<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">qQtPmMVpLBNbhYf9xJG53rP</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00012</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2009000500012</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(09)09200512</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2009000500012</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Troponina card&#237;aca T para estratifica&#231;&#227;o de risco na insufici&#234;ncia card&#237;aca cr&#244;nica descompensada</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Del Carlo</surname>
            <given-names>Carlos Henrique</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Pereira-Barretto</surname>
            <given-names>Antonio Carlos</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Cassaro-Strunz</surname>
            <given-names>C&#233;lia Maria</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Latorre</surname>
            <given-names>Maria do Ros&#225;rio Dias de Oliveira</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Oliveira Junior</surname>
            <given-names>M&#250;cio Tavares de</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Ramires</surname>
            <given-names>Jos&#233; Antonio Franchini</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff02">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade de S&#227;o Paulo</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Faculdade de Sa&#250;de P&#250;blica </institution>
        <institution content-type="orgdiv2">Departamento de Epidemiologia</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade de S&#227;o Paulo</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Faculdade de Medicina </institution>
        <institution content-type="orgdiv2">Hospital das Cl&#237;nicas</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>05</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
      <volume>92</volume>
      <issue>5</issue>
      <fpage>404</fpage>
      <lpage>412</lpage>
      <history>
        <date date-type="accepted">
          <day>01</day>
          <month>04</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>07</day>
          <month>03</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>29</day>
          <month>01</month>
          <year>2008</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: As troponinas card&#237;acas s&#227;o marcadores altamente sens&#237;veis e espec&#237;ficos de les&#227;o mioc&#225;rdica. Esses marcadores foram detectados na insufici&#234;ncia card&#237;aca (IC) e est&#227;o associadas com mau progn&#243;stico. OBJETIVO: Avaliar a rela&#231;&#227;o da troponina T (cTnT) e suas faixas de valores com o progn&#243;stico na IC descompensada. M&#201;TODOS: Estudaram-se 70 pacientes com piora da IC cr&#244;nica que necessitaram de hospitaliza&#231;&#227;o. Na admiss&#227;o, o modelo de Cox foi utilizado para avaliar as vari&#225;veis capazes de predizer o desfecho composto por morte ou re-hospitaliza&#231;&#227;o em raz&#227;o de piora da IC durante um ano. RESULTADOS: Durante o seguimento, ocorreram 44 mortes, 36 re-hospitaliza&#231;&#245;es por IC e 56 desfechos compostos. Na an&#225;lise multivariada, os preditores de eventos cl&#237;nicos foram: cTnT (cTnT &gt; 0,100 ng/ml; hazard ratio (HR) 3,95 intervalo de confian&#231;a (IC) 95%: 1,64-9,49, p = 0,002), di&#226;metro diast&#243;lico final do ventr&#237;culo esquerdo (DDVE &gt;70 mm; HR 1,92, IC95%: 1,06-3,47, p = 0,031) e s&#243;dio s&#233;rico (Na &lt;135 mEq/l; HR 1,79, IC95%: 1,02-3,15, p = 0,044). Para avaliar a rela&#231;&#227;o entre a eleva&#231;&#227;o da cTnT e o progn&#243;stico na IC descompensada, os pacientes foram estratificados em tr&#234;s grupos: cTnT-baixo (cTnT &lt; 0,020 ng/ml, n = 22), cTnT-intermedi&#225;rio (cTnT &gt; 0,020 e &lt; 0,100 ng/ml, n = 36) e cTnT-alto (cTnT &gt; 0,100 ng/ml, n = 12). As probabilidades de sobrevida e sobrevida livre de eventos foram: 54,2%, 31,5%, 16,7% (p = 0,020), e 36,4%, 11,5%, 8,3% (p = 0,005), respectivamente. CONCLUS&#195;O: A eleva&#231;&#227;o da cTnT est&#225; associada com mau progn&#243;stico na IC descompensada, e o grau dessa eleva&#231;&#227;o pode facilitar a estratifica&#231;&#227;o de risco.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Insufici&#234;ncia card&#237;aca congestiva</kwd>
        <kwd>progn&#243;stico</kwd>
        <kwd>troponina T</kwd>
        <kwd>s&#243;dio</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>20</day>
        <month>07</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>ARTIGO ORIGINAL </p>
    <p> INSUFICI&#202;NCIA CARD&#205;ACA</p>
    <p>
      <bold>Troponina card&#237;aca T para estratifica&#231;&#227;o de risco na insufici&#234;ncia card&#237;aca cr&#244;nica descompensada</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Carlos Henrique Del Carlo<sup>I</sup>; Antonio Carlos Pereira-Barretto<sup>I</sup>; C&#233;lia Maria Cassaro-Strunz<sup>I</sup>; Maria do Ros&#225;rio Dias de Oliveira Latorre<sup>II</sup>; M&#250;cio Tavares de Oliveira Junior<sup>I</sup>; Jos&#233; Antonio Franchini Ramires<sup>I</sup></bold>
    </p>
    <p><sup>I</sup>Instituto do Cora&#231;&#227;o do Hospital das Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP - Brasil </p>
    <p><sup>II</sup>Departamento de Epidemiologia da Faculdade de Sa&#250;de P&#250;blica da Universidade de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="back">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO: </bold> As troponinas card&#237;acas s&#227;o marcadores altamente sens&#237;veis e espec&#237;ficos de les&#227;o mioc&#225;rdica. Esses marcadores foram detectados na insufici&#234;ncia card&#237;aca (IC) e est&#227;o associadas com mau progn&#243;stico. </p>
    <p><bold>OBJETIVO: </bold> Avaliar a rela&#231;&#227;o da troponina T (cTnT) e suas faixas de valores com o progn&#243;stico na IC descompensada. </p>
    <p><bold>M&#201;TODOS: </bold> Estudaram-se 70 pacientes com piora da IC cr&#244;nica que necessitaram de hospitaliza&#231;&#227;o. Na admiss&#227;o, o modelo de Cox foi utilizado para avaliar as vari&#225;veis capazes de predizer o desfecho composto por morte ou re-hospitaliza&#231;&#227;o em raz&#227;o de piora da IC durante um ano. </p>
    <p><bold>RESULTADOS: </bold> Durante o seguimento, ocorreram 44 mortes, 36 re-hospitaliza&#231;&#245;es por IC e 56 desfechos compostos. Na an&#225;lise multivariada, os preditores de eventos cl&#237;nicos foram: cTnT (cTnT <underline>&gt;</underline> 0,100 ng/ml; <italic>hazard ratio</italic> (HR) 3,95 intervalo de confian&#231;a (IC) 95%: 1,64-9,49, p = 0,002), di&#226;metro diast&#243;lico final do ventr&#237;culo esquerdo (DDVE <underline>&gt;</underline>70 mm; HR 1,92, IC95%: 1,06-3,47, p = 0,031) e s&#243;dio s&#233;rico (Na &lt;135 mEq/l; HR 1,79, IC95%: 1,02-3,15, p = 0,044). Para avaliar a rela&#231;&#227;o entre a eleva&#231;&#227;o da cTnT e o progn&#243;stico na IC descompensada, os pacientes foram estratificados em tr&#234;s grupos: cTnT-baixo (cTnT <underline>&lt;</underline> 0,020 ng/ml, n = 22), cTnT-intermedi&#225;rio (cTnT &gt; 0,020 e &lt; 0,100 ng/ml, n = 36) e cTnT-alto (cTnT <underline>&gt;</underline> 0,100 ng/ml, n = 12). As probabilidades de sobrevida e sobrevida livre de eventos foram: 54,2%, 31,5%, 16,7% (p = 0,020), e 36,4%, 11,5%, 8,3% (p = 0,005), respectivamente. </p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O: </bold> A eleva&#231;&#227;o da cTnT est&#225; associada com mau progn&#243;stico na IC descompensada, e o grau dessa eleva&#231;&#227;o pode facilitar a estratifica&#231;&#227;o de risco.</p>
    <p><bold>Palavras-chave: </bold> Insufici&#234;ncia card&#237;aca congestiva, progn&#243;stico, troponina T, s&#243;dio.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A insufici&#234;ncia card&#237;aca (IC) representa um importante problema de sa&#250;de p&#250;blica na sociedade moderna, em raz&#227;o de sua crescente incid&#234;ncia e preval&#234;ncia, baixa sobrevida e sobrecarga econ&#244;mica causada por hospitaliza&#231;&#245;es prolongadas e repetidas<sup>1-3</sup>. Portanto, a identifica&#231;&#227;o de pacientes com pior progn&#243;stico &#233; essencial para a aloca&#231;&#227;o apropriada dos recursos de sa&#250;de, bem como para o planejamento de novas pesquisas e estrat&#233;gias terap&#234;uticas para melhorar os cuidados ao paciente e os resultados dessa doen&#231;a maligna e debilitante.</p>
    <p>As troponinas card&#237;acas s&#227;o biomarcadores altamente sens&#237;veis e espec&#237;ficos de les&#227;o mioc&#225;rdica, os quais s&#227;o amplamente utilizados para a estratifica&#231;&#227;o de risco nas s&#237;ndromes coron&#225;rias agudas<sup>4</sup>. A detec&#231;&#227;o por Missov e cols.<sup>5</sup> das troponinas nos pacientes com IC avan&#231;ada tem atra&#237;do o interesse dos m&#233;dicos com o prop&#243;sito de avalia&#231;&#227;o progn&#243;stica. Muitos indicadores progn&#243;sticos t&#234;m sido descritos nos pacientes com IC compensada e descompensada<sup>6-10</sup>, e v&#225;rios estudos t&#234;m enfocado a rela&#231;&#227;o entre a eleva&#231;&#227;o das troponinas e o progn&#243;stico na IC, os quais mostraram associa&#231;&#227;o com piores resultados cl&#237;nicos<sup>11-22</sup>. Embora as diretrizes atuais para o tratamento da IC descompensada recomendem a an&#225;lise rotineira das troponinas nessa situa&#231;&#227;o, n&#227;o existem indica&#231;&#245;es de como esses marcadores deveriam ser interpretados na conduta do paciente<sup>23</sup>.</p>
    <p>A utiliza&#231;&#227;o das troponinas para estratifica&#231;&#227;o de risco na IC descompensada pode melhorar os cuidados do paciente pela identifica&#231;&#227;o daqueles com pior progn&#243;stico. Assim, o objetivo deste estudo foi avaliar o valor progn&#243;stico dos n&#237;veis de cTnT e a rela&#231;&#227;o das faixas de valores desse marcador, em uma coorte de pacientes hospitalizados com IC cr&#244;nica descompensada, com rela&#231;&#227;o aos resultados cl&#237;nicos em um ano.</p>
    <p>
      <bold>M&#233;todos</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Popula&#231;&#227;o estudada</bold>
    </p>
    <p>Estudaram-se 70 pacientes com IC prospectivamente admitidos no departamento de emerg&#234;ncia do Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor-HCFMUSP), que necessitaram de hospitaliza&#231;&#227;o por causa da descompensa&#231;&#227;o dos sintomas de IC e da classe funcional da NYHA, entre janeiro e setembro de 1999. O estudo incluiu 62 pacientes que participaram em uma publica&#231;&#227;o pr&#233;via<sup>17</sup>.</p>
    <p>Os m&#233;todos do estudo foram previamente publicados<sup>17</sup>, entretanto, em resumo, os pacientes com IC cr&#244;nica descompensada foram eleg&#237;veis para este estudo se n&#227;o tivessem hist&#243;ria recente de infarto agudo do mioc&#225;rdio, angina inst&#225;vel ou cirurgia nos &#250;ltimos 30 dias. Pacientes com doen&#231;a renal cr&#244;nica, infec&#231;&#227;o, hipertens&#227;o arterial n&#227;o-controlada, arritmia aguda ou miocardite ativa tamb&#233;m foram exclu&#237;dos do estudo. Os pacientes inclu&#237;dos no estudo tiveram amostras de sangue coletadas para avalia&#231;&#227;o laboratorial e determina&#231;&#227;o das concentra&#231;&#245;es s&#233;ricas da troponina card&#237;aca T (cTnT) e da creatino fosfoquinase fra&#231;&#227;o-MB massa (CKMB-massa). Os n&#237;veis de cTnT e CKMB-massa foram analisados no final do estudo, de forma que os pacientes receberam os cuidados convencionais para o tratamento da IC descompensada, sem que os m&#233;dicos tivessem conhecimento pr&#233;vio dos n&#237;veis s&#233;ricos desses marcadores.</p>
    <p>O presente estudo est&#225; de acordo com os princ&#237;pios delineados pela Declara&#231;&#227;o de Helsinki. O protocolo do estudo foi aprovado pela Comiss&#227;o de &#201;tica em Pesquisa do InCor-HCFMUSP, e todos os pacientes forneceram consentimento informado por escrito para a participa&#231;&#227;o neste estudo.</p>
    <p>
      <bold>Desfechos cl&#237;nicos e seguimento dos pacientes</bold>
    </p>
    <p>O desfecho prim&#225;rio deste estudo foi um desfecho composto por morte ou necessidade de re-hospitaliza&#231;&#227;o em raz&#227;o de um novo epis&#243;dio de descompensa&#231;&#227;o da IC durante um ano de seguimento (evento cl&#237;nico). A popula&#231;&#227;o estudada foi acompanhada com contatos a cada 3 meses para determina&#231;&#227;o do estado vital dos pacientes. O modo de morte foi classificado como morte por fal&#234;ncia de bomba, infarto do mioc&#225;rdio ou morte s&#250;bita.</p>
    <p>
      <bold>An&#225;lise dos n&#237;veis de troponina card&#237;aca T e creatino fosfoquinase fra&#231;&#227;o-MB massa</bold>
    </p>
    <p>As amostras de sangue para determina&#231;&#227;o dos n&#237;veis de cTnT e CK-MB massa foram obtidas na admiss&#227;o hospitalar (mediana: 3 dias; interquartil: de 2 a 4 dias). A cTnT foi quantificada com um imunoensaio de terceira gera&#231;&#227;o (Elecsys<sup>&#174;</sup> Troponin T STAT Immunoassay, Roche Diagnostics, Germany). O limite inferior de detec&#231;&#227;o &#233; de 0,010 ng/ml, e n&#237;veis de cTnT abaixo desse limite de detec&#231;&#227;o foram considerados como zero. Os n&#237;veis s&#233;ricos de CK-MB massa foram analisados por um outro imunoensaio (Elecsys<sup>&#174;</sup> CK-MB STAT Immunoassay, Roche Diagnostics, Germany). Esse ensaio tem um limite de detec&#231;&#227;o de 0,1 ng/ml, com varia&#231;&#227;o de refer&#234;ncia de 0 a 5,0 ng/ml.</p>
    <p>
      <bold>An&#225;lise estat&#237;stica</bold>
    </p>
    <p>As compara&#231;&#245;es entre as vari&#225;veis cont&#237;nuas foram analisadas pelo teste U de Mann-Whitney. O teste do qui-quadrado ou o teste exato de Fisher foram utilizados para avaliar as vari&#225;veis categ&#243;ricas.</p>
    <p>Para estimar a probabilidade de eventos cl&#237;nicos em rela&#231;&#227;o &#224;s faixas de eleva&#231;&#227;o da cTnT, durante o per&#237;odo de um ano de seguimento (desfecho prim&#225;rio), os pacientes foram retrospectivamente estratificados em grupos baseados nos n&#237;veis de cTnT. O grupo cTnT-baixo foi definido com base no valor do ponto de corte abaixo do n&#237;vel determinado pela curva ROC (<italic>receiver operating characteristic</italic>). O n&#237;vel de cTnT <underline>&gt;</underline> 0,100 ng/ml foi selecionado para definir o grupo cTnT-alto. O grupo cTnT-intermedi&#225;rio foi definido como tendo n&#237;veis de cTnT acima do ponto de corte e &lt; 0,100 ng/ml. Os testes de Kruskal-Wallis e o teste do qui-quadrado foram utilizados para comparar as caracter&#237;sticas entre os grupos cTnT (baixa, intermedi&#225;ria e alta). As probabilidades de sobrevida e sobrevida livre de eventos estratificadas para os grupos cTnT foram estimadas pelo m&#233;todo de Kaplan-Meier.</p>
