<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">nTPTRNwwCqyrZV6FJ7mWNnh</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00010</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2009000500010</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(09)09200510</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2009000500010</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Curva dose-resposta do exerc&#237;cio em hipertensos: an&#225;lise do n&#250;mero de sess&#245;es para efeito hipotensor</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Viecili</surname>
            <given-names>Paulo Ricardo Naz&#225;rio</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>B&#252;ndchen</surname>
            <given-names>Daiana Cristine</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Richter</surname>
            <given-names>Cleusa Maria</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Dipp</surname>
            <given-names>Thiago</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Lamberti</surname>
            <given-names>Daciano Bastos</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Pereira</surname>
            <given-names>Angela Maria Reis</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Barbosa</surname>
            <given-names>Luciana de Castro</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Rubin</surname>
            <given-names>Ang&#233;lica Cunha</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Barbosa</surname>
            <given-names>Evanilda Goulart</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Panigas</surname>
            <given-names>Tiago Facchini</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Cruz Alta</named-content>
          <named-content content-type="state"/>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade de Cruz Alta</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Instituto de Cardiologia de Cruz Alta </institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>05</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
      <volume>92</volume>
      <issue>5</issue>
      <fpage>393</fpage>
      <lpage>399</lpage>
      <history>
        <date date-type="accepted">
          <day>09</day>
          <month>06</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>09</day>
          <month>06</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>05</day>
          <month>03</month>
          <year>2008</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: O efeito do exerc&#237;cio na press&#227;o arterial j&#225; &#233; conhecido, entretanto a curva dose-resposta do efeito hipotensor do exerc&#237;cio em hipertensos ainda n&#227;o est&#225; clara. OBJETIVO: Avaliar a curva dose-resposta do n&#250;mero de sess&#245;es necess&#225;rias para causar efeito hipotensor em indiv&#237;duos hipertensos. M&#201;TODOS: Participaram deste estudo 88 indiv&#237;duos, com 58 &#177; 11 anos, divididos em grupo experimental (GE) - composto de 48 integrantes de um programa de exerc&#237;cio f&#237;sico (PEF) de 3 meses, 3 vezes por semana, com 40' de exerc&#237;cio aer&#243;bio a 70% do VO2m&#225;x e exerc&#237;cios musculares a 40% da CVM - e grupo-controle (GC) - 40 indiv&#237;duos que n&#227;o realizaram PEF. As press&#245;es arteriais sist&#243;lica (PAS) e diast&#243;lica (PAD) foram mensuradas antes de cada uma das 36 sess&#245;es no GE e avaliadas por MAPA no GC. Observaram-se as diferen&#231;as na PA, o &#237;ndice de varia&#231;&#227;o (D%) e o efeito hipotensor m&#225;ximo (EHM%) entre as sess&#245;es. Os dados foram expressos por M &#177; DP, e usou-se teste t e correla&#231;&#227;o, considerando p &lt; 0,05 significativo. RESULTADOS: No GC n&#227;o houve diferen&#231;a nos valores press&#243;ricos. No GE, ap&#243;s o PEF, ocorreu uma queda importante de 15 mmHg na PAS e de 7 mmHg na PAD, e uma grande parte desse efeito ocorreu j&#225; na primeira sess&#227;o, e a maior parte at&#233; a quinta. Houve uma forte correla&#231;&#227;o inversa (R: -0,66) com o n&#250;mero de sess&#245;es. CONCLUS&#195;O: Na primeira sess&#227;o, j&#225; ocorreu efeito hipotensor importante, e observou-se que a curva dose-resposta pode ser abrupta e decrescente em vez de achatada.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Hipertens&#227;o</kwd>
        <kwd>exerc&#237;cio</kwd>
        <kwd>atividade f&#237;sica</kwd>
        <kwd>efeito per&#237;odo</kwd>
        <kwd>curva dose-resposta</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>20</day>
        <month>07</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>ARTIGO ORIGINAL </p>
    <p> HIPERTENS&#195;O ARTERIAL SIST&#202;MICA</p>
    <p>
      <bold>Curva dose-resposta do exerc&#237;cio em hipertensos: an&#225;lise do n&#250;mero de sess&#245;es para efeito hipotensor</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Paulo Ricardo Naz&#225;rio Viecili; Daiana Cristine B&#252;ndchen; Cleusa Maria Richter; Thiago Dipp; Daciano Bastos Lamberti; Angela Maria Reis Pereira; Luciana de Castro Barbosa; Ang&#233;lica Cunha Rubin; Evanilda Goulart Barbosa; Tiago Facchini Panigas</bold>
    </p>
    <p>Instituto de Cardiologia de Cruz Alta, Universidade de Cruz Alta (Unicruz), Cruz Alta - RS</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="back">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO: </bold> O efeito do exerc&#237;cio na press&#227;o arterial j&#225; &#233; conhecido, entretanto a curva dose-resposta do efeito hipotensor do exerc&#237;cio em hipertensos ainda n&#227;o est&#225; clara. </p>
    <p><bold>OBJETIVO: </bold> Avaliar a curva dose-resposta do n&#250;mero de sess&#245;es necess&#225;rias para causar efeito hipotensor em indiv&#237;duos hipertensos. </p>
    <p><bold>M&#201;TODOS: </bold> Participaram deste estudo 88 indiv&#237;duos, com 58 &#177; 11 anos, divididos em grupo experimental (GE) - composto de 48 integrantes de um programa de exerc&#237;cio f&#237;sico (PEF) de 3 meses, 3 vezes por semana, com 40' de exerc&#237;cio aer&#243;bio a 70% do VO<sub>2</sub>m&#225;x e exerc&#237;cios musculares a 40% da CVM - e grupo-controle (GC) - 40 indiv&#237;duos que n&#227;o realizaram PEF. As press&#245;es arteriais sist&#243;lica (PAS) e diast&#243;lica (PAD) foram mensuradas antes de cada uma das 36 sess&#245;es no GE e avaliadas por MAPA no GC. Observaram-se as diferen&#231;as na PA, o &#237;ndice de varia&#231;&#227;o (D%) e o efeito hipotensor m&#225;ximo (EHM%) entre as sess&#245;es. Os dados foram expressos por M &#177; DP, e usou-se teste t e correla&#231;&#227;o, considerando p &lt; 0,05 significativo. </p>
    <p><bold>RESULTADOS: </bold> No GC n&#227;o houve diferen&#231;a nos valores press&#243;ricos. No GE, ap&#243;s o PEF, ocorreu uma queda importante de 15 mmHg na PAS e de 7 mmHg na PAD, e uma grande parte desse efeito ocorreu j&#225; na primeira sess&#227;o, e a maior parte at&#233; a quinta. Houve uma forte correla&#231;&#227;o inversa (R: -0,66) com o n&#250;mero de sess&#245;es. </p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O: </bold> Na primeira sess&#227;o, j&#225; ocorreu efeito hipotensor importante, e observou-se que a curva dose-resposta pode ser abrupta e decrescente em vez de achatada. </p>
    <p><bold>Palavras-chave:</bold> Hipertens&#227;o, exerc&#237;cio, atividade f&#237;sica, efeito per&#237;odo, curva dose-resposta.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A doen&#231;a hipertens&#227;o arterial sist&#234;mica (HAS) tem especial interesse, pois cerca de 20% da popula&#231;&#227;o adulta brasileira &#233; acometida e representa um dos principais fatores de risco para morbidade e mortalidade cardiovascular<sup>1</sup>.</p>
    <p>Para que haja uma mudan&#231;a nesse quadro, medidas farmacol&#243;gicas e n&#227;o-farmacol&#243;gicas anti-hipertensivas devem ser exaustivamente aplicadas, dentre elas as modifica&#231;&#245;es no estilo de vida, incluindo pr&#225;tica regular de exerc&#237;cio f&#237;sico, o qual desempenha, hoje, um papel importante dentro da abordagem cl&#237;nica da hipertens&#227;o arterial (PA)<sup>2-6</sup>.</p>
    <p>Apesar da variabilidade dos resultados, de modo geral, quase todos s&#227;o un&#226;nimes em descrever que a atividade f&#237;sica aer&#243;bia demonstra ser de relevante efic&#225;cia no tratamento da hipertens&#227;o, por causar algum efeito hipotensor<sup>3-10</sup>. Outro ponto importante, nessa complexa discuss&#227;o, &#233; que parece n&#227;o haver um &#250;nico mecanismo respons&#225;vel, mas uma s&#233;rie de mecanismos complexos e integrados que poderiam proporcionar quedas tanto pequenas, mas significativas de 2 mmHg, quanto n&#237;veis mais elevados de at&#233; 15 mmHg na PAS<sup>7-9</sup>.</p>
    <p>Estudos t&#234;m relatado que o tempo para que ocorra o efeito hipotensor &#233; muito vari&#225;vel. Ele pode ser curto, com o surgimento desse efeito ap&#243;s 2 semanas do in&#237;cio da atividade, ou exigir per&#237;odos mais prolongados, como 12 a 16 semanas, o que coincide, geralmente, com o pr&#243;prio per&#237;odo do estudo<sup>7,9</sup>.</p>
    <p>Relata-se ainda que n&#227;o h&#225; rela&#231;&#227;o entre a frequ&#234;ncia semanal de treinamento, tempo por sess&#227;o e intensidade com a magnitude da redu&#231;&#227;o da press&#227;o arterial, o que sugere que a curva dose-resposta para o exerc&#237;cio e para a press&#227;o seja achatada<sup>11</sup>.</p>
    <p>Dessa maneira, apesar de se saber muito dos efeitos do exerc&#237;cio, ainda faltam dados que demonstrem a rela&#231;&#227;o entre o comportamento hipotensor significativo com o n&#250;mero de sess&#245;es de exerc&#237;cios executados, para que essa medida n&#227;o-farmacol&#243;gica se torne mais conhecida. Portanto, a rela&#231;&#227;o do comportamento press&#243;rico com o n&#250;mero m&#237;nimo de sess&#245;es de exerc&#237;cio para obter efeito hipotensor significativo &#233; alvo de investiga&#231;&#227;o deste estudo.</p>
    <p>
      <bold>M&#233;todos</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Popula&#231;&#227;o e amostra</bold>
    </p>
    <p>Foram selecionados 88 indiv&#237;duos sedent&#225;rios e hipertensos do est&#225;gio I<sup>1</sup>, que foram divididos em dois grupos, em que 48 (57,7 &#177; 9 anos) participaram de um programa de exerc&#237;cio f&#237;sico (PEF), denominado grupo experimental (GE), enquanto os outros 40 (61&#177; 6 anos) n&#227;o realizaram o programa, compondo o grupo-controle (GC).</p>
    <p>Na caracteriza&#231;&#227;o da amostra, consideraram-se os seguintes aspectos: idade, sexo, presen&#231;a de diabetes, de colesterol, &#237;ndice de massa corporal (IMC)<sup>12</sup> e consumo m&#225;ximo de oxig&#234;nio (VO<sub>2</sub> m&#225;x.)<sup>13</sup> (<xref ref-type="table" rid="t1">tab. 1</xref>).</p>
    <table-wrap id="t1">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0393-00010-gt01.jpg"/></table-wrap>
    <p>Os grupos foram semelhantes entre si. Exclu&#237;ram-se do estudo indiv&#237;duos que realizavam atividade f&#237;sica regular por pelo menos 2 vezes por semana ou mais. Todos assinaram termo de consentimento p&#243;s-informa&#231;&#227;o e foram esclarecidos de todos os procedimentos e poss&#237;veis riscos envolvidos. O estudo foi avaliado e aprovado pelo comit&#234; de &#233;tica e pesquisa da Universidade de Cruz Alta.</p>
    <p>Todos os indiv&#237;duos foram submetidos &#224; avalia&#231;&#227;o da capacidade aer&#243;bia m&#225;xima por meio do teste ergom&#233;trico (TE), no protocolo de Bruce, para a obten&#231;&#227;o indireta do VO<sub>2</sub>m&#225;x.<sup>13</sup>. O TE foi realizado em esteira Imbramed modelo Classic, com o programa computadorizado Ergo PC vers&#227;o 2.2, por Micromed Biotecnologia Ltda.</p>
    <p>
      <bold>Procedimentos grupo experimental</bold>
    </p>
    <p>Os 48 indiv&#237;duos do GE foram selecionados de forma aleat&#243;ria, dentre daqueles que aceitaram participar do estudo. Ap&#243;s terem realizado o TE, os indiv&#237;duos foram submetidos ao PEF. As sess&#245;es duraram at&#233; 90 minutos e foram compostas de exerc&#237;cio aer&#243;bio e muscular. O aer&#243;bio foi realizado na forma de caminhada em esteira el&#233;trica, 3 vezes por semana a 70% do VO<sub>2</sub>m&#225;x, em sess&#245;es progressivas de 20 a 40 minutos, durante 12 semanas ininterruptas. O muscular foi executado a 40% da capacidade volunt&#225;ria m&#225;xima (CVM) com tr&#234;s s&#233;ries de 12 repeti&#231;&#245;es.</p>
    <p>Foram realizadas as mensura&#231;&#245;es da PAS e press&#227;o arterial diast&#243;lica (PAD) antes de cada uma das 36 sess&#245;es de maneira auscultat&#243;ria cl&#225;ssica<sup>14</sup>.</p>
    <p>Em cada sess&#227;o, os indiv&#237;duos permaneceram 5 minutos em repouso para verifica&#231;&#227;o da PA pr&#233;-exerc&#237;cio, em seguida realizaram alongamento e, depois, caminharam por 20 minutos nas duas primeiras semanas, 30 minutos da terceira &#224; sexta semana e 40 minutos da s&#233;tima at&#233; a 12<underline>&#170;</underline> semana. O exerc&#237;cio muscular foi realizado logo ap&#243;s.</p>
    <p>
      <bold>Procedimentos grupo controle</bold>
    </p>
    <p>Quarenta indiv&#237;duos do GC foram selecionados, de forma aleat&#243;ria, dentre daqueles que n&#227;o praticaram o programa de exerc&#237;cios. Nestes, a PA foi mensurada pela monitoriza&#231;&#227;o ambulatorial da press&#227;o arterial (MAPA), por 24 horas, pr&#233; e p&#243;s-estudo, com aparelho da marca Dynamapa, conforme m&#233;todo recomendado<sup>15</sup>.</p>
    <p>Optou-se pelo m&#233;todo de MAPA por ser mais efetivo que a tomada de PA ocasional, uma vez que seria muito dif&#237;cil a ades&#227;o ao estudo: verificar a PA 3 vezes por semana, durante 3 meses. Dessa maneira, foram filtradas as varia&#231;&#245;es indevidas da PA ocasional<sup>15</sup>. Sendo assim, cada indiv&#237;duo teve 120 verifica&#231;&#245;es, 60 em cada MAPA, em vez de uma verifica&#231;&#227;o manual no in&#237;cio e outra ao final do estudo.</p>
