cholesterol, triglycerides and HDL-cholesterol were determined by enzymatic methods using the LABTEST reagents. The LDL-cholesterol was calculated using the equation by FRIEDWALD et al<sup>20</sup> recommended by the American Academy of Pediatrics<sup>21</sup>: LDL-cholesterol = total cholesterol - (HDL-cholesterol + triglyceride/5). The cutoffs used to assess the serum levels of total cholesterol (TC), triglycerides (TG) and HDL-cholesterol (HDL) followed the values determined by the III Brazilian Directives on Dyslipidemias and the Atherosclerosis Prevention Directive of the Brazilian Society of Cardiology<sup>22</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Statistical analysis</bold>
      </p>
      <p>The continuous variables are presented as means and standard deviations, in percentages. The ANOVA test was used to compare the means, considered statistically significant if p &lt; 0.05. The description of the variables was carried out with the EPI-INFO 6.04B and Microsoft Excel<sup>&#174;</sup> 2002 software. The associations between TC and the variables that were previously determined by a theoretical model, using the &#967;2 test with a level of significance (&#945;) of 5%, were determined. The statistical tests were carried out using the SPSS<sup>&#174;</sup> program, v.13.0, Chicago, USA.</p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>Of the 437 children and adolescents that participated in the study, 25.2% were 6 to 9 years, 25.8% were 10 to 12 years, 26.2% were 13 to 15 years and 22.8% were 16 to 19 years of age. Regarding gender, the sample was uniformly divided: 219 were males and 218 were females. </p>
      <p>Regarding the anthropometric characteristics of the assessed students, although it was observed that a large number of the female students presented higher mean values when compared to the male students (<xref ref-type="table" rid="tab01-body2">Table 1</xref>), only the means of the fat percentage and height of the adolescents showed a significant difference between the sexes (p&lt;0.001). The classification of the nutritional status showed that 126 (28.8%) were overweight and 158 (36.2%) presented a high fat percentage. As for the analysis by age group, the children (33.6%) presented a higher prevalence of obesity when compared to the adolescents (10.1%) (p&lt; 0.001).</p>
      <table-wrap id="tab01-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0446-00006-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>Regarding the biochemical characteristics, the mean values of the lipid profile, according to sex and age range, are shown in <xref ref-type="table" rid="tab01-body2">Table 1</xref>. As for the prevalence of dyslipidemic individuals, it was observed that the female students had a higher tendency to present an altered lipid profile, although the difference was only statistically significant in relation to the concentration of LDL lipoprotein (<xref ref-type="table" rid="tab02-body2">Table 2</xref>). It was verified that, of the total sample, 214 (49%) presented some alteration in the lipid profile. It was also observed that the HDL lipoprotein was the lipid component that presented the highest percentage values of alteration, regardless of sex (<xref ref-type="table" rid="tab02-body2">Table 2</xref>). As for the age range, it was verified that the percentage of dyslipidemic students decreased with age, demonstrating in percentage data that children (&lt; 10 years) were more predisposed to the development of dyslipidemia than the adolescents (&gt; 10 years) (<xref ref-type="fig" rid="cht01-body2">Chart 1</xref>). </p>
      <table-wrap id="tab02-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0446-00006-gt02-en.jpg"/></table-wrap>
      <fig id="cht01-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0446-00006-gf01-en.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>In the last years, an important increase in the degree of school attendance for Grade and Junior High School has been observed, reaching approximately 97.2% of the Brazilian population. Thus, the school environment has become a privileged, feasible and appropriate setting from which to obtain local representative information on health and nutrition, which were, to date, little available for children older than 5 years and adolescents. The present study represents an important contribution of data for the Northern region of Brazil, mainly due to the scarcity in the literature of studies that investigated the lipid profile in this region of the country. </p>
      <p>Regarding the mean values obtained from the lipid profile of the evaluated students (TC-142.8 mg/dl, LDL-83.6 mg/dl, HDL - 41.8 mg/dl and TG - 86.7mg/dl), these are below the ones presented in other studies carried out in Brazil<sup>23-26</sup>, except the ones presented by Grilo et al<sup>9</sup> and Romaldini et al<sup>12</sup>, in which TG showed lower mean values when compared to the present study.</p>