    <p>As an&#225;lises de regress&#227;o univariada e multivariada para os preditores do desfecho prim&#225;rio foram realizadas pelo m&#233;todo dos riscos oroporcionais de Cox. As vari&#225;veis com p &lt; 0,200 na an&#225;lise univariada foram selecionadas para o modelo multivariado. O modelo final foi constru&#237;do com o procedimento <italic>stepwise forward</italic> e incluiu apenas as vari&#225;veis com p &lt; 0,050. Todas as an&#225;lises estat&#237;sticas foram realizadas com o <italic>software</italic> SPSS, e o valor de p &lt; 0,050 foi considerado estatisticamente significativo.</p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Caracter&#237;sticas basais e resultados</bold>
    </p>
    <p>As caracter&#237;sticas basais da popula&#231;&#227;o estudada est&#227;o apresentadas na <xref ref-type="table" rid="t1">tabela 1</xref>. O seguimento foi completo em todos os pacientes com mediana de 262 dias (varia&#231;&#227;o: de 3 a 393 dias). Durante o seguimento, ocorreram 44 (62,9%) mortes, 36 (51,4%) re-hospitaliza&#231;&#245;es em raz&#227;o da IC, 56 (80,0%) desfechos compostos por morte ou re-hospitaliza&#231;&#227;o (evento cl&#237;nico) e 2 (2,9%) transplantes card&#237;acos. A <xref ref-type="fig" rid="f1">figura 1</xref> mostra a hist&#243;ria natural da IC em rela&#231;&#227;o aos eventos analisados durante o seguimento. Os pacientes que apresentaram eventos cl&#237;nicos eram mais hipotensos, tinham ventr&#237;culo esquerdo mais dilatado, apresentavam n&#237;veis baixos s&#243;dio s&#233;rico, mais freq&#252;entemente necessitaram de administra&#231;&#227;o de inotr&#243;picos endovenosos (dobutamina) e tinham tend&#234;ncia a n&#237;veis mais elevados de cTnT.</p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="t1">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0404-00012-gt01.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="f1">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0404-00012-gf01.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>
      <bold>Detec&#231;&#227;o da troponina card&#237;aca T e progn&#243;stico na insufici&#234;ncia card&#237;aca cr&#244;nica descompensada</bold>
    </p>
    <p>N&#237;veis elevados de cTnT (&gt; 0,010 ng/ml) foram detectados em 58 pacientes (82,9%) com IC descompensada, e 12 (17,1%) apresentaram n&#237;veis de cTnT <underline>&gt;</underline> 0,100 ng/ml. A concentra&#231;&#227;o m&#233;dia desse marcador foi de 0,062 &#177; 0,089 ng/ml. A <xref ref-type="table" rid="t2">tabela 2</xref> apresenta a concentra&#231;&#227;o m&#233;dia da cTnT e a varia&#231;&#227;o (m&#237;nimo - m&#225;ximo) segundo a etiologia da IC. A &#225;rea sob a curva ROC foi de 0,66 e identificou um n&#237;vel de corte para a cTnT &gt; 0,020 ng/ml, para predi&#231;&#227;o de eventos cl&#237;nicos (sensibilidade = 0,76, especificidade = 0,62). Quando os pacientes foram estratificados com base nesse ponto de corte, observaram-se maiores taxas de eventos cl&#237;nicos e morte entre aqueles com n&#237;veis de cTnT &gt; 0,020 ng/ml (<xref ref-type="fig" rid="f2">fig. 2</xref>).</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="f2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0404-00012-gf02.jpg"/></fig>
    </p>
    <table-wrap id="t2">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0404-00012-gt02.jpg"/></table-wrap>
    <p>Para avaliar a rela&#231;&#227;o entre as faixas de eleva&#231;&#227;o da cTnT e o seu valor progn&#243;stico, a popula&#231;&#227;o estudada foi retrospectivamente estratificada em tr&#234;s grupos baseados nos n&#237;veis de cTnT previamente descritos. Observou-se uma progressiva e significativa diminui&#231;&#227;o na sobrevida e sobrevida livre de eventos (<xref ref-type="fig" rid="f3">fig. 3</xref> e <xref ref-type="fig" rid="f4">4</xref>), com o aumento dos n&#237;veis de cTnT. As probabilidades cumulativas de sobrevida e sobrevida livre de eventos nos grupos cTnT baixo, intermedi&#225;rio e alto foram, respectivamente, de: 54,2%, 31,5% e 16,7% (p = 0,020), e 36,4%, 11,5% e 8,3% (p = 0,005).</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="f3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0404-00012-gf03.jpg"/></fig>
    </p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="f4">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0404-00012-gf04.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>Na an&#225;lise mutivariada (<xref ref-type="table" rid="t3">tab. 3</xref>), os preditores independentes de eventos cl&#237;nicos, considerando apenas as vari&#225;veis cl&#237;nicas e laboratoriais de apresenta&#231;&#227;o dos pacientes, foram: n&#237;veis elevados de cTnT (cTnT <underline>&gt;</underline> 0,100 ng/ml; <italic>hazard ratio</italic> (HR) = 3,95, intervalo de confian&#231;a (IC) de 95% = 1,64 - 9,49; p = 0,002), di&#226;metro diast&#243;lico final do ventr&#237;culo esquerdo aumentado (DDVE <underline>&gt;</underline> 70 mm; HR = 1,92, IC 95% = 1,06 - 3,47; p = 0,031) e n&#237;veis de s&#243;dio s&#233;rico baixos (Na &lt;135 mEq/l; HR = 1,79, IC 95% = 1,02 - 3,15; p = 0,044). Quando a necessidade de utiliza&#231;&#227;o de dobutamina foi introduzida na an&#225;lise multivariada, os preditores independentes de eventos cl&#237;nicos foram a dobutamina (HR = 2,33; IC 95% = 1,27 - 4,26; p = 0,006) e a troponina T <underline>&gt;</underline> 0,100 ng/ml (HR = 3,07; IC 95% = 1,30 - 7,28; p = 0,001). N&#227;o observamos nenhuma diferen&#231;a nos n&#237;veis de cTnT entre os pacientes que receberam e aqueles que n&#227;o receberam dobutamina durante a hospitaliza&#231;&#227;o (0,062 &#177; 0,094 vs. 0,062 &#177; 0,084 ng/ml, p = 0,094). Na an&#225;lise final (<xref ref-type="table" rid="t3">tab. 3</xref>), consideramos apenas as vari&#225;veis cl&#237;nicas e laboratoriais na admiss&#227;o dos pacientes para fins de estratifica&#231;&#227;o de risco.</p>
    <table-wrap id="t3">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0404-00012-gt03.jpg"/></table-wrap>
    <p>Na compara&#231;&#227;o das caracter&#237;sticas cl&#237;nicas entre os tr&#234;s grupos de pacientes em rela&#231;&#227;o aos n&#237;veis de cTnT (<xref ref-type="table" rid="t4">tab. 4</xref>), os pacientes do grupo cTnT-alto tinham tend&#234;ncia a apresentar idade m&#233;dia maior (p = 0,071), apresentavam mais freq&#252;entemente etiologia isqu&#234;mica (p = 0,004), tinham hist&#243;ria pr&#233;via de infarto agudo do mioc&#225;rdio (p = 0,001) e menores taxas de filtra&#231;&#227;o glomerular estimada (p = 0,010).</p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="t4">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0404-00012-gt04.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Este estudo mostrou que a cTnT foi detectada em aproximadamente 83% dos pacientes com IC cr&#244;nica descompensada e foi um preditor independente para eventos cl&#237;nicos a longo prazo. Tamb&#233;m foi poss&#237;vel demonstrar que o grau de eleva&#231;&#227;o da cTnT foi &#250;til na estratifica&#231;&#227;o do progn&#243;stico em um ano destes pacientes, em tr&#234;s grupos de risco, baseados nos n&#237;veis de cTnT: baixo (cTnT <underline>&lt;</underline> 0,020 ng/ml), intermedi&#225;rio (cTnT &gt; 0,020 ng/ml e &lt; 0,100 ng/ml) e alto (cTnT <underline>&gt;</underline> 0,100 ng/ml).</p>
    <p>As troponinas s&#227;o biomarcadores confi&#225;veis e amplamente utilizados para detec&#231;&#227;o de les&#227;o mioc&#225;rdica; al&#233;m disso, v&#225;rios estudos<sup>11-22</sup> t&#234;m associado a presen&#231;a desses marcadores com resultados adversos na IC. Neste estudo, a les&#227;o celular mioc&#225;rdica m&#237;nima, detectada por meio da libera&#231;&#227;o da cTnT, foi associada com mau progn&#243;stico na IC. Al&#233;m do mais, foi poss&#237;vel observar um aumento progressivo no risco de morte e eventos cl&#237;nicos com a eleva&#231;&#227;o dos n&#237;veis da cTnT. Essa rela&#231;&#227;o j&#225; tinha sido previamente relatada para a troponina card&#237;aca I<sup>22</sup>.</p>
    <p>Outros autores t&#234;m descrito diferentes pontos de corte para predi&#231;&#227;o de eventos adversos para as troponinas na IC, variando de 0,02 a 0,1 ng/ml para a troponina T<sup>11,13-15,18-21</sup>, e de 0,04 a 0,5 ng/ml para a troponina I<sup>12,16,22</sup>. Em tr&#234;s publica&#231;&#245;es<sup>13,18,19</sup>, foi descrito o mesmo ponto de corte observado no presente estudo.</p>
    <p>O mecanismo pelo qual as troponinas s&#227;o liberadas na IC n&#227;o &#233; completamente compreendido, entretanto existem v&#225;rios fatores que podem explicar a detec&#231;&#227;o desses biomarcadores nessa situa&#231;&#227;o cl&#237;nica. O processo fisiopatol&#243;gico respons&#225;vel pela destrui&#231;&#227;o do aparelho contr&#225;til na progress&#227;o da IC para o est&#225;gio terminal pode ser respons&#225;vel pela libera&#231;&#227;o das troponinas<sup>24</sup>, a saber: remodela&#231;&#227;o ventricular, apoptose, disfun&#231;&#227;o endotelial, altera&#231;&#245;es na microcircula&#231;&#227;o coron&#225;ria, epis&#243;dios recorrentes de isquemia ou infarto. Al&#233;m disso, o aumento da pr&#233;-carga e o encurtamento do tempo de perfus&#227;o diast&#243;lica, os quais s&#227;o comumente observados nos pacientes com IC descompensada, facilitam a degrada&#231;&#227;o da troponina I, e esse achado provavelmente tamb&#233;m pode ser v&#225;lido para a cTnT. O estiramento dos cardiomi&#243;citos, pelo aumento da pr&#233;-carga, e a ativa&#231;&#227;o de proteases end&#243;genas levando &#224; degrada&#231;&#227;o da troponina I parecem estar relacionados com a isquemia das camadas mais internas da parede do mioc&#225;rdio<sup>25,26</sup>. Observamos a presen&#231;a de n&#237;veis aumentados de cTnT (&gt; 0,01 ng/ml) em 16 dos 19 pacientes com IC de etiologia chag&#225;sica (84,2%), e 3 apresentaram n&#237;veis de cTnT &gt; 0,100 ng/ml. Essa eleva&#231;&#227;o pode ser decorrente de um processo inflamat&#243;rio cr&#244;nico na cardiopatia chag&#225;sica, levando &#224; les&#227;o mioc&#225;rdica; como resultado, h&#225; a libera&#231;&#227;o das troponinas. Assim, a detec&#231;&#227;o das troponinas na IC parece indicar a destrui&#231;&#227;o cont&#237;nua dos cardiomi&#243;citos, com progress&#227;o da IC para o seu est&#225;gio final, o que conseq&#252;entemente sinaliza um mau progn&#243;stico.</p>
    <p>N&#237;veis elevados de troponinas foram detectados nos pacientes com insufici&#234;ncia renal, na aus&#234;ncia de isquemia mioc&#225;rdica aguda. Apesar das incertezas nos mecanismos de aumento das troponinas s&#233;ricas na redu&#231;&#227;o da fun&#231;&#227;o renal, a detec&#231;&#227;o desses marcadores parece refletir a necrose mioc&#225;rdica<sup>27</sup>. Existem evid&#234;ncias indicando que a fun&#231;&#227;o renal contribui para a elimina&#231;&#227;o das troponinas card&#237;acas<sup>28</sup>. Entretanto, nas s&#237;ndromes coronarianas agudas, os n&#237;veis de cTnT foram fortemente preditores do progn&#243;stico a curto prazo, mesmo quando a diminui&#231;&#227;o da fun&#231;&#227;o renal estava presente<sup>29</sup>. No presente estudo, os mecanismos de les&#227;o mioc&#225;rdica na IC descompensada associados com a diminui&#231;&#227;o do <italic>clearance</italic> da cTnT por causa da disfun&#231;&#227;o renal podem explicar as concentra&#231;&#245;es aumentadas desse marcador no grupo cTnT-alto.</p>
    <p>O pior progn&#243;stico associado com a administra&#231;&#227;o de dobutamina deve ser interpretado com cautela, pois o seu uso provavelmente reflete doen&#231;a mais avan&#231;ada e conseq&#252;entemente um mau progn&#243;stico, em vez de um efeito direto dessa medica&#231;&#227;o nos resultados cl&#237;nicos.</p>
    <p>
      <bold>Limita&#231;&#245;es do estudo</bold>
    </p>
    <p>O tamanho da amostra desta coorte foi relativamente pequeno; entretanto, em raz&#227;o das altas taxas de resultados cl&#237;nicos adversos nessa popula&#231;&#227;o com doen&#231;a avan&#231;ada, foi poss&#237;vel demonstrar a rela&#231;&#227;o entre a cTnT e o progn&#243;stico desses pacientes. Al&#233;m do mais, este estudo somente incluiu pacientes com disfun&#231;&#227;o sist&#243;lica. Portanto, o valor progn&#243;stico da cTnT na IC com fun&#231;&#227;o sist&#243;lica preservada &#233; desconhecido. Tamb&#233;m n&#227;o analisamos os n&#237;veis s&#233;ricos de outros marcadores progn&#243;sticos na IC, como o pept&#237;deo natriur&#233;tico do tipo B (BNP ou NT-ProBNP), pois esses marcadores n&#227;o estavam dispon&#237;veis em nosso pa&#237;s na ocasi&#227;o em que este estudo foi realizado. Entretanto, em dois estudos<sup>14,21</sup>, demonstrou-se que a combina&#231;&#227;o dos n&#237;veis da cTnT e do BNP foi capaz de estratificar o progn&#243;stico de pacientes hospitalizados com IC descompensada. Em uma publica&#231;&#227;o pr&#233;via<sup>30</sup> do nosso grupo, pudemos observar que n&#237;veis elevados de NT-proBNP estiveram associados com um risco 3,6 vezes maior de morte em 90 dias nos pacientes com IC descompensada.</p>
    <p>Outra limita&#231;&#227;o potencial deste estudo foi a de que a angiografia coron&#225;ria n&#227;o foi rotineiramente realizada nesses pacientes. Assim, a doen&#231;a arterial coron&#225;ria n&#227;o-diagnosticada e a presen&#231;a de microinfartos s&#227;o explica&#231;&#245;es poss&#237;veis para a eleva&#231;&#227;o dos n&#237;veis da cTnT. De fato, a associa&#231;&#227;o entre a IC de etiologia isqu&#234;mica e infartos pr&#233;vios do mioc&#225;rdio nos pacientes no grupo cTnT-alto (<xref ref-type="table" rid="t4">tab. 4</xref>) corrobora com essa hip&#243;tese.</p>
    <p>
      <bold>Implica&#231;&#245;es cl&#237;nicas</bold>
    </p>
