<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">c6MPHZs7wcFWgbt3LtKsgLF</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00017</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2009000500017</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(09)09200517</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2009000500017</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Relato de Caso</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Implante de marcapasso definitivo em gestante portadora de valvopatia mitral reum&#225;tica</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Esper</surname>
            <given-names>Rodrigo Barbosa</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Furtado</surname>
            <given-names>Remo Holanda de Mendon&#231;a</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Tarasoutchi</surname>
            <given-names>Fl&#225;vio</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Spina</surname>
            <given-names>Guilherme Sobreira</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Grinberg</surname>
            <given-names>Max</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>&#193;vila</surname>
            <given-names>Walkiria Samuel</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade de S&#227;o Paulo</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Faculdade de Medicina </institution>
        <institution content-type="orgdiv2">Hospital das Cl&#237;nicas</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>05</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
      <volume>92</volume>
      <issue>5</issue>
      <fpage>e59</fpage>
      <lpage>e62</lpage>
      <history>
        <date date-type="received">
          <day>26</day>
          <month>12</month>
          <year>2007</year>
        </date>
        <date date-type="accepted">
          <day>04</day>
          <month>03</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>29</day>
          <month>01</month>
          <year>2008</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>Descrevemos um caso raro de implante de marcapasso definitivo em gestante, portadora de valvopatia mitral reum&#225;tica, previamente submetida &#224; valvoplastia percut&#226;nea por cateter-bal&#227;o. A paciente apresentava bloqueio atrioventricular de grau avan&#231;ado, de causa n&#227;o-revers&#237;vel, sintom&#225;tico e manifesto no 3&#186; trimestre da gesta&#231;&#227;o.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Marcapasso artificial</kwd>
        <kwd>estenose da valva mitral</kwd>
        <kwd>gesta&#231;&#227;o</kwd>
        <kwd>bloqueio atrioventricular</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>20</day>
        <month>07</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>
      <bold>RELATO DE CASO</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Implante de marcapasso definitivo em gestante portadora de valvopatia mitral reum&#225;tica</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Rodrigo Barbosa Esper; Remo Holanda de Mendon&#231;a Furtado; Fl&#225;vio Tarasoutchi; Guilherme Sobreira Spina; Max Grinberg; Walkiria Samuel &#193;vila</bold>
    </p>
    <p>Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor), Hospital das Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="back">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p>Descrevemos um caso raro de implante de marcapasso definitivo em gestante, portadora de valvopatia mitral reum&#225;tica, previamente submetida &#224; valvoplastia percut&#226;nea por cateter-bal&#227;o. A paciente apresentava bloqueio atrioventricular de grau avan&#231;ado, de causa n&#227;o-revers&#237;vel, sintom&#225;tico e manifesto no 3&#186; trimestre da gesta&#231;&#227;o.</p>
    <p><bold>Palavras-chave:</bold> Marcapasso artificial, estenose da valva mitral, gesta&#231;&#227;o, bloqueio atrioventricular.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A gesta&#231;&#227;o &#233; causa comum de descompensa&#231;&#227;o card&#237;aca em pacientes portadoras de estenose mitral hemodinamicamente significativa, em raz&#227;o da alta incid&#234;ncia da febre reum&#225;tica em nosso meio.</p>
    <p>A apresenta&#231;&#227;o de bradiarritmias durante a gesta&#231;&#227;o &#233; incomum. Alguns casos podem necessitar do implante de marcapasso sob escopia, expondo o feto aos riscos da radia&#231;&#227;o.</p>
    <p>O manejo cl&#237;nico de gestante com estenose mitral, apresentando bloqueio atrioventricular (BAV) de grau avan&#231;ado, sem causa potencialmente revers&#237;vel, foi o objetivo deste relato de caso.</p>
    <p>
      <bold>Relato de caso</bold>
    </p>
    <p>Mulher de 39 anos, branca, procedente de S&#227;o Paulo, na 36&#170; semana de gesta&#231;&#227;o, desde o in&#237;cio do 2&#186; trimestre gestacional com dispn&#233;ia aos esfor&#231;os habituais (classe funcional III - NYHA), ortopn&#233;ia espor&#225;dica, palpita&#231;&#245;es e tosse seca noturna com epis&#243;dios de hemoptise. H&#225; 3 meses, ela apresentava epis&#243;dios de pr&#233;-s&#237;ncope. H&#225; uma semana, apresentava melhora parcial da dispn&#233;ia, mantinha epis&#243;dios de lipotimia, caracterizados por escurecimento visual espor&#225;dico, n&#227;o relacionado aos esfor&#231;os, sem palpita&#231;&#227;o ou precordialgia, dura&#231;&#227;o de segundos a minutos, com sensa&#231;&#227;o eminente de desmaio, sem perda da consci&#234;ncia e cessa&#231;&#227;o espont&#226;nea.</p>