      <p>The percentages of the serum levels of TC &gt; 170 mg/dl and LDL-C &gt; 130 mg/dl observed in the study &#150; 21.1% and 18.6%, respectively &#150; were higher than those observed 6 years ago in this same region, when, of the 650 studied adolescents, 71 (10.9%) presented cholesterol levels &gt; 170 mg/dl and 579 (89.1%), presented levels below this reference value<sup>13</sup>. The significant percentage of observed dyslipidemia (48.5%) was higher than the prevalence of 38.4%, found by another study carried out with children and adolescents that already presented a family history of premature coronary artery disease<sup>12</sup>. </p>
      <p>The HDL-cholesterol, a lipoprotein that acts as a protective factor against cardiovascular diseases, was the lipid component that presented the highest percentage of alteration of the lipid profile, although the means of the serum levels of HDL found in the present study were lower than those found in other studies<sup>10-11</sup>. </p>
      <p>Brotons et al<sup>27</sup> reported that the serum levels of lipids and lipoproteins undergo important variations during childhood and adolescence, and that, on average, girls present higher levels of TC, HDL-C and LDL-C when compared to the boys, with the menarche being the triggering factor of this phenomenon in adolescence. However, other epidemiological studies on the distribution of lipids in children and adolescents showed that elevated levels of lipoproteins and lipids in the female gender do not depend on age or ethnicity<sup>28-29</sup>. In the present study, although the lipid profile showed a tendency among the girls to present higher mean values of the lipid profile when compared to the boys, this difference was not significant. </p>
      <p>As for the age range, the results showed that the number of dyslipidemic students decreased with age. The fact that the present study included students from a wide age range (6 to 19 years) allowed the identification of which age range or ranges could be more prone to present dyslipidemia, attenuating the finding of results that did not reflect the reality of the region. The results showed that the children and the adolescents aged 10 to 15 years are age ranges that deserve to be thoroughly studied regarding the investigation of other risk factors, considering that these groups presented higher levels of dyslipidemia (34.6% and 25.5%, respectively). </p>
      <p>There are few comparative studies in the literature on the lipid profile stratified by age range; most of them are limited to only one age range. However, in the study by Giuliano et al<sup>11</sup>, it was also demonstrated that most means of the lipid profile components (TC, HDL and TG), presented by the schoolchildren in the city of Florianopolis, decreased with age and that the schoolchildren aged 7 to 10 years were the ones that presented the highest means of lipidemic levels. </p>
      <p>Some studies and the III Brazilian Directives of Dyslipidemia and Atherosclerosis Prevention<sup>25</sup> report the correlation between elevated blood cholesterol and the incidence of cardiovascular diseases, demonstrating that the risk increases when the cholesterol is higher than 200 mg/100 ml. However, from December 2005 on, the Brazilian Society of Cardiology, through the I Directive of Atherosclerosis Prevention in Childhood and Adolescence, already recommended dietary counseling with cholesterol levels of 150 mg/100 ml of blood and routine supervision with cholesterol levels of 170 mg/100 ml of blood for the prevention of cardiovascular diseases<sup>22</sup>. </p>
      <p>Another important factor to be considered is that the schoolchildren that presented a higher percentage of alteration in the lipid profile were also the ones that presented BMI &gt; 85<sup>th</sup> percentile, as well as elevated fat index. The children were the main target for cardiovascular disease risk factors and were also the age range that presented the highest percentages of weight alteration and lipid profile in comparison to the schoolchildren older than 10 years. </p>
      <p>This series also showed that the prevalence of overweight decreased with age (<xref ref-type="table" rid="tab01-body2">Table 1</xref>). This is an expected phenomenon, as it is known that, in children, a moderate excess weight can be compensated by the future growth. Another factor that must be considered is the fact that, currently, the adolescents are progressively concerned with being physically fit, leading to an increasing number of individuals in this age range that spontaneously practice physical activities<sup>26</sup>. </p>
