<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">K9cmXNjGFW8GbSnD8ByhCWk</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00005</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2009000500005</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(09)09200505</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2009000500005</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Confiabilidade de sintomas sugestivos de angina em pacientes com doen&#231;a pulmonar obstrutiva cr&#244;nica</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Gunes</surname>
            <given-names>Yilmaz</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Tuncer</surname>
            <given-names>Mustafa</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Guntekin</surname>
            <given-names>Unal</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Gumrukcuoglu</surname>
            <given-names>Hasan Ali</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Akdag</surname>
            <given-names>Serkan</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Ozbay</surname>
            <given-names>Bulent</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Sertogullarindan</surname>
            <given-names>Bunyamin</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Van</named-content>
          <named-content content-type="state"/>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Yuzuncu Yil University</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Faculdade de Medicina </institution>
        <institution content-type="orgdiv2">Departamento de Cardiologia</institution>
        <country country="TR">Turkey</country>
      </aff>
      <aff id="aff02">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Van</named-content>
          <named-content content-type="state"/>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Yuzuncu Yil University</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Faculdade de Medicina </institution>
        <institution content-type="orgdiv2">Departamento de Doen&#231;as Tor&#225;cicas</institution>
        <country country="TR">Turkey</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>05</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
      <volume>92</volume>
      <issue>5</issue>
      <fpage>364</fpage>
      <lpage>368</lpage>
      <history>
        <date date-type="accepted">
          <day>04</day>
          <month>07</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>06</day>
          <month>06</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>01</day>
          <month>05</month>
          <year>2008</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: Devido &#224; sobreposi&#231;&#227;o de sintomas e inadequada capacidade de exerc&#237;cios, o diagn&#243;stico n&#227;o-invasivo da doen&#231;a arterial coronariana (DAC) pode ser sub ou superestimado em pacientes com doen&#231;a pulmonar obstrutiva cr&#244;nica (DPOC). OBJETIVO: Avaliar os resultados de angiografias coronarianas em pacientes com DPOC dependendo das caracter&#237;sticas cl&#237;nicas basais. M&#201;TODOS: Os registros m&#233;dicos de 157 pacientes com DPOC e 157 pacientes sem DPOC pareados por caracter&#237;sticas cl&#237;nicas basais, que haviam sido submetidos a angiografia coronariana diagn&#243;stica pela primeira vez, foram revisados, retrospectivamente. RESULTADOS: A frequ&#234;ncia de DAC era significantemente mais baixa em pacientes com DPOC do que no grupo controle (52,8% vs. 80,2%, p&lt;0,001). As frequ&#234;ncias dos fatores de risco para DAC (idade avan&#231;ada, hipertens&#227;o, diabete, hist&#243;rico de fumo) eram significantemente mais comuns entre os pacientes com DPOC que tinham DAC significativa. Entre os pacientes que reportavam angina pectoris est&#225;vel, DAC significativa foi detectada em 32,7% dos pacientes com DPOC e em 71,0% dos pacientes sem DPOC (p&lt;0,001). Entretanto, para os pacientes com diagn&#243;stico de angina pectoris inst&#225;vel, DAC significativa foi detectada em 87,5% dos pacientes com DPOC e 90,2% dos pacientes sem DPOC (p=0,755). CONCLUS&#195;O: O diagn&#243;stico de DAC pacientes com DPOC atrav&#233;s da sintomatologia, somente, pode ser dif&#237;cil. Entretanto, o diagn&#243;stico cl&#237;nico de DAC no quadro de angina inst&#225;vel &#233; acurado na maioria dos pacientes com DPOC. Assim, outros m&#233;todos diagn&#243;sticos n&#227;o-invasivos ou seguimento cuidadoso podem ser mais apropriados para pacientes com DPOC que reportam angina pectoris est&#225;vel.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Doen&#231;a da art&#233;ria coronariana</kwd>
        <kwd>doen&#231;a pulmonar obstrutiva cr&#244;nica</kwd>
        <kwd>angina pectoris</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>23</day>
        <month>07</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>ARTIGO ORIGINAL </p>
    <p> CORONARIOPATIA CR&#212;NICA</p>
    <p>
      <bold>Confiabilidade de sintomas sugestivos de angina em pacientes com doen&#231;a pulmonar obstrutiva cr&#244;nica</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Yilmaz Gunes<sup>I</sup>; Mustafa Tuncer<sup>I</sup>; Unal Guntekin<sup>I</sup>; Hasan Ali Gumrukcuoglu<sup>I</sup>; Serkan Akdag<sup>I</sup>; Bulent Ozbay<sup>II</sup>; Bunyamin Sertogullarindan<sup>II</sup></bold>
    </p>
    <p><sup>I</sup>Departamento de Cardiologia, Faculdade de Medicina, Universidade Yuzuncu Yil, Van - Turquia </p>
    <p><sup>II</sup>Departamento de Doen&#231;as Tor&#225;cicas, Faculdade de Medicina, Universidade Yuzuncu Yil, Van - Turquia </p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="back">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO: </bold> Devido &#224; sobreposi&#231;&#227;o de sintomas e inadequada capacidade de exerc&#237;cios, o diagn&#243;stico n&#227;o-invasivo da doen&#231;a arterial coronariana (DAC) pode ser sub ou superestimado em pacientes com doen&#231;a pulmonar obstrutiva cr&#244;nica (DPOC). </p>
    <p><bold>OBJETIVO:</bold> Avaliar os resultados de angiografias coronarianas em pacientes com DPOC dependendo das caracter&#237;sticas cl&#237;nicas basais. </p>
    <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Os registros m&#233;dicos de 157 pacientes com DPOC e 157 pacientes sem DPOC pareados por caracter&#237;sticas cl&#237;nicas basais, que haviam sido submetidos a angiografia coronariana diagn&#243;stica pela primeira vez, foram revisados, retrospectivamente. </p>
    <p><bold>RESULTADOS: </bold> A frequ&#234;ncia de DAC era significantemente mais baixa em pacientes com DPOC do que no grupo controle (52,8% vs. 80,2%, p&lt;0,001). As frequ&#234;ncias dos fatores de risco para DAC (idade avan&#231;ada, hipertens&#227;o, diabete, hist&#243;rico de fumo) eram significantemente mais comuns entre os pacientes com DPOC que tinham DAC significativa. Entre os pacientes que reportavam angina pectoris est&#225;vel, DAC significativa foi detectada em 32,7% dos pacientes com DPOC e em 71,0% dos pacientes sem DPOC (p&lt;0,001). Entretanto, para os pacientes com diagn&#243;stico de angina <italic>pectoris</italic> inst&#225;vel, DAC significativa foi detectada em 87,5% dos pacientes com DPOC e 90,2% dos pacientes sem DPOC (p=0,755). </p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O: </bold> O diagn&#243;stico de DAC pacientes com DPOC atrav&#233;s da sintomatologia, somente, pode ser dif&#237;cil. Entretanto, o diagn&#243;stico cl&#237;nico de DAC no quadro de angina inst&#225;vel &#233; acurado na maioria dos pacientes com DPOC. Assim, outros m&#233;todos diagn&#243;sticos n&#227;o-invasivos ou seguimento cuidadoso podem ser mais apropriados para pacientes com DPOC que reportam angina <italic>pectoris</italic> est&#225;vel. </p>