    <p>Apresenta antecedentes de estenose mitral reum&#225;tica diagnosticada h&#225; 4 anos, durante gesta&#231;&#227;o pr&#233;via, quando ent&#227;o foi submetida a tratamento percut&#226;neo com valvoplastia mitral por cateter-bal&#227;o. Ex-etilista e ex-tabagista. Antecedente obst&#233;trico de 14 gesta&#231;&#245;es, com 1 abortamento espont&#226;neo e 12 partos normais, sem intercorr&#234;ncias obst&#233;tricas durante o trabalho de parto. Fazia uso de propranolol 80 mg/dia, furosemida 40 mg/dia e sulfato ferroso.</p>
    <p>&#192; admiss&#227;o, apresentava press&#227;o arterial de 110 x 70 mmhg, FC de 100 bpm, FR de 16 ipm e estava afebril. Ao exame f&#237;sico, sopro holossist&#243;lico de 2+/6 regurgitativo e sopro diast&#243;lico de +/6 em ruflar, ambos em &#225;rea mitral. Pulm&#245;es sem ru&#237;dos advent&#237;cios. O exame do abdome mostrava &#250;tero grav&#237;dico, com altura uterina de 34 cm e batimento cardiofetal presentes, a 140 bpm. Membros inferiores sem edemas e pulsos perif&#233;ricos presentes e sim&#233;tricos.</p>
    <p>A ultra-sonografia obst&#233;trica mostrava feto sem altera&#231;&#245;es morfol&#243;gicas e com movimenta&#231;&#227;o normal, e a cardiotocografia, padr&#227;o reativo.</p>
    <p>O eletrocardiograma apresentava ritmo sinusal, com extrass&#237;stoles atriais freq&#252;entes (<xref ref-type="fig" rid="f1">fig. 1</xref>). A radiografia de t&#243;rax, o hemograma, os eletr&#243;litos, o coagulograma e a fun&#231;&#227;o renal estavam normais. As provas de atividade inflamat&#243;ria foram normais.</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="f1">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0e59-00017-gf01.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>O ecodopplercardiograma indicou os seguintes resultados: fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o de 67%, &#225;trio esquerdo de 47 mm, di&#226;metros diast&#243;lico de 53 mm e sist&#243;lico de 33 mm, valva mitral com espessamento, fus&#227;o comissural, estenose mitral leve (&#225;rea valvar de 1,7 cm<sup>2</sup>) e insufici&#234;ncia mitral moderada. O gradiente diast&#243;lico m&#225;ximo transmitral foi estimado em 13 mmHg e m&#233;dio em 7 mmHg.</p>
    <p>O Holter de 24 horas mostrava ritmo sinusal, com freq&#252;&#234;ncia card&#237;aca entre 43 a 147 bpm e m&#233;dia de 100 bpm. Extrass&#237;stoles atriais freq&#252;entes (307/h) e 141 per&#237;odos de taquicardia com no m&#225;ximo 22 batimentos e freq&#252;&#234;ncia m&#225;xima de 195 bpm. Houve epis&#243;dios de bloqueio atrioventricular de grau avan&#231;ado (BAV), com pausa m&#225;xima de 3,6 segundos. Ap&#243;s 7 dias de suspens&#227;o do betabloqueador, foi realizado novo Holter de 24 horas que identificou um epis&#243;dio de BAV 2:1 e um de BAV 3:1 (<xref ref-type="fig" rid="f2">fig. 2</xref>).</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="f2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0e59-00017-gf02.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>Implantou-se marcapasso definitivo atrioventricular, sob fluoroscopia, antes da resolu&#231;&#227;o da gesta&#231;&#227;o, com prote&#231;&#227;o da regi&#227;o abdominal por manta de chumbo. Ap&#243;s o implante de marcapasso, reintroduziu-se f&#225;rmaco betabloqueador.</p>
    <p>A paciente evoluiu com resolu&#231;&#227;o espont&#226;nea da gesta&#231;&#227;o, com 38 semanas e 2 dias, via parto vaginal com f&#243;rcipe de al&#237;vio, sem intercorr&#234;ncias. Rec&#233;m-nascido com peso 2.940 g e Apgar 9/9. Alta no 3&#186; dia de puerp&#233;rio para seguimento ambulatorial.</p>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A gesta&#231;&#227;o e o puerp&#233;rio est&#227;o associados a importantes mudan&#231;as cardiocirculat&#243;rias, que podem levar &#224; acentuada deteriora&#231;&#227;o cl&#237;nica nas mulheres com doen&#231;a card&#237;aca: aumento do volume sang&#252;&#237;neo; anemia, pelo aumento do volume plasm&#225;tico mais r&#225;pido que o da massa eritrocit&#225;ria; aumento do d&#233;bito card&#237;aco progressivo da 5&#170; a 24&#170; semana de gesta&#231;&#227;o; e queda da press&#227;o sang&#252;&#237;nea com nadir no 2&#186; trimestre de gesta&#231;&#227;o associada &#224; queda da resist&#234;ncia vascular sist&#234;mica.</p>
    <p>Estenose mitral &#233; uma importante causa de descompensa&#231;&#227;o hemodin&#226;mica nas gestantes. A maioria das pacientes com estenose mitral de moderada a grave demonstra piora de uma ou duas classes funcionais da NYHA durante a gesta&#231;&#227;o<sup>1</sup>.</p>
    <p>A gesta&#231;&#227;o est&#225; associada a uma maior incid&#234;ncia de arritmias em mulheres com e sem doen&#231;a card&#237;aca estrutural<sup>2,3</sup>. Extrass&#237;stoles atriais e ventriculares podem ocorrer sem repercuss&#245;es hemodin&#226;micas.</p>
    <p>Bradicardias assintom&#225;ticas raramente ocorrem durante a gesta&#231;&#227;o. Em alguns casos, s&#227;o atribu&#237;das &#224; lentifica&#231;&#227;o da freq&#252;&#234;ncia do ritmo sinusal ap&#243;s a compress&#227;o uterina sobre a veia cava inferior. O BAV de grau avan&#231;ado, manifestado durante a gesta&#231;&#227;o, &#233; geralmente assintom&#225;tico durante a gravidez e o trabalho de parto. Pacientes sintom&#225;ticas com bloqueio bifascicular e BAV de grau avan&#231;ado t&#234;m sido tratadas durante a gravidez com marcapassos tempor&#225;rios ou permanentes. O BAV de grau avan&#231;ado foi encontrado em 0,02% de uma s&#233;rie de 92.000 gesta&#231;&#245;es<sup>3,4</sup>. Pode ser diagnosticado em pacientes assintom&#225;ticas por meio de achado de exame eletrocardiogr&#225;fico, solicitado por outros motivos, ou manifestar-se por queixas cl&#237;nicas como dispn&#233;ia, lipotimia e s&#237;ncope. Em pacientes assintom&#225;ticas, &#233; poss&#237;vel que haja necessidade de passagem de marcapasso provis&#243;rio antes do trabalho de parto ou mesmo de implante de marcapasso definitivo para casos sintom&#225;ticos e assintom&#225;ticos<sup>5</sup>.</p>