      <p>Lobstein et al<sup>30</sup> reported the importance of controlling the weight during the childhood and adolescence, as obesity, in addition to being an independent risk factor for the development of atherosclerosis, might be associated to a series of other risk factors, such as arterial hypertension, type-2 diabetes mellitus and dyslipidemia. </p>
      <p>The association between body mass and dyslipidemia has multiple metabolic causes: insulin resistance, hyperinsulinemia, hyperglycemia and increase in the cholesterol-ester transporting protein secreted by the adipocytes, among others<sup>31</sup>. Both weight control and localized fat control seem to be an effective measure in the control of dyslipidemia, with the decrease in LDL-C and increase in HDL-C levels, mainly in girls<sup>32</sup>. </p>
      <p>In conclusion, one can affirm that it is necessary to start the prevention of the atherosclerotic disease during childhood and that the healthcare team must be aware, in order to identify its risk factors and establish the necessary intervention, so that prevention programs can be implemented, which must include the stimulus to have adequate dietary habits and a healthy lifestyle.</p>
      <p>
        <bold>Acknowledgements</bold>
      </p>
      <p>To CNPq (Conselho Nacional de Pesquisas), together with the Ministry of Health, for the financial support of this project, protocol: Edital CT-Sa&#250;de/MCT/MS/CNPq, #030/2004; to the principals of the schools and the children who participated in this investigation. </p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>This study was funded by CNPq and Minist&#233;rio da Sa&#250;de.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This article is part of the thesis of master submitted by Simone Augusta Ribas, from Universidade Federal do Par&#225;.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Dislipidemia en escolares del sistema de educaci&#243;n privada de la ciudad de Bel&#233;m</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: Actualmente, la dislipidemia infanto-juvenil asociada a otros trastornos no transmisibles como diabetes, hipertensi&#243;n y obesidad representan un grave problema de salud p&#250;blica en el Brasil. OBJETIVO: Investigar la prevalencia de dislipidemia en ni&#241;os y adolescentes del sistema privado de ense&#241;anza de la ciudad de Bel&#233;m. M&#201;TODOS: Estudio transversal y prospectivo, en el que se evaluaron a 437 escolares pareados por sexo. El grupo de edad se limit&#243; entre 6 y 19 a&#241;os, estratificado en 4 subgrupos (6 a 9 a&#241;os; 10 a 12 a&#241;os; 13 a 15 a&#241;os y 16 a 19 a&#241;os). Para obtenerse las variables antropom&#233;tricas se midieron el peso y la estatura, para el c&#225;lculo del &#237;ndice de masa corporal; y pliegues cut&#225;neos para el c&#225;lculo del porcentaje de grasa. El perfil lipoproteico s&#233;rico se obtuvo por medio de dosificaci&#243;n del colesterol total, triglic&#233;rido, LDL-colesterol y el HDL-colesterol tras 12 horas de ayuno, determinado por m&#233;todos enzim&#225;ticos. RESULTADOS: Del total de escolares analizados, 126 (28,8%) presentaron exceso de peso y 158, (36,2%) &#237;ndice de adiposidad elevado. Los ni&#241;os (33,6%) presentaron mayor prevalencia de obesidad cuando comparados con los adolescentes (10,1%) (p&lt;0,001). Con relaci&#243;n a las caracter&#237;sticas bioqu&#237;micas se constat&#243; que 214 (49%) presentaron alguna alteraci&#243;n en el perfil lip&#237;dico y que los ni&#241;os y los adolescentes de edades entre 10 y 15 a&#241;os fueron los grupos de edad que presentaron mayores tasas de dislipidemia (el 34,6% y un 25,5%), respectivamente. CONCLUSI&#211;N: Esos hallazgos evidenciaron la importancia de diagnosticarse precozmente el posible perfil lip&#237;dico, principalmente si &#233;ste ya presentar asociaci&#243;n con otro factor de riesgo como la obesidad.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Dislipidemias</kwd>
        <kwd>estudiantes</kwd>
        <kwd>adolescente</kwd>
        <kwd>salud p&#250;blica</kwd>
        <kwd>enfermedades cardiovasculares Bel&#233;m (PA) - Brasil</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <p><undefined id="tx-body3"/>Dislipidemia en escolares del sistema de educaci&#243;n privada de la ciudad de Bel&#233;m</p>
      <p>
        <bold>Simone Augusta Ribas; Luiz Carlos Santana da Silva</bold>
      </p>
      <p> Departamento de Fisiologia da Universidade Federal do Par&#225;, Bel&#233;m, PA - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> Actualmente, la dislipidemia infanto-juvenil asociada a otros trastornos no transmisibles como diabetes, hipertensi&#243;n y obesidad representan un grave problema de salud p&#250;blica en el Brasil.</p>