    <p>Este estudo fornece evid&#234;ncias que confirmam que eleva&#231;&#245;es nos n&#237;veis de cTnT s&#227;o associadas com menor sobrevida e sobrevida livre de eventos na IC descompensada. Al&#233;m disso, este estudo demonstrou que n&#227;o somente a eleva&#231;&#227;o da cTnT, mas tamb&#233;m o grau de eleva&#231;&#227;o desse marcador, permite a estratifica&#231;&#227;o dos pacientes com IC descompensada em grupos de risco para resultados cl&#237;nicos adversos. Em uma era de conten&#231;&#227;o de despesas, a utiliza&#231;&#227;o de marcadores bioqu&#237;micos e outros indicadores progn&#243;sticos para a identifica&#231;&#227;o dos pacientes com IC com alto risco de morte ou eventos adversos pode otimizar a aloca&#231;&#227;o de recursos e estimular o desenvolvimento de estrat&#233;gias terap&#234;uticas custo-efetivas para melhora dos resultados.</p>
    <p>Tendo-se observado que a troponina T foi detectada nos pacientes com cardiopatia chag&#225;sica, esse marcador poderia ser utilizado no seguimento desses pacientes, ao lado de outros biomarcadores, tais como o BNP ou NT-ProBNP. Al&#233;m disso, nos pacientes com a forma indeterminada da doen&#231;a de Chagas, a detec&#231;&#227;o das troponinas poderia indicar aqueles em risco para o desenvolvimento de cardiopatia. Entretanto, essas hip&#243;teses necessitam de novos estudos para sua comprova&#231;&#227;o.</p>
    <p>A utiliza&#231;&#227;o de biomarcadores de les&#227;o mioc&#225;rdica pode auxiliar os m&#233;dicos a aprimorarem o julgamento cl&#237;nico nas decis&#245;es individuais sobre condutas terap&#234;uticas no paciente com IC descompensada. At&#233; que mais dados estejam dispon&#237;veis, os pacientes com descompensa&#231;&#227;o da IC e eleva&#231;&#227;o dos n&#237;veis de cTnT devem ser submetidos a investiga&#231;&#227;o intensiva e otimiza&#231;&#227;o terap&#234;utica da IC, sempre com base em evid&#234;ncias.</p>
    <p>
      <bold>Agradecimentos</bold>
    </p>
    <p>Agradecemos a Roche Diagnostics por terem gentilmente fornecidos os reagentes e a instrumenta&#231;&#227;o necess&#225;rios para a realiza&#231;&#227;o dos ensaios de troponina card&#237;aca T e CK-MB massa.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>Este artigo &#233; parte de tese de Doutorado de Carlos Henrique Del Carlo pela Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo. </p>
    <p>
      <fn id="back" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p> Carlos Henrique Del Carlo </p>
        <p> Rua Prof. Lourival Gomes Machado, 101 </p>
        <p> Santana - 02021-050 </p>
        <p> S&#227;o Paulo, SP - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="dcarlo@cardiol.br">dcarlo@cardiol.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 29/01/08; revisado recebido em 07/03/08; aceito em 01/04/08.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. O'Connell JB,    Bristow M. Economic impact of heart failure in the United States: time for a    different approach. J Heart Lung Transplant. 1993; 13: S107-S112.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Economic impact of heart failure in the United States: time for a different approach</article-title>
          <source>J Heart Lung Transplant</source>
          <date>
            <year>1993</year>
          </date>
          <fpage>S107</fpage>
          <lpage>S112</lpage>
          <volume>13</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>O'Connell</surname>
              <given-names>JB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bristow</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Berry C, Murdoch    DR, McMurray JJV. Economics of chronic heart failure. Eur J Heart Failure. 2001;    3 (3): 283-91.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Economics of chronic heart failure</article-title>
          <source>Eur J Heart Failure</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>283</fpage>
          <lpage>91</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>3</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Berry</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Murdoch</surname>
              <given-names>DR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McMurray</surname>
              <given-names>JJV</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Rosamond W,    Flegal K, Friday G, Furie K, Go A, Greenlund K, et al. Heart disease and stroke    statistics-2007 update: a report from the American Heart Association Statistics    Committee and Stroke Statistics Subcommittee. Circulation. 2007; 115 (5): e69-171.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Heart disease and stroke statistics-2007 update: a report from the American Heart Association Statistics Committee and Stroke Statistics Subcommittee</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>e69</fpage>
          <lpage>171</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>115</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Rosamond</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Flegal</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Friday</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Furie</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Go</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Greenlund</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Ohman EM, Armstrong    PW, Christenson RH, Granger CB, Katus HA, Hamm CW, et al. Cardiac troponin T    levels for risk stratification in acute myocardial ischemia. GUSTO IIA Investigators.    N Engl J Med. 1996; 335 (18): 1333-41.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cardiac troponin T levels for risk stratification in acute myocardial ischemia. GUSTO IIA Investigators</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>1333</fpage>
          <lpage>41</lpage>
          <issue>18</issue>
          <volume>335</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ohman</surname>
              <given-names>EM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Armstrong</surname>
              <given-names>PW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Christenson</surname>
              <given-names>RH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Granger</surname>
              <given-names>CB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Katus</surname>
              <given-names>HA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hamm</surname>
              <given-names>CW</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Missov E, Calzolari    C, Pau B. Circulating cardiac troponin I in severe congestive heart failure.    Circulation. 1997; 96 (9): 2953-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Circulating cardiac troponin I in severe congestive heart failure</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>2953</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>9</issue>
          <volume>96</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Missov</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Calzolari</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pau</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Eichhorn E.    Prognosis determination in heart failure. Am J Med. 2001; 110 (Suppl 7A): 14S-36S.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Prognosis determination in heart failure</article-title>
          <source>Am J Med</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>14S</fpage>
          <lpage>36S</lpage>
          <volume>110</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Eichhorn</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Kearney MT,    Fox KA, Lee AJ, Prescott RJ, Shah AM, Atin PD, et al. Predicting death due to    progressive heart failure in patients with mild to moderate chronic heart failure.    J Am Coll Cardiol. 2002; 40 (10): 1801-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Predicting death due to progressive heart failure in patients with mild to moderate chronic heart failure</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>1801</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>10</issue>
          <volume>40</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kearney</surname>
              <given-names>MT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fox</surname>
              <given-names>KA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lee</surname>
              <given-names>AJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Prescott</surname>
              <given-names>RJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Shah</surname>
              <given-names>AM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Atin</surname>
              <given-names>PD</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Brophy JM, Dagenais    GR, McSherry F, Williford W, Yusuf S. A multivariate model for predicting mortality    in patients with heart failure and systolic dysfunction. Am J Med. 2004; 116    (5): 300-4.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>A multivariate model for predicting mortality in patients with heart failure and systolic dysfunction</article-title>
          <source>Am J Med</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>300</fpage>
          <lpage>4</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>116</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Brophy</surname>
              <given-names>JM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dagenais</surname>
              <given-names>GR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McSherry</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Williford</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Yusuf</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Felker GM, Leimberger    JD, Califf RM, Cuffe MS, Massie BM, Adams KF Jr, et al. Risk stratification    after hospitalization for decompensated heart failure. J Card Fail. 2004; 10    (6): 460-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Risk stratification after hospitalization for decompensated heart failure</article-title>
          <source>J Card Fail</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>460</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>10</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Felker</surname>
              <given-names>GM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Leimberger</surname>
              <given-names>JD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Califf</surname>
              <given-names>RM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cuffe</surname>
              <given-names>MS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Massie</surname>
              <given-names>BM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Adams Jr</surname>
              <given-names>KF</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Fonarow GC,    Adams KF, Abraham WT, Yancy CW, Boscardin WJ. Risk stratification for in-hospital    mortality in acutely decompensated heart failure. JAMA. 2005; 293 (5): 572-80.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Risk stratification for in-hospital mortality in acutely decompensated heart failure</article-title>
          <source>JAMA</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>572</fpage>
          <lpage>80</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>293</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Fonarow</surname>
              <given-names>GC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Adams</surname>
              <given-names>KF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Abraham</surname>
              <given-names>WT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Yancy</surname>
              <given-names>CW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Boscardin</surname>
              <given-names>WJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Setsuta K,    Seino Y, Takahashi N, Ogawa T, Sasaki K, Harada A, et al. Clinical significance    of elevated levels of cardiac troponin T in patients with chronic heart failure.    Am Heart J. 1999; 84 (5): 608-11.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Clinical significance of elevated levels of cardiac troponin T in patients with chronic heart failure</article-title>
          <source>Am Heart J</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>608</fpage>
          <lpage>11</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>84</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Setsuta</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Seino</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Takahashi</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ogawa</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sasaki</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Harada</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. La Vecchia    L, Mezzena G, Zanolla L, Paccanaro M, Varotto L, Bonanno C, et al. Cardiac troponin    I as diagnostic and prognostic marker in severe heart failure. J Heart Lung    Transplant. 2000; 19 (7): 644-52.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cardiac troponin I as diagnostic and prognostic marker in severe heart failure</article-title>
          <source>J Heart Lung Transplant</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>644</fpage>
          <lpage>52</lpage>
          <issue>7</issue>
          <volume>19</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>La Vecchia</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mezzena</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zanolla</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Paccanaro</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Varotto</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bonanno</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Sato Y, Yamada    T, Taniguchi R, Nakai K, Makiyama T, Okada H, et al. Persistently increased    serum concentrations of cardiac troponin T in patients with idiopathic dilated    cardiomyopathy are predictive of adverse outcomes. Circulation. 2001; 103 (3):    369-74.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Persistently increased serum concentrations of cardiac troponin T in patients with idiopathic dilated cardiomyopathy are predictive of adverse outcomes</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>369</fpage>