    <p>Na revis&#227;o da literatura, n&#227;o foi encontrado nenhum caso descrito de gestante com valvopatia mitral apresentando bloqueio atrioventricular avan&#231;ado durante a gesta&#231;&#227;o.</p>
    <p>Por causa da sobrecarga de volume sang&#252;&#237;neo que ocorre durante a gesta&#231;&#227;o, pacientes com estenose mitral reum&#225;tica podem apresentar descompensa&#231;&#227;o hemodin&#226;mica. Freq&#252;entemente, essas pacientes necessitam de medica&#231;&#245;es cronotr&#243;picas negativas para controle de sintomas. O uso consagrado de betabloqueadores no manejo da estenose mitral estaria contra-indicado nesta situa&#231;&#227;o cl&#237;nica, em raz&#227;o da presen&#231;a do BAV. Ap&#243;s descartar causas potencialmente revers&#237;veis de BAV, como efeito de drogas e atividade reum&#225;tica inflamat&#243;ria, optamos pela indica&#231;&#227;o de implante de marcapasso definitivo.</p>
    <p>A exposi&#231;&#227;o fetal &#224; radia&#231;&#227;o deve ser evitada durante a gesta&#231;&#227;o. O risco depende do est&#225;gio da gravidez e da dose recebida pelo feto. Todavia, alguns cuidados devem ser tomados em pacientes gr&#225;vidas que ser&#227;o expostas &#224; irradia&#231;&#227;o, tais como usar protetores de chumbo sobre o abdome, colimar o feixe de raios X para a &#225;rea de interesse e utilizar equipamentos permanentemente calibrados e aferidos.</p>
    <p>Uma alternativa descrita para evitar exposi&#231;&#227;o fetal &#224; radia&#231;&#227;o &#233; o implante de marcapasso definitivo guiado por ecocardiografia<sup>6,7</sup>. Nesse caso, optou-se pela utiliza&#231;&#227;o de t&#233;cnica convencional guiada por fluoroscopia, em raz&#227;o do baixo risco de dano fetal, j&#225; que a gravidez encontrava-se pr&#243;ximo ao termo. Al&#233;m disso, a utiliza&#231;&#227;o do exame ecocardiogr&#225;fico transesof&#225;gico traria o inconveniente adicional de necessidade de seda&#231;&#227;o e risco de aspira&#231;&#227;o em virtude do retardo no esvaziamento g&#225;strico em fase avan&#231;ada da gesta&#231;&#227;o.</p>
    <p>Este relato mostra a import&#226;ncia em avaliar corretamente os sintomas apresentados pela gestante cardiopata<sup>8</sup>, diferenciando os transtornos esperados de uma gravidez normal dos sinais de doen&#231;a card&#237;aca em iminente descompensa&#231;&#227;o. Lipotimia e tontura podem ocorrer na gravidez normal, mas, em pacientes com cardiopatia estrutural, o diagn&#243;stico diferencial com bradi ou taquiarritmias deve ser sempre lembrado. A presen&#231;a de BAV de alto grau sintom&#225;tico, mesmo que intermitente, levou &#224; indica&#231;&#227;o de marcapasso definitivo. Optou-se por n&#227;o indicar reinterven&#231;&#227;o sobre a valva mitral, pois a paciente tinha &#225;rea valvar estimada acima de 1,5 cm<sup>2</sup>. A insufici&#234;ncia mitral quantificada como moderada pode ter sido superestimada por causa do aumento do volume plasm&#225;tico que ocorre na gesta&#231;&#227;o. Optamos por manter, ap&#243;s o implante do marcapasso, tratamento cl&#237;nico com betabloqueador e diur&#233;tico.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>N&#227;o h&#225; vincula&#231;&#227;o deste estudo a programas de p&#243;s-gradua&#231;&#227;o.</p>
    <p>
      <fn id="back" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p> Guilherme Sobreira Spina </p>
        <p> Av. Dr. En&#233;as de Carvalho Aguiar, 44 - Cerqueira C&#233;sar </p>
        <p> Unidade Clinica de Valvopatia </p>
        <p> 05403-000 - S&#227;o Paulo, SP - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="guilherme.spina@incor.usp.br">guilherme.spina@incor.usp.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo enviado em 26/12/07; revisado recebido em 29/01/08; aceito em 04/03/08.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Hameed AB, Karaalp    IS, Tummala PP, Wani OR, Canetti M, Akhter MW, et al: The effect of valvular    heart disease on maternal and fetal outcome in pregnancy. J Am Coll Cardiol.    2001; 37: 893-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The effect of valvular heart disease on maternal and fetal outcome in pregnancy</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>893</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>37</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hameed</surname>
              <given-names>AB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Karaalp</surname>
              <given-names>IS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tummala</surname>
              <given-names>PP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wani</surname>
              <given-names>OR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Canetti</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Akhter</surname>
              <given-names>MW</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Shotan A, Ostrzega    E, Mehra A, Johnson JV, Elkayam U. Incidence of arrhythmias in normal pregnancy    and relation to palpitations, dizziness and syncope. Am J Cardiol. 1997; 79:    1061-4.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Incidence of arrhythmias in normal pregnancy and relation to palpitations, dizziness and syncope</article-title>
          <source>Am J Cardiol</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>1061</fpage>
          <lpage>4</lpage>