    <p>
      <bold>Vari&#225;veis hemodin&#226;micas</bold>
    </p>
    <p>As vari&#225;veis hemodin&#226;micas estudadas foram PAS e PAD de repouso, entre as sess&#245;es de exerc&#237;cio, desde a primeira at&#233; a 36&#170;, levando-se em considera&#231;&#227;o as diferen&#231;as entre as press&#245;es, as varia&#231;&#245;es percentuais das diferen&#231;as press&#243;ricas (D%) e o efeito hipotensor m&#225;ximo (EHM).</p>
    <p>Foi considerado EHM o m&#225;ximo efeito hipotensor est&#225;vel ao longo do programa. Comparou-se a primeira com a &#250;ltima sess&#227;o de exerc&#237;cio, e aceitou-se a diferen&#231;a como 100% de efeito hipotensor do exerc&#237;cio, descrito em porcentagem.</p>
    <p>
      <bold>An&#225;lise estat&#237;stica</bold>
    </p>
    <p>Os dados foram analisados inter e entregrupos, expressos por m&#233;dia &#177; DP. As vari&#225;veis cont&#237;nuas foram analisadas por meio do teste t de Student e as vari&#225;veis categ&#243;ricas pelo teste do qui-quadrado. A rela&#231;&#227;o do comportamento press&#243;rico com o n&#250;mero de sess&#245;es de exerc&#237;cio foi realizada por meio de regress&#227;o linear. O valor de p &lt; 0,05 foi aceito como significativo.</p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Grupo experimental</bold>
    </p>
    <p>Os valores das diferen&#231;as na PA, o &#237;ndice de varia&#231;&#227;o e o EHM entre as sess&#245;es est&#227;o expostos na <xref ref-type="table" rid="t2">tabela 2</xref>.</p>
    <table-wrap id="t2">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0393-00010-gt02.jpg"/></table-wrap>
    <p>Como se pode observar, quando se comparam as diferen&#231;as nas m&#233;dias das press&#245;es da segunda sess&#227;o para a primeira, valores especificados na <xref ref-type="table" rid="t2">tabela 2</xref>, nota-se que houve uma redu&#231;&#227;o significativa da PAS de 7 mmHg (-5%), o que demonstra um EHM de 50%. Para PAD, houve uma queda de 5 mmHg (-7%), com efeito hipotensor de 80%. Tanto da terceira para segunda quanto da quinta para quarta, n&#227;o houve varia&#231;&#227;o significativa. No entanto, comparando-se a quinta com a primeira sess&#227;o, verifica-se que ocorreu uma redu&#231;&#227;o importante da PAS de 12 mmHg (-9%), correspondendo a 81% do EHM, e da PAD uma redu&#231;&#227;o de 7 mmHg, (-8%), correspondendo a 97% do EHM. N&#227;o ocorreram varia&#231;&#245;es importantes da quinta sess&#227;o at&#233; a 12&#170;, mantendo os mesmos n&#237;veis do EHM.</p>
    <p>Ao compararmos os n&#237;veis da PAS e da PAD da 12&#170; com a primeira sess&#227;o, podemos observar que n&#227;o houve uma queda adicional al&#233;m daquela j&#225; demonstrada.</p>
    <p>Ao analisarmos os dois meses de exerc&#237;cio restantes, podemos observar que o comportamento dos valores manteve-se muito semelhante, com a diferen&#231;a de que houve uma menor variabilidade sess&#227;o a sess&#227;o. Dessa maneira, o EHM ocorreu significativamente a partir da primeira sess&#227;o, em sua maior parte, at&#233; a quinta sess&#227;o de exerc&#237;cio f&#237;sico, e ap&#243;s esse per&#237;odo pouco foi acrescentado.</p>
    <p>A <xref ref-type="fig" rid="f1">figura 1</xref> representa o gr&#225;fico que ilustra as m&#233;dias das PAS e PAD, analisadas sess&#227;o a sess&#227;o, ao longo dos tr&#234;s meses de PEF. Na figura, observa-se uma curva descendente e acentuada, logo nos cinco primeiros dias, com algumas oscila&#231;&#245;es entre a 8&#170; e a 17&#170; sess&#227;o, por&#233;m com car&#225;ter decrescente, lento e progressivo at&#233; atingir um valor est&#225;vel a partir da 25&#170; at&#233; a 36&#170;. Esse comportamento demonstrado difere daquele sugerido anteriormente, em que a curva dose-resposta para o exerc&#237;cio e para a press&#227;o arterial seria achatada e que n&#227;o haveria correla&#231;&#227;o entre ambas.</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="f1">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0393-00010-gf01.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>Finalmente, a <xref ref-type="fig" rid="f2">figura 2</xref> ilustra o comportamento da PAS sess&#227;o a sess&#227;o, apresentando uma correla&#231;&#227;o negativa moderadamente significativa com o n&#250;mero de sess&#245;es de exerc&#237;cio f&#237;sico.</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="f2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0393-00010-gf02.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>
      <bold>Grupo controle</bold>
    </p>
    <p>Quanto ao GC, n&#227;o houve varia&#231;&#245;es press&#243;ricas de acordo com an&#225;lise das MAPA. Os valores est&#227;o demonstrados nas <xref ref-type="fig" rid="f3">figuras 3</xref> e <xref ref-type="fig" rid="f4">4</xref>, em que tamb&#233;m est&#227;o expostos os valores do GE para fins comparativos.</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="f3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0393-00010-gf03.jpg"/></fig>
    </p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="f4">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0393-00010-gf04.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>No in&#237;cio do estudo, n&#227;o houve diferen&#231;a significativa da PAS e da PAD entre os grupos. Para ambas as press&#245;es, verificadas por mapeamento, o GC n&#227;o diferiu entre o in&#237;cio e fim do estudo. Ap&#243;s PEF, a PAS e a PAD do GE mostraram-se significativamente inferiores aos valores do GC.</p>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Os efeitos do exerc&#237;cio, no que se refere aos efeitos agudos tardios, s&#227;o aqueles observados ao longo das primeiras 24 ou 48 horas (ou at&#233; 72) que se seguem a uma sess&#227;o de exerc&#237;cio e podem ser identificados por discreta redu&#231;&#227;o dos n&#237;veis tencionais. J&#225; os cr&#244;nicos adaptativos s&#227;o aqueles que resultam da exposi&#231;&#227;o regular, representando os aspectos morfofuncionais de um indiv&#237;duo fisicamente treinado<sup>4,16</sup>.</p>
    <p>De fato, como demonstrado em nossa s&#233;rie, o efeito hipotensor observado durou mais que 24 horas e pelo menos at&#233; 48 horas, uma vez que as sess&#245;es foram de 48 em 48 horas, ou seja, &#224;s segundas, quartas e sextas-feiras, com exce&#231;&#227;o do per&#237;odo compreendido de sexta a segunda. No entanto, ap&#243;s uma an&#225;lise em separado e que n&#227;o foi objeto de estudo deste trabalho, apesar da queda sucessiva, sustentada e abrupta dos n&#237;veis press&#243;ricos muito precocemente, as m&#233;dias das PAS das segundas-feiras foram pouco maiores do que as m&#233;dias das sextas-feiras, pelo menos nas primeiras 12 sess&#245;es de exerc&#237;cio (141,2 &#177; 20 X 135,2 &#177; 19 mmHg, p &lt; 0,046). Ap&#243;s esse per&#237;odo, n&#227;o houve diferen&#231;a de segunda para sexta (134,8 &#177; 20 X 132,8 &#177; 19, p &lt; 0,1), parecendo haver tamb&#233;m um efeito hipotensor, ainda que menor, at&#233; 72 horas ap&#243;s a sess&#227;o de exerc&#237;cio. Assim, ficou tamb&#233;m demonstrado, em nossa s&#233;rie, que os efeitos agudos tardios tiveram car&#225;ter somat&#243;rio e progressivo, com muita influ&#234;ncia nas 48 horas subseq&#252;entes ao exerc&#237;cio, com menor efeito ap&#243;s 72 horas, e que o seu efeito m&#225;ximo &#233; limitado, como foi demonstrado na <xref ref-type="table" rid="t2">tabela 2</xref> e na <xref ref-type="fig" rid="f1">figura 1</xref>, pois o que pode ser notado, ap&#243;s a 12<bold><underline>&#170;</underline></bold> sess&#227;o, &#233; que n&#227;o houve queda press&#243;rica significativa.</p>
    <p>Outro aspecto observado, em rela&#231;&#227;o ao efeito agudo cr&#244;nico, foi que a queda da PA ocorreu no in&#237;cio do PEF e n&#227;o foi discreta, chegando a diminuir 7 mmHg para a PAS e 5 mmHg para a PAD, j&#225; ap&#243;s a primeira sess&#227;o, correspondendo em torno de 50% e 80% do EHM, respectivamente, o que foi muito surpreendente, pois n&#227;o h&#225; dados na literatura que demonstrem tal comportamento.</p>
    <p>Ao observarmos o comportamento da curva de resposta press&#243;rica, ao longo das sess&#245;es de exerc&#237;cio, ilustrada na <xref ref-type="fig" rid="f1">figura 1</xref>, podemos notar que houve uma curva descendente e abrupta, com uma correla&#231;&#227;o entre o n&#250;mero de sess&#245;es e a queda dos n&#237;veis press&#243;ricos, como demonstrado na <xref ref-type="fig" rid="f4">figura 4</xref>. Esse comportamento foi diferente daquele sugerido na literatura de que n&#227;o h&#225; rela&#231;&#227;o entre o volume de exerc&#237;cio, de modo geral, e a queda da press&#227;o arterial<sup>11</sup>. Desse modo, nossos dados demonstram que a curva dose-resposta pode n&#227;o ser achatada.</p>
    <p>Um aspecto muito interessante deste estudo foi que a intensidade utilizada de 70% do VO<sub>2</sub>m&#225;x foi suficiente para ter contribu&#237;do com a diminui&#231;&#227;o dos n&#237;veis press&#243;ricos, diferentemente dos n&#237;veis relatados por alguns estudiosos, em que cargas altas poderiam ser inoperantes e at&#233; perigosas, principalmente em indiv&#237;duos hipertensos. Fagard<sup>17</sup> relatou, em uma recente metan&#225;lise de 44 artigos randomizados e controlados, que n&#227;o h&#225; dados convincentes de que a resposta da press&#227;o arterial em hipertensos, submetidos a treinamento aer&#243;bico, difere entre as intensidades de 40% a 70% do VO<sub>2</sub>m&#225;x, as quais s&#227;o muito seguras. O autor mencionou tamb&#233;m que, quanto a esse tipo de popula&#231;&#227;o, h&#225; dados insuficientes do efeito de exerc&#237;cios com cargas menores que 40% e maiores que 70% do VO<sub>2</sub>m&#225;x.</p>
    <p>Outro ponto de muita especula&#231;&#227;o e diverg&#234;ncia no que tange &#224; magnitude e &#224; dura&#231;&#227;o da queda press&#243;rica provocada pelo exerc&#237;cio cont&#237;nuo &#233; que esse efeito depende da dura&#231;&#227;o do exerc&#237;cio<sup>8,10,18</sup>. No entanto, j&#225; existem dados suficientes mostrando que n&#227;o h&#225; diferen&#231;as do efeito do exerc&#237;cio praticado entre 30 a 60 minutos<sup>9,19</sup>.</p>
    <p>Em nossa s&#233;rie, diferentemente do que se tem de consenso, houve uma diminui&#231;&#227;o da press&#227;o j&#225; ap&#243;s o primeiro dia, com 20 minutos de atividade, al&#233;m de um incremento progressivo, chegando a 12 mmHg at&#233; a quinta sess&#227;o, com tempo de dura&#231;&#227;o de 20 minutos. A partir desse per&#237;odo, apesar da carga fixa empregada, o aumento da atividade at&#233; 40 minutos n&#227;o contribuiu com maiores efeitos hipotensores significativos. Do ponto de vista pr&#225;tico, isso poderia aumentar a ades&#227;o &#224; atividade, pois requer menos tempo para aqueles indiv&#237;duos com resist&#234;ncia &#224; realiza&#231;&#227;o de exerc&#237;cios.</p>
    <p>Em recente publica&#231;&#227;o, Takata e cols.<sup>20</sup> estudaram hipertensos em 8 semanas de exerc&#237;cio a 50% do VO<sub>2</sub>m&#225;x, com tempo de 30 a 60 minutos, 61 a 90 minutos, 91 a 120 minutos e mais de 120 minutos por semana. A magnitude da redu&#231;&#227;o da PAS foi maior no grupo de 61 a 90 minutos quando comparado com os demais, n&#227;o havendo aumento na redu&#231;&#227;o da PAS com aumento do tempo de exerc&#237;cio.</p>
    <p>Outro fato ainda a ser ressaltado refere-se ao n&#250;mero necess&#225;rio de sess&#245;es por semana para o efeito hipotensor do exerc&#237;cio. Existem muitas evid&#234;ncias de que com tr&#234;s a cinco sess&#245;es a resposta &#233; muito similar, e h&#225; dados insuficientes para outros tipos de regimes semanais<sup>9,17</sup>. Os dados deste trabalho demonstraram quedas press&#243;ricas j&#225; a partir da primeira sess&#227;o, j&#225; que o efeito hipotensor ultrapassou as 24 horas, chegando at&#233; aproximadamente as 48 horas ou at&#233; talvez por 72 horas, com tempo de exerc&#237;cio de 20 minutos. Isso poderia, em parte, explicar o efeito similar de regimes de tr&#234;s a cinco vezes por semanas, pois parece haver efeito hipotensor prolongado.</p>
    <p>Esse efeito prolongado poderia ser, em parte, explicado pelas altera&#231;&#245;es e modifica&#231;&#245;es no endot&#233;lio, por&#233;m ainda n&#227;o h&#225; resultados espec&#237;ficos na literatura<sup>21</sup>. No entanto, existem relatos de que em indiv&#237;duos saud&#225;veis o exerc&#237;cio aumenta a produ&#231;&#227;o de &#243;xido n&#237;trico derivado do endot&#233;lio, com conseq&#252;ente efeito vasodilatador prolongado na microcircula&#231;&#227;o arterial<sup>22</sup>. Ainda persistem d&#250;vidas quanto aos mecanismos envolvidos na diminui&#231;&#227;o da PA em hipertensos ap&#243;s um PEF, por&#233;m h&#225; uma tend&#234;ncia de aceitar que o aumento freq&#252;ente da for&#231;a exercida pelo sangue na parede vascular leva a um aumento continuado na libera&#231;&#227;o de &#243;xido n&#237;trico e, a partir disso, &#224; vasodilata&#231;&#227;o prolongada. Essa melhora da resposta vasodilatadora endot&#233;lio-dependente sugere que o treinamento f&#237;sico interfere na disfun&#231;&#227;o endotelial e, conseq&#252;entemente, no n&#237;vel da PA de pacientes hipertensos, o que poderia, de certa forma, justificar o comportamento press&#243;rico observado neste estudo. Entretanto, resultados mais conclusivos sobre esse mecanismo ainda precisam ser mais demonstrados<sup>22</sup>.</p>