      <p><bold>OBJETIVO:</bold> Investigar la prevalencia de dislipidemia en ni&#241;os y adolescentes del sistema privado de ense&#241;anza de la ciudad de Bel&#233;m.</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Estudio transversal y prospectivo, en el que se evaluaron a 437 escolares pareados por sexo. El grupo de edad se limit&#243; entre 6 y 19 a&#241;os, estratificado en 4 subgrupos (6 a 9 a&#241;os; 10 a 12 a&#241;os; 13 a 15 a&#241;os y 16 a 19 a&#241;os). Para obtenerse las variables antropom&#233;tricas se midieron el peso y la estatura, para el c&#225;lculo del &#237;ndice de masa corporal; y pliegues cut&#225;neos para el c&#225;lculo del porcentaje de grasa. El perfil lipoproteico s&#233;rico se obtuvo por medio de dosificaci&#243;n del colesterol total, triglic&#233;rido, LDL-colesterol y el HDL-colesterol tras 12 horas de ayuno, determinado por m&#233;todos enzim&#225;ticos.</p>
      <p><bold>RESULTADOS:</bold> Del total de escolares analizados, 126 (28,8%) presentaron exceso de peso y 158, (36,2%) &#237;ndice de adiposidad elevado. Los ni&#241;os (33,6%) presentaron mayor prevalencia de obesidad cuando comparados con los adolescentes (10,1%) (p&lt;0,001). Con relaci&#243;n a las caracter&#237;sticas bioqu&#237;micas se constat&#243; que 214 (49%) presentaron alguna alteraci&#243;n en el perfil lip&#237;dico y que los ni&#241;os y los adolescentes de edades entre 10 y 15 a&#241;os fueron los grupos de edad que presentaron mayores tasas de dislipidemia (el 34,6% y un 25,5%), respectivamente.</p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N:</bold> Esos hallazgos evidenciaron la importancia de diagnosticarse precozmente el posible perfil lip&#237;dico, principalmente si &#233;ste ya presentar asociaci&#243;n con otro factor de riesgo como la obesidad.</p>
      <p><bold>Palabras clave:</bold> Dislipidemias, estudiantes, adolescente, salud p&#250;blica, enfermedades cardiovasculares Bel&#233;m (PA) - Brasil.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Las enfermedades cardiovasculares (ECV) representan la principal causa de &#243;bito en los pa&#237;ses industrializados, y la ateroesclerosis coronaria es la m&#225;s evidenciada en las fases iniciales de la adolescencia<sup>1</sup>. En los &#250;ltimos 40 a&#241;os, un gran n&#250;mero de evidencias epidemiol&#243;gicas revel&#243;, de forma conclusiva, que la hipercolesterolemia, en particular el aumento de los niveles s&#233;ricos de LDL-c, es predictora directa de la enfermedad a&#243;rtica y por eso es el principal blanco de intervenci&#243;n, de acuerdo con las directrices del Programa Nacional de Educaci&#243;n sobre el Colesterol<sup>2,3</sup>. </p>
      <p>Datos recientes revelaron que aproximadamente el 17% de los estadounidenses presentan niveles de colesterol igual o superior a 240 mg/dl, adem&#225;s de considerar la hipercolesterolemia como el mayor factor de riesgo para el desarrollo de las enfermedades cardiacas<sup>4</sup>. En el Brasil, las dislipidemias asociadas a trastornos no transmisibles como diabetes, hipertensi&#243;n y obesidad representan tambi&#233;n, actualmente, un grave problema de salud p&#250;blica adem&#225;s de ser la principal causa de gastos en asistencia m&#233;dica por el Sistema &#218;nico de Salud<sup>5</sup>. En la regi&#243;n Norte, m&#225;s espec&#237;ficamente, en el municipio de Bel&#233;m, las ECV fueron responsables del 26% de los &#243;bitos en 2004, siendo que el 4% de ellos alcanzaron a individuos con menos de 20 a&#241;os de edad<sup>6</sup>.</p>
      <p>Este asunto se convierte preocupante cuando se tiene conocimiento de que la prevalencia de dislipidemia y la obesidad han crecido en esta &#250;ltima d&#233;cada debido a la falta da pr&#225;ctica de ejercicios f&#237;sicos regulares, el consumo de una alimentaci&#243;n rica en grasa saturada y pobre en fibras<sup>7</sup>. Seg&#250;n los datos de la Investigaci&#243;n de Presupuestos Familiares (IPF) de 2002-2003, la regi&#243;n Norte present&#243; una mayor adquisici&#243;n de carne bovina, cereales, ra&#237;ces, tub&#233;rculos y oleaginosos y una menor de frutas, verduras y legumbres y derivados cuando comparada con otras regiones del pa&#237;s<sup>8</sup>. </p>
      <p>Aunque diversos estudios ya evidenciaron que la g&#233;nesis de la aterosclerosis puede tener inicio en la ni&#241;ez<sup>9-12</sup>, existe a&#250;n una escasez de trabajos que investiguen alteraciones del perfil lip&#237;dico que involucran ni&#241;os y adolescentes. As&#237;, este estudio tiene por objeto investigar la prevalencia de dislipidemia en ni&#241;os y adolescentes del sistema privado de ense&#241;anza de la ciudad de Bel&#233;m.</p>
      <p>
        <bold>M&#233;todos</bold>
      </p>