    <p><bold>Palavras-chave: </bold> Doen&#231;a da art&#233;ria coronariana, doen&#231;a pulmonar obstrutiva cr&#244;nica, angina <italic>pectoris.</italic></p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A doen&#231;a arterial coronariana (DAC) n&#227;o &#233; rara em pacientes com doen&#231;a pulmonar obstrutiva cr&#244;nica (DPOC), por que essas doen&#231;as compartilham fatores de risco comuns, especialmente o h&#225;bito de fumar, idade avan&#231;ada e diminui&#231;&#227;o da atividade f&#237;sica<sup>1</sup>. A bronquite cr&#244;nica tamb&#233;m tem sido identificada como um preditor independente de ocorr&#234;ncia da DAC<sup>2</sup>. Indiv&#237;duos com diagn&#243;stico de DPOC recebendo tratamento para a doen&#231;a apresentam aumento de risco para hospitaliza&#231;&#245;es e morte devido a doen&#231;as cardiovasculares<sup>3</sup>. Os sintomas relacionados com isquemia mioc&#225;rdica, como a sensa&#231;&#227;o de constri&#231;&#227;o no t&#243;rax, dor tor&#225;cica e dispn&#233;ia ap&#243;s exerc&#237;cio s&#227;o tamb&#233;m sintomas reportados por pacientes com DPOC. Al&#233;m disso, os sintomas s&#227;o desencadeados por esfor&#231;o, estresse ou exposi&#231;&#227;o ao frio e s&#227;o aliviados por repouso em ambas as condi&#231;&#245;es. Os pacientes que apresentam sintomas sugestivos de angina <italic>pectoris</italic> s&#227;o geralmente encaminhados para avalia&#231;&#227;o card&#237;aca. Entretanto, a avalia&#231;&#227;o n&#227;o-invasiva da doen&#231;a coronariana na DPOC &#233; dif&#237;cil, por que os pacientes com DPOC frequentemente apresentam limita&#231;&#245;es ventilat&#243;rias durante exerc&#237;cio. Os testes de exerc&#237;cio podem n&#227;o ser realizados ou podem n&#227;o gerar resultados satisfat&#243;rios e os testes de estresse farmacol&#243;gico podem estar associados &#224; broncoespasmo<sup>4,5</sup>. Sendo assim, o diagn&#243;stico n&#227;o-invasivo da DAC pode ser sub ou superestimado em pacientes com DPOC. Al&#233;m disso, devido a fatores de risco comuns e sintomas similares, a angiografia coronariana pode ser realizada mais frequentemente nesses pacientes.</p>
    <p>No presente estudo, avaliamos retrospectivamente as caracter&#237;sticas de pacientes com DPOC que foram submetidos &#224; angiografia coronariana diagn&#243;stica e comparamos os sintomas e vari&#225;veis cl&#237;nicas desses pacientes com um grupo de pacientes sem DPOC.</p>
    <p>
      <bold>M&#233;todos</bold>
    </p>
    <p>Revisamos retrospectivamente os arquivos m&#233;dicos de 2.840 pacientes submetidos &#224; angiografia coronariana entre abril de 2003 e abril de 2008 em nossa institui&#231;&#227;o em Van, Turquia. Um total de 157 pacientes com DPOC acompanhados em nosso hospital foram identificados como tendo sido submetidos &#224; angiografia coronariana diagn&#243;stica pela primeira vez. Pacientes com hist&#243;rico pr&#233;vio de DAC, infarto agudo do mioc&#225;rdio e pacientes com doen&#231;a valvar significante foram exclu&#237;dos. O grupo controle consistiu em 157 pacientes sem DPOC, pareados pelas caracter&#237;sticas basais, incluindo idade, sexo, hipertens&#227;o, hist&#243;rico de fumo, diabete e apresenta&#231;&#227;o est&#225;vel ou inst&#225;vel da angina. O estudo foi aprovado pelo Comit&#234; de &#201;tica da do hospital.</p>
    <p>A DPOC foi definido de acordo com diretrizes (Global Initiative for Chronic Obstructive Lung Disease, GOLD), com uma raz&#227;o p&#243;s-broncodilatador FEV<sub>1</sub>/FVC &lt; 70%<sup>6</sup>. O grau de severidade da DPOC foi dividido em leve (FEV1&gt;80% previsto), moderado (FEV1= 50 a 80% previsto) e grave (FEV1= 30 a 50% previsto). Nenhum paciente apresentou DPOC muito grave (FEV1<underline>&lt;</underline> 30% previsto). De acordo com GOLD<sup>6</sup>, um diagn&#243;stico cl&#237;nico de DPOC deveria ser considerado em qualquer paciente com dispn&#233;ia, tosse cr&#244;nica ou produ&#231;&#227;o de escarro e/ou hist&#243;rico de exposi&#231;&#227;o a fatores de risco para a doen&#231;a. O diagn&#243;stico deve ser confirmado atrav&#233;s da espirometria.</p>
    <p>Assim, o grupo controle consistia em pacientes nos quais a DPOC fora exclu&#237;da com base no hist&#243;rico e exame f&#237;sico e, em caso de suspeita, atrav&#233;s da espirometria.</p>
    <p>A angiografia coronariana foi realizada ap&#243;s avalia&#231;&#227;o cl&#237;nica por pelo menos um cardiologista. As raz&#245;es para a realiza&#231;&#227;o da angiografia foram angina inst&#225;vel, anormalidades de movimento de parede na ecocardiografia, angina t&#237;pica, sintomas similares &#224; angina, achados eletrocardiogr&#225;ficos (ECG) suspeitos para isquemia coronariana e teste de esfor&#231;o positivo. A angina inst&#225;vel foi definida de acordo com a classifica&#231;&#227;o de Braunwald<sup>7</sup> e com a presen&#231;a de mudan&#231;as din&#226;micas no ECG. Registros m&#233;dicos e angiogramas coronarianos foram revisados por dois examinadores cegos aos dados dos pacientes. Em caso de conflito, um terceiro examinador era consultado.</p>
    <p>DAC significante foi definida como estenose de pelo menos 70% do di&#226;metro de pelo menos uma art&#233;ria epic&#225;rdica principal ou presen&#231;a de fluxo coronariano lento evidente. O numero de vasos com estenose significante foi contado e classificado em doen&#231;a com 0, 1, 2 e 3 vasos. Les&#227;o coronariana principal esquerda com redu&#231;&#227;o de <underline>&gt;</underline>50% no di&#226;metro do l&#250;men foi considerada como doen&#231;a de 2 vasos. O exame ecocardiogr&#225;fico estava dispon&#237;vel para 136 pacientes com DPOC e 143 pacientes no grupo controle. O exame transtor&#225;cico foi realizado de acordo com as recomenda&#231;&#245;es atuais<sup>8</sup>. A press&#227;o sist&#243;lica da art&#233;ria pulmonar (PSAP) foi calculada a partir do fluxo da tric&#250;spide insuficiente no eixo curto paraesternal e apical de 4 c&#226;maras e a maior velocidade de regurgita&#231;&#227;o da tric&#250;spide foi levada em considera&#231;&#227;o. Os par&#226;metros eletrocardiogr&#225;ficos n&#227;o puderam ser verificados, pois uma grande parte dos registros de ECG estavam apagados.</p>
    <p>
      <bold>An&#225;lise estat&#237;stica</bold>
    </p>
