<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">y7XCnzC3rJLchbRDTXzvsZS</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00018</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2009000500018</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(09)09200518</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2009000500018</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Relato de Caso</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Tr&#234;s casos de hipertens&#227;o e F&#237;stula Arteriovenosa Renal: com uma f&#237;stula de novo</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Melo</surname>
            <given-names>Natalia Correa Vieira</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Mundim</surname>
            <given-names>Juliano Sacramento</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Costalonga</surname>
            <given-names>Elerson Carlos</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Lucon</surname>
            <given-names>Antonio Marmo</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Santello</surname>
            <given-names>Jose Luiz</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Praxedes</surname>
            <given-names>Jose Nery</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade de S&#227;o Paulo</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Faculdade de Medicina </institution>
        <institution content-type="orgdiv2">Departamento de Urologia</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>05</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
      <volume>92</volume>
      <issue>5</issue>
      <fpage>e63</fpage>
      <lpage>e65</lpage>
      <history>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>06</day>
          <month>05</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>19</day>
          <month>12</month>
          <year>2007</year>
        </date>
        <date date-type="accepted">
          <day>12</day>
          <month>06</month>
          <year>2008</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>F&#237;stula Arteriovenosa Renal (FAVR) &#233; uma causa rara e potencialmente revers&#237;vel de hipertens&#227;o e insufici&#234;ncia renal e/ou card&#237;aca. O tratamento da FAVR visa preservar o m&#225;ximo de par&#234;nquima renal e, concomitantemente, erradicar os sintomas e efeitos hemodin&#226;micos decorrentes da FAVR. No presente estudo, ser&#227;o relatados tr&#234;s casos de FAVR, incluindo um caso de FAVR idiop&#225;tica de novo, que se apresentaram com hipertens&#227;o e insufici&#234;ncia renal e/ou card&#237;aca, e descrever a terap&#234;utica adotada e os resultados obtidos.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>F&#237;stula arteriovenosa</kwd>
        <kwd>hipertens&#227;o</kwd>
        <kwd>insufici&#234;ncia renal</kwd>
        <kwd>insufici&#234;ncia card&#237;aca</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>20</day>
        <month>07</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>
      <bold>RELATO DE CASO</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Tr&#234;s casos de hipertens&#227;o e F&#237;stula Arteriovenosa Renal: com uma f&#237;stula de novo</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Natalia Correa Vieira Melo; Juliano Sacramento Mundim; Elerson Carlos Costalonga; Antonio Marmo Lucon; Jose Luiz Santello; Jose Nery Praxedes</bold>
    </p>
    <p>Departamento de Nefrologia e Departamento de Urologia da Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="back">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p>F&#237;stula Arteriovenosa Renal (FAVR) &#233; uma causa rara e potencialmente revers&#237;vel de hipertens&#227;o e insufici&#234;ncia renal e/ou card&#237;aca. O tratamento da FAVR visa preservar o m&#225;ximo de par&#234;nquima renal e, concomitantemente, erradicar os sintomas e efeitos hemodin&#226;micos decorrentes da FAVR. No presente estudo, ser&#227;o relatados tr&#234;s casos de FAVR, incluindo um caso de FAVR idiop&#225;tica de novo, que se apresentaram com hipertens&#227;o e insufici&#234;ncia renal e/ou card&#237;aca, e descrever a terap&#234;utica adotada e os resultados obtidos.</p>
    <p><bold>Palavras-chave:</bold> F&#237;stula arteriovenosa, hipertens&#227;o, insufici&#234;ncia renal, insufici&#234;ncia card&#237;aca.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>F&#237;stula Arteriovenosa Renal (FAVR) &#233; uma causa rara e potencialmente revers&#237;vel de hipertens&#227;o arterial sist&#234;mica e tamb&#233;m de insufici&#234;ncia renal (IR) e card&#237;aca (IC)<sup>1-4</sup>. A FAVR consiste em uma ou mais comunica&#231;&#245;es anormais entre os sistemas venoso e arterial renal e pode ser cong&#234;nita, idiop&#225;tica ou adquirida. A forma adquirida de FAVR ocorre mais freq&#252;entemente (70-80% dos casos) e sua incid&#234;ncia tem aumentado devido ao n&#250;mero crescente de bi&#243;psias renais<sup>1,2,5</sup>. Nesse estudo, relatamos tr&#234;s casos raros de hipertens&#227;o, IR e/ou IC secund&#225;rios &#224; FAVR, incluindo um caso de FAVR <italic>de novo.</italic> Adicionalmente, descrevemos a terap&#234;utica adotada e os resultados obtidos com o tratamento.</p>
    <p>
      <bold>Relato de caso</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Caso 1</bold>
    </p>
    <p>Homem, 18 anos, previamente h&#237;gido, apresentou, em exame cl&#237;nico de rotina, sopro abdominal em flanco direito associado &#224; press&#227;o arterial (PA) de 150x100mmHg, em uso de altas doses de anlodipino e propranolol, e altera&#231;&#227;o de fun&#231;&#227;o renal (creatinina=1,5mg/dl). Angiotomografia computadorizada de art&#233;rias renais foi sugestiva de FAVR direita. Arteriografia renal revelou FAVR de alto fluxo, considerada de corre&#231;&#227;o tecnicamente dif&#237;cil atrav&#233;s de emboliza&#231;&#227;o transarterial (<xref ref-type="fig" rid="f1">Figura 1-A</xref>)<sup>5</sup>. Conseq&#252;entemente, foi realizada corre&#231;&#227;o cir&#250;rgica atrav&#233;s da ligadura da art&#233;ria nutridora da FAVR (<xref ref-type="fig" rid="f1">Figura 1-B</xref>). No 10&#186; e 90&#186; dia do per&#237;odo p&#243;s-operat&#243;rio, o paciente mantinha desaparecimento do sopro abdominal, normaliza&#231;&#227;o da PA (110x70mmHg, sem medica&#231;&#227;o) e melhora da fun&#231;&#227;o renal (creatinina=1,1mg/dl).</p>