    <p>Finalmente, em uma recente metan&#225;lise, Cornelissen <italic>e</italic> Fagard<sup>3</sup>, ao analisarem 30 estudos, observaram queda da PAS de 7 mmHg e da PAD de 5 mmHg em hipertensos submetidos ao exerc&#237;cio f&#237;sico. Os nossos dados demonstraram uma queda muito importante nas primeiras sess&#245;es de atividade, chegando a 80% do EHM para a PAS e quase 100% para a PAD. A partir da quinta sess&#227;o, ou seja, per&#237;odo menor que duas semanas, pouco foi acrescentado na redu&#231;&#227;o da PA. No entanto, ocorreu uma queda bem maior daquela assinalada por Cornelissen e Fagard<sup>3</sup>. Os resultados apresentados indicam que a quantidade de exerc&#237;cio necess&#225;ria para reduzir a PA em hipertensos pode ser consideravelmente pequena. Mais importante, o volume de exerc&#237;cio requerido para reduzir a PA pode ser relativamente menor, com muito mais facilidade de execu&#231;&#227;o.</p>
    <p>Diretrizes para atividade f&#237;sica recomendam que cada adulto deve acumular no m&#237;nimo 30 minutos de exerc&#237;cio f&#237;sico moderado na maioria dos dias da semana, principalmente para a preven&#231;&#227;o da aterosclerose coronariana<sup>1,23,24</sup>. Nossos achados levantam a possibilidade de que a quantidade de exerc&#237;cio para reduzir a PA em indiv&#237;duos hipertensos &#233; menor que a indicada pelas recentes diretrizes.</p>
    <p>Dessa maneira, os resultados do presente estudo t&#234;m import&#226;ncia cl&#237;nica, pois estima-se que uma redu&#231;&#227;o sustentada de 2 mmHg da PAS resulta em uma redu&#231;&#227;o de 6% na mortalidade por AVC e 4% na redu&#231;&#227;o da mortalidade por DAC<sup>3</sup>. A influ&#234;ncia do exerc&#237;cio na resposta hipotensora sugere que a prescri&#231;&#227;o de exerc&#237;cio para hipertensos pode ser simples e deve ser feita o mais r&#225;pido poss&#237;vel, sem necessidade de tempos prolongados, com 20 minutos pelo menos e tr&#234;s caminhadas semanais. Essas atividades facilitam a ader&#234;ncia tanto ao exerc&#237;cio quanto ao tratamento farmacol&#243;gico, pela redu&#231;&#227;o dos custos, e podem ser executadas por todos, em qualquer parte do mundo e com muita seguran&#231;a. No entanto, outros trabalhos devem ser feitos, para que se possam reproduzir os resultados dessa s&#233;rie e assim sustentar nossas observa&#231;&#245;es.</p>
    <p>
      <bold>Limita&#231;&#245;es do estudo</bold>
    </p>
    <p>Este estudo limitou-se a avaliar indiv&#237;duos sedent&#225;rios hipertensos at&#233; o est&#225;gio I<sup>1</sup>. Por quest&#227;o de melhor avalia&#231;&#227;o dos indiv&#237;duos, n&#227;o foram inclu&#237;dos os indiv&#237;duos com valores press&#243;ricos maiores que os anteriormente mencionados, em fase de ajustamento farmacol&#243;gico, e nem os hipertensos refrat&#225;rios, pela possibilidade de interferir nos resultados. Dessa maneira, outros estudos com essa parcela de hipertensos devem ser feitos em separado. Outra limita&#231;&#227;o deste estudo foi que n&#227;o houve uma compara&#231;&#227;o do comportamento da press&#227;o arterial entre os sexos, embora haja dados na literatura demonstrando que n&#227;o h&#225; diferen&#231;a entre ambos<sup>25,26</sup>.</p>
    <p>
      <bold>Conclus&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Os dados deste estudo demonstraram que a caminhada, de moderada intensidade, por 20 minutos, realizada em dias alternados, proporcionou quedas press&#243;ricas importantes, que a maior parte do efeito hipotensor aconteceu j&#225; nas primeiras cinco sess&#245;es e que, a partir deste, houve pouca contribui&#231;&#227;o para tal efeito, mesmo com tempos maiores de caminhadas como 30 a 40 minutos, demonstrando, assim, que a curva dose-resposta do exerc&#237;cio em hipertensos pode ser decrescente e abrupta, j&#225; a partir da primeira sess&#227;o.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>N&#227;o h&#225; vincula&#231;&#227;o deste estudo a programas de p&#243;s-gradua&#231;&#227;o.</p>
    <p>
      <fn id="back" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p> Paulo Ricardo Naz&#225;rio Viecili </p>
        <p> Rua Domingos Ver&#237;ssimo, 636 - Centro </p>
        <p> 98010-110 - Cruz Alta, RS - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="vieciliprn@cardiol.br">vieciliprn@cardiol.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 5/03/08; revisado recebido em 09/06/08; aceito em 09/06/08.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <label>1</label>
        <mixed-citation>1. Sociedade Brasileira de Hipertens&#227;o [on line]. [Acesso em 2007 jul 20]. Dispon&#237;vel em <ext-link ext-link-type="uri" xlink:href="http://wwwsbh.org.br/documentos/index.asp">http://wwwsbh.org.br/documentos/index.asp</ext-link></mixed-citation>
        <element-citation publication-type="webpage">
          <comment>Available at:<ext-link ext-link-type="uri" xlink:href="http://http://wwwsbh.org.br/documentos/index.asp">link</ext-link></comment>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Kokkinos PF,    Papademetriou V. Exercise and hypertension. Coron Artery Dis. 2000; 11: 99-102.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Exercise and hypertension</article-title>
          <source>Coron Artery Dis</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>99</fpage>
          <lpage>102</lpage>
          <volume>11</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kokkinos</surname>
              <given-names>PF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Papademetriou</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Cornelissen    VA, Fagard RH. Effects of endurance training on blood pressure, blood pressure-regulating    mechanisms, and cardiovascular risk factors. Hypertension. 2005; 46: 667-75.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effects of endurance training on blood pressure, blood pressure-regulating mechanisms, and cardiovascular risk factors</article-title>
          <source>Hypertension</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>667</fpage>
          <lpage>75</lpage>
          <volume>46</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Cornelissen</surname>
              <given-names>VA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fagard</surname>
              <given-names>RH</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Brum PC, Forjaz    CLM, Tinucci T, Negr&#227;o CE. Adapta&#231;&#245;es agudas e cr&#244;nicas    do exerc&#237;cio f&#237;sico no sistema cardiovascular. Rev Paul Educ Fis    S&#227;o Paulo. 2004; 18: 21-31.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Adapta&#231;&#245;es agudas e cr&#244;nicas do exerc&#237;cio f&#237;sico no sistema cardiovascular</article-title>
          <source>Rev Paul Educ Fis S&#227;o Paulo</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>21</fpage>
          <lpage>31</lpage>
          <volume>18</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Brum</surname>
              <given-names>PC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Forjaz</surname>
              <given-names>CLM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tinucci</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Negr&#227;o</surname>
              <given-names>CE</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Forjaz CLM,    Cardoso Junior CG, Ara&#250;jo EA, Costa LAR, Teixeira L, Gomides RS. Exerc&#237;cio    f&#237;sico e hipertens&#227;o arterial: riscos e benef&#237;cios. Hipertens&#227;o.    2006; 9 (3): 104-12.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Exerc&#237;cio f&#237;sico e hipertens&#227;o arterial: riscos e benef&#237;cios</article-title>
          <source>Hipertens&#227;o</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>104</fpage>
          <lpage>12</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>9</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Forjaz</surname>
              <given-names>CLM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cardoso Junior</surname>
              <given-names>CG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ara&#250;jo</surname>
              <given-names>EA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Costa</surname>
              <given-names>LAR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Teixeira</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gomides</surname>
              <given-names>RS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Barbosa EG,    Bundchen DC, Richter CM, Barbosa LC, Pereira AMR, Viecili PRN, et al. Avalia&#231;&#227;o    do custo-efetividade de um programa de exerc&#237;cio f&#237;sico para hipertensos:    avalia&#231;&#227;o da dosagem medicamentosa. Arq Bras Cardiol. 2005; 85    (supl 4): 131.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Avalia&#231;&#227;o do custo-efetividade de um programa de exerc&#237;cio f&#237;sico para hipertensos: avalia&#231;&#227;o da dosagem medicamentosa</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>131</fpage>
          <volume>85</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Barbosa</surname>
              <given-names>EG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bundchen</surname>
              <given-names>DC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Richter</surname>
              <given-names>CM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Barbosa</surname>
              <given-names>LC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pereira</surname>
              <given-names>AMR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Viecili</surname>
              <given-names>PRN</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Negr&#227;o    CE, Rondon MUPB, Kuniyoshi FHS, Lima EG. Aspectos do treinamento f&#237;sico    na presen&#231;a de hipertens&#227;o arterial. Hipertens&#227;o. 2001;    4 (3): 84-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Aspectos do treinamento f&#237;sico na presen&#231;a de hipertens&#227;o arterial</article-title>
          <source>Hipertens&#227;o</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>84</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>4</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Negr&#227;o</surname>
              <given-names>CE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rondon</surname>
              <given-names>MUPB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kuniyoshi</surname>
              <given-names>FHS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lima</surname>
              <given-names>EG</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Bundchen DC,    Pereira AMR, Richter CM, Barbosa LC, Barbosa EG, Panigas TF, et al. Efeito do    exerc&#237;cio em indiv&#237;duos hipertensos: quantas sess&#245;es s&#227;o    necess&#225;rias para o efeito hipotensor? Arq Bras Cardiol. 2007; 89 (supl.    1): 17.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Efeito do exerc&#237;cio em indiv&#237;duos hipertensos: quantas sess&#245;es s&#227;o necess&#225;rias para o efeito hipotensor?</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>17</fpage>
          <volume>89</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bundchen</surname>
              <given-names>DC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pereira</surname>
              <given-names>AMR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Richter</surname>
              <given-names>CM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Barbosa</surname>
              <given-names>LC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Barbosa</surname>
              <given-names>EG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Panigas</surname>
              <given-names>TF</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Whelton SP,    Chin A, Xin X, He J. Effect of aerobic exercise on blood pressure: a meta-analysis    of randomized, controlled trials. Ann Intern Med. 2002; 136: 493-503.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effect of aerobic exercise on blood pressure: a meta-analysis of randomized, controlled trials</article-title>
          <source>Ann Intern Med</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>493</fpage>
          <lpage>503</lpage>
          <volume>136</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Whelton</surname>
              <given-names>SP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chin</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Xin</surname>
              <given-names>X</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>He</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Forjaz CLM,    Santaella DF, Rezende LO, Barreto ACP, Negr&#227;o CE. A dura&#231;&#227;o    do exerc&#237;cio determina a magnitude e a dura&#231;&#227;o da hipotens&#227;o    p&#243;s-exerc&#237;cio. Arq Bras Cardiol. 1998; 70 (2): 1-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>A dura&#231;&#227;o do exerc&#237;cio determina a magnitude e a dura&#231;&#227;o da hipotens&#227;o p&#243;s-exerc&#237;cio</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>1</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>70</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Forjaz</surname>
              <given-names>CLM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Santaella</surname>
              <given-names>DF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rezende</surname>
              <given-names>LO</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Barreto</surname>
              <given-names>ACP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Negr&#227;o</surname>
              <given-names>CE</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Thompson P    D, Buchner D, Pin&#227; I L, Balady GJ, Williams MA, Marcus BH, et al. Exercise    and physical activity in the prevention and treatment of atherosclerotic cardiovascular    disease: a statement from the council on clinical cardiology and council on    nutrition, physical activity, and metabolism. Circulation. 2003: 107; 3109-16.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Exercise and physical activity in the prevention and treatment of atherosclerotic cardiovascular disease: a statement from the council on clinical cardiology and council on nutrition, physical activity, and metabolism</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>3109</fpage>