      <p>Ni&#241;os y adolescentes, de ambos sexos, matriculados en instituciones de la ense&#241;anza fundamental y media, del sistema privado del Municipio de Bel&#233;m/Par&#225;, formaban parte de esta investigaci&#243;n transversal, descriptiva y prospectiva. El grupo de edad se limit&#243; entre 6 y 19 a&#241;os, estratificado en 4 subgrupos (6 a 9 a&#241;os; 10 a 12 a&#241;os; 13 a 15 a&#241;os y 16 a 19 a&#241;os). El criterio de exclusi&#243;n estaba basado en la preexistencia de patolog&#237;as cardiacas o metab&#243;licas asociadas a la dislipidemia (hipercolesterolemia familiar) y a la obesidad (deficiencia cong&#233;nita de leptina, s&#237;ndrome de Down, s&#237;ndrome de Prader-Willi) o cualquier desorden endocrina (hipotiroidismo, s&#237;ndrome de Cushing). Se excluyeron asimismo de la investigaci&#243;n a gestantes y a pacientes que usaban hipolipemiantes. Todas estas informaciones se obtuvieron por medio de un cuestionario suministrado previamente a la instituci&#243;n elegida, distribuido a los padres o responsables concurrentes de este estudio. La elecci&#243;n de las escuelas se hizo de forma probabil&#237;stica aleatoria (sorteo) sin reposici&#243;n y de forma estratificada por regi&#243;n administrativa del municipio en los locales que presentaron n&#250;mero de escuelas suficiente para esta t&#233;cnica, totalizando 14 escuelas (12%) de las 78 inscritas en el a&#241;o de 2004 en el Instituto Nacional de Estudios e Investigaciones Educacionales An&#237;sio Teixeira, organismo vinculado al Ministerio de Educaci&#243;n. El n&#250;mero de escuelas y de alumnos por instituci&#243;n se obtuvo por medio del Censo Escolar 2004, suministrado por la Secretaria Estatal de Educaci&#243;n del Estado del Par&#225;, que estableci&#243; un n&#250;mero total de 43.060 matr&#237;culas en la Ense&#241;anza Fundamental y Media del sistema privado. La elecci&#243;n aleatoria de los 437 alumnos cont&#243; con la ayuda de la direcci&#243;n de cada escuela, que suministr&#243; las clases que podr&#237;an atender al criterio de estratificaci&#243;n por grupo de edad y sexo solicitado para investigaci&#243;n, evitando subgrupos con tama&#241;o de la muestra inferior a cincuenta individuos para an&#225;lisis estad&#237;stico.</p>
      <p>El c&#225;lculo de la muestra tom&#243; en consideraci&#243;n la prevalencia entre las variables elegidas para el estudio del 13% para dislipidemia<sup>13</sup>, nivel de confianza 95% y error del 3%. El Comit&#233; de &#233;tica del Hospital Universitario Barros Barreto aprob&#243; el estudio y la Secretaria de Educaci&#243;n del Estado del Par&#225; (SEDUC) lo autoriz&#243;. Los padres o responsables de los escolares firmaron el formulario de consentimiento informado y tras ello se llev&#243; a cabo la recolecci&#243;n de datos en el per&#237;odo de mayo a noviembre de 2005. Se remiti&#243; el cuestionario constituido por datos personales, cl&#237;nicos y socioecon&#243;micos del entrevistado a los padres adjunto a un memor&#225;ndum y el formulario de consentimiento informado para ser completado en casa. S&#243;lo participaron de la investigaci&#243;n aquellos que devolvieron los cuestionarios correspondientes totalmente completados y con el formulario de consentimiento informado debidamente firmado. </p>
      <p>
        <bold>Antropometria</bold>
      </p>
      <p>Se obtuvieron para registro: peso (Kg), altura (cm), mediciones de pliegues cut&#225;neos triciptal (PCT) y escapular (PCS) (mm) y per&#237;metro del brazo (cm). Para efectuar la medici&#243;n de la masa corporal se utiliz&#243; una balanza digital electr&#243;nica con capacidad de hasta 150 kg, con precisi&#243;n de 50g, marca Plenna<sup>&#174;</sup>. Se coloc&#243; la balanza en superficie plana; el evaluador se posicion&#243; de pi&#233;, ante la escala de medida, acto seguido el evaluado, descalzo, con ropas ligeras y en ayuno de 12 horas subi&#243; en la plataforma, de espaldas a la escala de la balanza, en el centro de la plataforma. Las mediciones se llevaron a cabo en duplicata y despu&#233;s se utiliz&#243; el promedio de los valores obtenidos, con el objetivo de minimizar posibles errores de medici&#243;n. Se midi&#243; la estatura con ayuda de una cinta m&#233;trica inextensible de 1,5m, fijada perpendicularmente en una pared plana, hacia 1m del suelo, sin rodapi&#233;, en el patio de la escuela, donde se instal&#243; la balanza, y se recolectaron tambi&#233;n las medidas de los pliegues cut&#225;neos y de los per&#237;metros. Para la medici&#243;n de la masa y estatura, se sigui&#243; el protocolo de Marins y Giannichi<sup>14</sup>. </p>
      <p>Se denominaron a ni&#241;os para la clasificaci&#243;n del estado nutricional, escolares menores de 10 a&#241;os y adolescentes escolares mayores de 10 a&#241;os, seg&#250;n el criterio del Ministerio de Salud<sup>15</sup>. El &#237;ndice de masa corporal (IMC) para edad de los participantes sigui&#243; el est&#225;ndar de referencia de los gr&#225;ficos de crecimiento del <italic>National Center for Health Statistics</italic> (NCHS) con asociaci&#243;n con la <italic>National Center for Disease Prevention and Health Promotion</italic><sup>16</sup> (CDC), 2001. Los puntos de corte adoptados siguieron las recomendaciones de la WHO (1995). Los valores obtenidos de IMC se interpretaron en valores de Z Score para la realizaci&#243;n de las pruebas estad&#237;sticas. Los puntos de corte adoptados para evaluaci&#243;n del estado nutricional: peso bajo: inferior a -1Z (&lt; percentil 10); eutrofia: entre -1 y 1Z (entre el percentil 10 y 84); sobrepeso: entre -1 y 2Z (entre el percentil 85 y 95); obesidad: superior a 2Z (&gt;percentil 95) de la mediana de referencia.</p>