    <p content-type="html">
      <fig id="f1">
        <graphic xlink:href="https://minio.scielo.br/documentstore/1678-4170/y7XCnzC3rJLchbRDTXzvsZS/ff9c0655875bd49719ab7f6accb6730a1207e8c1.jpg"/>
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0e63-00018-gf01.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>
      <bold>Caso 2</bold>
    </p>
    <p>Mulher, 38 anos, foi admitida com IC descompensada, hipertens&#227;o resistente e sopro abdominal no flanco esquerdo. Na ocasi&#227;o, tinha PA de 190x80mmHg, em uso de altas doses de anlodipino, carvedilol e espironolactona. N&#227;o apresentava hist&#243;ria de bi&#243;psia renal, trauma, tumores ou outras condi&#231;&#245;es que pudessem justificar a presen&#231;a de FAVR adquirida. A fun&#231;&#227;o renal era normal (creatinina=0,88mg/dl). Ultrassonografia com Doppler mostrou rim &#250;nico &#224; esquerda e FAVR. Angiotomografia computadorizada confirmou comunica&#231;&#227;o entre uma art&#233;ria e uma veia segmentar renal esquerda. A paciente foi submetida &#224; emboliza&#231;&#227;o transarterial por bal&#227;o da FAVR e evoluiu com remiss&#227;o da hipertens&#227;o e da IC, sem comprometimento da fun&#231;&#227;o renal. Dois meses ap&#243;s o procedimento, a paciente mantinha fun&#231;&#227;o renal normal (creatinina=0,9mg/dl) e PA normal (120x80mmHg, sem medica&#231;&#227;o).</p>
    <p>
      <bold>Caso 3</bold>
    </p>
    <p>Homem, 18 anos, foi admitido com hipertens&#227;o resistente associada a sopro abdominal no flanco esquerdo. Os estudos laboratoriais foram todos normais, incluindo testes reumatol&#243;gicos, velocidade de hemossedimenta&#231;&#227;o e n&#237;vel de creatinina (1,0mg/dl). Apresentava PA de 200x150mmHg, em uso de altas doses de propranolol, anlodipino, clonidina e hidroclorotiazida. Arteriografia renal revelou FAVR p&#243;s-hilar, de alto fluxo, no p&#243;lo inferior do rim esquerdo (<xref ref-type="fig" rid="f1">Figura 1-C</xref>). Logo, foi realizada emboliza&#231;&#227;o transarterial da FAVR com dois bal&#245;es (<xref ref-type="fig" rid="f1">Figura 1-D</xref>). O paciente evoluiu com desaparecimento do sopro abdominal e normaliza&#231;&#227;o da PA (120x80mmHg, sem medica&#231;&#227;o). Todavia, ap&#243;s um ano, o paciente voltou a apresentar hipertens&#227;o resistente (PA de 190x140mmHg em uso de clonidina, anlodipino, atenolol e clortalidona). Novamente, estudos laboratoriais e fun&#231;&#227;o renal eram normais. Arteriografia evidenciou FAVR <italic>de novo</italic> p&#243;s-hilar, de alto d&#233;bito, localizada em p&#243;lo superior do rim esquerdo. Houve nova tentativa de emboliza&#231;&#227;o transarterial com bal&#227;o, sem sucesso. Conseq&#252;entemente, o paciente foi submetido &#224; nefrectomia esquerda devido &#224; impossibilidade da ligadura cir&#250;rgica da art&#233;ria nutridora da FAVR. No per&#237;odo p&#243;s-operat&#243;rio, o paciente apresentou normaliza&#231;&#227;o da PA (125x80mmHg, sem medica&#231;&#227;o) e manuten&#231;&#227;o do n&#237;vel de creatinina (1,0mg/dl). Dez anos ap&#243;s a nefrectomia, o paciente permanece sem sinais de FAVR <italic>de novo</italic>, com PA e fun&#231;&#227;o renal normal e todos os estudos laboratoriais normais.</p>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>O principal objetivo deste trabalho &#233; destacar FAVR como uma causa rara de hipertens&#227;o resistente, fal&#234;ncia card&#237;aca e/ou renal, que podem ser revertidas com o tratamento da f&#237;stula. Al&#233;m disso, &#233; enfatizada a possibilidade de surgimento de FAVR idiop&#225;tica <italic>de novo</italic> caso haja recidiva dos sintomas previamente descritos.</p>
    <p>A FAVR pode ser cong&#234;nita, adquirida ou idiop&#225;tica. A FAVR cong&#234;nita &#233; a forma mais rara e caracteriza-se por um emaranhado de vasos com m&#250;ltipas comunica&#231;&#245;es arteriovenosas. A adquirida &#233; a forma mais comum e &#233; secund&#225;ria &#224; bi&#243;psia renal, cirurgia, trauma, tumor e/ou doen&#231;as inflamat&#243;rias. A FAVR idiop&#225;tica &#233; adquirida ao longo da vida, por&#233;m n&#227;o possui fator etiol&#243;gico definido<sup>1,2,5</sup>.</p>
    <p>A FAVR adquirida e a idiop&#225;tica s&#227;o caracterizadas por grandes comunica&#231;&#245;es arteriovenosas. A reduzida resist&#234;ncia vascular venosa dessas comunica&#231;&#245;es causa diminui&#231;&#227;o do fluxo sangu&#237;neo atrav&#233;s do par&#234;nquima renal, acarretando isquemia renal e conseq&#252;ente ativa&#231;&#227;o do sistema renina-angiotensina, que propicia o surgimento de hipertens&#227;o e IR. Al&#233;m disso, esse fen&#244;meno de "roubo vascular", que ocorre devido &#224; FAVR, aumenta o retorno venoso e predisp&#245;e a IC de alto d&#233;bito<sup>1-3,6</sup>.</p>
    <p>A ocorr&#234;ncia de FAVR <italic>de novo</italic> &#233; rara, mas pode acontecer quando a causa base da primeira FAVR &#233; doen&#231;a reumatol&#243;gica ou tumor<sup>2</sup>. Todavia, na literatura, n&#227;o h&#225; relatos pr&#233;vios de FAVR idiop&#225;tica <italic>de novo</italic>. A hip&#243;tese de a FAVR ser secund&#225;ria &#224; doen&#231;a reumatol&#243;gica pode ser exclu&#237;da no Caso 3, considerando que os testes reumatol&#243;gicos, a velocidade de hemossedimenta&#231;&#227;o e a urin&#225;lise permaneceram normais durante 10 anos de seguimento. Da mesma forma, n&#227;o foi evidenciado no Caso 3 nenhum ind&#237;cio de neoplasia. Outra hip&#243;tese que pode ser descartada, devido &#224; alta sensibilidade da arteriografia para tal diagn&#243;stico, &#233; a de que a f&#237;stula <italic>de novo</italic> n&#227;o tivesse sido detectada anteriormente devido a suas pequenas dimens&#245;es na ocasi&#227;o. Diante do exposto, presume-se que a FAVR <italic>de novo</italic> do caso 3 seja realmente idiop&#225;tica.</p>