          <lpage>16</lpage>
          <volume>107</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Thompson</surname>
              <given-names>P D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Buchner</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pin&#227;</surname>
              <given-names>I L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Balady</surname>
              <given-names>GJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Williams</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Marcus</surname>
              <given-names>BH</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Boileau R,    Horswill C. Composi&#231;&#227;o corporal e esportes: medidas e aplica&#231;&#245;es    para perda de peso e ganho de peso. In: Garret W, Kirkendal D. A ci&#234;ncia    do exerc&#237;cio e dos esportes. Porto Alegre: Artmed; 2003.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>A ci&#234;ncia do exerc&#237;cio e dos esportes</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Boileau</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Horswill</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Garret</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kirkendal</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Leite PF. Fisiologia    do exerc&#237;cio, ergometria e condicionamento f&#237;sico. 2&#350;. ed. Rio    de Janeiro: Atheneu; 1986.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Fisiologia do exerc&#237;cio, ergometria e condicionamento f&#237;sico</source>
          <date>
            <year>1986</year>
          </date>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Leite</surname>
              <given-names>PF</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <label>14</label>
        <mixed-citation>14. Press&#227;o arterial e frequ&#234;ncia card&#237;aca do repouso e do exerc&#237;cio. In: Manual do ACSM para avalia&#231;&#227;o da aptid&#227;o f&#237;sica relacionada &#224; sa&#250;de. Rio de Janeiro: Guanabara Koogan; 2006.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Manual do ACSM para avalia&#231;&#227;o da aptid&#227;o f&#237;sica relacionada &#224; sa&#250;de</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Sociedade Brasileira    de Cardiologia. IV Diretriz para uso da monitoriza&#231;&#227;o ambulatorial    da press&#227;o arterial e II Diretriz para uso da monitoriza&#231;&#227;o    residencial da press&#227;o arterial. Arq Bras Cardiol. 2005; 85 (supl. 2):    1-18.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>IV Diretriz para uso da monitoriza&#231;&#227;o ambulatorial da press&#227;o arterial e II Diretriz para uso da monitoriza&#231;&#227;o residencial da press&#227;o arterial</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol.</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>1</fpage>
          <lpage>18</lpage>
          <volume>85</volume>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Ara&#250;jo    CGS. Fisiologia do exerc&#237;cio e hipertens&#227;o arterial: breve introdu&#231;&#227;o.    Hipertens&#227;o. 2001; 14 (3): 78-83.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Fisiologia do exerc&#237;cio e hipertens&#227;o arterial: breve introdu&#231;&#227;o</article-title>
          <source>Hipertens&#227;o</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>78</fpage>
          <lpage>83</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>14</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ara&#250;jo</surname>
              <given-names>CGS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Fagard R H.    Exercise and the blood pressure response to dynamic physical training. Med Sci    Sports Exerc. 2001; 33 (6): S484-S492.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Exercise and the blood pressure response to dynamic physical training</article-title>
          <source>Med Sci Sports Exerc</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>S484</fpage>
          <lpage>S492</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>33</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Fagard R</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. Wallace JP,    Bogle PG, King BA, Krasnoff JB, Jastremski CA. The magnitude and duration of    ambulatory blood pressure reduction following acute exercise. J Hum Hypertens.    1999; 13 (6): 361-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The magnitude and duration of ambulatory blood pressure reduction following acute exercise</article-title>
          <source>J Hum Hypertens</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>361</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>13</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Wallace</surname>
              <given-names>JP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bogle</surname>
              <given-names>PG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>King</surname>
              <given-names>BA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Krasnoff</surname>
              <given-names>JB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jastremski</surname>
              <given-names>CA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19. Pescatello    LS, Exercise and hypertension: recent advances in exercise prescription. Curr    Hypertension Rep. 2005; 7 (4): 281-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Exercise and hypertension: recent advances in exercise prescription</article-title>
          <source>Curr Hypertension Rep.</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>281</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>7</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Pescatello</surname>
              <given-names>LS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B20">
        <mixed-citation>20. Takata KI,    Ohta T, Tanaka H. How much exercise is required to reduce blood pressure in    essential hypertensives: a dose-response study. Am J Hypertens. 2003; 16 (8):    629-33.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>How much exercise is required to reduce blood pressure in essential hypertensives: a dose-response study</article-title>
          <source>Am J Hypertens</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>629</fpage>
          <lpage>33</lpage>
          <issue>8</issue>
          <volume>16</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Takata</surname>
              <given-names>KI</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ohta</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tanaka</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B21">
        <mixed-citation>21. Goldhammer    E, Tanchilevitch A, Maor I, Beniamini Y, Rosenschein U, Savig M. Exercise training    modulates cytokines activity in coronary heart disease patients. Int J Cardiol.    2005; 100 (1): 93-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Exercise training modulates cytokines activity in coronary heart disease patients</article-title>
          <source>Int J Cardiol</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>93</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>100</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Goldhammer</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tanchilevitch</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Maor</surname>
              <given-names>I</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Beniamini</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rosenschein</surname>
              <given-names>U</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Savig</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B22">
        <mixed-citation>22. Negr&#227;o    CE, Santos AC, Alves MJNN. Exerc&#237;cio f&#237;sico e endot&#233;lio.    In: Luz PL, Laurindo FRM, Chagas ACP. Endot&#233;lio e doen&#231;as cardiovasculares.    S&#227;o Paulo: Atheneu; 2003.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Endot&#233;lio e doen&#231;as cardiovasculares</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Negr&#227;o</surname>
              <given-names>CE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Santos</surname>
              <given-names>AC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Alves</surname>
              <given-names>MJNN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Luz</surname>
              <given-names>PL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Laurindo</surname>
              <given-names>FRM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chagas</surname>
              <given-names>ACP</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B23">
        <mixed-citation>23. Khan NA, McAlister    FA, Rabkin SW, Padwal R, Feldman RD, Campbell NR, et al. The 2006 Canadian hypertension    education program recommendations for the management of hypertension: Part II    - Therapy. Can J Cardiol. 2006; 22 (7): 583-93.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The 2006 Canadian hypertension education program recommendations for the management of hypertension: Part II - Therapy</article-title>
          <source>Can J Cardiol</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>583</fpage>
          <lpage>93</lpage>
          <issue>7</issue>
          <volume>22</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Khan</surname>
              <given-names>NA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McAlister</surname>
              <given-names>FA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rabkin</surname>
              <given-names>SW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Padwal</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Feldman</surname>
              <given-names>RD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Campbell</surname>
              <given-names>NR</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B24">
        <mixed-citation>24. Lee IM, Rexrode    KM, Cook NR, Manson JE, Buring JE. Physical activity and coronary heart disease    in women: is "no pain, no gain" passe? JAMA. 2001; 285: 1447-54.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Physical activity and coronary heart disease in women: is "no pain, no gain" passe?</article-title>
          <source>JAMA</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>1447</fpage>
          <lpage>54</lpage>
          <volume>285</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lee</surname>
              <given-names>IM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rexrode</surname>
              <given-names>KM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cook</surname>
              <given-names>NR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Manson</surname>
              <given-names>JE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Buring</surname>
              <given-names>JE</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B25">
        <mixed-citation>25. Ishikawa K,    Ohta T, Zhang J, Hashimoto S, Tanaka H. Influence of age and gender on exercise    training-induce blood pressure reduction in systemic hypertension. Coron Artery    Dis. 2000; 11: 99-102.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Influence of age and gender on exercise training-induce blood pressure reduction in systemic hypertension</article-title>
          <source>Coron Artery Dis</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>99</fpage>
          <lpage>102</lpage>
          <volume>11</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ishikawa</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ohta</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zhang</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hashimoto</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tanaka</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B26">
        <mixed-citation>26. Pinto A, Di    Raimondo D, Tuttolomondo A, Fernandez P, Arna V, Licata G. Twenty-four hour    ambulatory blood pressure monitoring to evaluate effects on blood pressure of    physical activity in hypertensive patients. Clin J Sports Med. 2006; 16: 238-43.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Twenty-four hour ambulatory blood pressure monitoring to evaluate effects on blood pressure of physical activity in hypertensive patients</article-title>
          <source>Clin J Sports Med</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>238</fpage>
          <lpage>43</lpage>