          <lpage>74</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>103</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Sato</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Yamada</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Taniguchi</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nakai</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Makiyama</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Okada</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Ishii J, Nomura    M, Nakamura Y, Naruse H, Mori Y, Ishikawa T, et al. Risk stratification using    a combination of cardiac troponin T and brain natriuretic peptide in patients    hospitalized for worsening chronic heart failure. Am J Cardiol. 2002; 89 (6):    691-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Risk stratification using a combination of cardiac troponin T and brain natriuretic peptide in patients hospitalized for worsening chronic heart failure</article-title>
          <source>Am J Cardiol</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>691</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>89</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ishii</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nomura</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nakamura</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Naruse</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mori</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ishikawa</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Perna ER, Macin    SM, Parras JI, Pantich R, Far&#237;as EF, Badaracco JR, et al. Cardiac troponin    T levels are associated with poor short- and long-term prognosis in patients    with acute cardiogenic pulmonary edema. Am Heart J. 2002; 143 (5): 814-20.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cardiac troponin T levels are associated with poor short- and long-term prognosis in patients with acute cardiogenic pulmonary edema</article-title>
          <source>Am Heart J</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>814</fpage>
          <lpage>20</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>143</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Perna</surname>
              <given-names>ER</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Macin</surname>
              <given-names>SM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Parras</surname>
              <given-names>JI</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pantich</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Far&#237;as</surname>
              <given-names>EF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Badaracco</surname>
              <given-names>JR</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Horwich T,    Patel J, MacLellan WR, Fonarow GC. Cardiac troponin I is associated with impaired    hemodynamics, progressive left ventricular dysfunction, and increased mortality    rates in advanced heart failure. Circulation. 2003; 108 (7): 833-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cardiac troponin I is associated with impaired hemodynamics, progressive left ventricular dysfunction, and increased mortality rates in advanced heart failure</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>833</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>7</issue>
          <volume>108</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Horwich</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Patel</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>MacLellan</surname>
              <given-names>WR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fonarow</surname>
              <given-names>GC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Del Carlo CH,    Pereira-Barretto AC, Strunz CC, Latorre MRDO, Ramires JAF. Serial measure of    cardiac troponin T levels for prediction of clinical events in decompensated    heart failure. J Card Fail. 2004; 10 (1): 43-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Serial measure of cardiac troponin T levels for prediction of clinical events in decompensated heart failure</article-title>
          <source>J Card Fail</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>43</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>10</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Del Carlo</surname>
              <given-names>CH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pereira-Barretto</surname>
              <given-names>AC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Strunz</surname>
              <given-names>CC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Latorre</surname>
              <given-names>MRDO</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ramires</surname>
              <given-names>JAF</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. Hudson MP,    O'Connor CM, Gattis WA, Tasissa G, Hasselblad V, Holleman CM, et al. Implications    of elevated cardiac troponin T in ambulatory patients with heart failure: a    prospective analysis. Am Heart J. 2004; 147 (3): 546-52.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Implications of elevated cardiac troponin T in ambulatory patients with heart failure: a prospective analysis</article-title>
          <source>Am Heart J</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>546</fpage>
          <lpage>52</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>147</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hudson</surname>
              <given-names>MP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>O'Connor CM</surname>
            </name>
            <name>
              <surname>Gattis</surname>
              <given-names>WA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tasissa</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hasselblad</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Holleman</surname>
              <given-names>CM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19. Perna ER, Macin    SM, Canella JP, Augier N, Stival JL, Cialzeta JR, et al. Ongoing myocardial    injury in stable severe heart failure: value of cardiac troponin T monitoring    for high-risk patient identification. Circulation. 2004;110 (16): 2376-82.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Ongoing myocardial injury in stable severe heart failure: value of cardiac troponin T monitoring for high-risk patient identification</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>2376</fpage>
          <lpage>82</lpage>
          <issue>16</issue>
          <volume>110</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Perna</surname>
              <given-names>ER</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Macin</surname>
              <given-names>SM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Canella</surname>
              <given-names>JP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Augier</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Stival</surname>
              <given-names>JL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cialzeta</surname>
              <given-names>JR</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B20">
        <mixed-citation>20. Perna ER, Macin    SM, Cimbaro Canella JP, Alvarenga PM, R&#237;os NG, Pantich R, et al. Minor    myocardial damage detected by troponin T is a powerful predictor of long-term    prognosis in patients with acute decompensated heart failure. Int J Cardiol.    2005; 99 (2): 253-61.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Minor myocardial damage detected by troponin T is a powerful predictor of long-term prognosis in patients with acute decompensated heart failure</article-title>
          <source>Int J Cardiol</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>253</fpage>
          <lpage>61</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>99</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Perna</surname>
              <given-names>ER</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Macin</surname>
              <given-names>SM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cimbaro Canella</surname>
              <given-names>JP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Alvarenga</surname>
              <given-names>PM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>R&#237;os</surname>
              <given-names>NG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pantich</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B21">
        <mixed-citation>21. Perna ER, Macin    SM, Cimbaro Canella JP, Szyszko A, Franciosi V, Vargas Morales W, et al. Importance    of early combined N-terminal pro-brain natriuretic peptide and cardiac troponin    T measurements for long-term risk stratification of patients with decompensated    heart failure. J Heart Lung Transplant. 2006; 25 (10): 1230-40.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Importance of early combined N-terminal pro-brain natriuretic peptide and cardiac troponin T measurements for long-term risk stratification of patients with decompensated heart failure</article-title>
          <source>J Heart Lung Transplant</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>1230</fpage>
          <lpage>40</lpage>
          <issue>10</issue>
          <volume>25</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Perna</surname>
              <given-names>ER</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Macin</surname>
              <given-names>SM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cimbaro Canella</surname>
              <given-names>JP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Szyszko</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Franciosi</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Vargas Morales</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B22">
        <mixed-citation>22. You JJ, Austin    PC, Alter DA, Ko DT, Tu JV. Relation between cardiac troponin I and mortality    in acute decompensated heart failure. Am Heart J. 2007; 153 (4): 462-70.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Relation between cardiac troponin I and mortality in acute decompensated heart failure</article-title>
          <source>Am Heart J</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>462</fpage>
          <lpage>70</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>153</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>You</surname>
              <given-names>JJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Austin</surname>
              <given-names>PC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Alter</surname>
              <given-names>DA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ko</surname>
              <given-names>DT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tu</surname>
              <given-names>JV</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B23">
        <mixed-citation>23. Nieminen MS,    Bohm M, Cowie MR, Drexler H, Filippatos GS, Jondeau G, et al. Executive summary    of the guidelines on the diagnosis and treatment of acute heart failure: the    Task Force on Acute Heart Failure of the European Society of Cardiology. Eur    Heart J. 2005; 26 (4): 384-416.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Executive summary of the guidelines on the diagnosis and treatment of acute heart failure: the Task Force on Acute Heart Failure of the European Society of Cardiology</article-title>
          <source>Eur Heart J</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>384</fpage>
          <lpage>416</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>26</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Nieminen</surname>
              <given-names>MS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bohm</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cowie</surname>
              <given-names>MR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Drexler</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Filippatos</surname>
              <given-names>GS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jondeau</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B24">
        <mixed-citation>24. Del Carlo CH,    O'Connor CM. Cardiac troponins in congestive heart failure. Am Heart J. 1999;    138 (4 Pt 1): 646-53.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cardiac troponins in congestive heart failure</article-title>
          <source>Am Heart J</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>646</fpage>
          <lpage>53</lpage>
          <issue>4 Pt 1</issue>
          <volume>138</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Del Carlo</surname>
              <given-names>CH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>O'Connor</surname>
              <given-names>CM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B25">
        <mixed-citation>25. Logeart D,    Beyne P, Cusson C, Tokmakova M, Leban M, Guiti C, et al. Evidence of cardiac    myolysis in severe nonischemic heart failure and the potential role of increased    wall strain. Am Heart J. 2001; 141 (2): 247-53.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Evidence of cardiac myolysis in severe nonischemic heart failure and the potential role of increased wall strain</article-title>
          <source>Am Heart J</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>247</fpage>
          <lpage>53</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>141</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Logeart</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Beyne</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cusson</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tokmakova</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Leban</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Guiti</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B26">
        <mixed-citation>26. Feng J, Schaus    BJ, Fallavollita JA, Lee TC, Canty JM Jr. Preload induces troponin I degradation    independently of myocardial ischemia. Circulation. 2001; 103 (16): 2035-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Preload induces troponin I degradation independently of myocardial ischemia</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>2035</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>16</issue>
          <volume>103</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Feng</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Schaus</surname>