    <p>Em rela&#231;&#227;o ao tratamento da FAVR, este visa erradicar sintomas e efeitos hemodin&#226;micos decorrentes da f&#237;stula. Tal tratamento pode ser realizado por cirurgia ou emboliza&#231;&#227;o transarterial<sup>3,5,7-9</sup>. Existem v&#225;rias t&#233;cnicas cir&#250;rgicas, como ligadura da art&#233;ria nutridora da f&#237;stula e at&#233; nefrectomia. Destas t&#233;cnicas, a mais vantajosa &#233; a ligadura, pois permite maior preserva&#231;&#227;o de par&#234;nquima renal. Por&#233;m, essa t&#233;cnica necessita de detalhado estudo anat&#244;mico pr&#233;-operat&#243;rio para evitar a ligadura de vasos essenciais para nutri&#231;&#227;o renal<sup>5</sup>. O caso 1, tratado pela t&#233;cnica de ligadura, evoluiu com normaliza&#231;&#227;o da PA e melhora progressiva da fun&#231;&#227;o renal.</p>
    <p>O tratamento percut&#226;neo das FAVR &#233; atualmente considerado o tratamento padr&#227;o. Todavia, f&#237;stulas de alto fluxo ainda s&#227;o julgadas tecnicamente dif&#237;ceis para emboliza&#231;&#227;o transarterial, pois o agente embolizante pode passar atrav&#233;s da FAVR e causar embolia pulmonar/sist&#234;mica ou at&#233; infarto renal. No entanto, h&#225; relatos recentes de emboliza&#231;&#227;o transarterial de FAVR de alto fluxo com sucesso, como ocorrido no Caso 2 e na primeira FAVR do Caso 3<sup>3,8,9</sup>.</p>
    <p>Em conclus&#227;o, a recorr&#234;ncia de hipertens&#227;o ou disfun&#231;&#227;o renal e/ou card&#237;aca em paciente com FAVR tratada previamente pode indicar o surgimento de uma FAVR <italic>de novo</italic>. Adicionalmente, a FAVR deve ser lembrada como causa potencialmente revers&#237;vel de hipertens&#227;o resistente, IR e/ou IC de alto d&#233;bito.</p>
    <p>
      <bold>Agradecimentos</bold>
    </p>
    <p>Agradecemos ao Dr. Alfredo Santana e ao Dr. Alexandre Pedreira por seus coment&#225;rios na prepara&#231;&#227;o desse relato e ao Dr. Diego Ikejiri pelas fotografias cir&#250;rgicas do Caso 1.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>N&#227;o h&#225; vincula&#231;&#227;o deste estudo a programas de p&#243;s-gradua&#231;&#227;o.</p>
    <p>
      <fn id="back" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p> Natalia Correa Vieira Melo </p>
        <p> Estrada do Arraial 2823/1101, Parnamirim </p>
        <p> 52.051-380, Recife, PE - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="nataliamelo@ymail.com">nataliamelo@ymail.com</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 19/12/07; revisado recebido em 06/05/08; aceito em 12/06/08.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Rezende LS,    Ortiz MR, Paula SC, Gemelli JJ, Linhares A, Carvalho JGR. Idiopathic renal arteriovenous    fistula causing renovascular hypertension and cardiac failure. J Bras Nefrol.    2002; 24 (2): 110-4.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Idiopathic renal arteriovenous fistula causing renovascular hypertension and cardiac failure</article-title>
          <source>J Bras Nefrol</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>110</fpage>
          <lpage>4</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>24</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Rezende</surname>
              <given-names>LS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ortiz</surname>
              <given-names>MR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Paula</surname>
              <given-names>SC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gemelli</surname>
              <given-names>JJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Linhares</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Carvalho</surname>
              <given-names>JGR</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Fogazzi GB,    Moriggi M, Fontanella U. Spontaneous renal arteriovenous fistula as a cause    of haematuria. Nephrol Dial Transplant. 1997; 12: 350-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Spontaneous renal arteriovenous fistula as a cause of haematuria</article-title>
          <source>Nephrol Dial Transplant</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>350</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <volume>12</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Fogazzi</surname>
              <given-names>GB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Moriggi</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fontanella</surname>
              <given-names>U</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Bates MC, Almehmi    A. High-output congestive heart failure successfully treated with transcatheter    coil embolization of a large renal arteriovenous fistula. Catheter Cardiovasc    Interv. 2004; 63 (3): 373-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>High-output congestive heart failure successfully treated with transcatheter coil embolization of a large renal arteriovenous fistula</article-title>
          <source>Catheter Cardiovasc Interv</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>373</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>63</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bates</surname>