      <p>Para determinaci&#243;n del porcentaje de grasa corporal y perif&#233;rica por medio de la medici&#243;n de los pliegues (PCT y PCE) se sigui&#243; el protocolo de Fran&#231;a y V&#237;volo<sup>17</sup>. Para el c&#225;lculo del porcentaje de grasa se emple&#243; la ecuaci&#243;n desarrollada por Slaughter et al<sup>18</sup>. El &#237;ndice de adiposidad corporal se obtuvo teniendo en cuenta la clasificaci&#243;n propuesta por Lohman<sup>19</sup>. </p>
      <p>
        <bold>Perfil lip&#237;dico</bold>
      </p>
      <p>El perfil lipoproteico s&#233;rico se determin&#243; tras 12 horas de ayuno. Se colect&#243; una muestra de 10 ml de sangre, obtenida de la vena izquierda antecubital, por medio de tubos de ensayo espec&#237;ficos para la colecta. Las muestras se procesaron y el suero analizado en equipo semiautomatizado (Espectrofot&#243;metro SP 2000 UV). El an&#225;lisis se realiz&#243; en el Laboratorio de An&#225;lisis Cl&#237;nicos (LAC) localizado en el Instituto de Ciencias Biol&#243;gicas de la Universidad Federal del Par&#225; - UFPA. El colesterol total sangu&#237;neo, los triglic&#233;ridos y el HDL-colesterol se determinaron por m&#233;todos enzim&#225;ticos utilizando los reactivos de la LABTEST. El LDL - colesterol se calcul&#243; utilizando al ecuaci&#243;n de Friedewald et al<sup>20</sup> recomendada por la <italic>American Academy of Pediatrics</italic><sup>21</sup>: LDL-colesterol = colesterol total - (HDL-colesterol + triglic&#233;rido/5). Los l&#237;mites de corte utilizados para la evaluaci&#243;n de los l&#237;mites s&#233;ricos del colesterol total (CT), triglic&#233;rido (TG) y HDL-colesterol (HDL-C) obedecieron los valores determinados por las III Directrices Brasile&#241;as Sobre Dislipidemias y Directriz de Prevenci&#243;n de la aterosclerosis de la Sociedad Brasile&#241;a de Cardiolog&#237;a<sup>22</sup>.</p>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis estad&#237;stico</bold>
      </p>
      <p>Las variables continuas estaban presentadas como promedios y desviaci&#243;n est&#225;ndar, en porcentajes. Para la comparaci&#243;n entre promedios se emple&#243; la prueba ANOVA, considerado como significante estad&#237;sticamente si p&lt;0,05. La descripci&#243;n de las variables se hizo con los <italic>softwares</italic> EPI-INFO 6,04B y Microsoft Excel<sup>&#174;</sup> 2002. Se determinaron las asociaciones entre el colesterol total y variables previamente determinadas por modelo te&#243;rico utilizando la prueba &#967;2 con nivel de significancia (&#945;) del 5%. </p>
      <p>Para aplicaci&#243;n de las pruebas estad&#237;sticas se emple&#243; el programa SPSS<sup>&#174;</sup> v.13.0, Chicago, EUA.</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>De los 437 ni&#241;os y adolescentes participantes, el 25,2% ten&#237;an edad entre 6 y 9 a&#241;os, un 25,8% entre 10 y 12 a&#241;os, un 26,2% entre 13 y 15 a&#241;os y 22,8% entre 16 y 19 a&#241;os. En cuanto al sexo, la muestra se dividi&#243; de forma equitativa: 219 eran del sexo masculino y 218 del sexo femenino.</p>
      <p>Con relaci&#243;n a las caracter&#237;sticas antropom&#233;tricas de los escolares evaluados, aunque se haya observado que una gran parte de los escolares del sexo femenino present&#243; valores promedios superiores en comparaci&#243;n a los del sexo masculino (<xref ref-type="table" rid="tab01-body3">Tabla 1</xref>), solamente los promedios del porcentaje de grasa y estatura de los adolescentes presentaron diferencia significativa entre los sexos (p&lt;0,001). La clasificaci&#243;n del estado nutricional revel&#243; que 126 (28,8%) presentaron exceso de peso y 158 (36,2%), porcentaje de grasa elevado. Respecto al an&#225;lisis por grupo de edad, los ni&#241;os (33,6%) presentaron mayor prevalencia de obesidad cuando comparado con los adolescentes (10,1%) (p&lt;0,001).</p>
      <table-wrap id="tab01-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0446-00006-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>Respecto a las caracter&#237;sticas bioqu&#237;micas los valores promedios obtenidos del perfil lip&#237;dico, de acuerdo con el sexo y grupo de edad, est&#225;n presentados en la <xref ref-type="table" rid="tab01-body3">Tabla 1</xref>. En cuanto a la prevalencia de dislipid&#233;micos, se observ&#243; que los escolares del sexo femenino presentaron mayor tendencia para el perfil lip&#237;dico alterado, aunque la diferencia haya sido solamente con relaci&#243;n a la concentraci&#243;n de la lipoprote&#237;na LDL (<xref ref-type="table" rid="tab02-body3">Tabla 2</xref>). Se constat&#243; que del total de la muestra, 214 (49%) presentaron alguna alteraci&#243;n en el perfil lip&#237;dico. Tambi&#233;n se observ&#243; que la lipoprote&#237;na HDL fue el componente lip&#237;dico que present&#243; los mayores valores porcentuales de alteraci&#243;n, independiente del sexo (<xref ref-type="table" rid="tab02-body3">Tabla 2</xref>). </p>