              <given-names>BJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fallavollita</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lee</surname>
              <given-names>TC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Canty Jr</surname>
              <given-names>JM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B27">
        <mixed-citation>27. Freda BJ, Tang    WH, Van Lente F, Peacock WF, Francis GS. Cardiac troponins in renal insufficiency:    review and clinical implications. J Am Coll Cardiol. 2002; 40 (12): 2065-71.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cardiac troponins in renal insufficiency: review and clinical implications</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>2065</fpage>
          <lpage>71</lpage>
          <issue>12</issue>
          <volume>40</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Freda</surname>
              <given-names>BJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tang</surname>
              <given-names>WH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Van Lente</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Peacock</surname>
              <given-names>WF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Francis</surname>
              <given-names>GS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B28">
        <mixed-citation>28. Ziebig R, Lun    A, Hocher B, Priem F, Altermann C, Asmus G, et al. Renal elimination of troponin    T and troponin I. Clin Chem. 2003; 49 (7): 1191-3.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Renal elimination of troponin T and troponin I</article-title>
          <source>Clin Chem</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>1191</fpage>
          <lpage>3</lpage>
          <issue>7</issue>
          <volume>49</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ziebig</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lun</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hocher</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Priem</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Altermann</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Asmus</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B29">
        <mixed-citation>29. Aviles RJ,    Askari AT, Lindahl B, Wallentin L, Jia G, Ohman EM, et al. Troponin T levels    in patients with acute coronary syndromes, with or without renal dysfunction.    N Engl J Med. 2002; 346 (26): 2047-52.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Troponin T levels in patients with acute coronary syndromes, with or without renal dysfunction</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>2047</fpage>
          <lpage>52</lpage>
          <issue>26</issue>
          <volume>346</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Aviles</surname>
              <given-names>RJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Askari</surname>
              <given-names>AT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lindahl</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wallentin</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jia</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ohman</surname>
              <given-names>EM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B30">
        <mixed-citation>30. Pereira-Barretto    AC, de Oliveira Jr MT, Strunz CC, Del Carlo CH, Scipioni AR, Ramires JA. Serum    NT-proBNP levels are a prognostic predictor in patients with advanced heart    failure. Arq Bras Cardiol. 2006; 87 (2): 174-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Serum NT-proBNP levels are a prognostic predictor in patients with advanced heart failure</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>174</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>87</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Pereira-Barretto</surname>
              <given-names>AC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>de Oliveira Jr</surname>
              <given-names>MT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Strunz</surname>
              <given-names>CC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Del Carlo</surname>
              <given-names>CH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Scipioni</surname>
              <given-names>AR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ramires</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Cardiac troponin T for risk stratification in decompensated chronic heart failure</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: The cardiac troponins are highly sensitive and specific markers of myocardial injury. They have been detected in heart failure (HF) and are associated with a bad prognosis. OBJECTIVE: To evaluate the association of cardiac troponin T (cTnT) and its ranges with prognosis in decompensated HF. METHODS: A total of 70 patients with chronic HF worsening that needed hospitalization were studied. Cox model was used to evaluate the variables at admission capable of predicting the combined outcome that consisted of death or re-hospitalization due to HF worsening during a 1-year follow-up. RESULTS: During the follow-up, there were 44 deaths, 36 re-hospitalizations due to HF and 56 combined outcomes. At the multivariate analysis, the predictors of clinical events were the cTnT (cTnT &gt;0.100 ng/mL; hazard ratio [HR] 3.95 95% confidence interval [CI]: 1.64-9.49, p = 0.002), left ventricular end diastolic diameter (LVDD &gt;70 mm; HR 1.92, 95%CI: 1.06-3.47, p = 0.031) and serum sodium (Na &lt;135 mEq/L; HR 1.79, 95%CI: 1.02-3.15, p = 0.044). To evaluate the association between the cTnT increase and the prognosis in decompensated HF, the patients were stratified in three groups: low-cTnT (cTnT &lt;0.020 ng/ml, n = 22), intermediate-cTnT (cTnT &gt;0.020 and &lt;0.100 ng/ml, n = 36), and high-cTnT (cTnT &gt;0.100 ng/ml, n = 12).The probabilities of survival and event-free survival were 54.2%, 31.5%, 16.7% (p = 0.020) and 36.4%, 11.5%, 8.3% (p = 0.005), respectively. CONCLUSION: The increase in cTnT is associated with a bad prognosis in decompensated HF and the degree of this increase can help the risk stratification.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Heart failure, congestive</kwd>
        <kwd>prognosis</kwd>
        <kwd>troponin T</kwd>
        <kwd>sodium</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ORIGINAL ARTICLE</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body2">
          <label>
            <bold>Cardiac troponin T for risk stratification in decompensated chronic heart failure</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Carlos Henrique Del Carlo<sup>I</sup>; Antonio Carlos Pereira-Barretto<sup>I</sup>; C&#233;lia Maria Cassaro-Strunz<sup>I</sup>; Maria do Ros&#225;rio Dias de Oliveira Latorre<sup>II</sup>; M&#250;cio Tavares de Oliveira Junior<sup>I</sup>; Jos&#233; Antonio Franchini Ramires<sup>I</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Instituto do Cora&#231;&#227;o do Hospital das Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo, SP - Brazil</p>
      <p><sup>II</sup>Departamento de Epidemiologia da Faculdade de Sa&#250;de P&#250;blica da Universidade de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP - Brazil</p>
      <p>Maling address</p>
      <p>
        <bold>SUMMARY</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND:</bold> The cardiac troponins are highly sensitive and specific markers of myocardial injury. They have been detected in heart failure (HF) and are associated with a bad prognosis.</p>
      <p><bold>OBJECTIVE:</bold> To evaluate the association of cardiac troponin T (cTnT) and its ranges with prognosis in decompensated HF.</p>
      <p><bold>METHODS:</bold> A total of 70 patients with chronic HF worsening that needed hospitalization were studied. Cox model was used to evaluate the variables at admission capable of predicting the combined outcome that consisted of death or re-hospitalization due to HF worsening during a 1-year follow-up.</p>
      <p><bold>RESULTS:</bold> During the follow-up, there were 44 deaths, 36 re-hospitalizations due to HF and 56 combined outcomes. At the multivariate analysis, the predictors of clinical events were the cTnT (cTnT <underline>&gt;</underline>0.100 ng/mL; hazard ratio [HR] 3.95 95% confidence interval [CI]: 1.64-9.49, p = 0.002), left ventricular end diastolic diameter (LVDD <underline>&gt;</underline>70 mm; HR 1.92, 95%CI: 1.06-3.47, p = 0.031) and serum sodium (Na &lt;135 mEq/L; HR 1.79, 95%CI: 1.02-3.15, p = 0.044). To evaluate the association between the cTnT increase and the prognosis in decompensated HF, the patients were stratified in three groups: low-cTnT (cTnT <underline>&lt;</underline>0.020 ng/ml, n = 22), intermediate-cTnT (cTnT &gt;0.020 and &lt;0.100 ng/ml, n = 36), and high-cTnT (cTnT <underline>&gt;</underline>0.100 ng/ml, n = 12).The probabilities of survival and event-free survival were 54.2%, 31.5%, 16.7% (p = 0.020) and 36.4%, 11.5%, 8.3% (p = 0.005), respectively.</p>
      <p><bold>CONCLUSION:</bold> The increase in cTnT is associated with a bad prognosis in decompensated HF and the degree of this increase can help the risk stratification.</p>
      <p><bold>Key words:</bold> Heart failure, congestive; prognosis; troponin T; sodium.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>Heart failure (HF) represents an important public health problem in modern society, due to its increasing incidence and prevalence, low survival and economic overload caused by prolonged and repeated hospitalizations<sup>1-3</sup>. Thus, the identification of patients with a worse prognosis is essential for the appropriate allocation of health resources, as well as the planning of new researches and therapeutic strategies to improve patient care and the outcome of this life-threatening and debilitating disease.</p>
      <p>The cardiac troponins are highly sensitive and specific biomarkers of myocardial injury, which are broadly used for risk stratification in acute coronary syndromes<sup>4</sup>. The detection of troponins in patients with advanced HF by Missov et al<sup>5</sup>, has attracted the interest of physicians aiming at prognostic assessment.</p>
      <p>Many prognostic indicators have been described in patients with compensated and decompensated HF<sup>6-10</sup>, with several studies focusing on the association between an increase in troponin levels and the HF prognosis, which showed an association of troponin increase with worse clinical outcome<sup>11-22</sup>.</p>
      <p>Although the current guidelines for the treatment of decompensated HF recommend the routine assessment of troponins in this situation, there are no indications of how these markers should be interpreted regarding patient management<sup>23</sup>. The use of troponins in the risk stratification for decompensated HF can help improve patient care by identifying those with a worse prognosis. Thus, the objective of this study was to evaluate the prognostic value of cTnT levels and the association between its ranges in a cohort of patients that had been hospitalized with chronic decompensated HF and the clinical outcomes after a one-year follow-up.</p>
      <p>
        <bold>Methods</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Studied population</bold>
      </p>
      <p>The studied population consisted of 70 patients with HF that were prospectively admitted at the Emergency Department (ER) of Instituto do Cora&#231;ao - The Heart Institute (InCor) - HCFMUSP, Sao Paulo - SP, Brazil and needed to be hospitalized due to decompensated symptoms of HF and NYHA functional class, between January and September 1999. The study included 62 patients that had participated in a previously published study<sup>17</sup>.</p>
      <p>The study methods had been previously published<sup>17</sup>; however, in summary, the patients with chronic decompensated HF were eligible for this study if they did not have a recent history of acute myocardial infarction, unstable angina or surgery in the previous 30 days. Patients with chronic renal disease, non-controlled arterial hypertension or active myocarditis were also excluded from the study. The patients included in the study had blood samples collected for laboratory assessment and measurement of serum cardiac troponin T (cTnT) and creatine-phosphokinase fraction -MB mass (CKMB-mass) levels. The levels of cTnT and CKMB-mass were analyzed at the end of the study, so that the patients would receive the conventional treatment for decompensated HF, while the physicians were blinded to the serum levels of these markers.</p>
      <p>The present study is according to the principles stated in the Declaration of Helsinki. The study protocol was approved by the Ethics Committee in Research of InCor-HCFMUSP and all patients signed the informed consent form prior to the study participation.</p>
      <p>
        <bold>Clinical outcome and patient follow-up</bold>
      </p>
      <p>The primary outcome of the present study was a combined outcome, consisting of death or the need for re-hospitalization due to a new episode of HF decompensation during the 1-year follow-up (clinical event). The studied population was followed through contacts every three months to determine the vital status of the patients. The type of death was classified as death by pump failure, myocardial infarction or sudden death.</p>
      <p>
        <bold>Analysis of cardiac troponin T and creatine phosphokinase Fraction-MB Levels</bold>
      </p>
      <p>The blood samples for the measurement of cTnT and CK-MB levels were obtained at the hospital admission (median: 3 days; interquartiles: 2 to 4 days). cTnT was quantified by a third-generation immunoassay (Elecsys<sup>&#174;</sup> Troponin T STAT Immunoassay, Roche Diagnostics, Germany). The lower range of detection is 0.010 ng/mL, and cTnT levels that are below this detection threshold were considered as zero. The serum levels of CK-MB mass were analyzed through another immunoassay (Elecsys<sup>&#174;</sup> CK-MB STAT Immunoassay, Roche Diagnostics, Germany). This assay has a detection threshold of 0.1 ng/mL, with a reference range of 0 a 5.0 ng/mL.</p>
      <p>
        <bold>Statistical analysis</bold>
      </p>
      <p>The comparisons between the continuous variables were carried out by the Mann-Whitney U-test. The Chi-square test or Fisher's exact test were used to evaluate the categorical variables.</p>