          <volume>79</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Shotan</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ostrzega</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mehra</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Johnson</surname>
              <given-names>JV</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Elkayam</surname>
              <given-names>U</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Wolbrette D.    Treatment of arrhythmias during pregnancy. Curr Womens Health Rep. 2003; 3:    135-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Treatment of arrhythmias during pregnancy</article-title>
          <source>Curr Womens Health Rep</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>135</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>3</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Wolbrette</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. D&#180;Ippolito    G, Medeiros RB. Exames radiol&#243;gicos na gesta&#231;&#227;o. Radiol    Bras. 2005; 38 (6): 447-50.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Exames radiol&#243;gicos na gesta&#231;&#227;o</article-title>
          <source>Radiol Bras</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>447</fpage>
          <lpage>50</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>38</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>D&#180;Ippolito</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Medeiros</surname>
              <given-names>RB</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Sharma JB, Malhorta    M, Pundir P. Succesful pregnancy outcome with cardiac pacemaker after complete    heart block. Int J Gynaecol Obstet. 2000; 68: 145-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Succesful pregnancy outcome with cardiac pacemaker after complete heart block</article-title>
          <source>Int J Gynaecol Obstet</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>145</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <volume>68</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Sharma</surname>
              <given-names>JB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Malhorta</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pundir</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Antonelli D,    Bloch L, Rosenfeld T. Implantation of permanent dual chamber pacemaker in a    pregnant woman by transesophageal echocardiographic guidance. Pacing Clin Electrophysiol.    1999; 22: 534-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Implantation of permanent dual chamber pacemaker in a pregnant woman by transesophageal echocardiographic guidance</article-title>
          <source>Pacing Clin Electrophysiol</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>534</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <volume>22</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Antonelli</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bloch</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rosenfeld</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Trappe HJ. Acute    therapy of maternal and fetal arrhythmias during pregnancy. J Intensive Care    Med. 2006; 21; 305-15.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Acute therapy of maternal and fetal arrhythmias during pregnancy</article-title>
          <source>J Intensive Care Med.</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>305</fpage>
          <lpage>15</lpage>
          <volume>21</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Trappe</surname>
              <given-names>HJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Avila WS, Grinberg    M. Gesta&#231;&#227;o em portadoras de afec&#231;&#245;es cardiovasculares:    experi&#234;ncia com 1000 casos. Arq Bras Cardiol. 1993; 60: 5-11.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Gesta&#231;&#227;o em portadoras de afec&#231;&#245;es cardiovasculares: experi&#234;ncia com 1000 casos</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>1993</year>
          </date>
          <fpage>5</fpage>
          <lpage>11</lpage>
          <volume>60</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Avila</surname>
              <given-names>WS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Grinberg</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Implante de marcapaso definitivo en gestante portadora de valvulopat&#237;a mitral reum&#225;tica</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>Describimos un caso raro de implante de marcapaso definitivo en gestante, portadora de valvulopat&#237;a mitral reum&#225;tica, previamente sometida a valvuloplastia percut&#225;nea por cat&#233;ter bal&#243;n La paciente presentaba bloqueo atrioventricular en grado avanzado, de causa irreversible, sintom&#225;tico y manifiesto en el 3&#186; trimestre de gestaci&#243;n.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Marcapasso artificial</kwd>
        <kwd>estenose da valva mitral</kwd>
        <kwd>gesta&#231;&#227;o</kwd>
        <kwd>bloqueio atrioventricular</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>INFORME DE CASO</bold>
      </p>
      <p><undefined id="top-body2"/>Implante de marcapaso definitivo en gestante portadora de valvulopat&#237;a mitral reum&#225;tica</p>
      <p>
        <bold>Rodrigo Barbosa Esper; Remo Holanda de Mendon&#231;a Furtado; Fl&#225;vio Tarasoutchi; Guilherme Sobreira Spina; Max Grinberg; Walkiria Samuel &#193;vila</bold>
      </p>