      <table-wrap id="tab02-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0446-00006-gt02-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>En cuanto al grupo de edad, se pudo verificar que el porcentaje de escolares dislipid&#233;micos se redujo a la medida que aument&#243; la edad, evidenciando en datos porcentuales que los ni&#241;os (&lt; 10 a&#241;os) fueron m&#225;s predispuestos a desarrollar dislipidemia que los adolescentes (&gt;10 a&#241;os) (<xref ref-type="fig" rid="grf01-body3">Gr&#225;fico 1</xref>).</p>
      <fig id="grf01-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-06-0446-00006-gf01-es.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>En los &#250;ltimos a&#241;os, se ha registrado importante aumento de la tasa de escolarizaci&#243;n para la ense&#241;anza fundamental alcanzando aproximadamente de un 97,2% de la poblaci&#243;n brasile&#241;a. Con eso, el espacio escolar se convirti&#243; en local privilegiado, factible y oportuno para la obtenci&#243;n de informaciones representativas locales sobre salud y nutrici&#243;n, poco disponibles para ni&#241;os mayores de cinco a&#241;os y adolescentes, hasta entonces. La investigaci&#243;n representa un importante aporte de datos para la Regi&#243;n Norte, principalmente en raz&#243;n de la escasez, en la literatura, de trabajos que investiguen el perfil lip&#237;dico en esta regi&#243;n del pa&#237;s.</p>
      <p>Respecto a los valores promedios obtenidos del perfil lip&#237;dico de los escolares analizados (CT-142,8 mg/dl, LDL-83,6 mg/dl, HDL-41,8 mg/dl y TG-86,7mg/dl), ellos se encuentran abajo de los presentados en otros estudios en el Brasil<sup>23-26</sup>, a excepci&#243;n de los presentados en los estudios de Grilo et al<sup>9</sup> y Romaldini et al<sup>12</sup> en que los TG se mostraron con valores promedios inferiores al del presente estudio.</p>
      <p>Los porcentajes de niveles s&#233;ricos de colesterol total superiores a 170 mg/dl y del LDL-c superior a 130 mg/dl encontrados en el estudio - un 21,1 % y un 18,6 %, respectivamente - fueron superiores a los encontrados hace 6 a&#241;os en esta misma regi&#243;n, cuando de los 650 adolescentes investigados, 71 (10,9%) pose&#237;an colesterol superior a 170 mg/dl, y 579 (89,1%), inferior a esta referencia<sup>13</sup>. El porcentaje expresivo de dislipidemia (48,5 %) encontrado fue superior a la prevalencia de un 38,4% hallada en uno o otro estudio realizado con ni&#241;os y adolescentes que ya presentaban historia familiar de enfermedad arterial coronaria prematura<sup>12</sup>.</p>
      <p>El HDL-colesterol, lipoprote&#237;na que act&#250;a como factor protector contra enfermedades cardiovasculares, fue el componente lip&#237;dico que present&#243; el mayor porcentaje de alteraci&#243;n del perfil lip&#237;dico, aunque los promedios de los niveles s&#233;ricos de HDL encontrados en este trabajo fueran inferiores a la encontrada en otros estudios<sup>10-11</sup>.</p>
      <p>Seg&#250;n Brotons et al<sup>27</sup> los niveles s&#233;ricos de l&#237;pidos y lipoprote&#237;nas sufren variaciones importantes durante la infancia y adolescencia, relatando que en un promedio, las ni&#241;as presentan niveles superiores de colesterol total, HDL colesterol y LDL colesterol en comparaci&#243;n con los ni&#241;os, atribuyendo la menarca como factor desencadenante de este fen&#243;meno en la adolescencia. Sin embargo, otros estudios epidemiol&#243;gicos sobre distribuci&#243;n de l&#237;pidos en ni&#241;os y adolescentes mostraron que niveles elevados de lipoprote&#237;nas y l&#237;pidos en el sexo femenino, independen de la edad o de la etnia<sup>28-29</sup>. En el estudio, respecto al perfil lip&#237;dico, aunque se haya observado una tendencia de las ni&#241;as presentar mayores valores promedios del perfil lip&#237;dico en comparaci&#243;n con los ni&#241;os, esta diferencia no fue significativa. </p>
      <p>En cuanto al grupo de edad, resultados mostraron que el n&#250;mero de escolares dislipid&#233;micos se reduzco a la medida que la edad aument&#243;. La realizaci&#243;n de este trabajo en un amplio grupo de edad (6 a 19 a&#241;os) permiti&#243; identificar cual o cuales grupos de edades podr&#237;an ser m&#225;s propensos a presentar dislipidemia, atenuando la obtenci&#243;n de resultados que no reflejaran la realidad de la regi&#243;n. Los resultados mostraron que los ni&#241;os y los adolescentes comprendidos en la franja de los 10 a los 15 a&#241;os son grupos de edad que merecen destaque en la investigaci&#243;n de otros factores de riesgo, visto que estos grupos presentaron mayores tasas de dislipidemia (un 34,6% y un 25,5%), respectivamente.</p>