          <volume>16</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Pinto</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Di Raimondo</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tuttolomondo</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fernandez</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Arna</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Licata</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Curva dosis-respuesta del ejercicio en hipertensos: an&#225;lisis del n&#250;mero de sesiones para efecto hipotensor</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: Ya se conoce el efecto del ejercicio en la presi&#243;n arterial, sin embargo, la curva dosis-respuesta del efecto hipotensor del ejercicio en hipertensos no est&#225; aclarada a&#250;n. OBJETIVO: Evaluar la curva dosis-respuesta del n&#250;mero de sesiones necesarias para causar efecto hipotensor en individuos hipertensos. M&#201;TODOS: El estudio estaba conformado por 88 individuos, con 58 &#177; 11 a&#241;os, divididos en grupo experimental (GE) -conformado por 48 integrantes de un programa de ejercicio f&#237;sico (PEF) de tres meses, tres veces por semana, con 40' de ejercicio aerobio al 70% del VO2m&#225;x y ejercicios musculares al 40% de la capacidad voluntaria m&#225;xima (CVM); y grupo-control (GC) con 40 individuos que no realizaron el PEF. Se midieron las presiones arteriales sist&#243;lica (PAS) y diast&#243;lica (PAD) del GE antes de cada una de las 36 sesiones y en el GC se las evaluaron por monitoreo ambulatorio de presi&#243;n arterial (MAPA). Se observaron las diferencias en la PA, el &#237;ndice de variaci&#243;n (D%) y el efecto hipotensor m&#225;ximo (EHM%) entre las sesiones. Los datos estaban expresados por promedio &#177; desviaci&#243;n est&#225;ndar, y se utiliz&#243; la prueba t y correlaci&#243;n, tomando p &lt; 0,05 como valor significativo. RESULTADOS: En el GC no hubo diferencia en los valores de presi&#243;n arterial. En el GE, luego del PEF, ocurri&#243; un descenso importante de 15 mmHg en la PAS y de 7 mmHg en la PAD; y una gran parte de ese efecto tuvo lugar ya en la primera sesi&#243;n, y la mayor parte sucedi&#243; hasta la quinta sesi&#243;n. Hubo una fuerte correlaci&#243;n inversa (R: -0,66) con el n&#250;mero de sesiones. CONCLUSI&#211;N: En la primera sesi&#243;n, ya ocurri&#243; efecto hipotensor importante. Tambi&#233;n se evidenci&#243; que la curva dosis-respuesta pode ser abrupta y decreciente en lugar de achatada.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Hipertensi&#243;n</kwd>
        <kwd>ejercicio</kwd>
        <kwd>actividad f&#237;sica</kwd>
        <kwd>efecto per&#237;odo</kwd>
        <kwd>curva dosis-respuesta</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <fig id="top-body2"/>
      <p>Curva dosis-respuesta del ejercicio en hipertensos: an&#225;lisis del n&#250;mero de sesiones para efecto hipotensor</p>
      <p>
        <bold>Paulo Ricardo Naz&#225;rio Viecili; Daiana Cristine B&#252;ndchen; Cleusa Maria Richter; Thiago Dipp; Daciano Bastos Lamberti; Angela Maria Reis Pereira; Luciana de Castro Barbosa; Ang&#233;lica Cunha Rubin; Evanilda Goulart Barbosa; Tiago Facchini Panigas</bold>
      </p>
      <p>Instituto de Cardiologia de Cruz Alta, Universidade de Cruz Alta (Unicruz), Cruz Alta - RS - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMO</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO: </bold> Ya se conoce el efecto del ejercicio en la presi&#243;n arterial, sin embargo, la curva dosis-respuesta del efecto hipotensor del ejercicio en hipertensos no est&#225; aclarada a&#250;n.</p>
      <p><bold>OBJETIVO:</bold> Evaluar la curva dosis-respuesta del n&#250;mero de sesiones necesarias para causar efecto hipotensor en individuos hipertensos.</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> El estudio estaba conformado por 88 individuos, con 58 &#177; 11 a&#241;os, divididos en grupo experimental (GE) -conformado por 48 integrantes de un programa de ejercicio f&#237;sico (PEF) de tres meses, tres veces por semana, con 40' de ejercicio aerobio al 70% del VO<sub>2</sub>m&#225;x y ejercicios musculares al 40% de la capacidad voluntaria m&#225;xima (CVM); y grupo-control (GC) con 40 individuos que no realizaron el PEF. Se midieron las presiones arteriales sist&#243;lica (PAS) y diast&#243;lica (PAD) del GE antes de cada una de las 36 sesiones y en el GC se las evaluaron por monitoreo ambulatorio de presi&#243;n arterial (MAPA). Se observaron las diferencias en la PA, el &#237;ndice de variaci&#243;n (D%) y el efecto hipotensor m&#225;ximo (EHM%) entre las sesiones. Los datos estaban expresados por promedio &#177; desviaci&#243;n est&#225;ndar, y se utiliz&#243; la prueba t y correlaci&#243;n, tomando p &lt; 0,05 como valor significativo.</p>
      <p><bold>RESULTADOS: </bold> En el GC no hubo diferencia en los valores de presi&#243;n arterial. En el GE, luego del PEF, ocurri&#243; un descenso importante de 15 mmHg en la PAS y de 7 mmHg en la PAD; y una gran parte de ese efecto tuvo lugar ya en la primera sesi&#243;n, y la mayor parte sucedi&#243; hasta la quinta sesi&#243;n. Hubo una fuerte correlaci&#243;n inversa (R: -0,66) con el n&#250;mero de sesiones.</p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N: </bold> En la primera sesi&#243;n, ya ocurri&#243; efecto hipotensor importante. Tambi&#233;n se evidenci&#243; que la curva dosis-respuesta pode ser abrupta y decreciente en lugar de achatada. </p>
      <p><bold>Palabras clave: </bold> Hipertensi&#243;n, ejercicio, actividad f&#237;sica, efecto per&#237;odo, curva dosis-respuesta.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La enfermedad hipertensi&#243;n arterial sist&#233;mica (HAS) tiene especial inter&#233;s, ya que afecta a alrededor del 20% de la poblaci&#243;n adulta brasile&#241;a y representa uno de los principales factores de riesgo para morbilidad y mortalidad cardiovascular<sup>1</sup>.</p>
      <p>Para que haya un cambio en ese cuadro, se deben llevar a cabo medidas farmacol&#243;gicas y no-farmacol&#243;gicas antihipertensivas, de modo exhaustivo, entre ellas los cambios en el estilo de vida, incluso la pr&#225;ctica regular de ejercicio f&#237;sico. &#201;ste desempe&#241;a, hoy en d&#237;a, un importante rol dentro del abordaje cl&#237;nico de la hipertensi&#243;n arterial (PA)<sup>2-6</sup>.</p>
      <p>Pese a la variabilidad de los resultados, de modo general, casi todos son un&#225;nimes al describir que la actividad f&#237;sica aerobia demuestra ser de relevante eficacia en el tratamiento de la hipertensi&#243;n, por causar alg&#250;n efecto hipotensor<sup>3-10</sup>. Otro punto importante, en ese complejo debate, es que parece no haber un &#250;nico mecanismo responsable, pero una cantidad de mecanismos complejos e integrados que podr&#237;an proporcionar descensos tanto peque&#241;os, pero significativos de 2 mmHg, como niveles m&#225;s elevados de hasta 15 mmHg en la PAS<sup>7-9</sup>.</p>
      <p>Estudios han relatado que el tiempo para que ocurra el efecto hipotensor es muy variable. &#201;l puede ser corto -con el aparecimiento de ese efecto tras dos semanas del inicio de la actividad-, o exigir per&#237;odos m&#225;s prolongados -como 12 a 16 semanas-, lo que coincide, generalmente, con el propio per&#237;odo del estudio<sup>7,9</sup>.</p>
      <p>Se ha relatado a&#250;n que no hay relaci&#243;n entre la frecuencia semanal de entrenamiento, el tiempo por sesi&#243;n y la intensidad con la magnitud de la reducci&#243;n de la presi&#243;n arterial; eso sugiere que la curva dosis-respuesta para el ejercicio y para la presi&#243;n sea achatada<sup>11</sup>.</p>
      <p>De esa manera, a pesar del amplio conocimiento con relaci&#243;n a los efectos del ejercicio, todav&#237;a faltan datos que demuestren la relaci&#243;n entre el comportamiento hipotensor significativo con el n&#250;mero de sesiones de ejercicios ejecutados, para que se conozca m&#225;s esa medida no-farmacol&#243;gica. Por lo tanto, la relaci&#243;n del comportamiento de la presi&#243;n arterial con el n&#250;mero m&#237;nimo de sesiones de ejercicio para obtenerse efecto hipotensor significativo es el blanco de investigaci&#243;n de este estudio.</p>
      <p>
        <bold>M&#233;todos</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Poblaci&#243;n y muestra</bold>
      </p>
      <p>Se seleccionaron a 88 individuos sedentarios e hipertensos del estadio I<sup>1</sup>, y se les dividieron en dos grupos: 48 pacientes (57,7 &#177; 9 a&#241;os) participaron de un programa de ejercicio f&#237;sico (PEF), denominado grupo experimental (GE); los otros 40 individuos (61&#177; 6 a&#241;os) no realizaron el programa, conformando el grupo-control (GC).</p>
      <p>En la caracterizaci&#243;n de la muestra, se consideraron los siguientes aspectos: edad, sexo, presencia de diabetes, de colesterol, &#237;ndice de masa corporal (IMC)<sup>12</sup> y consumo m&#225;ximo de ox&#237;geno (VO<sub>2</sub> m&#225;x.)<sup>13</sup> (<xref ref-type="table" rid="t1-body2">tab. 1</xref>).</p>
      <table-wrap id="t1-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0393-00010-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>Los grupos fueron semejantes entre si. Se excluyeron del estudio a individuos que realizaban actividad f&#237;sica regular dos veces por semana como m&#237;nimo. Todos firmaron el formulario de consentimiento informado y se les aclararon todos los procedimientos y posibles riesgos implicados. El Comit&#233; de &#201;tica e Investigaci&#243;n de la Universidad de Cruz Alta evalu&#243; y aprob&#243; el estudio.</p>
      <p>Todos los individuos fueron sometidos a evaluaci&#243;n de la capacidad aerobia m&#225;xima mediante el test de esfuerzo (TE), en el protocolo de Bruce, para la obtenci&#243;n indirecta del VO<sub>2</sub>m&#225;x.<sup>13</sup>. Se realiz&#243; el TE en cinta rodante Imbramed modelo Classic, con el programa computarizado Ergo PC versi&#243;n 2.2, por Micromed Biotecnologia Ltda.</p>
      <p>
        <bold>Procedimientos grupo experimental</bold>
      </p>
      <p>Se seleccionaron a los 48 individuos del GE de forma aleatoria, entre aquellos que aceptaron participar en el estudio. Tras la realizaci&#243;n del TE, los individuos fueron sometidos al PEF. Las sesiones duraron hasta 90 minutos y estaban conformadas por ejercicio aerobio y muscular. El aerobio se llev&#243; a cabo en la forma de marcha en cinta el&#233;ctrica, tres veces por semana, al 70% del VO<sub>2</sub>m&#225;x, en sesiones progresivas de 20 a 40 minutos, durante 12 semanas sin interrupci&#243;n. El muscular se ejecut&#243; al 40% de la capacidad voluntaria m&#225;xima (CVM) con tres series de 12 repeticiones.</p>
      <p>Se realizaron las mediciones de la PAS y la presi&#243;n arterial diast&#243;lica (PAD) antes de cada una de las 36 sesiones, mediante el m&#233;todo auscultatorio cl&#225;sico<sup>14</sup>.</p>
      <p>En cada sesi&#243;n, los individuos permanecieron 5 minutos en reposo para la verificaci&#243;n de la PA pre ejercicio, y seguidamente realizaron estiramiento. Despu&#233;s, caminaron por 20 minutos en las dos primeras semanas, 30 minutos de la tercera a la sexta semana, y 40 minutos de la 7&#170; a la 12<underline>&#170;</underline> semana. El ejercicio muscular se realiz&#243; tras ello.</p>
      <p>
        <bold>Procedimientos grupo control</bold>
      </p>
      <p>Un total de 40 individuos del GC fueron seleccionados, de forma aleatoria, entre aquellos que no practicaron el programa de ejercicios. En &#233;stos, se midi&#243; la PA con monitoreo ambulatorio de presi&#243;n arterial (MAPA), por 24 horas, pre y postestudio, con aparato de la marca Dynamapa, de acuerdo con el m&#233;todo recomendado<sup>15</sup>.</p>
      <p>Se opt&#243; por el m&#233;todo de MAPA por ser m&#225;s efectivo que la toma de PA ocasional, una vez que ser&#237;a muy dif&#237;cil la adhesi&#243;n al estudio: verificar la PA tres veces por semana, durante tres meses. De ese modo, se filtraron las variaciones indebidas de la PA ocasional<sup>15</sup>. As&#237;, cada individuo tuvo 120 verificaciones, 60 en cada MAPA, en lugar de una verificaci&#243;n manual al inicio y otra al final del estudio.</p>
      <p>
        <bold>Variables hemodin&#225;micas</bold>
      </p>
      <p>Las variables hemodin&#225;micas estudiadas fueron la PAS y la PAD de reposo, entre las sesiones de ejercicio, desde la 1&#170; hasta la 36&#170;, tomando en consideraci&#243;n las diferencias entre las presiones, las variaciones de porcentajes de las diferencias de presi&#243;n (D%) y el efecto hipotensor m&#225;ximo (EHM).</p>
      <p>Se consider&#243; como EHM el m&#225;ximo efecto hipotensor estable a lo largo del programa. Se compararon la primera con la &#250;ltima sesi&#243;n de ejercicio, y se acept&#243; la diferencia como el 100% de efecto hipotensor del ejercicio, descrito en porcentaje.</p>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis estad&#237;stico</bold>
      </p>
      <p>Se analizaron los dados inter y entregrupos, expresados por promedio &#177; desviaci&#243;n est&#225;ndar (DE). Se analizaron las variables continuas por medio de la prueba t de Student y las variables categ&#243;ricas con la prueba Chi-cuadrado. La relaci&#243;n del comportamiento de la presi&#243;n arterial con el n&#250;mero de sesiones de ejercicio se realiz&#243; por medio de regresi&#243;n lineal. Se consider&#243; el valor de p &lt; 0,05 como significativo.</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Grupo experimental</bold>
      </p>
      <p>Los valores de las diferencias en la PA, el &#237;ndice de variaci&#243;n y el EHM entre las sesiones est&#225;n detallados en la <xref ref-type="table" rid="t2-body2">Tabla 2</xref>.</p>
      <table-wrap id="t2-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0393-00010-gt02-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>Como se puede observar, cuando se comparan las diferencias en los promedios de las presiones de la segunda sesi&#243;n para la primera, valores especificados en la <xref ref-type="table" rid="t2-body2">Tabla 2</xref>, se nota que hubo una reducci&#243;n significativa de la PAS de 7 mmHg (-5%), lo que demuestra un EHM del 50%. Para PAD, hubo un descenso de 5 mmHg (-7%), con efecto hipotensor del 80%. Tanto de la tercera para segunda como de la quinta para cuarta, no hubo variaci&#243;n significativa. Sin embargo, al comprarse la quinta con la primera sesi&#243;n, se verifica que ocurri&#243; una reducci&#243;n importante de la PAS de 12 mmHg (-9%), correspondiendo al 81% del EHM, y de la PAD una reducci&#243;n de 7 mmHg, (-8%), correspondiendo al 97% del EHM. No ocurrieron variaciones importantes de la 5&#170; sesi&#243;n hasta la 12&#170;, manteni&#233;ndose los mismos niveles del EHM.</p>
      <p>Al compararse los niveles de la PAS y de la PAD de la 12&#170; con la primera sesi&#243;n, podemos observar que no hubo un descenso adicional adem&#225;s de lo ya evidenciado.</p>