      <p>Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor), Hospital das Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p>Describimos un caso raro de implante de marcapaso definitivo en gestante, portadora de valvulopat&#237;a mitral reum&#225;tica, previamente sometida a valvuloplastia percut&#225;nea por cat&#233;ter bal&#243;n La paciente presentaba bloqueo atrioventricular en grado avanzado, de causa irreversible, sintom&#225;tico y manifiesto en el 3&#186; trimestre de gestaci&#243;n.</p>
      <p><bold>Palabras clave: </bold> Marcapasso artificial, estenose da valva mitral, gesta&#231;&#227;o, bloqueio atrioventricular.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La gestaci&#243;n es causa com&#250;n de descompensaci&#243;n cardiaca en pacientes portadoras de estenosis mitral hemodin&#225;micamente significativa, en raz&#243;n de la alta incidencia de fiebre reum&#225;tica en nuestro medio.</p>
      <p>La presentaci&#243;n de bradiarritmias durante la gestaci&#243;n no es com&#250;n. Algunos casos pueden necesita el implante de marcapaso con escopia, exponiendo el feto a los riesgos de la radiaci&#243;n.</p>
      <p>El manejo cl&#237;nico de gestante con estenosis mitral, presentando bloqueo atrioventricular (BAV) en grado avanzado, sin causa potencialmente reversible, fue el objetivo de este informe de caso.</p>
      <p>
        <bold>Informe de caso</bold>
      </p>
      <p>Mujer de 39 a&#241;os, blanca, procedente de S&#227;o Paulo, en la 36&#170; semana de gestaci&#243;n, desde el inicio del 2&#186; trimestre gestacional con disnea a los esfuerzos habituales (clase funcional III - NYHA), ortopnea espor&#225;dica, palpitaciones y tos seca nocturna con episodios de hemoptisis. Desde hac&#237;a 3 meses, &#233;sta presentaba episodios de pres&#237;ncope. Desde hac&#237;a una semana presentaba una mejor parcial de la disnea, manten&#237;a episodios de lipotimia, caracterizados por oscurecimiento visual espor&#225;dico, no relacionado a los esfuerzos, sin palpitaci&#243;n o precordialgia, duraci&#243;n de segundos a minutos, con sensaci&#243;n eminente de desmayo, sin p&#233;rdida de conocimiento y cese espont&#225;neo.</p>
      <p>Presentaba antecedentes de estenosis mitral reum&#225;tica diagnostica hac&#237;a 4 a&#241;os, durante gestaci&#243;n previa, cuando se someti&#243; a tratamiento percut&#225;neo con valvuloplastia mitral por cat&#233;ter bal&#243;n. Ex-alcoh&#243;lica y ex-tabaquista. Antecedente obst&#233;trico de 14 gestaciones, con 1 aborto espont&#225;neo y 12 partos normales, sin complicaciones obst&#233;tricas durante el trabajo de parto. Hac&#237;a uso de propranolol 80 mg/d&#237;a, furosemida 40 mg/d&#237;a y sulfato ferroso.</p>
      <p>Al ingreso presentaba presi&#243;n arterial de 110 x 70 mmHg, FC de 100 lpm, FR de 16 rpm y estaba afebril. Al examen f&#237;sico, soplo holosist&#243;lico regurgitante de 2+/6 y retumbo diast&#243;lico de +/6, ambos en &#225;rea mitral. Pulmones sin ruidos adventicios. El examen del abdomen mostraba &#250;tero con saco gestacional, con altura uterina de 34 cm y presencia de latidos cardiofetales, a 140 lpm. Miembros inferiores sin edemas y pulsos perif&#233;ricos presentes y sim&#233;tricos.</p>
      <p>La ecograf&#237;a obst&#233;trica mostraba feto sin alteraciones morfol&#243;gicas y con movimiento normal, y la cardiotocograf&#237;a, patr&#243;n reactivo.</p>
      <p>El electrocardiograma presentaba ritmo sinusal, con extras&#237;stoles atriales frecuentes (<xref ref-type="fig" rid="es_17f1-body2">fig. 1</xref>). La radiograf&#237;a de t&#243;rax, el hemograma, los electrolitos, el coagulograma y la funci&#243;n renal se presentaban normales. Las pruebas de actividad inflamatoria fueron normales.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_17f1-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0e59-00017-gf01-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>El ecocardiograma doppler indic&#243; los siguientes resultados: fracci&#243;n de eyecci&#243;n de 67%, atrio izquierdo de 47 mm, di&#225;metros diast&#243;lico de 53 mm y sist&#243;lico de 33, v&#225;lvula mitral con espesamiento, fusi&#243;n comisural, estenosis mitral leve (&#225;rea valvular de 1,7 cm<sup>2</sup>) e insuficiencia mitral moderada. El gradiente diast&#243;lico m&#225;ximo transmitral se estim&#243; en 13 mmHg y medio en 7 mmHg.</p>
      <p>El Holter de 24 horas mostraba ritmo sinusal, con frecuencia cardiaca entre 43 a 147 lpm y un promedio de 100 lpm. Extras&#237;stoles atriales frecuentes (307/h) y 141 per&#237;odos de taquicardia con un m&#225;ximo de 22 latidos y frecuencia m&#225;xima de 195 lpm. Hubo episodios de bloqueo atrioventricular de grado avanzado (BAV), con pausa m&#225;xima de 3,6 segundos. Despu&#233;s de 7 d&#237;as de suspensi&#243;n del betabloqueante, se realiz&#243; un nuevo Holter de 24 horas que identific&#243; un episodio de BAV 2:1 y uno de BAV 3:1 (<xref ref-type="fig" rid="es_17f2-body2">fig. 2</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_17f2-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0e59-00017-gf02-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>Se implant&#243; marcapaso definitivo atrioventricular, bajo fluoroscopia, antes de la resoluci&#243;n de la gestaci&#243;n, con protecci&#243;n de la regi&#243;n abdominal por delantal de plomo. Despu&#233;s del implanta del marcapaso, se reintrodujo el f&#225;rmaco betabloqueante.</p>