              <given-names>MC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Almehmi</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Barkhausen J,    Verhagen R, M&#252;ller RD. Successful interventional treatment of renal insufficiency    caused by renal artery pseudoaneurysm with concomitant arteriovenous fistula.    Nephron. 2000; 85 (4): 351-3.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Successful interventional treatment of renal insufficiency caused by renal artery pseudoaneurysm with concomitant arteriovenous fistula</article-title>
          <source>Nephron</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>351</fpage>
          <lpage>3</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>85</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Barkhausen</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Verhagen</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>M&#252;ller</surname>
              <given-names>RD</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Osawa T, Watarai    Y, Morita K, Kakizaki H, Nonomura K. Surgery for giant high-flow renal arteriovenous    fistula: experience in one institution. BJU Int. 2006; 97 (4): 794-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Surgery for giant high-flow renal arteriovenous fistula: experience in one institution</article-title>
          <source>BJU Int</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>794</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>97</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Osawa</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Watarai</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Morita</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kakizaki</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nonomura</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Abassi ZA, Winaver    J, Hoffman A. Large A-V fistula: pathophysiological consequences and therapeutic    perspectives. Curr Vasc Pharmacol. 2003; 1 (3): 347-54.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Large A-V fistula: pathophysiological consequences and therapeutic perspectives</article-title>
          <source>Curr Vasc Pharmacol</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>347</fpage>
          <lpage>54</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>1</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Abassi</surname>
              <given-names>ZA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Winaver</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hoffman</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Smaldone MC,    Stein RJ, Cho JS, Leng WW. Giant idiopathic renal arteriovenous fistula requiring    urgent nephrectomy. Urology. 2007; 69 (3): 576. e.1-3.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Giant idiopathic renal arteriovenous fistula requiring urgent nephrectomy</article-title>
          <source>Urology</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>576. e.1</fpage>
          <lpage>3</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>69</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Smaldone</surname>
              <given-names>MC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Stein</surname>
              <given-names>RJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cho</surname>
              <given-names>JS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Leng</surname>
              <given-names>WW</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Lupattelli T,    Garaci FG, Manenti G, Belli AM, Simonetti G. Giant high-flow renal arteriovenous    fistula treated by percutaneous embolization. Urology. 2003; 61 (4): 837.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Giant high-flow renal arteriovenous fistula treated by percutaneous embolization</article-title>
          <source>Urology</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>837</fpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>61</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lupattelli</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Garaci</surname>
              <given-names>FG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Manenti</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Belli</surname>
              <given-names>AM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Simonetti</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Bozgeyik Z,    Ozdemir H, Orhan I, Cihangiroglu M, Cetinkaya Z. Pseudoaneurysm and renal arteriovenous    fistula after nephrectomy: two cases treated by transcatheter coil embolization.    Emerg Radiol. 2008; 15 (2): 119-22.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Pseudoaneurysm and renal arteriovenous fistula after nephrectomy: two cases treated by transcatheter coil embolization</article-title>
          <source>Emerg Radiol</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>119</fpage>
          <lpage>22</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>15</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bozgeyik</surname>
              <given-names>Z</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ozdemir</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Orhan</surname>
              <given-names>I</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cihangiroglu</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cetinkaya</surname>
              <given-names>Z</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Case Report</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Three cases of hypertension and Renal Arteriovenous fistula with a de novo fistula</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>The Renal Arteriovenous Fistula (RAVF) is a rare and potentially reversible cause of hypertension and kidney and/or heart failure. The treatment of RAVF aims at preserving the most of the renal parenchyma and, concomitantly, eradicating the symptoms and hemodynamic effects caused by the RAVF. The present study reports three cases of RAVF, including one case of a de novo idiopathic RAVF, which presented with hypertension and kidney and/or heart failure and describes the therapeutic measures used to treat these patients as well as the outcomes.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Arteriovenous fistula</kwd>