    <p>Vari&#225;veis quantitativas foram expressas como m&#233;dias &#177; desvios-padr&#227;o (DP), e as vari&#225;veis qualitativas foram expressas como n&#250;meros e porcentagens. As diferen&#231;as entre grupos independentes foram avaliadas por teste t para dados quantitativos e teste Qui-quadrado para vari&#225;veis qualitativas. A an&#225;lise de correla&#231;&#227;o de Pearson foi usada para avaliar a correla&#231;&#227;o entre vari&#225;veis. A an&#225;lise de regress&#227;o multivariada foi usada para analisar o valor de diferentes caracter&#237;sticas basais como preditores independentes de DAC em pacientes com DPOC. Todos os testes foram realizados com o programa SPSS para Windows, vers&#227;o 10.0. Um valor de p bicaudal &lt;0,05 foi considerado significante.</p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>As caracter&#237;sticas cl&#237;nicas da popula&#231;&#227;o estudada est&#227;o listadas na <xref ref-type="table" rid="t1">Tabela 1</xref>. Os motivos para realiza&#231;&#227;o da angiografia coronariana foram: angina est&#225;vel em 55 (35,0 %) pacientes, angina inst&#225;vel em 48 (30,6%) pacientes, anormalidade de movimento de parede regional na ecocardiografia em 34 (21,6 %) pacientes, teste de esfor&#231;o positivo em 9 (5,7%) pacientes, achados suspeitos no ECG para isquemia em 8 (5,1%) pacientes avaliados antes de cirurgia eletiva, arritmia maligna in 2 (1,3 %) pacientes e bloqueio atrioventricular completo em 1 (0,6 %) paciente. Anormalidades de movimento de parede regional e PSAP<underline>&gt;</underline> 50 mmHg foram significantemente mais altos no grupo com DPOC. O teste de esfor&#231;o na esteira foi realizado em apenas 14 pacientes com DPOC. Dos 48 pacientes com DPOC que foram avaliados como tendo angina <italic>pectoris</italic> inst&#225;vel, 15 (31,2%) apresentavam dor tor&#225;cica de in&#237;cio recente, 4 (8,3%) tinham dor tor&#225;cica progressiva, 14 (29,1%) tinham dor tor&#225;cica associada com depress&#227;o do segmento ST, 11 (22,9%) tinham dor tor&#225;cica e onda T negativa e 4 (8,3%) tinham dor tor&#225;cica e bloqueio esquerdo (BRE). Seis (12,5%) pacientes com angina inst&#225;vel apresentavam art&#233;rias coron&#225;rias normais; 3 apresentavam apenas dor tor&#225;cica, 2 tinham onda T negativa e um tinha BRE. Embora 71.0% dos pacientes sem DPOC que reportaram angina est&#225;vel tivessem DAC significativo, apenas 32.7% dos pacientes com DPOC que reportaram angina est&#225;vel tinham DAC significativo (<xref ref-type="table" rid="t2">Tabela 2</xref>).</p>
    <table-wrap id="t1">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0364-00005-gt01.jpg"/></table-wrap>
    <table-wrap id="t2">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0364-00005-gt02.jpg"/></table-wrap>
    <p>Os fatores de risco de DAC foram significantemente mais freq&#252;entes nos pacientes com DPOC que tinham DAC significativo (idade avan&#231;ada, diabete, mais frequente, hipertens&#227;o, hist&#243;rico de fumo e FEVE mais baixa), quando comparados com pacientes com DPOC que tinham art&#233;rias coron&#225;rias normais (<xref ref-type="table" rid="t3">Tabela 3</xref>). Entretanto, n&#227;o houve diferen&#231;as significativas entre os fatores de risco nos pacientes com DAC com e sem DPOC (<xref ref-type="table" rid="t2">Tabela 2</xref>). A an&#225;lise de regress&#227;o multivariada incluindo idade, sexo, diabete,, fumo, hipertens&#227;o e grau de severidade da DPOC mostrou que apenas idade (beta=0,247, p=0,02) e grau de severidade da DPOC (beta=0,435, p&lt;0,001) eram preditores independentes de DAC significante em pacientes com DPOC .</p>
    <table-wrap id="t3">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0364-00005-gt03.jpg"/></table-wrap>
    <p>O grau de severidade da DPOC era leve em 21 (13,4%), moderado em 93 (59,2%) e grave em 43 (27,4%) pacientes. Vinte e nove (18,5%) pacientes com DPOC tinham doen&#231;a de tr&#234;s vasos, 30 (19,1%) tinham doen&#231;a de 2 vasos e 24 (15,3%) tinham doen&#231;a de 1 vaso. Havia uma correla&#231;&#227;o significantiva entre o grau de severidade da DPOC e a presen&#231;a de DAC (r=0,674, p=0,006) e o n&#250;mero de vasos envolvidos (r=0,675, p&lt;0,001).</p>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>H&#225; uma alta coexist&#234;ncia entre DPOC e DAC, por que as duas doen&#231;as compartilham fatores de risco similares<sup>9-12</sup>. Em um recente grande estudo cl&#237;nico multic&#234;ntrico realizado em pacientes com DPOC, a causa de morte foi cardiovascular em 26% dos casos<sup>13.</sup></p>
    <p>Em um pequeno estudo, a angiografia coronariana foi realizada em 60 pacientes com DPOC com mais de 40 anos de idade e doen&#231;a card&#237;aca isqu&#234;mica foi diagnosticada em 53,3% dos indiv&#237;duos examinados<sup>14</sup>. De forma similar, em nosso estudo, DAC significante foi detectada em 52.8 % dos pacientes com DPOC submetidos &#224; angiografia coronariana. Foi relatado que pacientes com DPOC mais grave apresentavam maior probabilidade de ter DAC coexistente e maior probabilidade de ser hospitalizado ou morrer devido a causas cardiovasculares<sup>3</sup>. Similarmente, observamos que o grau de severidade da DPOC correlacionou-se de forma significante com a extens&#227;o da DAC e o grau de severidade da DPOC foi um preditor independente da presen&#231;a de DAC.</p>
    <p>Os pacientes que apresentam sintomas sugestivos de angina <italic>pectoris</italic> s&#227;o geralmente encaminhados &#224; uma avalia&#231;&#227;o card&#237;aca. O teste mais amplamente utilizado para obter-se evidencia objetiva de isquemia mioc&#225;rdica &#233; o teste de esfor&#231;o na esteira com uma sensibilidade e especificidade m&#233;dias de 75%<sup>15</sup>. Pacientes com resultado inconclusivo no teste de esfor&#231;o e pacientes incapazes de executar o teste de forma satisfat&#243;ria precisam ser avaliados atrav&#233;s de testes diagn&#243;sticos n&#227;o-invasivos, tais como a cintilografia de perfus&#227;o com T&#225;lio-201 ou ecocardiografia de estresse farmacol&#243;gico, para identificar os pacientes com alta probabilidade da doen&#231;a, quando ent&#227;o a angiografia coronariana &#233; razo&#225;vel e custo-efetiva<sup>16</sup>. Devido &#224; falta de outros testes n&#227;o-invasivos com exce&#231;&#227;o do teste de esfor&#231;o na regi&#227;o de nosso centro e devido aos fatores de risco comuns, sintomas similares &#224; angina e capacidade inadequada de exerc&#237;cio, a angiografia coronariana foi realizada na maioria dos pacientes com DPOC com a possibilidade de doen&#231;a card&#237;aca isqu&#234;mica associada.</p>
    <p>Entre os pacientes com dor tor&#225;cica sugestiva de angina <italic>pectoris</italic> submetidos &#224; angiografia coronariana, 10 a 30% apresentam art&#233;rias coron&#225;rias normais ou quase normais na angiografia, sem evid&#234;ncia de vasoespasmo coronariano<sup>17</sup>. No presente estudo, 67,3% dos pacientes com DPOC que descreviam angina <italic>pectoris</italic> est&#225;vel tinham art&#233;rias coron&#225;rias normais ou quase normais, enquanto 90,2% dos pacientes com DPOC que apresentavam angina <italic>pectoris</italic> inst&#225;vel, de acordo com os sintomas ou ECG, tinham DAC significativa. Portanto, mais aten&#231;&#227;o deveria ser dada &#224; diferencia&#231;&#227;o de sintomas similares &#224; angina em pacientes com DPOC na aus&#234;ncia de suspeita de s&#237;ndrome coronariana aguda. Outros m&#233;todos diagn&#243;sticos n&#227;o-invasivos tais como cintilografia ou ecocardiografia de estresse ou seguimento cuidadoso podem ser mais apropriados para pacientes com DPOC que descrevem angina est&#225;vel.</p>