      <p>Al analizarse los dos meses de ejercicio restantes, podemos observar que el comportamiento de los valores se mantuvo muy semejante, con la diferencia de que hubo una menor variabilidad sesi&#243;n a sesi&#243;n. De esa manera, el EHM ocurri&#243; significativamente a partir de la primera sesi&#243;n, en su mayor parte, hasta la quinta sesi&#243;n de ejercicio f&#237;sico, y tras ese per&#237;odo, poco se a&#241;adi&#243;.</p>
      <p>La <xref ref-type="fig" rid="es_10f1-body2">figura 1</xref> representa el gr&#225;fico que ilustra los promedios de las PAS y PAD, analizadas sesi&#243;n a sesi&#243;n, a lo largo de los tres meses de PEF. En la figura, se observa una curva descendente y acentuada, en los cinco primeros d&#237;as, con algunas oscilaciones entre la 8&#170; y la 17&#170; sesi&#243;n, pero con car&#225;cter decreciente, lento y progresivo hasta alcanzar un valor estable a partir de la 25&#170; hasta la 36&#170;. Ese comportamiento que se evidenci&#243; se difiere de aquel sugerido anteriormente, en el que la curva dosis-respuesta para el ejercicio y para la presi&#243;n arterial ser&#237;a achatada y no habr&#237;a correlaci&#243;n entre ambas.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_10f1-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0393-00010-gf01-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>Por fin, la <xref ref-type="fig" rid="es_10f2-body2">figura 2</xref> ilustra el comportamiento de la PAS sesi&#243;n a sesi&#243;n, presentando una correlaci&#243;n negativa moderadamente significativa con el n&#250;mero de sesiones de ejercicio f&#237;sico.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_10f2-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0393-00010-gf02-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>
        <bold>Grupo control</bold>
      </p>
      <p>Con relaci&#243;n al GC, no hubo variaciones de presi&#243;n arterial de acuerdo con el an&#225;lisis del los MAPA. Los valores est&#225;n detallados en las <xref ref-type="fig" rid="es_10f3-body2">figuras 3</xref> y <xref ref-type="fig" rid="es_10f4-body2">4</xref>, en las que tambi&#233;n est&#225;n expuestos los valores del GE para fines comparativos.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_10f3-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0393-00010-gf03-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_10f4-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0393-00010-gf04-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>Al inicio del estudio, no hubo diferencia significativa de la PAS y de la PAD entre los grupos. Para ambas presiones verificadas por mapeo, no hubo cambio en el GC entre el inicio y el fin del estudio. Tras el PEF, la PAS y la PAD del GE se mostraron significativamente inferiores a los valores del GC.</p>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Los efectos del ejercicio, respecto a los efectos agudos tard&#237;os, son aquellos observados a lo largo de las primeras 24 &#243; 48 horas (o hasta 72 horas) seguidos de una sesi&#243;n de ejercicio y pueden identificarse por discreta reducci&#243;n de los niveles tensionales. Ya los cr&#243;nicos adaptativos son aquellos que resultan de la exposici&#243;n regular, representando los aspectos morfofuncionales de un individuo f&#237;sicamente entrenado<sup>4,16</sup>.</p>
      <p>De hecho, como evidenciado en nuestra serie, el efecto hipotensor observado dur&#243; m&#225;s que 24 horas y hasta 48 horas, como m&#237;nimo, una vez que las sesiones se llevaron a cabo de 48 en 48 horas, es decir, los lunes, mi&#233;rcoles y viernes, a excepci&#243;n del per&#237;odo comprendido de viernes a lunes. No obstante, tras un an&#225;lisis en separado y que no fue objeto de estudio de este trabajo, a pesar del descenso sucesivo, sostenido y abrupto de los niveles de presi&#243;n arterial muy precozmente, los promedios de la toma de las PAS en los lunes fueron poco mayores que los promedios de la toma de la presi&#243;n en los viernes, al menos en las primeras 12 sesiones de ejercicio (141,2 &#177; 20 X 135,2 &#177; 19 mmHg, p &lt; 0,046). Luego de ese per&#237;odo, no hubo diferencia entre los valores apurados el lunes y los valores apurados el viernes (134,8 &#177; 20 X 132,8 &#177; 19, p &lt; 0,1), pareciendo haber tambi&#233;n un efecto hipotensor, aunque menor, hasta 72 horas luego de la sesi&#243;n de ejercicio. De ese modo, se evidenci&#243; tambi&#233;n en nuestra serie, que los efectos agudos tard&#237;os tuvieron car&#225;cter de suma y progresi&#243;n, con amplia influencia en las 48 horas subsiguientes al ejercicio, con menor efecto tras 72 horas. Asimismo, su efecto m&#225;ximo se mostr&#243; limitado, como detallado en la <xref ref-type="table" rid="t2-body2">Tabla 2</xref> y en la <xref ref-type="fig" rid="es_10f1-body2">figura 1</xref>; ya que se puede notar, tras la 12<underline>&#170;</underline> sesi&#243;n, que no hubo un descenso significativo de la presi&#243;n arterial.</p>
      <p>Otro aspecto observado, con relaci&#243;n al efecto agudo cr&#243;nico, fue que el descenso de la PA ocurri&#243; al inicio del PEF y no fue discreta, llegando a disminuir 7 mmHg para la PAS y 5 mmHg para la PAD, ya luego de la primera sesi&#243;n. Dichos valores correspondieron a alrededor del 50% al 80% del EHM, respectivamente, lo que fue bastante sorprendente, ya que no hay datos en la literatura que demuestran ese resultado.</p>
      <p>Al observarse la trayectoria de la curva de respuesta de presi&#243;n arterial, a lo largo de las sesiones de ejercicio, ilustrada en la <xref ref-type="fig" rid="es_10f1-body2">figura 1</xref>, podemos notar que hubo una curva descendente y abrupta, con una correlaci&#243;n entre el n&#250;mero de sesiones y el descenso de los niveles de presi&#243;n, como detallado en la <xref ref-type="fig" rid="es_10f4-body2">figura 4</xref>. Esa trayectoria fue distinta de la otra sugerida en la literatura que expresa la no relaci&#243;n entre el volumen de ejercicio, de modo general, y el descenso de la presi&#243;n arterial<sup>11</sup>. De ese modo, nuestros datos evidencian que la curva dosis-respuesta pude no ser achatada.</p>
      <p>Un aspecto muy interesante de este estudio es que la intensidad utilizada del 70% del VO<sub>2</sub>m&#225;x fue suficiente para contribuir con la disminuci&#243;n de los niveles de presi&#243;n, diferentemente de los niveles relatados por algunos estudiosos, en que cargas altas podr&#237;an ser inoperantes y hasta peligrosas, principalmente en individuos hipertensos. Fagard<sup>17</sup> relat&#243;, en un metaan&#225;lisis de 44 art&#237;culos randomizados y controlados, no existir datos convincentes de que la respuesta de la presi&#243;n arterial en hipertensos, sometidos a entrenamiento aer&#243;bico, presenta cambios entre las intensidades del 40% al 70% del VO<sub>2</sub>m&#225;x, las cuales son muy seguras. A&#250;n respecto a ese tipo de poblaci&#243;n, el autor mencion&#243; no existir datos suficientes acerca del efecto de ejercicios con cargas menores que el 40% y mayores que el 70% del VO<sub>2</sub>m&#225;x.</p>
      <p>Otro punto de mucha conjetura y divergencia en lo que toca a la magnitud y a la duraci&#243;n del descenso de la presi&#243;n arterial provocado por ejercicio continuo es que dicho efecto depende de la duraci&#243;n del ejerc&#237;cio<sup>8,10,18</sup>. Sin embargo, ya existen datos suficientes que revelan que no hay diferencias del efecto del ejercicio practicado en el per&#237;odo de 30 a 60 minutos<sup>9,19</sup>.</p>
      <p>En nuestra serie, diferentemente de lo que ya se tiene como consenso, hubo una disminuci&#243;n de la presi&#243;n tras el primer d&#237;a, con 20 minutos de actividad, adem&#225;s de un incremento progresivo, con 12 mmHg hasta la quinta sesi&#243;n, con tiempo de duraci&#243;n de 20 minutos. A partir de ese per&#237;odo, pese a la carga fija empleada, el aumento de la actividad hasta 40 minutos no contribuy&#243; con mayores efectos hipotensores significativos. Bajo el punto de vista pr&#225;ctico, eso podr&#237;a aumentar la b&#250;squeda por la actividad, ya que requiere menos tiempo para aquellos individuos con resistencia a la realizaci&#243;n de ejercicios.</p>
      <p>En reciente publicaci&#243;n, Takata et al.<sup>20</sup> estudiaron hipertensos en 8 semanas de ejercicio, al 50% del VO<sub>2</sub>m&#225;x, con tiempos de 30 a 60 minutos, 61 a 90 minutos, 91 a 120 minutos y m&#225;s de 120 minutos por semana. La magnitud de la reducci&#243;n de la PAS fue mayor en el grupo de 61 a 90 minutos cuando comparado con los otros; as&#237; que no hubo aumento en la reducci&#243;n de la PAS en funci&#243;n del aumento del tiempo de ejercicio.</p>
      <p>Otro hecho a resaltarse a&#250;n es el n&#250;mero necesario de sesiones por semana para que se logre el efecto hipotensor del ejercicio. Existen muchas evidencias de que la respuesta es semejante tanto con 3 como con 5 sesiones, adem&#225;s de haber datos insuficientes para otros tipos de actividades semanales<sup>9,17</sup>. Los datos de este trabajo revelaron descensos de la presi&#243;n desde la primera sesi&#243;n, ya que el efecto hipotensor ha ultrapasado las 24 horas, y lleg&#243; aproximadamente hasta las 48 horas o hasta aun las 72 horas, con tiempo de ejercicio de 20 minutos. Eso podr&#237;a, en parte, explicar el efecto semejante de actividades de 3 a 5 veces por semanas, ya que parece haber efecto hipotensor prolongado.</p>
      <p>Ese efecto prolongado se podr&#237;a explicar, en parte, por las alteraciones y modificaciones en el endotelio, pero todav&#237;a no hay resultados espec&#237;ficos en la literatura<sup>21</sup>. Sin embargo, existen relatos de que en individuos sanos el ejercicio aumenta la producci&#243;n de &#243;xido n&#237;trico derivado del endotelio, con consecuente efecto vasodilatador prolongado en la microcirculaci&#243;n arterial<sup>22</sup>. Persisten a&#250;n dudas con relaci&#243;n a los mecanismos involucrados en la disminuci&#243;n de la PA en hipertensos tras un PEF. Por otra parte, hay una tendencia a aceptar que el aumento frecuente de la fuerza ejercida por la sangre en la pared vascular conlleva a un aumento continuado en la liberaci&#243;n de &#243;xido n&#237;trico y, desde ah&#237;, a la vasodilataci&#243;n prolongada. Esa mejora de la respuesta vasodilatadora endotelio-dependiente sugiere que el entrenamiento f&#237;sico interfiere en la disfunci&#243;n endotelial y, consecuentemente, en el nivel de la PA de pacientes hipertensos, lo que podr&#237;a, de cierta forma, justificar el comportamiento de la presi&#243;n arterial observado en este estudio. Sin embargo, se necesita demostrar resultados m&#225;s conclusivos acerca de ese mecanismo<sup>22</sup>.</p>
      <p>Por fin, en un reciente metaan&#225;lisis, Cornelissen y Fagard<sup>3</sup>, al analizar 30 estudios, observaron descenso de la PAS de 7 mmHg y de la PAD de 5 mmHg en hipertensos sometidos al ejercicio f&#237;sico. Nuestros datos revelaron un descenso muy importante en las primeras sesiones de actividad, llegando al 80% del EHM para la PAS y a aproximadamente el 100% para la PAD. A partir de la quinta sesi&#243;n, es decir, per&#237;odo menor que dos semanas, poco se a&#241;adi&#243; en la reducci&#243;n de la PA. Sin embargo, ocurri&#243; un descenso bien mayor de aquella se&#241;alada por Cornelissen y Fagard<sup>3</sup>. Los resultados presentados indican que la cantidad de ejercicio necesaria para reducir la PA en hipertensos puede ser considerablemente peque&#241;a. M&#225;s importante a&#250;n es que el volumen de ejercicio requerido para reducir la PA puede ser relativamente menor, con mucho m&#225;s facilidad de ejecuci&#243;n.</p>
      <p>Directrices para actividad f&#237;sica recomiendan que cada adulto debe acumular como m&#237;nimo 30 minutos de ejercicio f&#237;sico moderado en la mayor&#237;a de los d&#237;as de la semana, principalmente para la prevenci&#243;n de la aterosclerosis coronaria<sup>1,23,24</sup>. Nuestros hallazgos levantan la posibilidad de que la cantidad de ejercicio para reducir la PA en individuos hipertensos es menor que la indicada por las recientes directrices.</p>
      <p>De esa manera, los resultados del presente estudio tienen importancia cl&#237;nica, ya que se estima que una reducci&#243;n sostenida de 2 mmHg de la PAS resulta en una reducci&#243;n del de 6% en la mortalidad por ACV y del 4% en la reducci&#243;n de la mortalidad por DAC<sup>3</sup>. La influencia del ejercicio en la respuesta hipotensora sugiere que la prescripci&#243;n de ejercicio para hipertensos puede ser simple y se debe hacerla lo m&#225;s r&#225;pido posible, sin la necesidad de tiempos prolongados, con 20 minutos por lo menos y tres caminatas semanales. Esas actividades facilitan la b&#250;squeda tanto por el ejercicio como por el tratamiento farmacol&#243;gico, en funci&#243;n de la reducci&#243;n de los costos, y todos pueden ejecutarlas, en cualquier parte del mundo y con mucha seguridad. No obstante, se deben realizar otros trabajos para que se puedan reproducir los resultados de esa serie y as&#237; sostenerse nuestras observaciones.</p>
      <p>
        <bold>Limitaciones del estudio</bold>
      </p>