      <p>To estimate the probability of clinical events in relation to the ranges of cTnT increase during the 1-year follow-up period (primary outcome), the patients were retrospectively stratified in groups based on the cTnT levels. The low-cTnT group was defined based on the cutoff value below the level determined by the ROC (receiver operating characteristic) curve. The cTnT level <underline>&gt;</underline>0.100 ng/mL was selected to define the high-cTnT group. The intermediate-cTnT group was defined as having cTnT levels above the cutoff and &lt;0.100 ng/mL. The Kruskal-Wallis and the Chi-square tests were used to compare the characteristics among the three groups (low, intermediate and high). The survival and event-free survival probabilities, stratified for the cTnT groups, were estimated by the Kaplan-Meier method.</p>
      <p>The analysis of univariate and multivariate regression for the primary outcome predictors were carried out by Cox Proportional Hazard method. The variables with p&lt;0.200 at the univariate analysis were selected for the multivariate model. The final model was constructed with the stepwise-forward procedure and included only the variables with p&lt;0.050. All the statistical analyses were carried out with the SPSS software and a p value &lt; 0.050 was considered statistically significant.</p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Basal characteristics and results</bold>
      </p>
      <p>The basal characteristics of the studied population are shown in <xref ref-type="table" rid="en_12t1-body2">Table 1</xref>. The follow-up was complete in all patients with a median of 262 days (range: 3 to 393 days). During the follow-up period there were 44 (62.9%) deaths, 36 (51.4%) re-hospitalizations due to HF, 56 (80.0%) combined outcomes consisting of death or re-hospitalization (clinical event) and 2 (2.9%) heart transplants. <xref ref-type="fig" rid="en_12f1-body2">Figure 1</xref> shows the natural history of HF, in relation to the events analyzed during the follow-up. The patients that presented clinical events were more hypotensive, presented a more dilated left ventricle, lower levels of serum sodium, more frequently needed the administration of intravenous inotropic drugs (dobutamine) and had a tendency to present more elevated levels of cTnT.</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="en_12t1-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0404-00012-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_12f1-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0404-00012-gf01-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>
        <bold>Detection of cardiac troponin t and its prognostic role in decompensated chronic heart failure</bold>
      </p>
      <p>Elevated levels of cTnT (&gt;0.010 ng/mL) were detected in 58 patients (82.9%) with decompensated HF and 12 patients (17.1%) presented cTnT <underline>&gt;</underline>0.100 ng/mL. The mean concentration of this marker was 0.062&#177;0.089 ng/mL and <xref ref-type="table" rid="t2-body2">Table 2</xref> shows the mean concentration of cTnT and the range (minimum-maximum) according to the HF etiology. The area under the ROC curve was 0.66 and identified a cutoff for cTnT &gt;0.020 ng/mL, for the prediction of clinical events (sensitivity = 0.76, specificity = 0.62). When the patients were stratified based on this cutoff, higher rates of clinical events and deaths were observed among patients with levels of cTnT &gt;0.020 ng/mL (<xref ref-type="fig" rid="en_12f2-body2">Figure 2</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_12f2-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0404-00012-gf02-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <table-wrap id="t2-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0404-00012-gt02-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>To evaluate the association between the ranges of cTnT increase and their prognostic value, the studied population was retrospectively stratified in the groups based on the previously described cTnT levels. A progressive and significant decrease in survival and event-free survival (<xref ref-type="fig" rid="en_12f3-body2">Figures 3</xref> and <xref ref-type="fig" rid="en_12f4-body2">4</xref>) was observed with the increase in cTnT levels. The cumulative probabilities of survival and event-free survival in the low, intermediate and high-cTnT groups were, respectively: 54.2%, 31.5% and 16.7% (p = 0.020) and 36.4%, 11.5% and 8.3% (p = 0.005).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_12f3-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0404-00012-gf03-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_12f4-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0404-00012-gf04-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>At the multivariate analysis (<xref ref-type="table" rid="t3-body2">Table 3</xref>), the independent predictors for clinical events, considering only the patients' basal clinical and laboratory variables, were: elevated cTnT levels (cTnT <underline>&gt;</underline>0.100 ng/mL; hazard ratio [HR] = 3.95, 95% confidence interval [CI] = 1.64 - 9.49; p = 0.002), increased left ventricular end-diastolic diameter (LVDD <underline>&gt;</underline>70 mm; HR = 1.92, 95% CI= 1.06 - 3.47; p = 0.031) and low serum sodium levels (Na &lt;135 mEq/L; HR = 1.79, 95%CI = 1.02 - 3.15; p = 0.044). When the need to use dobutamine was introduced in the multivariate analysis, the independent predictors for clinical events were dobutamine (HR = 2.33; 95%CI = 1.27 - 4.26; p = 0.006) and troponin T <underline>&gt;</underline>0.100 ng/mL (HR = 3.07; 95%CI = 1.30 - 7.28; p = 0.001). We did not observe any difference in cTnT levels between patients that received and those that did not receive dobutamine during the hospitalization (0.062 &#177; 0.094 <italic>vs</italic>. 0.062 &#177; 0.084 ng/mL, p = 0.094). At the final analysis (<xref ref-type="table" rid="t3-body2">Table 3</xref>), we considered only the clinical and laboratory variables at the patients' admission for the risk stratification.</p>
      <table-wrap id="t3-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0404-00012-gt03-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>The comparison of the clinical characteristics among the three groups of patients in relation to cTnT levels (<xref ref-type="table" rid="en_12t4-body2">Table 4</xref>) showed that the patients in the high-cTnT group had a tendency to present older mean age (p=0.071), more frequently presented the ischemic etiology (p=0.004), had a previous history of acute myocardial infarction (p=0.001) and presented lower estimated glomerular filtration rates (p=0.010).</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="en_12t4-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0404-00012-gt04-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>This study showed that the cTnT was detected in approximately 83% of the patients with decompensated chronic HF and was a long-term independent predictor for clinical events. It was also possible to demonstrate that the degree of cTnT elevation was useful in the one-year prognostic stratification of these patients in three risk groups, based on the cTnT levels: low (cTnT <underline>&lt;</underline>0.020 ng/mL), intermediate (cTnT &gt;0.020 ng/mL and &lt;0.100 ng/mL) and high (cTnT <underline>&gt;</underline>0.100 ng/mL).</p>
      <p>The troponins are reliable markers that are broadly used to detect myocardial injury; additionally, several studies<sup>11-22</sup> have associated the presence of these markers with adverse outcomes in HF. In the present study, the minimal myocardial cell injury, detected through the cTnT release, was associated with a bad prognosis in HF. Additionally, it was possible to observe a progressive increase in death and clinical event risk with the increase in cTnT levels. This association had been previously reported for cardiac troponin I<sup>22</sup>.</p>
      <p>Other authors have described different cutoffs to predict adverse events for troponins in HF, ranging from 0.02 to 0.1 ng/mL for troponin T<sup>11,13-15,18-21</sup> and from 0.04 to 0.5 ng/mL for troponin I<sup>12,16,22</sup>. Three studies<sup>13,18,19</sup> described the same cutoff observed in the present study.</p>
      <p>The mechanism through which the troponins are released in HF is not completely understood; however, there are several factors that can explain the detection of these biomarkers in this clinical situation. The physiopathological process responsible for the destruction of the contractile apparatus in the HF progression to the terminal stage can be responsible for the release of troponins<sup>24</sup>, as follows: ventricular remodeling, apoptosis, endothelial dysfunction, alterations in the coronary microcirculation, recurrent ischemia episodes or infarction.</p>
      <p>Additionally, the increase in the pre-load and the decrease in the diastolic perfusion time, which are commonly observed in patients with decompensated HF, facilitate the degradation of troponin I and this finding can also probably be valid for cTnT. The stretching of cardiomyocytes through the pre-load increase and the activation of endogenous proteases leading to the degradation of troponin I seem to be related to the ischemia of the inner layers of the myocardial wall<sup>25,26</sup>. We observed the presence of increased cTnT levels (&gt;0.01 ng/mL) in 16 of the 19 patients with HF due to Chagasic etiology (84,2%), with 3 patients presenting cTnT levels &gt;0.100 ng/mL. This increase can be the consequence of a chronic inflammatory process in Chagasic cardiopathy, leading to myocardial injury and resulting in troponin release.</p>
      <p>Thus, the detection of troponins in HF seems to indicate the continuous destruction of cardiomyocytes, with the HF progression to its final stage, which consequently indicates a bad prognosis.</p>
      <p>Elevated troponin levels were detected in patients with renal failure in the absence of acute myocardial ischemia. In spite of the uncertainties regarding the mechanisms of serum troponin increase in renal function decrease, the detection of these markers seems to reflect the myocardial necrosis<sup>27</sup>. There is evidence to indicate that the renal function contributes to the elimination of cardiac troponins<sup>28</sup>. However, in acute coronary syndromes, the cTnT levels were strong short-term prognostic predictors, even when the decrease in renal function was present<sup>29</sup>. In the present study, the mechanisms of myocardial injury in decompensated HF associated with the decrease in the cTnT clearance due to renal dysfunction can explain the increased concentrations of this marker in the high-cTnT group.</p>
      <p>The worst prognosis associated with the administration of dobutamine must be interpreted with care, as its use probably reflects more advanced disease and consequently, a bad prognosis, instead of a direct effect of this medication on the clinical results.</p>
      <p>
        <bold>Study limitations</bold>
      </p>
      <p>The sample size of this cohort was relatively small; however, due to the high rates of adverse clinical outcomes in this population with advanced disease, it was possible to demonstrate the association between cTnT levels and prognosis in these patients. Furthermore, this study only included patients with systolic dysfunction and therefore, the prognostic value of the cTnT in HF with preserved systolic function is unknown. Additionally, we did not analyze the serum levels of other prognostic markers in HF, such as the brain natriuretic peptide (BNP or NT-ProBNP), as these markers were not available in our country when the present study was carried out.</p>
      <p>However, two studies<sup>14,21</sup> demonstrated that the combination of the levels of cTnT and BNP were capable of stratifying the prognosis of hospitalized patients with decompensated HF. A previous study<sup>30</sup> by our group showed that elevated levels of NT-proBNP were associated with a 3.6-fold higher risk of death within 90 days in patients with decompensated HF.</p>
      <p>Another potential limitation of this study was that the coronary angiography was not routinely carried out in these patients. Thus, the undiagnosed coronary artery disease and the presence of micro-infarctions are possible explanations for the increase in cTnT levels. Indeed, the association between the HF of ischemic etiology and previous myocardial infarctions in patients from the high-cTnT group (<xref ref-type="table" rid="en_12t4-body2">Table 4</xref>) corroborates this hypothesis.</p>
      <p>
        <bold>Clinical implications</bold>
      </p>
      <p>The present study provides evidence confirming that increases in the cTnT levels are associated with lower survival and event-free survival rates in decompensated HF. Additionally, this study demonstrated that not only the cTnT increase, but also the degree of this marker increase allowed the stratification of the patients with decompensated HF in risk groups for adverse clinical outcomes.</p>
      <p>At an age of frugality, the use of biochemical markers and other prognostic indicators for the identification of patients with HF and high risk of death or adverse events can optimize the allocation of resources and stimulate the development of cost-effective therapeutic strategies to improve the outcomes.</p>
      <p>Having observed that troponin-T was detected in patients with Chagasic cardiopathy, we concluded that this marker could be used in the follow-up of these patients together with other biomarkers, such as BNP or NT-ProBNP. Additionally, in the patients with the undetermined form of Chagas' disease, the detection of troponins could indicate those at risk for the development of cardiopathy. However, these hypotheses need further studies to be confirmed.</p>
      <p>The use of biomarkers of myocardial injury can help the physicians to perfect the clinical decision-making in individual decisions on therapeutic procedures for patients with decompensated HF. Until more data are available, patients with decompensated HF and increased cTnT levels must be submitted to an intensive evidence-based investigation of the HF.</p>
      <p>
        <bold>Acknowledgements</bold>