    <p>Tem sido relatado que sintomas sugestivos de angina <italic>pectoris</italic> podem representar doen&#231;a das vias a&#233;reas<sup>18</sup>. A sensa&#231;&#227;o de constri&#231;&#227;o tor&#225;cica, dor tor&#225;cica e dispn&#233;ia s&#227;o sintomas relatados por pacientes com DPOC e pacientes com DAC. Alguns dos sintomas descritos, desencadeadores (como estresse f&#237;sico ou emocional, in&#237;cio noturno) e fatores de al&#237;vio (como repouso) s&#227;o similares &#224;queles associados com angina <italic>pectoris</italic> e podem dessa forma levar a erro, sugerindo uma causa card&#237;aca. A capacidade inadequada de realizar exerc&#237;cios tamb&#233;m torna dif&#237;cil a diferencia&#231;&#227;o dos sintomas desses pacientes. A presen&#231;a de fatores de risco para DAC e achados eletrocardiogr&#225;ficos como depress&#227;o do segmento ST e invers&#227;o da onda T secund&#225;ria &#224; doen&#231;a pulmonar pode levar o m&#233;dico a suspeitar de DAC. Uma qualidade imagem sub-&#243;tima e/ou anormalidade de movimento de parede de septo ventricular secund&#225;ria &#224; sobrecarga do ventr&#237;culo direito pode resultar na m&#225; interpreta&#231;&#227;o do movimento de parede na ecocardiografia<sup>19</sup>. Em nosso estudo, 47,1% dos pacientes com DPOC, documentados como tendo anormalidade de movimento de parede regional na ecocardiografia, tinham art&#233;rias coron&#225;rias normais ou quase normais.</p>
    <p>Uma poss&#237;vel explica&#231;&#227;o para a descri&#231;&#227;o de angina em pacientes com DPOC e art&#233;rias coron&#225;rias normais em nosso estudo pode ser a presen&#231;a de disfun&#231;&#227;o endotelial. Hist&#243;rico de fumo de longa dura&#231;&#227;o &#233; associado com defici&#234;ncia de vasodilata&#231;&#227;o coronariana endot&#233;lio-dependente, independente da presen&#231;a ou aus&#234;ncia do espessamento da parede ateroscler&#243;tica<sup>20</sup>. Bronquite cr&#244;nica tamb&#233;m tem sido identificada como um preditor independente da ocorr&#234;ncia da DAC. Estudos da circula&#231;&#227;o coronariana sugerem que durante a hist&#243;ria natural da aterosclerose, a defici&#234;ncia da ativa&#231;&#227;o do endot&#233;lio mediada por receptor &#233; o primeiro evento<sup>21</sup>. Em esp&#233;cimes pulmonares ressecados, estudados <italic>in vitro</italic>, tem sido demonstrado que a fun&#231;&#227;o endotelial &#233; anormal na DPOC. Tamb&#233;m foi demonstrado que a fun&#231;&#227;o endotelial da circula&#231;&#227;o renal era anormal em pacientes com DPOC. Essa anormalidade tamb&#233;m pode ocorrer em outros territ&#243;rios vasculares sist&#234;micos e podem explicar a coexist&#234;ncia da doen&#231;a card&#237;aca coronariana e a doen&#231;a pulmonar obstrutiva cr&#244;nica de forma diferente<sup>22</sup>.</p>
    <p>
      <bold>Limita&#231;&#245;es</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo tem desvantagens de estudos retrospectivos. Pode haver v&#225;rias limita&#231;&#245;es associadas com o uso de registros m&#233;dicos. Pode haver erros diagn&#243;sticos e alguns dados podem n&#227;o ter sido registrados, incluindo diagn&#243;stico de DPOC e caracter&#237;sticas cl&#237;nicas. O numero de pacientes do estudo pode ser pequeno para generalizar nossos resultados.</p>
    <p>
      <bold>Conclus&#245;es</bold>
    </p>
    <p>Em nosso estudo retrospectivo, observamos que o diagn&#243;stico de DAC em pacientes com DPOC atrav&#233;s da sintomatologia, apenas, &#233; dif&#237;cil. Entretanto, o diagn&#243;stico cl&#237;nico de DAC no quadro de angina inst&#225;vel &#233; acurado na maioria dos pacientes com DPOC. Portanto, outros m&#233;todos diagn&#243;sticos n&#227;o-invasivos ou seguimento cuidadoso podem ser mais apropriados para pacientes com DPOC que apresentam angina <italic>pectoris</italic> est&#225;vel.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>N&#227;o h&#225; vincula&#231;&#227;o deste estudo a programas de p&#243;s-gradua&#231;&#227;o.</p>
    <p>
      <fn id="back" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p> Yilmaz Gunes </p>
        <p> Yuzuncu Yil University </p>
        <p> Faculty of Medicine </p>
        <p> Cardiology Department </p>
        <p> Van - Turkey </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="yilmazleman@yahoo.com">yilmazleman@yahoo.com</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 01/05/08; revisado recebido em 06/06/08; aceito em 04/07/08.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Falk JA, Kadiev    S, Criner GJ, Scharf SM, Minai OA, Diaz P. Cardiac disease in chronic obstructive    pulmonary disease. Proc Am Thorac Soc. 2008; 5: 543-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cardiac disease in chronic obstructive pulmonary disease</article-title>
          <source>Proc Am Thorac Soc</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>543</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <volume>5</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Falk</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kadiev</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Criner</surname>
              <given-names>GJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Scharf</surname>
              <given-names>SM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Minai</surname>
              <given-names>OA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Diaz</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Haider AW, Larson    MG, O'Donnell CJ, Evans JC, Wilson PW, Levy D. The association of chronic cough    with the risk of myocardial infarction: the Framingham Heart Study. Am J Med.    1999; 106: 279-84.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The association of chronic cough with the risk of myocardial infarction: the Framingham Heart Study</article-title>
          <source>Am J Med</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>279</fpage>
          <lpage>84</lpage>
          <volume>106</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Haider</surname>
              <given-names>AW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Larson</surname>
              <given-names>MG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>O'Donnell</surname>
              <given-names>CJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Evans</surname>
              <given-names>JC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wilson</surname>
              <given-names>PW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Levy</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Curkendall SM,    DeLuise C, Jones JK, Lanes S, Stang MR, Goehring E Jr, et al. Cardiovascular    disease in patients with chronic obstructive pulmonary disease, Saskatchewan    Canada cardiovascular disease in COPD patients. Ann Epidemiol. 2006; 16: 63-70.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cardiovascular disease in patients with chronic obstructive pulmonary disease, Saskatchewan Canada cardiovascular disease in COPD patients</article-title>
          <source>Ann Epidemiol</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>63</fpage>
          <lpage>70</lpage>
          <volume>16</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Curkendall</surname>