        <kwd>hypertension</kwd>
        <kwd>renal insufficiency</kwd>
        <kwd>heart failure</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>CASE REPORT</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body2">
          <label>
            <bold>Three cases of hypertension and renal arteriovenous fistula with a <italic>de novo</italic> fistula</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Natalia Correa Vieira Melo; Juliano Sacramento Mundim; Elerson Carlos Costalonga; Antonio Marmo Lucon; Jose Luiz Santello; Jose Nery Praxedes</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Departamento de Nefrologia e Departamento de Urologia da Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP - Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>ABSTRACT</bold>
      </p>
      <p>The Renal Arteriovenous Fistula (RAVF) is a rare and potentially reversible cause of hypertension and kidney and/or heart failure. The treatment of RAVF aims at preserving the most of the renal parenchyma and, concomitantly, eradicating the symptoms and hemodynamic effects caused by the RAVF. The present study reports three cases of RAVF, including one case of a de novo idiopathic RAVF, which presented with hypertension and kidney and/or heart failure and describes the therapeutic measures used to treat these patients as well as the outcomes.</p>
      <p><bold>Key Words:</bold> Arteriovenous fistula; hypertension; renal insufficiency; heart failure.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>The Renal Arteriovenous Fistula (RAVF) is a rare and potentially reversible cause of systemic arterial hypertension and also of kidney (KF) and/or heart failure (HF)<sup>1-4</sup>. The RAVF consists in one or more abnormal communications between the renal venous and arterial systems and can be congenital, idiopathic or acquired. The acquired form of the RAVF occurs more frequently (70-80% of the cases) and its incidence has increased due to the increasing number of kidney biopsies<sup>1,2,5</sup>. In the present study, we report three rare cases of hypertension, KF and/or HF secondary to RAVF, including one case of a <italic>de novo</italic> idiopathic RAVF. Additionally, we describe the therapeutic measures used to treat these patients and the results of the treatment.</p>
      <p>
        <bold>Case Reports</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Case 1</bold>
      </p>
      <p>An 18-year-old male, previously healthy individual presented, during a routine examination, abdominal murmur on the right side associated to blood pressure (BP) level of 150x100mmHg, using high doses of amlodipine and propranolol, as well as kidney function alteration (creatinine=1.5mg/dl). The computed angiotomography of the renal arteries showed high-flow RAVF, considered to be technically difficult to repair through transarterial embolization (<xref ref-type="fig" rid="en_18f1-body2">Figure 1-A</xref>)<sup>5</sup>. Consequently, the surgical repair was carried out through the ligature of the artery that fed the RAVF (<xref ref-type="fig" rid="en_18f1-body2">Figure 1-B</xref>). On the 10<sup>th</sup> and 90<sup>th</sup> days of the postoperative period, the patient remained free from the abdominal murmur, with BP normalization (110 x 70 mmHg, without medication) and improvement in kidney function (creatinine=1.1mg/dl).</p>
      <p content-type="html">
        <fig id="en_18f1-body2">
          <graphic xlink:href="https://minio.scielo.br/documentstore/1678-4170/y7XCnzC3rJLchbRDTXzvsZS/d308e93ceeb503563958abbdc70ec54773672d73.jpg"/>
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0e63-00018-gf01-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>
        <bold>Case 2</bold>
      </p>
      <p>A 38-year-old female patient was admitted with decompensated HF, refractory hypertension and abdominal murmur on the left. At the time, her BP was 190x80mmHg, using high doses of amlodipine, carvedilol and spironolactone. She did not have a previous history of kidney biopsy, trauma, tumors or other conditions that could justify the presence of an acquired RAVF. Kidney function was normal (creatinine=0.88mg/dl). A Doppler ultrasonography showed a single kidney to the left and RAVF. A computed angiotomography confirmed the communication between an artery and a left renal segmental vein. The patient was submitted to transarterial balloon embolization, with remission of hypertension and heart failure, without kidney function involvement. Two months after the procedure, the patient maintained normal kidney function (creatinine=0.9mg/dl) and normal BP (120x80mmHg, without medication).</p>
      <p>
        <bold>Case 3</bold>
      </p>
      <p>An 18-year-old male was admitted with refractory hypertension associated to abdominal murmur on the left. Laboratory assessment was normal, including rheumatologic tests, hemosedimentation rate and creatinine levels (1.0mg/dl). BP was 200x150mmHg, using high doses of propranolol, amlodipine, clonidine and hydrochlorothiazide. A renal arteriography showed a high-flow, posthilar RAVF in the lower left kidney pole (<xref ref-type="fig" rid="en_18f1-body2">Figure 1-C</xref>). A transarterial balloon embolization was carried out with two balloons (<xref ref-type="fig" rid="en_18f1-body2">Figure 1-D</xref>) and the patient achieved remission of the abdominal murmur as well as BP normalization (120x80mmHg, without medication). However, after one year, the patient again presented refractory hypertension (BP = 190x140mmHg, using clonidine, amlodipine, atenolol and clortalidone). Once more, laboratory assessment and kidney function were normal. The arteriography showed a high-output posthilar <italic>de novo</italic> RAVF, located in the upper left kidney pole. There was a new attempt of performing a transarterial balloon embolization, which was unsuccessful. Consequently, the patient was submitted to a left nephrectomy due to the impossibility of performing the surgical ligature of the artery that fed the RAVF. At the postoperative period, the patient presented normalization of BP (125x80mmHg, without medication) and creatinine level (1.0mg/dl). Ten years after the nephrectomy, the patient remains symptom-free, with no signs of <italic>de novo</italic> RAVF, with normal BP and kidney function and normal laboratory results.