      <p>La paciente evolucion&#243; con resoluci&#243;n espont&#225;nea de la gestaci&#243;n, con 38 semanas y 2 d&#237;as, parto v&#237;a vaginal con f&#243;rceps de alivio, sin complicaciones. Reci&#233;n nacido con peso de 2.940 g y Apgar de 9/9. Alta en el 3&#186; d&#237;a de puerperio para acompa&#241;amiento ambulatorio.</p>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>la gestaci&#243;n y el puerperio est&#225;n asociados a importantes cambios cardiocirculatorios, que pueden conducir a un acentuado deterioro cl&#237;nico en mujeres con enfermedad cardiaca: aumento del volumen sangu&#237;neo; anemia, por el aumento del volumen plasm&#225;tico m&#225;s r&#225;pido que el de la masa eritrocitaria; aumento progresivo del gasto card&#237;aco de la 5&#170; a la 24&#170; semana de gestaci&#243;n; y ca&#237;da de la presi&#243;n sangu&#237;nea con nadir en el 2&#186; trimestre de gestaci&#243;n asociada a la ca&#237;da de la resistencia vascular sist&#233;mica.</p>
      <p>La estenosis mitral es una causa importante de descompensaci&#243;n hemodin&#225;mica en las gestantes. La mayor&#237;a de las pacientes con estenosis mitral de moderada a grave demuestra un empeoramiento de una o dos clases funcionales de la NYHA durante la gestaci&#243;n<sup>1</sup>.</p>
      <p>La gestaci&#243;n est&#225; asociada a una mayor incidencia de arritmias en mujeres con y sin enfermedad cardiaca estructural<sup>2,3</sup>. Las extras&#237;stoles atriales y ventriculares pueden ocurrir sin repercusiones hemodin&#225;micas.</p>
      <p>Las bradicardias asintom&#225;ticas raramente ocurren durante la gestaci&#243;n. En algunos caso, se atribuyen al enlentecimiento de la frecuencia del ritmo sinusal despu&#233;s de la compresi&#243;n uterina sobre la vena cava inferior. El BAV de grado avanzado, manifestado durante la gestaci&#243;n, es generalmente asintom&#225;tico durante el embarazo y el trabajo de parto. Pacientes sintom&#225;ticas con bloqueo bifascicular y BAV de grado avanzado fueron tratadas durante el embarazo con marcapasos temporales o permanentes. El BAV de grado avanzado se encontr&#243; en un 0,02% de una serie de gestaciones<sup>3,4</sup>. Puede ser diagnosticado en pacientes asintom&#225;ticas por medio de hallazgo de examen electrocardiogr&#225;fico, solicitado por otros motivos, o manifestarse por quejas cl&#237;nicas como disnea, lipotimia y s&#237;ncope. En pacientes asintom&#225;ticas, es posible que haya necesidad de pasaje de marcapaso provisorio antes del trabajo de parto o incluso de implante de marcapaso definitivo para casos sintom&#225;ticos y asintom&#225;ticos<sup>5</sup> .</p>
      <p>En la revisi&#243;n de la literatura no se encontr&#243; ning&#250;n caso descrito de gestante con valvulopat&#237;a mitral presentando bloqueo atrioventricular avanzado durante la gestaci&#243;n.</p>
      <p>Por causa de la sobrecarga de volumen sangu&#237;neo que ocurre durante la gestaci&#243;n, pacientes con estenosis mitral reum&#225;tica pueden presentar descompensaci&#243;n hemodin&#225;mica. Frecuentemente, estas pacientes necesitan medicaciones cronotr&#243;picas negativas para control de s&#237;ntomas. El uso consagrado de betabloqueantes en el manejo de la estenosis mitral estar&#237;a contraindicado en esta situaci&#243;n cl&#237;nica, en raz&#243;n de la presencia del BAV. Despu&#233;s de descartar causas potencialmente reversibles de BAV, como efecto de drogas y actividad reum&#225;tica inflamatoria, optamos por la indicaci&#243;n de implante de marcapaso definitivo.</p>
      <p>La exposici&#243;n fetal a la radiaci&#243;n debe ser evitada durante la gestaci&#243;n. El riesgo depende del estado de la gestaci&#243;n y de la dosis recibida por el feto. No obstante, algunos cuidados deben adoptarse en pacientes gestantes que ser&#225;n expuestas a la radiaci&#243;n, tales como usar protectores de plomo sobre el abdomen, colimar el haz de rayos X para el &#225;rea de inter&#233;s y utilizar equipos permanentemente calibrados y ajustados.</p>
      <p>Una alternativa descrita para evitar la exposici&#243;n fetal a al radiaci&#243;n es el implante de marcapaso definitivo guiado por ecocardiograf&#237;a<sup>6,7</sup>. En este caso se opt&#243; por la utilizaci&#243;n de t&#233;cnica convencional guiada por fluoroscopia, en raz&#243;n del bajo riesgo de da&#241;o fetal, ya que la gestaci&#243;n se encontraba pr&#243;xima al t&#233;rmino. Adem&#225;s de ello, el uso del examen ecocardiogr&#225;fico transesof&#225;gico representar&#237;a el inconveniente adicional de necesidad de sedaci&#243;n y riesgo de aspiraci&#243;n en virtud del retardo en el vaciado g&#225;strico en fase avanzada de la gestaci&#243;n.</p>
      <p>Este informe muestra la importancia de evaluar correctamente los s&#237;ntomas presentados por la gestante cardi&#243;pata<sup>8</sup>, diferenciando los trastornos esperados de un embarazo normal de las se&#241;ales de enfermedad cardiaca en descompensaci&#243;n inminente. La lipotimia y las n&#225;useas pueden ocurrir en el embarazo normal, pero, en pacientes con cardiopat&#237;a estructural, el diagn&#243;stico diferencial con bradi o taquiarritmias debe ser siempre recordado. La presencia de BAV de alto grado sintom&#225;tico, aun intermitente, llev&#243; a la indicaci&#243;n de marcapaso definitivo. Se opt&#243; por no indicar reintervenci&#243;n sobre la v&#225;lvula mitral, pues la paciente ten&#237;a &#225;rea valvular estimada superior a 1,5 cm<sup>2</sup>. La insuficiencia mitral cuantificada como moderada puede haber sido sobrestimada por causa del aumento del volumen plasm&#225;tico que ocurre en la gestaci&#243;n. Optamos por mantener, despu&#233;s del implante del marcapaso, un tratamiento cl&#237;nico con betabloqueante y diur&#233;tico.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuente de Financiamiento</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuvo fuentes de financiamiento externas.</p>
      <p>