      </p>
      <p>We thank Roche Diagnostics for kindly providing the reagents and tools necessary to perform the cardiac troponin and CK-MB assays.</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>There were no external funding sources for this study.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This article is part of the thesis of Doctoral submitted by Carlos Henrique Del Carlo, from Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Troponina cardiaca T para estratificaci&#243;n de riesgo en la insuficiencia cardiaca cr&#243;nica descompensada</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: Las troponinas card&#237;acas son marcadores altamente sensibles y espec&#237;ficos de lesi&#243;n mioc&#225;rdica. Se las detectaron en la insuficiencia cardiaca (IC) y est&#225;n asociadas con mal pron&#243;stico. OBJETIVO: Evaluar la relaci&#243;n de la troponina T (cTnT) y sus franjas de valores con el pron&#243;stico en la IC descompensada. M&#201;TODOS: Se estudiaron a 70 pacientes con empeoramiento de la IC cr&#243;nica que necesitaron hospitalizaci&#243;n. Al ingreso, se emple&#243; el modelo de Cox para evaluar las variables capaces de predecir el desenlace conformado por muerte o rehospitalizaci&#243;n en raz&#243;n de empeoramiento de la IC durante un a&#241;o. RESULTADOS: Durante el seguimiento, ocurrieron 44 muertes, 36 rehospitalizaciones por IC y 56 desenlaces compuestos. En el an&#225;lisis multivariado, los predictores de eventos cl&#237;nicos fueron: cTnT (cTnT &gt; 0,100 ng/ml; hazard ratio (HR) 3,95 intervalo de confianza (IC) 95%: 1,64-9,49, p = 0,002), di&#225;metro diast&#243;lico final del ventr&#237;culo izquierdo (DDVI &gt;70 mm; HR 1,92, IC95%: 1,06-3,47, p = 0,031) y sodio s&#233;rico (Na &lt;135 mEq/l; HR 1,79, IC95%: 1,02-3,15, p = 0,044). Para avaluar la relaci&#243;n entre la elevaci&#243;n de la cTnT y el pron&#243;stico en la IC descompensada, se dividieron a los pacientes en tres grupos: cTnT-bajo (cTnT &lt; 0,020 ng/ml, n = 22), cTnT-intermediario (cTnT &gt; 0,020 y &lt; 0,100 ng/ml, n = 36) y cTnT-alto (cTnT &gt; 0,100 ng/ml, n = 12). Las probabilidades de sobrevida y sobrevida libre de eventos fueron: 54,2%, 31,5%, 16,7% (p = 0,020), y 36,4%, 11,5%, 8,3% (p = 0,005), respectivamente. CONCLUS&#195;O: La elevaci&#243;n de la cTnT est&#225; asociada con mal pron&#243;stico en la IC descompensada, y el grado de esa elevaci&#243;n puede facilitar la estratificaci&#243;n de riesgo.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Insuficiencia cardiaca congestiva</kwd>
        <kwd>pron&#243;stico</kwd>
        <kwd>troponina T</kwd>
        <kwd>sodio</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <p><undefined id="top-body3"/>Troponina cardiaca T para estratificaci&#243;n de riesgo en la insuficiencia cardiaca cr&#243;nica descompensada</p>
      <p>
        <bold>Carlos Henrique Del Carlo<sup>I</sup>; Antonio Carlos Pereira-Barretto<sup>I</sup>; C&#233;lia Maria Cassaro-Strunz<sup>I</sup>; Maria do Ros&#225;rio Dias de Oliveira Latorre<sup>II</sup>; M&#250;cio Tavares de Oliveira Junior<sup>I</sup>; Jos&#233; Antonio Franchini Ramires<sup>I</sup></bold>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Instituto do Cora&#231;&#227;o do Hospital das Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
      <p><sup>II</sup>Departamento de Epidemiologia da Faculdade de Sa&#250;de P&#250;blica da Universidade de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO: </bold> Las troponinas card&#237;acas son marcadores altamente sensibles y espec&#237;ficos de lesi&#243;n mioc&#225;rdica. Se las detectaron en la insuficiencia cardiaca (IC) y est&#225;n asociadas con mal pron&#243;stico.</p>
      <p><bold>OBJETIVO: </bold> Evaluar la relaci&#243;n de la troponina T (cTnT) y sus franjas de valores con el pron&#243;stico en la IC descompensada.</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS: </bold> Se estudiaron a 70 pacientes con empeoramiento de la IC cr&#243;nica que necesitaron hospitalizaci&#243;n. Al ingreso, se emple&#243; el modelo de Cox para evaluar las variables capaces de predecir el desenlace conformado por muerte o rehospitalizaci&#243;n en raz&#243;n de empeoramiento de la IC durante un a&#241;o.</p>
      <p><bold>RESULTADOS: </bold> Durante el seguimiento, ocurrieron 44 muertes, 36 rehospitalizaciones por IC y 56 desenlaces compuestos. En el an&#225;lisis multivariado, los predictores de eventos cl&#237;nicos fueron: cTnT (cTnT <underline>&gt;</underline> 0,100 ng/ml; hazard ratio (HR) 3,95 intervalo de confianza (IC) 95%: 1,64-9,49, p = 0,002), di&#225;metro diast&#243;lico final del ventr&#237;culo izquierdo (DDVI <underline>&gt;</underline>70 mm; HR 1,92, IC95%: 1,06-3,47, p = 0,031) y sodio s&#233;rico (Na &lt;135 mEq/l; HR 1,79, IC95%: 1,02-3,15, p = 0,044). Para avaluar la relaci&#243;n entre la elevaci&#243;n de la cTnT y el pron&#243;stico en la IC descompensada, se dividieron a los pacientes en tres grupos: cTnT-bajo (cTnT <underline>&lt;</underline> 0,020 ng/ml, n = 22), cTnT-intermediario (cTnT &gt; 0,020 y &lt; 0,100 ng/ml, n = 36) y cTnT-alto (cTnT <underline>&gt;</underline> 0,100 ng/ml, n = 12). Las probabilidades de sobrevida y sobrevida libre de eventos fueron: 54,2%, 31,5%, 16,7% (p = 0,020), y 36,4%, 11,5%, 8,3% (p = 0,005), respectivamente.</p>
      <p><bold>CONCLUS&#195;O: </bold> La elevaci&#243;n de la cTnT est&#225; asociada con mal pron&#243;stico en la IC descompensada, y el grado de esa elevaci&#243;n puede facilitar la estratificaci&#243;n de riesgo. </p>
      <p><bold>Palabras clave: </bold> Insuficiencia cardiaca congestiva, pron&#243;stico, troponina T, sodio.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La insuficiencia cardiaca (IC) representa un importante problema de salud p&#250;blica en la sociedad moderna, en raz&#243;n de su creciente incidencia y prevalencia, la baja sobrevida y la sobrecarga econ&#243;mica causada por hospitalizaciones prolongadas y repetidas<sup>1-3</sup>. Por lo tanto, identificar pacientes con peor pron&#243;stico es esencial para que se destine apropiadamente los recursos de salud, as&#237; como tambi&#233;n se planifique nuevas investigaciones y estrategias terap&#233;uticas a fin de mejorar los cuidados al paciente y los resultados de esa enfermedad maligna y debilitante.</p>
      <p>Las troponinas cardiacas son biomarcadores altamente sensibles y espec&#237;ficos de lesi&#243;n mioc&#225;rdica, los cuales se utilizan ampliamente para la estratificaci&#243;n de riesgo en los s&#237;ndromes coronarios agudos<sup>4</sup>. Missov et al.<sup>5</sup> detectaron las troponinas en los pacientes con IC avanzada, lo que ha atra&#237;do el inter&#233;s de los m&#233;dicos con el prop&#243;sito de evaluaci&#243;n pron&#243;stica. Muchos indicadores pron&#243;sticos han sido descritos en los pacientes con IC compensada y descompensada<sup>6-10</sup>, y diversos estudios suelen enfocar la relaci&#243;n entre la elevaci&#243;n de las troponinas y el pron&#243;stico en la IC, los cuales muestran asociaci&#243;n con peores resultados cl&#237;nicos<sup>11-22</sup>. Aunque las directrices actuales para el tratamiento de la IC descompensada recomienden el an&#225;lisis rutinario de las troponinas en esa situaci&#243;n, no existen indicaciones de como se deber&#237;an interpretar dichos marcadores en la conducta del paciente<sup>23</sup>.</p>
      <p>La utilizaci&#243;n de las troponinas para estratificaci&#243;n de riesgo en la IC descompensada puede mejorar los cuidados del paciente por la identificaci&#243;n de aquellos con peor pron&#243;stico. De esa manera, el objetivo de este estudio fue evaluar el valor pron&#243;stico de los niveles de cTnT y la relaci&#243;n de las franjas de valores de ese marcador, en una cohorte de pacientes hospitalizados con IC cr&#243;nica descompensada, con relaci&#243;n a los resultados cl&#237;nicos en un a&#241;o.</p>
      <p>
        <bold>M&#233;todos</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Poblaci&#243;n estudiada</bold>
      </p>
      <p>Se estudiaron a 70 pacientes con IC prospectivamente admitidos en el departamento de emergencia del Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor-HCFMUSP), que necesitaron de hospitalizaci&#243;n a causa de la descompensaci&#243;n de los s&#237;ntomas de IC y de la clase funcional de la NYHA, entre enero y septiembre de 1999. El estudio incluy&#243; a 62 pacientes que participaron en una publicaci&#243;n previa<sup>17</sup>.</p>
      <p>Los m&#233;todos del estudio fueron previamente publicados<sup>17</sup>, sin embargo, en resumen, los pacientes con IC cr&#243;nica descompensada fueron elegibles para este estudio si no tuvieran historia reciente de infarto agudo del miocardio, angina inestable o cirug&#237;a en los &#250;ltimos 30 d&#237;as. Tambi&#233;n se excluyeron del estudio a pacientes con enfermedad renal cr&#243;nica, infecci&#243;n, hipertensi&#243;n arterial no-controlada, arritmia aguda o miocarditis activa. Se colectaron muestras de sangre de los pacientes incluidos en el estudio para evaluaci&#243;n laboratorial y determinaci&#243;n de las concentraciones s&#233;ricas de la troponina cardiaca T (cTnT) y de la creatina quinasa fracci&#243;n MB masa (CK-MB masa). Se analizaron los niveles de cTnT y CKMB-masa al final del estudio, y los pacientes recibieron los cuidados convencionales para el tratamiento de la IC descompensada, sin que los m&#233;dicos supieran previamente de los niveles s&#233;ricos de esos marcadores.</p>
      <p>El presente estudio est&#225; de acuerdo con los principios de la Declaraci&#243;n de Helsinki. La Comisi&#243;n de &#201;tica en Investigaci&#243;n del InCor-HCFMUSP aprob&#243; el protocolo del estudio, y todos los pacientes firmaron el formulario de consentimiento libre para participar en este estudio.</p>
      <p>
        <bold>Desenlaces cl&#237;nicos y seguimiento de los pacientes</bold>
      </p>
      <p>El desenlace primario de este estudio estaba compuesto por muerte o necesidad de rehospitalizaci&#243;n en raz&#243;n de un nuevo episodio de descompensaci&#243;n de la IC durante un a&#241;o de seguimiento (evento cl&#237;nico). Se sigui&#243; la poblaci&#243;n estudiada con contactos a cada 3 meses para determinaci&#243;n del estado vital de los pacientes. El modo de muerte se clasific&#243; como muerte por falla de bomba, infarto de miocardio o muerte s&#250;bita.</p>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis de los niveles de troponina cardiaca T y creatina quinasa fracci&#243;n MB masa</bold>
      </p>
      <p>Las muestras de sangre para determinarse los niveles de cTnT y CK-MB masa se obtuvieron al ingreso hospitalario (mediana: 3 d&#237;as; intercuartil: de 2 a 4 d&#237;as). Se cuantific&#243; la cTnT con un inmunoensayo de tercera generaci&#243;n (Elecsys<sup>&#174;</sup> Troponin T STAT Immunoassay, Roche Diagnostics, Germany). El l&#237;mite inferior de detecci&#243;n es de 0,010 ng/ml, y se consideraron como cero los niveles de cTnT inferiores a ese l&#237;mite de detecci&#243;n. Se analizaron los niveles s&#233;ricos de CK-MB masa por medio de un otro inmunoensayo (Elecsys<sup>&#174;</sup> CK-MB STAT Immunoassay, Roche Diagnostics, Germany). Ese ensayo tiene un l&#237;mite de detecci&#243;n de 0,1 ng/ml, con variaci&#243;n de referencia de 0 a 5,0 ng/ml.</p>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis estad&#237;stico</bold>
      </p>
      <p>Las comparaciones entre las variables continuas se analizaron con la prueba U de Mann-Whitney. La prueba Chi-cuadrado o el test exacto de Fisher se llevaron a cabo para evaluar las variables categ&#243;ricas.</p>
      <p>Para estimar la probabilidad de eventos cl&#237;nicos en cuanto a las franjas de elevaci&#243;n de la cTnT, durante el per&#237;odo de un a&#241;o de seguimiento (desenlace primario), se dividieron retrospectivamente a los pacientes en grupos basados en los niveles de cTnT. El grupo cTnT-bajo se defini&#243; con base en el valor del punto de corte inferior al nivel determinado por la curva ROC (<italic>receiver operating characteristic</italic>). Se eligi&#243; el nivel de cTnT <underline>&gt;</underline> 0,100 ng/ml para definir el grupo cTnT-alto. Se defini&#243; el grupo cTnT-intermediario teniendo en cuenta niveles de cTnT superiores al punto de corte y &lt; 0,100 ng/ml. Los tests de Kruskal-Wallis y la prueba Chi-cuadrado se llevaron a cabo para comparar las caracter&#237;sticas entre los grupos cTnT (baja, intermediaria y alta). Las probabilidades de sobrevida y sobrevida libre de eventos estratificadas para los grupos cTnT se las estimaron mediante el m&#233;todo de Kaplan-Meier.</p>
      <p>Los an&#225;lisis de regresi&#243;n univariada y multivariada para los predictores del desenlace primario se realizaron por medio del m&#233;todo de los riesgos proporcionales de Cox. Las variables con p &lt; 0,200 en el an&#225;lisis univariado se las seleccionaron para el modelo multivariado. El modelo final se construy&#243; con el procedimiento <italic>stepwise forward</italic> y incluy&#243; solamente las variables con p &lt; 0,050. Se realizaron todos los an&#225;lisis estad&#237;sticos con el <italic>software</italic> SPSS, y el valor de p &lt; 0,050 se consider&#243; como estad&#237;sticamente significativo.</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Caracter&#237;sticas basales y resultados</bold>
      </p>
      <p>Las caracter&#237;sticas basales de la poblaci&#243;n estudiada est&#225;n presentadas en la <xref ref-type="table" rid="es_12t1-body3">Tabla 1</xref>. El seguimiento fue completo en todos los pacientes con mediana de 262 d&#237;as (variaci&#243;n: de 3 a 393 d&#237;as). Durante el seguimiento, ocurrieron 44 muertes (62,9%), 36 rehospitalizaciones (51,4%) en raz&#243;n de la IC, 56 desenlaces (80,0%) compuestos por muerte o rehospitalizaci&#243;n (evento cl&#237;nico) y 2 (2,9%) transplantes cardiacos. La <xref ref-type="fig" rid="es_12f1-body3">figura 1</xref> revela la historia natural de la IC con relaci&#243;n a los eventos analizados durante el seguimiento. Los pacientes que presentaron eventos cl&#237;nicos eran m&#225;s hipotensos, ten&#237;an ventr&#237;culo izquierdo m&#225;s dilatado, presentaban niveles bajos de sodio s&#233;rico, necesitaron administraci&#243;n de inotr&#243;picos endovenosos (dobutamina) con m&#225;s frecuencia y ten&#237;an tendencia a niveles m&#225;s elevados de cTnT.</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_12t1-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0404-00012-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_12f1-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0404-00012-gf01-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>