</p>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>The main objective of this study is to demonstrate RAVF as a rare cause of refractory hypertension, heart and/or kidney failure, which can be reverted with the treatment of the fistula. Additionally, we emphasize the possibility of a <italic>de novo</italic> idiopathic RAVF, in case of recurrence of the previously described symptom.</p>
      <p>The RAVF can be congenital, acquired or idiopathic. The congenital RAVF is the rarest form and is characterized by tangled vessels with multiple arteriovenous communications. The acquired form is the most common one and is secondary to kidney biopsy, surgery, trauma, tumor and/or inflammatory diseases. The idiopathic RAVF is acquired throughout life, but it does not have a defined etiologic factor<sup>1,2,5</sup>.</p>
      <p>The acquired and idiopathic RAVF are characterized by large arteriovenous communications. The reduced venous vascular resistance of these communications causes decrease in the blood flow through the renal parenchyma, resulting in renal ischemia and consequent activation of the renin-angiotensin system, which favors the onset of hypertension and KF. Additionally, this "vascular robbery" phenomenon that occurs due to the RAVF increases the venous return and predisposes to high-output HF<sup>1-3,6</sup>.</p>
      <p>The occurrence of <italic>de novo</italic> RAVF is rare, but it can happen when the underlying cause of the first RAVF is rheumatologic disease of tumor<sup>2</sup>. However, in the literature, there have been no previous reports of <italic>de novo</italic> idiopathic RAVF. The hypothesis that the RAVF was secondary to rheumatologic disease could be excluded in Case 3, considering that the rheumatologic tests, hemosedimentation rate and urinalysis remained normal throughout 10 years of follow-up. Similarly, no evidence of neoplasia was demonstrated in Case 3. Another hypothesis that can be ruled out, due to the high sensitivity of the arteriography for this diagnosis, is that the <italic>de novo</italic> fistula was not detected previously due to its small size at the time. Considering all the information, it is presumed that the <italic>de novo</italic> RAVF of Case 3 is really an idiopathic one.</p>
      <p>Regarding the treatment of the RAVF, it aims at eradicating symptoms and hemodynamic effects caused by the fistula. Such treatment can be carried out by surgery or transarterial embolization<sup>3,5,7-9</sup>. There are several surgical techniques, such as the ligature of the artery that supplies blood to the fistula and even nephrectomy. Of these techniques, the ligature is the most beneficial one, as it allows a better preservation of renal parenchyma. However, this technique needs a detailed preoperative anatomical study in order to prevent the ligature of essential vessels that supply blood to the kidney<sup>5</sup>. Case 1, treated by the ligature method, showed BP normalization and progressive improvement in kidney function during the evolution.</p>
      <p>The percutaneous treatment of the RAVF is currently considered the standard therapy. However, high-flow fistulas are still considered technically difficult to undergo transarterial embolization, as the embolization agent can go through the RAVF and cause pulmonary/systemic embolism or even renal infarction. However, there have been recent reports of successful transarterial embolization of high-flow RAVF, as it occurred in Case 2 and in the first RAVF of Case 3<sup>3,8,9</sup>.</p>
      <p>In conclusion, the recurrence of hypertension or kidney and/or heart dysfunction in patients with previously treated RAVF can indicate the onset of a <italic>de novo</italic> RAVF. Additionally, RAVF must be recalled as a potentially reversible cause of refractory hypertension, KF and/or high-output HF.</p>
      <p>
        <bold>Acknowledgements</bold>
      </p>
      <p>We thank Dr. Alfredo Santana and Dr. Alexandre Pedreira for their invaluable comments in the preparation of this manuscript and Dr. Diego Ikejiri for the surgical photographs of Case 1.</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>There were no external funding sources for this study.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This study is not associated with any post-graduation program.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Tres casos de hipertenci&#243;n y F&#237;stula Arteriovenosa Renal: con una f&#237;stula de novo</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>La F&#237;stula Arteriovenosa Renal (FAVR) es una causa rara y potencialmente reversible de hipertensi&#243;n e insuficiencia renal y/o card&#237;aca. El tratamiento de la FAVR busca preservar el m&#225;ximo de par&#233;nquima renal y, concomitantemente, erradicar los s&#237;ntomas y efectos hemodin&#225;micos resultantes de la FAVR. En el presente estudio, se relatar&#225;n tres casos de FAVR, incluyendo un caso de FAVR idiop&#225;tica de novo, que se presentaron con hipertensi&#243;n e insuficiencia renal y/o card&#237;aca, y describir la terap&#233;utica adoptada y los resultados obtenidos.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>F&#237;stula arteriovenosa</kwd>