      <p>En la literatura se encuentran pocos estudios comparativos sobre perfil lip&#237;dico estratificado por grupo de edad, la mayor&#237;a de ellos est&#225; delimitada solamente en un grupo de edad. Con todo, en el estudio de Giuliano et al<sup>11</sup>, tambi&#233;n se demostr&#243; que la mayor&#237;a de los promedios de los componentes del perfil lip&#237;dico (CT, HDL y TG) presentados por los escolares de Florian&#243;polis se reduzco con el aumento de la edad y que los escolares de 7 a 10 a&#241;os fueron los que presentaron mayores promedios de niveles lipid&#233;micos.</p>
      <p>Algunos estudios y las III Directrices Brasile&#241;as de Dislipidemias y Prevenci&#243;n de la Aterosclerosis<sup>25</sup> relatan la correlaci&#243;n entre colesterol sangu&#237;neo elevado e incidencia de enfermedades cardiovasculares, revelando que el riesgo aumenta cuando el colesterol es mayor que 200 mg/100ml. Sin embargo, desde diciembre de 2005, la Sociedad Brasile&#241;a de Cardiolog&#237;a, por medio de la I Directriz de Prevenci&#243;n de Aterosclerosis en la Ni&#241;ez y en la Adolescencia ya recomendaba aconsejamiento diet&#233;tico a partir de 150 mg de colesterol/100 ml de sangre y supervisi&#243;n rutinaria a partir de 170 mg de colesterol/100 ml de sangre para prevenci&#243;n de enfermedades cardiovasculares<sup>22</sup>.</p>
      <p>Otro factor importante a tenerse en cuenta es que los escolares que presentaron mayor porcentaje de alteraci&#243;n del perfil lip&#237;dico fueron tambi&#233;n los que presentaron IMC superior del percentil 85, as&#237; como el &#237;ndice de adiposidad elevada. Los ni&#241;os fueron el principal blanco para factores de riesgo para enfermedad cardiovascular, adem&#225;s de ser el grupo de edad que present&#243; mayores porcentajes de alteraci&#243;n de peso y perfil lip&#237;dico en comparaci&#243;n con escolares con edad superior a los 10 a&#241;os.</p>
      <p>En esta casu&#237;stica tambi&#233;n se observ&#243; que la prevalencia de exceso de peso disminuy&#243; a la medida que ocurri&#243; un aumento del grupo de edad (<xref ref-type="table" rid="tab01-body3">Tabla 1</xref>). Lo que es un fen&#243;meno esperado, ya que se sabe que, en ni&#241;os, un moderado exceso de peso se podr&#225; compensar por el futuro crecimiento. Otro factor que se debe tener en cuenta es que los adolescentes, actualmente, est&#225;n cada vez m&#225;s preocupados en mantener la buena forma, conllevando un n&#250;mero creciente de individuos en este grupo de edad a practicar la actividad f&#237;sica de forma espont&#225;nea<sup>26</sup>.</p>
      <p>Lobstein et al<sup>30</sup> relataron la importancia del control de peso durante la ni&#241;ez y adolescencia, una vez que la obesidad, adem&#225;s de ser un factor de riesgo independiente para el desarrollo de la aterosclerosis, puede estar asociada a una serie de otros factores de riesgo, como hipertensi&#243;n arterial, diabetes mellitus tipo 2 y dislipidemia.</p>
      <p>La asociaci&#243;n entre masa corporal y dislipidemia tiene m&#250;ltiples causas metab&#243;licas: resistencia a la insulina, hiperinsulinemia, hiperglucemia y aumento de la prote&#237;na transportadora de &#233;steres de colesterol secretada pelos adipocitos, entre otros<sup>31</sup>. Tanto el control del peso corporal como tambi&#233;n el de la grasa localizada parece ser una medida eficaz en el control de la dislipidemia, con disminuci&#243;n de LDL-C y aumento de HDL-C, principalmente en ni&#241;as<sup>32</sup>.</p>
      <p>Para finalizar, se puede afirmar que es necesario que la prevenci&#243;n de la enfermedad ateroscler&#243;tica se lleve a cabo desde la ni&#241;ez, y el equipo de salud debe atentar para identificar y intervenir precozmente en sus factores de riesgo, a fin de que se adopten programas preventivos, que incluyan el est&#237;mulo a la adopci&#243;n de h&#225;bitos alimentares adecuados y un estilo de vida sano.</p>
      <p>
        <bold>Agradecimiento</bold>
      </p>
      <p>Al CNPq (Consejo Nacional de Investigaciones) en conjunto con el Ministerio de la Salud por el financiaci&#243;n para llevarse a cabo este proyecto, por medio del Edicto CT-Sa&#250;de/MCT/MS/CNPq n 030/2004 y al directorio de los sistemas de ense&#241;anza y a los escolares que participaron en esta investigaci&#243;n.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio fue financiado por el CNPq en conjunto con el Ministerio de Salud.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>Este art&#237;culo forma parte de tesis de maestr&#237;a de Simone Augusta Ribas, por la Universidad Federal del Par&#225;.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