        <bold>Detecci&#243;n de la troponina cardiaca T y pron&#243;stico en la insuficiencia cardiaca cr&#243;nica descompensada</bold>
      </p>
      <p>Se detectaron niveles elevados de cTnT (&gt; 0,010 ng/ml) en 58 pacientes (82,9%) con IC descompensada, y 12 individuos (17,1%) presentaron niveles de cTnT <underline>&gt;</underline> 0,100 ng/ml. La concentraci&#243;n promedio de ese marcador fue de 0,062 &#177; 0,089 ng/ml. La <xref ref-type="table" rid="t2-body3">Tabla 2</xref> presenta la concentraci&#243;n promedio de la cTnT y la variaci&#243;n (m&#237;nimo - m&#225;ximo) seg&#250;n la etiolog&#237;a de la IC. El &#225;rea bajo la curva ROC fue de 0,66 e identific&#243; un nivel de corte para la cTnT &gt; 0,020 ng/ml, para predicci&#243;n de eventos cl&#237;nicos (sensibilidad = 0,76, especificidad = 0,62). Cuando se estratific&#243; a los pacientes tomando como base ese punto de corte, se observaron mayores tasas de eventos cl&#237;nicos y muerte entre aquellos con niveles de cTnT &gt; 0,020 ng/ml (<xref ref-type="fig" rid="es_12f2-body3">fig. 2</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_12f2-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0404-00012-gf02-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <table-wrap id="t2-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0404-00012-gt02-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>Para evaluar la relaci&#243;n entre las franjas de elevaci&#243;n de la cTnT y su valor pron&#243;stico, se dividi&#243; de modo retrospectivo a la poblaci&#243;n estudiada en tres grupos basados en los niveles de cTnT previamente descritos. Se observ&#243; una progresiva y significativa disminuci&#243;n en la sobrevida y sobrevida libre de eventos (<xref ref-type="fig" rid="es_12f3-body3">fig. 3</xref> y <xref ref-type="fig" rid="es_12f4-body3">4</xref>), con el aumento de los niveles de cTnT. Las probabilidades cumulativas de sobrevida y sobrevida libre de eventos en los grupos cTnT bajo, intermediario y alto fueron, respectivamente, de: 54,2%, 31,5% y 16,7% (p = 0,020), y 36,4%, 11,5% y 8,3% (p = 0,005).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_12f3-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0404-00012-gf03-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_12f4-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0404-00012-gf04-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>En el an&#225;lisis multivariado (<xref ref-type="table" rid="t3-body3">tab. 3</xref>), los predictores independientes de eventos cl&#237;nicos, considerando solamente las variables cl&#237;nicas y laboratoriales de presentaci&#243;n de los pacientes, fueron: niveles elevados de cTnT (cTnT <underline>&gt;</underline> 0,100 ng/ml; <italic>hazard ratio</italic> (HR) = 3,95, intervalo de confianza (IC) de 95% = 1,64 - 9,49; p = 0,002), di&#225;metro diast&#243;lico final del ventr&#237;culo izquierdo aumentado (DDVI <underline>&gt;</underline> 70 mm; HR = 1,92, IC 95% = 1,06 - 3,47; p = 0,031) y niveles de sodio s&#233;rico bajos (Na &lt;135 mEq/l; HR = 1,79, IC 95% = 1,02 - 3,15; p = 0,044). Cuando la necesidad de utilizaci&#243;n de dobutamina se introdujo en el an&#225;lisis multivariado, los predictores independientes de eventos cl&#237;nicos fueron la dobutamina (HR = 2,33; IC 95% = 1,27 - 4,26; p = 0,006) y la troponina T <underline>&gt;</underline> 0,100 ng/ml (HR = 3,07; IC 95% = 1,30 - 7,28; p = 0,001). No observamos ninguna diferencia en los niveles de cTnT entre los pacientes que recibieron y aquellos que no recibieron dobutamina durante la hospitalizaci&#243;n (0,062 &#177; 0,094 vs. 0,062 &#177; 0,084 ng/mL, p = 0,094). En el an&#225;lisis final (<xref ref-type="table" rid="t3-body3">tab. 3</xref>), consideramos solamente las variables cl&#237;nicas y laboratoriales al ingreso de los pacientes para fines de estratificaci&#243;n de riesgo.</p>
      <table-wrap id="t3-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0404-00012-gt03-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>En la comparaci&#243;n de las caracter&#237;sticas cl&#237;nicas entre los tres grupos de pacientes en relaci&#243;n con los niveles de cTnT (<xref ref-type="table" rid="es_12t4-body3">tab. 4</xref>), los pacientes del grupo cTnT-alto tenian tendencia a presentar edad promedio mayor (p = 0,071); presentaban etiolog&#237;a isqu&#233;mica (p = 0,004) con m&#225;s frecuencia; ten&#237;an historia previa de infarto agudo de miocardio (p = 0,001) y menores tasas de filtraci&#243;n glomerular estimada (p = 0,010).</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_12t4-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0404-00012-gt04-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Este estudio evidenci&#243; que se detect&#243; la cTnT en aproximadamente el 83% de los pacientes con IC cr&#243;nica descompensada y fue un predictor independiente para eventos cl&#237;nicos a largo plazo. Tambi&#233;n fue posible revelar que el grado de elevaci&#243;n de la cTnT fue &#250;til en la estratifica&#231;&#227;o del pron&#243;stico en un a&#241;o de estes pacientes, en tres grupos de riesgo, basados en los niveles de cTnT: bajo (cTnT <underline>&lt;</underline> 0,020 ng/ml), intermediario (cTnT &gt; 0,020 &#243; &lt; 0,100 ng/ml) y alto (cTnT <underline>&gt;</underline> 0,100 ng/ml).</p>
      <p>Las troponinas son biomarcadores confiables y ampliamente utilizados para detecci&#243;n de lesi&#243;n mioc&#225;rdica; adem&#225;s de ello, diversos estudios<sup>11-22</sup> han asociado la presencia de esos marcadores con resultados adversos en la IC. En este estudio, la lesi&#243;n celular mioc&#225;rdica m&#237;nima, detectada por medio de la liberaci&#243;n de la cTnT, estaba asociada con mal pron&#243;stico en la IC. Todav&#237;a fue posible observar un aumento progresivo en el riesgo de muerte y eventos cl&#237;nicos con la elevaci&#243;n de los niveles de la cTnT. Ya se hab&#237;a relatado esa relaci&#243;n para la troponina cardiaca I<sup>22</sup>.</p>
      <p>Otros autores han descrito diferentes puntos de corte para predicci&#243;n de eventos adversos para las troponinas en la IC, variando de 0,02 a 0,1 ng/ml para la troponina T<sup>11,13-15,18-21</sup>, y de 0,04 a 0,5 ng/ml para la troponina I<sup>12,16,22</sup>. En tres publicaciones<sup>13,18,19</sup>, fue descrito el mismo punto de corte observado en el presente estudio.</p>
      <p>El mecanismo por el cual se liberan las troponinas en IC no est&#225; completamente comprendido, sin embargo existen diversos factores que pueden explicar la detec&#231;&#227;o de esos biomarcadores en esa situaci&#243;n cl&#237;nica. El proceso fisiopatol&#243;gico responsable de la destruci&#243;n del aparato contr&#225;ctil en la progresi&#243;n de la IC para el est&#225;dio terminal puede ser responsable de la liberaci&#243;n de las troponinas<sup>24</sup>, a saber: remodelaci&#243;n ventricular, apoptosis, disfunci&#243;n endotelial, alteraciones en la microcirculaci&#243;n coronaria, epis&#243;dios recurrentes de isquemia o infarto. Adem&#225;s de ello, el aumento de la precarga y el acortamiento del tiempo de perfusi&#243;n diast&#243;lica, los cuales son com&#250;nmente observados en los pacientes con IC descompensada, facilitan la degradaci&#243;n de la troponina I, y ese achado probablemente tambi&#233;n puede ser v&#225;lido para la cTnT. El estiramiento de los cardiomiocitos, por el aumento de la precarga, y la activaci&#243;n de proteasas end&#243;genas conllevando a la degradaci&#243;n de la troponina I parecen estar relacionados con la isquemia de las capas m&#225;s internas de la pared del miocardio<sup>25,26</sup>. Observamos la presencia de niveles aumentados de cTnT (&gt; 0,01 ng/ml) en 16 de los 19 pacientes con IC de etiolog&#237;a chag&#225;sica (84,2%), y 3 presentaron niveles de cTnT &gt; 0,100 ng/ml. Esa elevaci&#243;n puede resultar de un proceso inflamatorio cr&#243;nico en la cardiopat&#237;a chag&#225;sica, conllevando a la lesi&#243;n mioc&#225;rdica; tras ello hay la lideraci&#243;n de las troponinas. De ese modo, la detecci&#243;n de las troponinas en la IC parece se&#241;alar la destruici&#243;n continua de los cardiomiocitos, con progresi&#243;n de la IC para su est&#225;dio final, lo que consecuentemente indica un mal pron&#243;stico.</p>
      <p>Se detectaron niveles elevados de troponinas en los pacientes con insuficiencia renal, en la ausencia de isquemia mioc&#225;rdica aguda. Pese a las incertidumbres en los mecanismos de aumento de las troponinas s&#233;ricas en la reducci&#243;n de la funci&#243;n renal, la detecci&#243;n de esos marcadores parece reflejar la necrosis mioc&#225;rdica<sup>27</sup>. Existen evidencias indicando que la funci&#243;n renal contribuye a la eliminaci&#243;n de las troponinas cardiacas<sup>28</sup>. Sin embargo, en los s&#237;ndromes coronarios agudos, los niveles de cTnT fueron fuertes predictores del pron&#243;stico a corto plazo, aun cuando la disminuci&#243;n de la funci&#243;n renal estaba presente<sup>29</sup>. En el presente estudio, los mecanismos de lesi&#243;n mioc&#225;rdica en la IC descompensada asociados a la reducci&#243;n del <italic>clearance</italic> de la cTnT a causa de la disfunci&#243;n renal pueden explicar las concentraciones aumentadas de ese marcador en el grupo cTnT-alto.</p>
      <p>El peor pron&#243;stico asociado a la administraci&#243;n de dobutamina se debe interpretarlo con cautela, ya que su empleo probablemente refleja enfermedad m&#225;s avanzada y consecuentemente un mal pron&#243;stico, en vez de un efecto directo de esa medicaci&#243;n en los resultados cl&#237;nicos.</p>
      <p>
        <bold>Limitaciones del estudio</bold>
      </p>
      <p>El tama&#241;o de la muestra de esta cohorte fue relativamente peque&#241;o; sin embargo, en raz&#243;n de las altas tasas de resultados cl&#237;nicos adversos en esa poblaci&#243;n con enfermedad avanzada, fue posible evidenciar la relaci&#243;n entre la cTnT y el pron&#243;stico de esos pacientes. Adem&#225;s de ello, este estudio solamente incluy&#243; a pacientes con disfunci&#243;n sist&#243;lica. Por lo tanto, se desconoce el valor pron&#243;stico de la cTnT en la IC con funci&#243;n sist&#243;lica preservada. No analizamos asimismo los niveles s&#233;ricos de otros marcadores pron&#243;sticos en la IC, como el p&#233;ptido natriur&#233;tico de tipo B (BNP o NT-ProBNP), ya que al realizarse este estudio esos marcadores no estaban disponibles en nuestro pa&#237;s. No obstante, en dos otros estudios<sup>14,21</sup>, se ha revelado la combinaci&#243;n de los niveles de la cTnT y del BNP fue capaz de estratificar el pron&#243;stico de pacientes hospitalizados con IC descompensada. En una publicaci&#243;n anterior<sup>30</sup> de nuestro grupo, observamos que niveles elevados de NT-proBNP estuvieron asociados con un riesgo 3,6 veces mayor de muerte en 90 d&#237;as en los pacientes con IC descompensada.</p>
      <p>Otra limitaci&#243;n potencial de este estudio fue que no se llev&#243; a cabo, de modo rutinario, la angiograf&#237;a coronaria en esos pacientes. De esa manera, la enfermedad arterial coronaria no diagnosticada as&#237; como la presencia de microinfartos son justificativas posibles para la elevaci&#243;n de los niveles de la cTnT. De hecho, la asociaci&#243;n entre la IC de etiolog&#237;a isqu&#233;mica e infartos previos del miocardio en los pacientes en el grupo cTnT-alto (<xref ref-type="table" rid="es_12t4-body3">tab. 4</xref>) corrobora con esa hip&#243;tesis.</p>
      <p>
        <bold>Implicaciones cl&#237;nicas</bold>
      </p>
      <p>Este estudio suministra evidencias que confirman que elevaciones en los niveles de cTnT est&#225;n asociadas con menor sobrevida y sobrevida libre de eventos en la IC descompensada. Adem&#225;s de ello, este estudio demostr&#243; que no solamente la elevaci&#243;n de la cTnT, sino tambi&#233;n el grado de elevaci&#243;n de ese marcador, permiten la estratificaci&#243;n de los pacientes con IC descompensada en grupos de riesgo para resultados cl&#237;nicos adversos. En una &#233;poca de contenci&#243;n de gastos, el empleo de marcadores bioqu&#237;micos y otros indicadores pron&#243;sticos para identificar a los pacientes con IC con alto riesgo de muerte o eventos adversos puede optimizar el modo de destinar recursos adem&#225;s de estimular el desarrollo de estrategias terap&#233;uticas costo-efectivas para la mejora de los resultados.</p>
      <p>Teniendo en cuenta que se detect&#243; la troponina T en los pacientes con cardiopat&#237;a chag&#225;sica, se podr&#237;a utilizar ese marcador en el seguimiento de esos pacientes, al lado de otros biomarcadores, tales como el BNP o NT-ProBNP. Adem&#225;s de ello, en los pacientes con la forma indeterminada de la enfermedad de chagas, la detecci&#243;n de las troponinas podr&#237;a indicar aquellos en riesgo para el desarrollo de cardiopat&#237;a. Sin embargo, esas hip&#243;tesis necesitan nuevos estudios para comprobarse.</p>
      <p>El empleo de biomarcadores de lesi&#243;n mioc&#225;rdica puede auxiliar los m&#233;dicos a aprimorar el juicio cl&#237;nico en las decisiones individuales sobre conductas terap&#233;uticas en el paciente con IC descompensada. Hasta que se disponga m&#225;s datos, se deben someter a los pacientes con descompensaci&#243;n de la IC y elevaci&#243;n de los niveles de cTnT a investigaci&#243;n intensiva y optimizaci&#243;n terap&#233;utica de la IC, siempre con base en evidencias.</p>
      <p>
        <bold>Agradecimientos</bold>
      </p>
      <p>Agradecemos a Roche Diagnostics por haber suministrado gentilmente los reactivos y la instrumentaci&#243;n necesarios para llevarse a cabo los ensayos de troponina cardiaca T y CK-MB masa.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuvo fuentes de financiaci&#243;n externas.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>Este art&#237;culo forma parte de tesis de Doctorado de Carlos Henrique Del Carlo, por la Facultad de Medicina de la Universidad de S&#227;o Paulo.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