        <kwd>hipertensi&#243;n</kwd>
        <kwd>insuficiencia renal</kwd>
        <kwd>insuficiencia card&#237;aca</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>INFORME DE CASO</bold>
      </p>
      <p><undefined id="top-body3"/>Tres casos de hipertenci&#243;n y f&#237;stula arteriovenosa renal: con una f&#237;stula <italic><bold>de novo</bold></italic></p>
      <p>
        <bold>Natalia Correa Vieira Melo; Juliano Sacramento Mundim; Elerson Carlos Costalonga; Antonio Marmo Lucon; Jose Luiz Santello; Jose Nery Praxedes</bold>
      </p>
      <p>Departamento de Nefrologia e Departamento de Urologia da Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p>La F&#237;stula Arteriovenosa Renal (FAVR) es una causa rara y potencialmente reversible de hipertensi&#243;n e insuficiencia renal y/o card&#237;aca. El tratamiento de la FAVR busca preservar el m&#225;ximo de par&#233;nquima renal y, concomitantemente, erradicar los s&#237;ntomas y efectos hemodin&#225;micos resultantes de la FAVR. En el presente estudio, se relatar&#225;n tres casos de FAVR, incluyendo un caso de FAVR idiop&#225;tica <italic>de novo</italic>, que se presentaron con hipertensi&#243;n e insuficiencia renal y/o card&#237;aca, y describir la terap&#233;utica adoptada y los resultados obtenidos. </p>
      <p><bold>Palabras clave: </bold> F&#237;stula arteriovenosa, hipertensi&#243;n, insuficiencia renal, insuficiencia card&#237;aca.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La F&#237;stula Arteriovenosa Renal (FAVR) es una causa rara y potencialmente reversible de hipertensi&#243;n e insuficiencia renal (IR) y card&#237;aca (IC)<sup>1-4</sup>. La FAVR consiste en una o m&#225;s comunicaciones anormales entre los sistemas venoso y arterial renal y puede ser cong&#233;nita, idiop&#225;tica o adquirida. La forma adquirida de FAVR ocurre m&#225;s frecuentemente (70-80% de los casos) y su incidencia ha estado aumentando debido al n&#250;mero creciente de biopsias renales<sup>1,2,5</sup>. En este estudio relatamos tres casos raros de hipertensi&#243;n, IR e/o IC secundarias a la FAVR, incluyendo un caso de FAVR <italic>de novo</italic>. Adicionalmente, describimos la terap&#233;utica adoptada y los resultados obtenidos con el tratamiento.</p>
      <p>
        <bold>Informe de Caso</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Caso 1</bold>
      </p>
      <p>Hombre, 18 a&#241;os, previamente sano, present&#243;, en examen cl&#237;nico de rutina, soplo abdominal en el flanco derecho asociado a la presi&#243;n arterial (PA) de 150x100mmHg, en uso de altas dosis de amlodipina y propanolol, y alteraci&#243;n de funci&#243;n renal (creatinina=1,5mg/dl) La angiotomograf&#237;a computada de arterias renales suger&#237;a FAVR derecha. La arteriograf&#237;a renal revelo FAVR de alto flujo, considerada de correcci&#243;n t&#233;cnicamente dif&#237;cil mediante embolizaci&#243;n transarterial (<xref ref-type="fig" rid="es_18f1-body3">Figura 1-A</xref>)<sup>5</sup>. Consecuentemente, se realiz&#243; correcci&#243;n quir&#250;rgica a trav&#233;s de la ligadura de la arteria que nutre la FAVR (<xref ref-type="fig" rid="es_18f1-body3">Figura 1-B</xref>). En el 10&#186; y 90&#186; d&#237;a del per&#237;odo post operatorio, el paciente se manten&#237;a sin soplo abdominal, con PA normal (110x70mmHg, sin medicaci&#243;n) y con funci&#243;n renal mejorada (creatinina=1,1mg/dl).</p>
      <p content-type="html">
        <fig id="es_18f1-body3">
          <graphic xlink:href="https://minio.scielo.br/documentstore/1678-4170/y7XCnzC3rJLchbRDTXzvsZS/c459c80860319d5db77e43ea5549192af13d5c0d.jpg"/>
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0e63-00018-gf01-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>
        <bold>Caso 2</bold>
      </p>
      <p>Mujer, 38 a&#241;os, fue ingresada con IC descompensada, hipertensi&#243;n resistente y soplo abdominal en el flanco izquierdo. En la ocasi&#243;n, ten&#237;a una PA de 190x80mmHg, en uso de altas dosis de amlodipina, carvedilol y espironolactona. No presentaba historia de biopsia renal, trauma, tumores u otras condiciones que pudieran justificar la presencia de FAVR adquirida. La funci&#243;n renal era normal (creatinina=0,88mg/dl). La ecograf&#237;a con Doppler mostr&#243; ri&#241;&#243;n &#250;nico a la izquierda y FAVR. La angiotomograf&#237;a computada confirm&#243; comunicaci&#243;n entre una arteria y una vena segmentaria renal izquierda. La paciente fue sometida a embolizaci&#243;n transarterial por bal&#243;n de la FAVR y evolucion&#243; con remisi&#243;n de la hipertensi&#243;n y de la IC, sin compromiso de la funci&#243;n renal. Dos meses despu&#233;s del procedimiento, la paciente manten&#237;a funci&#243;n renal normal (creatinina=0,9mg/dl) y PA normal (120x80mmHg, sin medicaci&#243;n).</p>
      <p>
        <bold>Caso 3</bold>
      </p>
      <p>Hombre, 18 a&#241;os, fue ingresado con hipertensi&#243;n resistente asociada a soplo abdominal en el flanco izquierdo. Los estudios de laboratorio fueron todos normales, incluyendo tests reumatol&#243;gicos, velocidad de hemosedimentaci&#243;n y nivel de creatinina (1,0mg/dl). Presentaba PA de 200x150mmHg, en uso de altas dosis de propanolol, amlodipina, clonidina e hidroclorotiazida. La arteriograf&#237;a renal revel&#243; FAVR post hiliar, de alto flujo, en el polo inferior del ri&#241;&#243;n izquierdo (<xref ref-type="fig" rid="es_18f1-body3">Figura 1-C</xref>). Entonces se realiz&#243; embolizaci&#243;n transarterial de la FAVR con dos balones (<xref ref-type="fig" rid="es_18f1-body3">Figura 1-D</xref>). El paciente evoluci&#243;n con desaparici&#243;n del soplo abdominal y normalizaci&#243;n de la PA (120x80mmHg, sin medicaci&#243;n). Sin embargo, despu&#233;s de un a&#241;o, el paciente volvi&#243; a presentar hipertensi&#243;n