              <given-names>SM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>DeLuise</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jones</surname>
              <given-names>JK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lanes</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Stang</surname>
              <given-names>MR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Goehring Jr</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Balan KK, Critchley    M. Is the dyspnea during adenosine cardiac stress test caused by bronchospasm?    Am Heart J. 2001; 142: 142-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Is the dyspnea during adenosine cardiac stress test caused by bronchospasm?</article-title>
          <source>Am Heart J</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>142</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <volume>142</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Balan</surname>
              <given-names>KK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Critchley</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Thurnheer R,    Laube I, Kaufmann PA, Stumpe KD, Stammberger U, Bloch KE, et al. Practicability    and safety of dipyridamole cardiac imaging in patients with severe chronic obstructive    pulmonary disease. Eur J Nucl Med. 1999; 26: 812-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Practicability and safety of dipyridamole cardiac imaging in patients with severe chronic obstructive pulmonary disease</article-title>
          <source>Eur J Nucl Med</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>812</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <volume>26</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Thurnheer</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Laube</surname>
              <given-names>I</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kaufmann</surname>
              <given-names>PA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Stumpe</surname>
              <given-names>KD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Stammberger</surname>
              <given-names>U</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bloch</surname>
              <given-names>KE</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Rabe KF, Hurd    S, Anzueto A, Barnes PJ, Buist SA, Calverley P, et al. Global Initiative for    Chronic Obstructive Lung Disease. Global strategy for the diagnosis, management,    and prevention of chronic obstructive pulmonary disease: GOLD executive summary.    Am J Respir Crit Care Med. 2007;176 (6): 532-55.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Global Initiative for Chronic Obstructive Lung Disease. Global strategy for the diagnosis, management, and prevention of chronic obstructive pulmonary disease: GOLD executive summary</article-title>
          <source>Am J Respir Crit Care Med</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>532</fpage>
          <lpage>55</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>176</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Rabe</surname>
              <given-names>KF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hurd</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Anzueto</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Barnes</surname>
              <given-names>PJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Buist</surname>
              <given-names>SA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Calverley</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Braunwald E.    Unstable angina: a classification. Circulation. 1989; 80: 410-4.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Unstable angina: a classification</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1989</year>
          </date>
          <fpage>410</fpage>
          <lpage>4</lpage>
          <volume>80</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Braunwald</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Lang RM, Bierig    M, Devereux RB, Flachskampf FA, Foster E, Pellikka PA, et al. Recommendations    for chamber quantification: a report from the American Society of Echocardiography's    Guidelines and Standards Committee and the Chamber Quantification Writing Group,    developed in conjunction with the European Association of Echocardiography,    a branch of the European Society of Cardiology. J Am Soc Echocardiogr. 2005;    18: 1440-63.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Recommendations for chamber quantification: a report from the American Society of Echocardiography's Guidelines and Standards Committee and the Chamber Quantification Writing Group, developed in conjunction with the European Association of Echocardiography, a branch of the European Society of Cardiology</article-title>
          <source>J Am Soc Echocardiogr</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>1440</fpage>
          <lpage>63</lpage>
          <volume>18</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lang</surname>
              <given-names>RM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bierig</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Devereux</surname>
              <given-names>RB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Flachskampf</surname>
              <given-names>FA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Foster</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pellikka</surname>
              <given-names>PA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Camilli AE,    Robbins DR, Lebowitz MD. Death certificate reporting of confirmed airways obstructive    disease. Am J Epidemiol. 1991; 133: 795-800.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Death certificate reporting of confirmed airways obstructive disease</article-title>
          <source>Am J Epidemiol</source>
          <date>
            <year>1991</year>
          </date>
          <fpage>795</fpage>
          <lpage>800</lpage>
          <volume>133</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Camilli</surname>
              <given-names>AE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Robbins</surname>
              <given-names>DR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lebowitz</surname>
              <given-names>MD</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Hansell AL,    Walk JA, Soriano JB. What do chronic obstructive pulmonary disease patients    die from?: a multiple cause coding analysis. Eur Respir J. 2003; 22: 809-14.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>What do chronic obstructive pulmonary disease patients die from?: a multiple cause coding analysis</article-title>
          <source>Eur Respir J</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>809</fpage>
          <lpage>14</lpage>
          <volume>22</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hansell</surname>
              <given-names>AL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Walk</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Soriano</surname>