        <bold>V&#237;nculo Acad&#233;mico</bold>
      </p>
      <p>No hay v&#237;nculo de este estudio a programas de post grado.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Case Report</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Permanent pacemaker implantation in a pregnant woman with rheumatic mitral valve disease</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>We describe a rare case of permanent pacemaker implantation in a pregnant woman with rheumatic mitral valve disease previously undergoing percutaneous balloon valvuloplasty. She presented symptomatic advanced atrioventricular block of non-reversible cause and manifest in the third trimester of gestation.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Pacemaker, artificial</kwd>
        <kwd>mitral valve stenosis</kwd>
        <kwd>pregnancy</kwd>
        <kwd>atrioventricular block</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>CASE REPORT</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body3">
          <label>
            <bold>Permanent pacemaker implantation in a pregnant woman with rheumatic mitral valve disease</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Rodrigo Barbosa Esper; Remo Holanda de Mendon&#231;a Furtado; Fl&#225;vio Tarasoutchi; Guilherme Sobreira Spina; Max Grinberg; Walkiria Samuel &#193;vila</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor), Hospital das Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP - Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>ABSTRACT</bold>
      </p>
      <p>We describe a rare case of permanent pacemaker implantation in a pregnant woman with rheumatic mitral valve disease previously undergoing percutaneous balloon valvuloplasty. She presented symptomatic advanced atrioventricular block of non-reversible cause and manifest in the third trimester of gestation.</p>
      <p><bold>Key Words:</bold> Pacemaker, artificial; mitral valve stenosis; pregnancy; atrioventricular block</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>Pregnancy is the most common cause of cardiac decompensation in patients with hemodynamically significant mitral stenosis due to the high incidence of rheumatic fever in our midst.</p>
      <p>Presentation of bradyarrhythmias is uncommon during pregnancy. Some cases may require scopy-guided pacemaker implantation, thus exposing the fetus to the risks of radiation.</p>
      <p>The clinical management of a pregnant woman with mitral stenosis presenting advanced atrioventricular block (AVB) with no potentially reversible cause was the objective of the present case report.</p>
      <p>
        <bold>Case report</bold>
      </p>
      <p>A 39-year-old woman, residing in Sao Paulo, in the 36th week of gestation, started to present with dyspnea on usual exertion (NYHA functional class III), occasional orthopnea, palpitations and nocturnal dry cough with episodes of hemoptysis since the second trimester of gestation. She had episodes of presyncope three months earlier. For the past week, the patient presented partial improvement of dyspnea, but remained with episodes of presyncope characterized by sporadic visual darkening not related to exertion, unaccompanied by palpitation or chest pain, lasting from seconds to minutes, with a feeling of imminent fainting, without loss of consciousness and with spontaneous cessation.</p>
      <p>She had a history of rheumatic mitral stenosis diagnosed four years earlier during a previous pregnancy, and underwent percutaneous balloon mitral valvuloplasty at that time. She was a former alcoholic and former smoker. Obstetric history of 14 pregnancies with one spontaneous abortion and 12 normal deliveries, with no obstetrical complications during labor. She was taking propranolol 80mg/day, furosemide 40mg/day, and ferrous sulfate.</p>
      <p>At admission, her blood pressure was 110 x 70mmHg, HR 100bpm, RR 16rpm, no fever. On physical examination: grade 2/6 holosystolic regurgitant murmur and grade 1/6 rumbling murmur, both in the mitral area. Lungs clear to auscultation. Abdominal examination revealed a gravid uterus, with fundal height of 34cm and fetal heart rate of 140bpm. Lower extremities without edema; peripheral pulses present and symmetric.</p>
      <p>Obstetric ultrasound showed a fetus with no morphological abnormalities and normal movements. Cardiotocography showed a reactive pattern.</p>
      <p>Electrocardiography showed normal sinus rhythm and frequent atrial extrasystoles (<xref ref-type="fig" rid="en_17f1-body3">Figure 1</xref>). Chest radiography, blood count, electrolytes, coagulation tests, and renal function tests were normal. Inflammatory activity tests were normal.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_17f1-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0e59-00017-gf01-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>Doppler echocardiography: ejection fraction of 67%, left atrium 47mm, diastolic diameter 53mm, systolic diameter 33mm, mitral valve thickening, commissural fusion, mild mitral stenosis (valve area 1.7cm<sup>2</sup>), and moderate mitral regurgitation. Peak and mean diastolic transmitral gradient estimated at 13mmHg and 7mmHg, respectively.</p>