      <p>Este estudio se limit&#243; a evaluar individuos sedentarios hipertensos hasta el estadio I<sup>1</sup>. Para evaluarse mejor los individuos, no se incluyeron a aquellos con valores de presi&#243;n arterial mayores que los anteriormente mencionados, en fase de ajuste farmacol&#243;gico, y tampoco a los hipertensos refractarios, a causa de la posibilidad de interferirse en los resultados. De ese modo, otros estudios con esa porci&#243;n de hipertensos deben hacerse en separado. Otra limitaci&#243;n de este estudio fue no haber una comparaci&#243;n del comportamiento de la presi&#243;n arterial entre los sexos, aunque hay datos en la literatura que evidencian que no existe diferencia entre ambos<sup>25,26</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Conclusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Los datos de este estudio revelaron que la marcha, de moderada intensidad, por 20 minutos, realizada en d&#237;as alternados, proporcion&#243; descensos significativos; que la mayor parte del efecto hipotensor ocurri&#243; en las primeras cinco sesiones; y que, tras las primeras cinco sesiones, hubo poca contribuci&#243;n para dicho efecto, aun con tiempos mayores de caminatas (30 a 40 minutos). Todo eso posibilit&#243; demostrar, por lo tanto, que la curva dosis-respuesta del ejercicio en hipertensos puede ser decreciente y abrupta desde la primera sesi&#243;n.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuvo fuentes de financiaci&#243;n externas.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>No hay vinculaci&#243;n de este estudio a programas de postgrado.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Dose-response curve to exercise in hypertensive individuals: analysis of the number of sessions to the hypotensive effect</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: The effect of exercise on blood pressure (BP) is already known; however, the dose-response curve of the hypotensive effect of exercise in hypertensive individuals is yet to be clarified. OBJECTIVE: To evaluate the dose-response curve of the number of sessions that are necessary to cause a hypotensive effect in hypertensive individuals. METHODS: 88 individuals, aged 58 &#177; 11 years, divided in Experimental group (EG), with 48 that participated in a physical exercise program (PEP), which consisted of 40 minutes of aerobic exercises performed 3x/week, for 3 months, at 70% of the VO2max, and muscular exercises at 40% of the maximal voluntary contraction (MVC) and Control Group (CG) with 40 individuals that did not participate in the PEP. The systolic (SAP) and diastolic (DAP) arterial pressures were measured before each of the 36 sessions in the EG and assessed by ambulatory blood pressure monitoring (ABPM) in the CG. Differences in BP, the variation rate (D%) and the maximum hypotensive effect (MHE%) were observed between sessions. The data were expressed as means &#177; SD; the t test and correlation were used, with p&lt;0.05 being considered significant. RESULTS: There was no difference regarding BP values in the CG. The EG showed an important decrease of 15 mmHg in SAP and 7 mmHg in DAP, with a large part of this effect occurring as early as the first session and the majority up to the 5th session. There was a strong inverse correlation (R:-0.66) with the number of sessions. CONCLUSION: An important hypotensive effect was observed from the 1st session on and it was observed that the dose-response curve can be abrupt and decrescent, instead of flat.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Hypertension</kwd>
        <kwd>exercise</kwd>
        <kwd>motor activity</kwd>
        <kwd>period effect</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ORIGINAL ARTICLE</bold>
      </p>
      <p><undefined id="top-body3"/>Dose-response curve to exercise in hypertensive individuals: analysis of the number of sessions to the hypotensive effect </p>
      <p>
        <bold>Paulo Ricardo Naz&#225;rio Viecili; Daiana Cristine B&#252;ndchen; Cleusa Maria Richter; Thiago Dipp; Daciano Bastos Lamberti; Angela Maria Reis Pereira; Luciana de Castro Barbosa; Ang&#233;lica Cunha Rubin; Evanilda Goulart Barbosa; Tiago Facchini Panigas</bold>
      </p>
      <p>Instituto de Cardiologia de Cruz Alta, Universidade de Cruz Alta (Unicruz), Cruz Alta, RS - Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>SUMMARY</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND:</bold> The effect of exercise on blood pressure (BP) is already known; however, the dose-response curve of the hypotensive effect of exercise in hypertensive individuals is yet to be clarified.</p>
      <p><bold>OBJECTIVE:</bold> To evaluate the dose-response curve of the number of sessions that are necessary to cause a hypotensive effect in hypertensive individuals.</p>
      <p><bold>METHODS:</bold> 88 individuals, aged 58 &#177; 11 years, divided in Experimental group (EG), with 48 that participated in a physical exercise program (PEP), which consisted of 40 minutes of aerobic exercises performed 3x/week, for 3 months, at 70% of the VO<sub>2</sub>max, and muscular exercises at 40% of the maximal voluntary contraction (MVC) and Control Group (CG) with 40 individuals that did not participate in the PEP. The systolic (SAP) and diastolic (DAP) arterial pressures were measured before each of the 36 sessions in the EG and assessed by ambulatory blood pressure monitoring (ABPM) in the CG. Differences in BP, the variation rate (D%) and the maximum hypotensive effect (MHE%) were observed between sessions. The data were expressed as means &#177; SD; the t test and correlation were used, with p&lt;0.05 being considered significant.</p>
      <p><bold>RESULTS:</bold> There was no difference regarding BP values in the CG. The EG showed an important decrease of 15 mmHg in SAP and 7 mmHg in DAP, with a large part of this effect occurring as early as the first session and the majority up to the 5<sup>th</sup> session. There was a strong inverse correlation (R:-0.66) with the number of sessions.</p>
      <p><bold>CONCLUSION:</bold> An important hypotensive effect was observed from the 1<sup>st</sup> session on and it was observed that the dose-response curve can be abrupt and decrescent, instead of flat.</p>
      <p><bold>Key words:</bold> Hypertension; exercise; motor activity; period effect.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>The systemic arterial hypertension (SAH) disease is especially significant, as approximately 20% of the adult Brazilian population is affected and represents one of the main risk factors for cardiovascular morbidity and mortality<sup>1</sup>.</p>
      <p>For this picture to change, pharmacological and non-pharmacological antihypertensive measures must be systematically applied and among them, the life style modifications, including the regular practice of physical exercise, which currently has an important role within the clinical approach of arterial hypertension (AH)<sup>2-6</sup>.</p>
      <p>In spite of the variability of the results, in general, almost all are unanimous in describing that the aerobic physical activity shows relevant efficacy in the treatment of hypertension, by causing some type of hypotensive effect<sup>3-10</sup>. Another important point, in this complex discussion, is that there seems to be not only one responsible mechanism, but a series of complex and integrated mechanisms that can result in small but significant decreases of 2 mmHg up to higher ones of 15 mmHg in SAP<sup>7-9</sup>.</p>
      <p>Studies have reported that the time necessary for the hypotensive effect to take place is very variable, as it can be short, such as two weeks after the start of the activity, or longer periods can be necessary, such as 12 to 16 weeks, generally coinciding with the study period itself<sup>7,9</sup>.</p>
      <p>It has also been reported that there is no association between the weekly frequency of training, duration or intensity of the training session, with the magnitude of the blood pressure decrease, consequently suggesting that the dose-response curve for the exercise and the pressure is a flat one<sup>11</sup>.</p>
      <p>Therefore, although much is known about the effects of exercising, there is a scarcity of data demonstrating the association between the significant hypotensive behavior with the number of exercise sessions performed, so that this non-pharmacological measure can become more known.</p>
      <p>Thus, the association between the BP behavior and the minimum number of exercise sessions to achieve the significant hypotensive effect is the objective of the present study investigation.</p>
      <p>
        <bold>Methods</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Population and Sample</bold>
      </p>
      <p>Eighty-eight sedentary and hypertensive individuals stage I<sup>1</sup> were selected and divided in two groups: 48 (57.7&#177; 9 years) participated in a physical exercise program (PEP) and were called the experimental group (EG), whereas the other 40 (61&#177; 6 years) did not participate in the program and were called the control group (CG).</p>
      <p>The sample characterization took into account the age, sex, presence of diabetes, cholesterol, body mass index (BMI)<sup>12</sup> and the maximum oxygen consumption (VO<sub>2</sub>max)<sup>13</sup>, which are shown in <xref ref-type="table" rid="t1-body3">Table 1</xref>.</p>
      <table-wrap id="t1-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0393-00010-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>As observed, the groups presented similarities. Individuals that performed regular physical activity at least twice a week or more were excluded from the study. All individuals signed the free and informed consent form and were informed of all procedures and possible risks involved. The study was evaluated and approved by the Ethics Committee in Research of Universidade de Cruz Alta/RS.</p>
      <p>All individuals were submitted to the assessment of the maximum aerobic capacity through an ergometric test (ET) in Bruce protocol, for the indirect measurement of VO<bold><sub>2</sub></bold>max<sup>13</sup>. The ET was carried out in an IMBRAMED treadmill, model Classic, with the computerized program ERGO PC version 2.2, by MICROMED Biotecnologia Ltda.</p>
      <p>
        <bold>Experimental group procedures</bold>
      </p>
      <p>The 48 individuals from the EG were randomly selected, among those who agreed to participate in the study. After undergoing the ET, the individuals were submitted to the PEP. The sessions lasted up to 90 minutes and consisted of aerobic and muscular-strengthening exercises. The aerobic training consisted of walks on the treadmill, 3 times a week, at 70% of the VO<sub>2</sub>max, in progressive sessions from 20 to 40 minutes, during 12 continuous weeks. The muscular training program was carried out at 40% of the maximum voluntary capacity (MVC) with three series of 12 repetitions.</p>
      <p>The systolic (SAP) and diastolic (DAP) arterial pressures were measured before each of the 36 sessions through the classic auscultation method<sup>14</sup>.</p>
      <p>At each session, the individuals remained five minutes at rest to have the pre-exercise BP measured, followed by stretching and after, a 20-minute walk in the first two weeks, 30 minutes from the third to the sixth weeks and 40 minutes from the 7<sup>th</sup> to the 12<sup>th</sup> week. The muscular training program was carried out immediately after the aerobic training.</p>
      <p>
        <bold>Control group procedures</bold>
      </p>
      <p>Forty individuals from the CG were randomly selected among those who did not undergo the exercise program. In these, the BP was measured by ambulatory blood pressure monitoring (ABPM) for 24 hours, pre and post-study, in a DYNAMAPA equipment, according to the recommended method<sup>15</sup>.</p>
      <p>The ABPM method was chosen as it is more effective than the occasional BP measurement, considering that the study adherence would be very difficult if participants had to measure their BP three times a week during three months. Equally, the inaccurate occasional variations in BP were filtered<sup>15</sup>. Thus, every individual had 120 verifications, 60 in each ABPM, instead of a manual verification at the start and at the end of the study.</p>
      <p>
        <bold>Hemodynamic variables</bold>
      </p>
      <p>The hemodynamic variables studied were SAP and DAP at rest, between the exercise sessions, from the first to the 36<sup>th</sup> one, considering the differences between pressures, the percentage variations of pressure differences (D%) and the maximum hypotensive effect (MHE).</p>
      <p>The MHE was considered as the maximum hypotensive effect throughout the program, when comparing the first and the last exercise session, accepting this difference as 100% of the hypotensive effect of the exercise, being described as a percentage.</p>
      <p>
        <bold>Statistical analysis</bold>
      </p>
      <p>The data were analyzed inter- and between groups and expressed as means &#177; SD. The continuous variables were analyzed with the student's <italic>t</italic> test and the categorical variables with the Chi-square test. The association between the pressure behavior and the number of exercise sessions was carried out through linear regression. The level of significance was set at p&lt;0.05.</p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Experimental group</bold>
      </p>
      <p>The BP difference values, the variation index and the MHE between sessions are shown in <xref ref-type="table" rid="t2-body3">Table 2</xref>. As it can be observed, when comparing the differences in the BP means in the second session with those in the first session, as shown in Table 2, we can verify that there was a significant decrease SAP of 7 mmHg (-5%), demonstrating a MHE of 50%, whereas for DAP, there was a decrease of 5 mmHg (-7%), with a MHE of 80%. No significant variation was observed when comparing the third session with the second and the fifth session with the fourth. However, when comparing the fifth session with the first, there was an important decrease of 12 mmHg in SAP (-9%), which corresponds to 81% of the MHE and 7 mmHg in DAP (-8%), which corresponds to 97% of the MHE. No significant variations occurred from the 5<sup>th</sup> to the 12<sup>th</sup> session and the same MHE levels were maintained.</p>