              <given-names>JB</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Mapel DW, Dedrick    DW, Davis K. Trends and cardiovascular co-morbidities of COPD patients in the    Veterans Administration Medical System, 1991-1999. COPD. 2005; 2: 35-41.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Trends and cardiovascular co-morbidities of COPD patients in the Veterans Administration Medical System, 1991-1999</article-title>
          <source>COPD</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>35</fpage>
          <lpage>41</lpage>
          <volume>2</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Mapel</surname>
              <given-names>DW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dedrick</surname>
              <given-names>DW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Davis</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Banasiak W,    Pociupany R, Wilkins A, Ponikowski P. Characteristics of patients with coronary    artery disease managed on an outpatient basis in the population of Poland. Results    of the multicentre RECENT trial. Kardiol Pol. 2007; 65: 132-40.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Characteristics of patients with coronary artery disease managed on an outpatient basis in the population of Poland. Results of the multicentre RECENT trial</article-title>
          <source>Kardiol Pol</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>132</fpage>
          <lpage>40</lpage>
          <volume>65</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Banasiak</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pociupany</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wilkins</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ponikowski</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. McGarvey LP,    John M, Anderson JA, Zvarich M, Wise RA. Chronic obstructive pulmonary disease.    Ascertainment of cause-specific mortality in COPD: operations of the TORCH Clinical    Endpoint Committee. Thorax. 2007; 62: 411-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Chronic obstructive pulmonary disease. Ascertainment of cause-specific mortality in COPD: operations of the TORCH Clinical Endpoint Committee</article-title>
          <source>Thorax</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>411</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <volume>62</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>McGarvey</surname>
              <given-names>LP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>John</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Anderson</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zvarich</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wise</surname>
              <given-names>RA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Pavlov NR,    Chereiskaia NK, Fedorova SI. Early diagnosis of ischemic heart disease in patients    with chronic obstructive pulmonary diseases. Ter Arkh. 1999; 71: 52-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Early diagnosis of ischemic heart disease in patients with chronic obstructive pulmonary diseases</article-title>
          <source>Ter Arkh</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>52</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <volume>71</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Pavlov</surname>
              <given-names>NR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chereiskaia</surname>
              <given-names>NK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fedorova</surname>
              <given-names>SI</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Grech ED. ABC    of interventional cardiology: pathophysiology and investigation of coronary    artery disease. BMJ. 2003; 326: 1027-30.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>ABC of interventional cardiology: pathophysiology and investigation of coronary artery disease</article-title>
          <source>BMJ</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>1027</fpage>
          <lpage>30</lpage>
          <volume>326</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Grech</surname>
              <given-names>ED</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Hackshaw BT.    Excluding heart disease in the patient with chest pain. Am J Med. 1992; 92:    46-51.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Excluding heart disease in the patient with chest pain</article-title>
          <source>Am J Med</source>
          <date>
            <year>1992</year>
          </date>
          <fpage>46</fpage>
          <lpage>51</lpage>
          <volume>92</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hackshaw</surname>
              <given-names>BT</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Crea F, Lanza    GA. Angina pectoris and normal coronary arteries: cardiac syndrome X. Heart.    2004; 90: 457-63.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Angina pectoris and normal coronary arteries: cardiac syndrome X</article-title>
          <source>Heart</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>457</fpage>
          <lpage>63</lpage>
          <volume>90</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Crea</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lanza</surname>
              <given-names>GA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. Kiss D, Veegh    W, Schragel D, Bach C, Stollberger C, Sertl K. Bronchial asthma causing symptoms    suggestive of angina pectoris. Eur Respir J. 2003; 21: 473-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Bronchial asthma causing symptoms suggestive of angina pectoris</article-title>
          <source>Eur Respir J</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>473</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <volume>21</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kiss</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Veegh</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Schragel</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bach</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Stollberger</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sertl</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19. Ryan T, Petrovic    O, Dillon JC, Feigenbaum H, Conley MJ, Armstrong WF. An echocardiographic index    for separation of right ventricular volume and pressure overload. J Am Coll    Cardiol. 1985; 5: 918-27.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>An echocardiographic index for separation of right ventricular volume and pressure overload</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>1985</year>
          </date>
          <fpage>918</fpage>
          <lpage>27</lpage>
          <volume>5</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ryan</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Petrovic</surname>
              <given-names>O</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dillon</surname>
              <given-names>JC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Feigenbaum</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Conley</surname>
              <given-names>MJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Armstrong</surname>
              <given-names>WF</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B20">