      <p>A 24-h Holter monitoring showed normal sinus rhythm, with heart rate between 43 and 147bpm and mean of 100bpm. Frequent atrial extrasystoles (307/h) and 141 periods of tachycardia with 22 beats at most and maximal rate of 195bpm. There were episodes of advanced atrioventricular block (AVB) with maximum pause of 3.6 sec. Seven days after beta-blocker discontinuation, a 24-hour Holter monitoring was repeated and identified one episode of 2:1 AVB and one episode of 3:1 AVB (<xref ref-type="fig" rid="en_17f2-body3">Figure 2</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_17f2-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0e59-00017-gf02-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>Before the end of pregnancy, a permanent dual-chamber pacemaker was implanted under fluoroscopic guidance and abdominal protection with lead shielding. Beta-blocker was restarted after pacemaker implantation.</p>
      <p>The patient progressed with spontaneous resolution of pregnancy at 38 weeks and two days, via outlet-forceps delivery, with no complications. The newborn weighed 2940g and had an Apgar score of 9/9. The patient was discharged on postpartum day 3 for outpatient follow-up.</p>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>Pregnancy and puerperium are associated with important cardiocirculatory changes that may lead to marked clinical deterioration in women with heart disease: increased blood volume; anemia due to the increase in plasma volume faster than that of erythrocyte mass; progressive increase in cardiac output from the fifth to the twenty-fourth week of gestation; reduction in blood pressure with the lowest levels in the second trimester of gestation associated with decreased systemic vascular resistance.</p>
      <p>Mitral stenosis is an important cause of hemodynamic decompensation in pregnant women. Most of the patients with moderate to severe mitral stenosis show deterioration of one or two NYHA functional classes during pregnancy<sup>1</sup>.</p>
      <p>Pregnancy is associated with a higher incidence of arrhythmias in women whether with or without structural heart disease<sup>2,3</sup>. Atrial and ventricular extrasystoles may occur with no hemodynamic consequences.</p>
      <p>Asymptomatic bradycardias are rarely seen during pregnancy. In some cases, they are attributed to the reduction in the sinus rhythm frequency after inferior vena cava compression by the uterus. Advanced AVB manifested during pregnancy is usually asymptomatic during pregnancy and labor. Symptomatic patients with bifascicular block and advanced AVB have been treated with temporary or permanent pacemakers during pregnancy. Advanced AVB was found in 0.02% of a series of 92000 pregnancies<sup>3,4</sup>. It may be diagnosed in asymptomatic patients by means of the findings of an electrocardiogram required for other reasons, or it may manifest with clinical complaints such as dyspnea, presyncope and syncope. In asymptomatic patients, temporary pacemaker implantation may be necessary before labor, or even permanent pacemaker implantation for symptomatic and asymptomatic patients<sup>5</sup>.</p>
      <p>In the review of the literature, no case describing a pregnant woman with mitral valve disease and advanced atrioventricular block during pregnancy was found.</p>
      <p>Due to the blood volume overload that is seen during pregnancy, patients with rheumatic mitral stenosis may present hemodynamic decompensation. These patients frequently need negative chronotropic medication to control the symptoms. The well-established use of beta-blockers in the management of mitral stenosis is contraindicated in this clinical situation due to the presence of AVB. After ruling out potentially reversible causes of AVB, such as drug effect or inflammatory rheumatic activity, we chose to indicate permanent pacemaker implantation.</p>
      <p>Fetal exposure to radiation should be avoided during pregnancy. The risk depends on the stage of pregnancy and on the dose received by the fetus. However, some precautions such as the use of lead shielding of the abdomen, collimation of the X-ray beam to the area of interest, and utilization of permanently calibrated and gauged equipment should be taken in pregnant patients who will be exposed to radiation.</p>
      <p>An alternative described to avoid fetal exposure to radiation is echocardiography-guided permanent pacemaker implantation<sup>6,7</sup>. In this case, we chose to use the conventional fluoroscopy-guided technique because of the low risk of fetal damage, since the pregnancy was close to term. Also, the use of transesophageal echocardiographic study would have the additional inconvenient of need for sedation and risk of aspiration due to the slowed gastric emptying seen in advanced stages of pregnancy.</p>
      <p>This report shows the importance of the correct assessment of symptoms presented by pregnant women with heart diseases<sup>8</sup>, by differentiating expected disorders in a normal pregnancy from signs of heart disease in imminent decompensation. Presyncope and dizziness may occur during normal pregnancy; however, the differential diagnosis with bradyarrhythmias or tachyarrhythmias should be remembered in patients with structural heart disease. The presence of symptomatic advanced AVB, although intermittent, led to the indication of permanent pacemaker implantation. We chose not to indicate mitral valve reintervention, since the patient had an estimated valve area greater than 1.5 cm<sup>2</sup>. Mitral regurgitation may have been overestimated as moderate due to the increased plasma volume that occurs during pregnancy. After pacemaker implantation, we chose to maintain the medical treatment with beta-blocker and diuretics.</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>There were no external funding sources for this study.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This study is not associated with any graduation program.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