      <table-wrap id="t2-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0393-00010-gt02-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>When comparing the SAP and DAP levels on the 12<sup>th</sup> and the 1<sup>st</sup> session, we can observe that there was no further decrease in addition to the previously demonstrated one.</p>
      <p>When analyzing the two remaining months of exercise, one can observe that the behavior of the values remained similar, except for the fact that there was a lower variability between sessions. Thus, the MHE occurred significantly from the first session on, mostly, up to the 5<sup>th</sup> session of physical exercise and little was added after that.</p>
      <p><xref ref-type="fig" rid="en_10f1-body3">Figure 1</xref> represents the chart that shows the SAP and DAP means, analyzed session per session, throughout the three months of the PEP, where it takes on a descending and abrupt curve, right within the first five days, with some oscillation between the 8<sup>th</sup> and the 17<sup>th</sup> session, however, with a decrescent, slow and progressive feature until it reaches a stable value from the 25<sup>th</sup> to the 36<sup>th</sup> session.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_10f1-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0393-00010-gf01-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>This demonstrated behavior differs from the suggested one that the dose-response curve for the exercise and BP would be flat and that there would be no correlation between them.</p>
      <p>Finally, <xref ref-type="fig" rid="en_10f2-body3">Figure 2</xref> shows the BP behavior session by session, presenting a moderately strong negative correlation with the number of physical exercise sessions.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_10f2-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0393-00010-gf02-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>
        <bold>Control group</bold>
      </p>
      <p>As for the CG, there were no pressure variations according to the ABPM analyses. The values are shown in <xref ref-type="fig" rid="en_10f3-body3">Figures 3</xref> and <xref ref-type="fig" rid="f4-body3">4</xref>, where the EG values are also shown for comparative purposes.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_10f3-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0393-00010-gf03-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="f4-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0393-00010-gf04-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>At the start of the study, there was no significant difference in SAP and DAP between the groups. The CG did not show differences in both pressures, verified by ABPM, at the start and at the end of study. After the PEP, the SAP and DAP levels of the EG were significantly lower when compared to those of the CG.</p>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>The effects of exercise, concerning the late acute effects, are those observed during the first 24 or 48 hours (or even 72 hrs) that follow an exercise session and can be identified by a slight decrease in pressure levels. The chronic adaptive effects are those that result from the regular exposition to exercise, representing the morphofunctional aspects of a physically trained individual<sup>4,16</sup>.</p>
      <p>In fact, as demonstrated in our series, the observed hypotensive effect lasted more than 24 hours and at least 48 hours, as the sessions were held every 48 hours, i.e., on Mondays, Wednesdays and Fridays, except for the period between Friday and Monday (weekends). However, after a separate analysis that was not the study object of the present investigation, it was demonstrated that in spite of the very early successive, sustained and abrupt decrease in pressure levels, the SAP means on Mondays were little higher than the means on Fridays, at least during the first 12 exercise sessions (141.2&#177;20 X 135.2&#177;19 mmHg, p &lt; 0.046) and that after this period, there was no difference from Monday to Friday (134.8&#177;20 X 132.8&#177;19 , p &lt; 0.1), with a seemingly hypotensive effect, albeit lower, up to 72 hours after the exercise session.</p>
      <p>Thus, it was also demonstrated in our series that the late acute effects had an adding and progressive characteristic, with a great deal of influence during the 48 hours post-exercise and a lesser effect after 72 hours and that its maximum effect is limited, as shown in <xref ref-type="table" rid="t2-body3">Table 2</xref> and <xref ref-type="fig" rid="en_10f2-body3">Figure 2</xref>, as it can be noticed that, after the 12<sup>th</sup> session, there was no significant pressure decrease.</p>
      <p>Another observed aspect concerning the chronic acute effect was that the BP decrease occurred in the start of the PEP and was not a slight effect, as it reached 7 mmHg for SAP and 5 mmHg for DAP, as early as after the first session, which corresponds to around 50% and 80% of the MHE, respectively; this was notable, as there are no data in the literature that have demonstrated such behavior.</p>
      <p>When one observes the behavior of the pressure response curve throughout the exercise sessions, shown in <xref ref-type="fig" rid="en_10f1-body3">Figure 01</xref>, one can see that there was a descending and abrupt curve, with a correlation between the number of sessions and the pressure level decrease, as demonstrated in <xref ref-type="fig" rid="en_10f4-body3">Figure 04</xref>. This behavior was different from the one suggested in the literature, in which there is no correlation between the exercise volume, in general, and the BP decrease<sup>11</sup>. Therefore, our data demonstrate that the dose-response curve might not be flat.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_10f4-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0393-00010-gf05-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>A very interesting aspect of the present study was that the used intensity of 70% of the VO<sub>2</sub>max was sufficient to have contributed to the decrease in BP levels, differently from what was reported by other studies, that high loads could be ineffective or even dangerous, mainly in hypertensive individuals. Fagard<sup>17</sup> reported in a recent meta-analysis of 44 randomized and controlled studies that there are no convincing data demonstrating that the BP response in hypertensive individuals, submitted to aerobic training, differs between the intensities of 40% and 70% of the VO<sub>2</sub>max and that they are also very safe. It also mentions that there are insufficient data regarding the effect of exercises with loads &lt; 40 and &gt; 70% of the VO<sub>2</sub>max in this type of population.</p>
      <p>Another point of great divergence and speculation regarding the magnitude and duration of the pressure decrease caused by continuous exercise is that this effect depends on the exercise duration<sup>8,10,18</sup>. However, there are sufficient data showing that there are no differences regarding the effect of exercise practiced between 30 and 60 minutes<sup>9,19</sup>.</p>
      <p>In our series, differently from the available consensus, there was a decrease in BP as early as on the first day, after 20 minutes of exercise and there was a progressive increase, which reached 12 mmHg at the 5<sup>th</sup> session, with a 20-minute duration. From this period on, in spite of the fixed load used, the activity increase up to 40 minutes did not contribute to achieve higher significant hypotensive effects. From a practical point of view, this could increase adherence to the activity, as it requires less time from those individuals that present resistance to exercise.</p>
      <p>A recent publication by Takata et al<sup>20</sup> studied hypertensive individuals during 8 weeks of exercise at 50% of the VO<sub>2</sub>max, with time periods of 30 to 60 min, 61 to 90 min, 91 to 120 min and more than 120 minutes per week. The magnitude of the BP decrease was higher in the 61 to 90-minute group, when compared to the others, with no further increase in the BP reduction with the increase in exercise duration.</p>
      <p>Another fact, yet to be called attention to, refers to the number of sessions per week that is necessary to achieve the hypotensive effect of the exercise. There is a great deal of evidence showing that, with 3 to 5 sessions, the response is very similar and that there are not sufficient data for other types of weekly schedules<sup>9,17</sup>. The data of the present study demonstrated BP decrease taking place as early as the first session, and that the hypotensive effect lasted longer than 24 hours, reaching approximately 48 or even 72 hours, with an exercise session duration of 20 minutes. This could, in part, explain the similar effect of 3 to 5-times-a-week schedules, as there seems to be a prolonged hypotensive effect.</p>
      <p>This prolonged effect could be, in part, explained by the alterations and modifications in the endothelium; however, there are yet no specific results in the literature<sup>21</sup>. Nevertheless, there have been reports that, in healthy individuals, exercise increases the production of endothelium-derived nitric oxide (NO) with a consequent prolonged vasodilating effect in the arterial microcirculation<sup>22</sup>. On the other hand, there are still doubts regarding the mechanisms involved in the BP decrease in hypertensive individuals after a PEP, but there is a tendency to accept that the frequent increase of the force exercised by the blood against the vessel wall leads to a continuous increase in the release of NO and, subsequently, to prolonged vasodilation.</p>
      <p>This improvement in the endothelium-dependent vasodilating response suggests that the physical training interferes with the endothelial dysfunction, and, consequently, with the BP level of hypertensive individuals, which could somewhat justify the BP behavior in the present study. However, more conclusive studies regarding this mechanism must be more clearly demonstrated<sup>22</sup>.</p>
      <p>Finally, a recent meta-analysis by Cornelissen and Fagard<sup>3</sup> that analyzed 30 studies, observed a decrease of 7 mmHg in SAP and of 5 mmHg in DAP in hypertensive individuals submitted to physical exercise. Our data demonstrated a very important decrease during the first sessions, which reached 80% of MHE for SAP and almost 100% for DAP and that, from the 5<sup>th</sup> session on, i.e., a period shorter than two weeks, little was added regarding the decrease in BP. However, a much higher decrease occurred than the one pointed out by Cornelissen and Fagard<sup>3</sup>. The present results indicate that the amount of physical exercises that is necessary to decrease BP in hypertensive individuals can be considerably small, which makes the exercise program much easier to be carried out.</p>
      <p>Physical exercise directives recommend that every adult must accumulate at least 30 minutes of moderate physical exercise on most days of the week, mainly for the prevention of coronary atherosclerosis<sup>1,23,24</sup>. Our findings raise the possibility that the amount of exercises that are necessary to reduce BP in hypertensive individuals is lower than the one indicated by the recent directives.</p>
      <p>Therefore, the results of the present study have clinical importance, as it has been estimated that a sustained decrease of 2 mmHg in SAP results in a 6% decrease of mortality by CVA and 4% decrease of mortality by CAD<sup>3</sup>. On the other hand, the influence of exercise on the hypotensive response suggests that the prescription of exercise for hypertensive individuals can be simple, starting as early as possible, without the need for prolonged periods, with 20 minute-walks a day, at least three times a week and that it can result in higher adherence to the exercise program as well as to the pharmacological treatment, due to the decrease in costs and that it can be safely performed by all individuals, in any part of the world. However, further studies must be carried out so that the results of this series can be reproduced and thus, support our observations.</p>
      <p>
        <bold>Study limitations</bold>
      </p>
      <p>This study was limited to the evaluation of hypertensive sedentary individuals up to stage I<sup>1</sup>. In order to better assess the participants, individuals with blood pressure levels higher than the aforementioned ones were not included, as well as those undergoing pharmacological adjustment and the refractory hypertensive ones, due to the possibility of result interference. Therefore, other studies with these types of hypertensive individuals must be carried out separately. Another limitation of the present study was the lack of comparison of the blood pressure behavior between genders, although literature data have demonstrated that there is no difference between them<sup>25-26</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Conclusions</bold>
      </p>
      <p>The data of the present study demonstrated that physical exercises, such as walking, of moderate intensity, for 20 minutes, carried out in alternate days, resulted in important blood pressure decreases and that most part of the hypotensive effect occurred as early as after the first five sessions and that from the 5<sup>th</sup> session on, there was little contribution to such effect, even with longer walking periods, of 30 to 40 minutes, thus demonstrating that the dose-response curve of exercise in hypertensive individuals can be decrescent and abrupt, as early as the 1<sup>st</sup> session.</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>There were no external funding sources for this study.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This study is not associated with any post-graduation program.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