        <mixed-citation>20. Zeiher AM,    Schachinger V, Minners J. Long-term cigarette smoking impairs endothelium-dependent    coronary artery vasodilator function. Circulation. 1995; 92: 1094-100.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Long-term cigarette smoking impairs endothelium-dependent coronary artery vasodilator function</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1995</year>
          </date>
          <fpage>1094</fpage>
          <lpage>100</lpage>
          <volume>92</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Zeiher</surname>
              <given-names>AM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Schachinger</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Minners</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B21">
        <mixed-citation>21. Zeiher AM,    Drexler H, Saurbier B, Just H. Endothelium-mediated coronary blood flow modulation    in humans: effects of age, atherosclerosis, hypercholesterolemia, and hypertension.    J Clin Invest. 1993; 92: 652-62.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Endothelium-mediated coronary blood flow modulation in humans: effects of age, atherosclerosis, hypercholesterolemia, and hypertension</article-title>
          <source>J Clin Invest</source>
          <date>
            <year>1993</year>
          </date>
          <fpage>652</fpage>
          <lpage>62</lpage>
          <volume>92</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Zeiher</surname>
              <given-names>AM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Drexler</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Saurbier</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Just</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B22">
        <mixed-citation>22. Ross R. The    pathogenesis of atherosclerosis-an update. N Engl J Med. 1986; 314: 488-500.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The pathogenesis of atherosclerosis-an update</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>1986</year>
          </date>
          <fpage>488</fpage>
          <lpage>500</lpage>
          <volume>314</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ross</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Confiabilidad de s&#237;ntomas sugestivos de angina en pacientes con enfermedad pulmonar obstructiva cr&#243;nica</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: A causa de la superposici&#243;n de s&#237;ntomas e inadecuada capacidad de ejercicios, el diagn&#243;stico no-invasivo de la enfermedad arterial coronaria (EAC) se puede sub o superestimar en pacientes con enfermedad pulmonar obstructiva cr&#243;nica (EPOC). OBJETIVO: Evaluar los resultados de angiograf&#237;as coronarias en pacientes con EPOC dependiendo de las caracter&#237;sticas cl&#237;nicas basales. M&#201;TODOS: Se revisaron retrospectivamente los registros m&#233;dicos de 157 pacientes con EPOC y 157 pacientes sin EPOC distribuidos en grupos seg&#250;n caracter&#237;sticas cl&#237;nicas basales, que se hab&#237;an sometido a angiograf&#237;a coronaria diagn&#243;stica por primera vez. RESULTADOS: La frecuencia de EAC era significantemente m&#225;s baja en pacientes con EPOC que en el grupo control (52,8% vs. 80,2%, p&lt;0,001). Las frecuencias de los factores de riesgo para EAC (edad avanzada, hipertensi&#243;n, diabetes, hist&#243;rico de fumo) eran significantemente m&#225;s comunes entre los pacientes con EPOC que ten&#237;an EAC significante. Entre los pacientes que reportaban angina de pecho estable, se detect&#243; EAC significante en un 32,7% de los pacientes con EPOC y el 71,0% de los pacientes sin EPOC (p&lt;0,001). Sin embargo, para los pacientes con diagn&#243;stico de angina de pecho inestable, se detect&#243; EAC significante en un 87,5% de los pacientes con EPOC y un 90,2% de los pacientes sin EPOC (p=0,755). CONCLUSIONES: El diagn&#243;stico de EAC pacientes con EPOC solamente mediante la sintomatolog&#237;a puede ser dif&#237;cil. Sin embargo, el diagn&#243;stico cl&#237;nico de EAC en el cuadro de angina inestable resulta preciso en la mayor&#237;a de los pacientes con EPOC. As&#237;, otros m&#233;todos diagn&#243;sticos no-invasivos o seguimiento cuidadoso pueden ser m&#225;s apropiados para pacientes con EPOC que refieren angina de pecho estable.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Enfermedad de la arteria coronaria</kwd>
        <kwd>enfermedad pulmonar obstructiva cr&#243;nica</kwd>
        <kwd>angina pectoris/angina de pecho</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <p><undefined id="top-body2"/>Confiabilidad de s&#237;ntomas sugestivos de angina en pacientes con enfermedad pulmonar obstructiva cr&#243;nica</p>
      <p>
        <bold>Yilmaz Gunes<sup>I</sup>; Mustafa Tuncer<sup>I</sup>; Unal Guntekin<sup>I</sup>; Hasan Ali Gumrukcuoglu<sup>I</sup>; Serkan Akdag<sup>I</sup>; Bulent Ozbay<sup>II</sup>; Bunyamin Sertogullarindan<sup>II</sup></bold>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Departamento de Cardiologia, Faculdade de Medicina, Universidade Yuzuncu Yil, Van - Turquia</p>
      <p><sup>II</sup>Departamento de Doen&#231;as Tor&#225;cicas, Faculdade de Medicina, Universidade Yuzuncu Yil, Van - Turquia</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO: </bold> A causa de la superposici&#243;n de s&#237;ntomas e inadecuada capacidad de ejercicios, el diagn&#243;stico no-invasivo de la enfermedad arterial coronaria (EAC) se puede sub o superestimar en pacientes con enfermedad pulmonar obstructiva cr&#243;nica (EPOC).</p>
      <p><bold>OBJETIVO: </bold> Evaluar los resultados de angiograf&#237;as coronarias en pacientes con EPOC dependiendo de las caracter&#237;sticas cl&#237;nicas basales.</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS: </bold> Se revisaron retrospectivamente los registros m&#233;dicos de 157 pacientes con EPOC y 157 pacientes sin EPOC distribuidos en grupos seg&#250;n caracter&#237;sticas cl&#237;nicas basales, que se hab&#237;an sometido a angiograf&#237;a coronaria diagn&#243;stica por primera vez.</p>
      <p><bold>RESULTADOS: </bold> La frecuencia de EAC era significantemente m&#225;s baja en pacientes con EPOC que en el grupo control (52,8% vs. 80,2%, p&lt;0,001). Las frecuencias de los factores de riesgo para EAC (edad avanzada, hipertensi&#243;n, diabetes, hist&#243;rico de fumo) eran significantemente m&#225;s comunes entre los pacientes con EPOC que ten&#237;an EAC significante. Entre los pacientes que reportaban angina de pecho estable, se detect&#243; EAC significante en un 32,7% de los pacientes con EPOC y el 71,0% de los pacientes sin EPOC (p&lt;0,001). Sin embargo, para los pacientes con diagn&#243;stico de angina de pecho inestable, se detect&#243; EAC significante en un 87,5% de los pacientes con EPOC y un 90,2% de los pacientes sin EPOC (p=0,755).</p>
      <p><bold>CONCLUSIONES: </bold> El diagn&#243;stico de EAC pacientes con EPOC solamente mediante la sintomatolog&#237;a puede ser dif&#237;cil. Sin embargo, el diagn&#243;stico cl&#237;nico de EAC en el cuadro de angina inestable resulta preciso en la mayor&#237;a de los pacientes con EPOC. As&#237;, otros m&#233;todos diagn&#243;sticos no-invasivos o seguimiento cuidadoso pueden ser m&#225;s apropiados para pacientes con EPOC que refieren angina de pecho estable. </p>