resistente (PA de 190x140mmHg en uso de clonidina, amlodipina, atenolol y clortalidona). Nuevamente, los estudios de laboratorio y funci&#243;n renal eran normales. La arteriograf&#237;a mostr&#243; FAVR <italic>de novo</italic> post hiliar, de alto gasto, localizada en el polo superior del ri&#241;&#243;n izquierdo. Hubo nueva tentativa de embolizaci&#243;n transarterial con bal&#243;n, sin &#233;xito. En consecuencia, el paciente fue sometido a nefrectom&#237;a izquierda debido a la imposibilidad de ligadura quir&#250;rgica de la arteria que nutr&#237;a la FAVR. En el per&#237;odo post operatorio, el paciente present&#243; normalizaci&#243;n de la PA (125x80mmHg, sin medicaci&#243;n) y mantenimiento del nivel de creatinina (1,0mg/dl). Diez a&#241;os despu&#233;s de la nefrectom&#237;a el paciente permanece sin se&#241;ales de FAVT <italic>de novo</italic>, con PA y funci&#243;n normal y todos los estudios de laboratorio normales.</p>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El principal objetivo de este trabajo es destacar la FAVR como una causa rara de hipertensi&#243;n resistente, falla card&#237;aca y/o renal, que pueden ser revertidas con el tratamiento de la f&#237;stula. Adem&#225;s de ello, se enfatiza la posibilidad de surgimiento de la FAVR idiop&#225;tica <italic>de novo</italic>, en caso de reincidencia de los s&#237;ntomas previamente descritos.</p>
      <p>La FAVR puede ser cong&#233;nita, adquirida o idiop&#225;tica. La FAVR cong&#233;nica es la forma m&#225;s rara y se caracteriza por un enmara&#241;ado de vasos con m&#250;ltiples comunicaciones arteriovenosas. La adquirida es la forma m&#225;s com&#250;n y es secundaria a la biopsia renal, cirug&#237;a, trauma, tumor y/o enfermedades inflamatorias. La FAVR idiop&#225;tica es adquirida a lo largo de la vida, sin embargo no tiene factor etiol&#243;gico definido<sup>1,2,5</sup>.</p>
      <p>La FAVR adquirida y la idiop&#225;tica se caracterizan por grandes comunicaciones arteriovenosas. La reducida resistencia vascular venosa de estas comunicaciones causa disminuci&#243;n del flujo sangu&#237;neo a trav&#233;s del par&#233;nquima renal, conduciendo a isquemia renal y consiguiente activaci&#243;n del sistema renina-angiotensina que propicia el surgimiento de hipertensi&#243;n e IR. Adem&#225;s de ello, este fen&#243;meno de "robo vascular", que ocurre debido a la FAVR, aumenta el retorno venoso y predispone a IC de alto gasto<sup>1-3,6</sup>.</p>
      <p>La ocurrencia de FAVR <italic>de novo</italic> es rara, pero puede suceder cuando la causa de la primera FAVR es enfermedad reumatol&#243;gica o tumor<sup>2</sup>. No obstante, en la literatura no hay relatos previos de FAVR idiop&#225;tica <italic>de novo</italic>. La hip&#243;tesis de que la FAVR sea secundaria a la enfermedad reumatol&#243;gica puede ser excluida en el Caso 3, considerando que los tests reumatol&#243;gicos, la velocidad de hemosedimentaci&#243;n y urian&#225;lisis permanecieron normales durante los 10 a&#241;os de acompa&#241;amiento. De esta forma, no se evidenci&#243; en el Caso 3 ning&#250;n indicio de neoplasia. Otra hip&#243;tesis que puede ser descartada, debido a la alta sensibilidad de la arteriograf&#237;a para tal diagn&#243;stico, es la de que la f&#237;stula <italic>de novo</italic> no hubiera sido detectada anteriormente debido a sus peque&#241;as dimensiones en la ocasi&#243;n. Ante lo expuesto, se presume que la FAVR <italic>de novo</italic> en el caso 3 sea realmente idiop&#225;tica.</p>
      <p>Con relaci&#243;n al tratamiento de la FAVR, &#233;ste busca erradicar s&#237;ntomas y efectos hemodin&#225;micos derivados de la f&#237;stula. Tal tratamiento puede ser realizado por cirug&#237;a o embolizaci&#243;n transarterial<sup>3,5,7-9</sup>. Existen varias t&#233;cnicas quir&#250;rgicas, con ligadura de la arteria que nutre la f&#237;stula e incluso nefrectom&#237;a. De estas t&#233;cnicas, la m&#225;s ventajosa es la ligadura, pues permite mayor preservaci&#243;n de par&#233;nquima renal. Sin embargo, esta t&#233;cnica necesita un detallado estudio anat&#243;mico preoperatorio para evitar la ligadura de vasos esenciales para la nutrici&#243;n renal<sup>5</sup>. El caso 1, tratado por la t&#233;cnica de ligadura, evolucion&#243; con normalizaci&#243;n de la PA y mejora progresiva de la funci&#243;n renal.</p>
      <p>El tratamiento percut&#225;neo de las FAVR se considera actualmente el tratamiento est&#225;ndar. No obstante, f&#237;stulas de alto flujo todav&#237;a se consideran t&#233;cnicamente dif&#237;ciles para embolizaci&#243;n transarterial, pues el agente embolizante puede pasar a trav&#233;s de la FAVR y causar embolia pulmonar/sist&#233;mica o incluso infarto renal. A pesar de ello, hay relatos recientes de embolizaci&#243;n transarterial de FAVR de alto flujo con &#233;xito, como el ocurrido en el Caso 2 y en la primera FAVR del Caso 3<sup>3,8,9</sup>.</p>
      <p>En conclusi&#243;n, la reincidencia de hipertensi&#243;n o disfunci&#243;n renal y/o cardiaca en paciente con FAVR tratada previamente puede indicar el surgimiento de una FAVR <italic>de novo</italic>. Adem&#225;s, la FAVR debe recordarse como causa potencialmente reversible de hipertensi&#243;n resistente, IR e/o IC de alto gasto.</p>
      <p>
        <bold>Agradecimientos</bold>
      </p>
      <p>Agradecemos al Dr. Alfredo Santana y al Dr. Alexandre Pedreira por sus comentarios en la preparaci&#243;n de este relato y al Dr. Diego Ikejiri por las fotograf&#237;as quir&#250;rgicas del Caso 1.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiamiento</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuvo fuentes de financiamiento externas.</p>
      <p>
        <bold>V&#237;nculo Acad&#233;mico</bold>
      </p>
      <p>No hay v&#237;nculo de este estudio a programas de post grado.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