      <p><bold>Palabras clave: </bold> Enfermedad de la arteria coronaria, enfermedad pulmonar obstructiva cr&#243;nica, angina <italic>pectoris</italic>/angina de pecho.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La enfermedad arterial coronaria (EAC) no es rara en pacientes con enfermedad pulmonar obstructiva cr&#243;nica (EPOC), porque esas enfermedades comparten factores de riesgo comunes, espec&#237;ficamente el h&#225;bito de fumar, la edad avanzada y la disminuci&#243;n de la actividad f&#237;sica<sup>1</sup>. La bronquitis cr&#243;nica tambi&#233;n ha sido identificada como un predictor independiente de ocurrencia de la EAC<sup>2</sup>. Individuos con diagn&#243;stico de EPOC, que reciben tratamiento para la enfermedad, presentan aumento de riesgo para hospitalizaciones y muerte en raz&#243;n de enfermedades cardiovasculares<sup>3</sup>. Los s&#237;ntomas relacionados con isquemia mioc&#225;rdica, como la sensaci&#243;n de constricci&#243;n en el t&#243;rax, el dolor tor&#225;cico y disnea tras ejercicio tambi&#233;n son s&#237;ntomas referidos por los pacientes con EPOC. Adem&#225;s de ello, el esfuerzo, el estr&#233;s o la exposici&#243;n al fr&#237;o desencadenan los s&#237;ntomas, que se alivian con reposo en ambas condiciones. Los pacientes que presentan s&#237;ntomas sugestivos de angina de pecho se remiten generalmente a la evaluaci&#243;n cardiaca. Sin embargo, la evaluaci&#243;n no-invasiva de la enfermedad coronaria en la EPOC es dif&#237;cil, porque los pacientes con EPOC presentan frecuentemente limitaciones ventilatorias durante ejercicio. La pruebas de ejercicio pueden no llevarse a cabo o no generar resultados satisfactorios; y las pruebas de estr&#233;s farmacol&#243;gico pueden estar asociadas al broncoespasmo<sup>4,5</sup>. De ese modo, el diagn&#243;stico no-invasivo de EAC puede ser sub o superestimado en pacientes con EPOC. Adem&#225;s de ello, en virtud de factores de riesgo comunes y de s&#237;ntomas similares, se puede emplear la angiograf&#237;a coronaria en esos pacientes con m&#225;s frecuencia.</p>
      <p>En el presente estudio, evaluamos retrospectivamente a las caracter&#237;sticas de pacientes con EPOC que fueron sometidos a la angiograf&#237;a coronaria diagn&#243;stica y comparamos los s&#237;ntomas y variables cl&#237;nicas de esos pacientes con un grupo de pacientes sin EPOC.</p>
      <p>
        <bold>M&#233;todos</bold>
      </p>
      <p>Revisamos retrospectivamente los archivos m&#233;dicos de 2840 pacientes sometidos a la angiograf&#237;a coronaria entre abril de 2003 y abril de 2008 en nuestra instituci&#243;n en Van, Turqu&#237;a. Se tom&#243; en consideraci&#243;n a un total de 157 pacientes con EPOC, seguidos en nuestro hospital, que habr&#237;an sido sometidos a la angiograf&#237;a coronaria diagn&#243;stica por primera vez. Se excluyeron del estudio a pacientes con hist&#243;rico previo de EAC, infarto agudo de miocardio y a pacientes con enfermedad valvular significante. El grupo control estaba conformado por 157 pacientes sin EPOC, agrupados seg&#250;n las caracter&#237;sticas basales, incluyendo edad, sexo, hipertensi&#243;n, hist&#243;rico de fumo, diabetes y presentaci&#243;n estable o inestable de la angina. El Comit&#233; de &#201;tica del hospital aprob&#243; el estudio.</p>
      <p>La EPOC se defini&#243; de acuerdo con directrices (Global Initiative for Chronic Obstructive Lung Disease, GOLD), con una relaci&#243;n FEV<sub>1</sub>/FVC &lt; 70%<underline><sup>6</sup></underline> post broncodilatadora. El grado de severidad de la EPOC se clasific&#243; en leve (FEV1&gt;80% previsto), moderada (FEV1= 50-80% previsto) y severa (FEV1= 30-50% previsto). Ning&#250;n paciente present&#243; EPOC muy severa (FEV1<underline>&lt;</underline> 30% previsto). Seg&#250;n GOLD<sup>6</sup>, un diagn&#243;stico cl&#237;nico de EPOC se deber&#237;a considerar en cualquier paciente con disnea, tos cr&#243;nica o producci&#243;n de catarro y/o hist&#243;rico de exposici&#243;n a factores de riesgo para la enfermedad. Se debe confirmar el diagn&#243;stico a trav&#233;s de la espirometr&#237;a.</p>
      <p>De esa forma, el grupo control estaba conformado por pacientes con exclusi&#243;n de EPOC con base en el hist&#243;rico y examen f&#237;sico y, en caso de sospecha, mediante la espirometr&#237;a.</p>
      <p>La angiograf&#237;a coronaria se llev&#243; a cabo tras evaluaci&#243;n cl&#237;nica por al menos un cardi&#243;logo. Las razones para la realizaci&#243;n de la angiograf&#237;a fueron angina inestable, anormalidades de movimiento de pared en la ecocardiograf&#237;a, angina t&#237;pica, s&#237;ntomas similares a la angina, hallazgos electrocardiogr&#225;ficos (ECG) sospechosos para isquemia coronaria y prueba de esfuerzo positivo. Se defini&#243; la angina inestable de acuerdo con la clasificaci&#243;n de Braunwald<sup>7</sup> y con la presencia de cambios din&#225;micos en el ECG. Dos examinadores -ciegos a los datos de los pacientes- revisaron los registros m&#233;dicos y las angiograf&#237;as coronarias. En caso de conflicto, se consultaba a un tercer examinador.</p>
      <p>La EAC significante se defini&#243; como estenosis de al menos un 70% del di&#225;metro de por lo menos una arteria epic&#225;rdica principal o la presencia de flujo coronario lento evidente. Se cont&#243; y clasific&#243; el n&#250;mero de vasos con estenosis significante en enfermedad con 0, 1, 2 y 3 vasos. Se consider&#243; como enfermedad de 2 vasos la lesi&#243;n coronaria principal izquierda con reducci&#243;n de <underline>&gt;</underline>50% en el di&#225;metro del lumen. El examen ecocardiogr&#225;fico estaba disponible para 136 pacientes con EPOC y 143 pacientes en el grupo control. El examen transtor&#225;cico se llev&#243; a cabo de acuerdo con las recomendaciones actuales<sup>8</sup>. La presi&#243;n sist&#243;lica de la arteria pulmonar (PSAP) se calcul&#243; desde el flujo de la tric&#250;spide insuficiente en el eje corto paraesternal y apical de 4 c&#225;maras y se tom&#243; en cuenta la mayor velocidad de regurgitaci&#243;n de la tric&#250;spide. Los par&#225;metros electrocardiogr&#225;ficos no se pudieron verificar, ya que una gran parte de los registros de ECG estaba borrada.</p>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis estad&#237;stico</bold>
      </p>
      <p>Variables cuantitativas se expresaban como promedios&#177;desviaciones-est&#225;ndar (DE), y las variables cualitativas se expresaron como n&#250;meros y porcentajes. Las diferencias entre grupos independientes se evaluaron por medio de la prueba t para datos cuantitativos y prueba Chi-cuadrado para variables cualitativas. El an&#225;lisis de correlaci&#243;n de Pearson se emple&#243; para evaluar la correlaci&#243;n entre variables. El an&#225;lisis de regresi&#243;n multivariada se utiliz&#243; para analizar el valor de diferentes caracter&#237;sticas basales como predictores independientes de EAC en pacientes con EPOC. Todas las pruebas fueron realizadas con el programa SPSS para Windows, versi&#243;n 10.0. Un valor de p a dos colas &lt;0,05 se tom&#243; como significativo.</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>Las caracter&#237;sticas cl&#237;nicas de la poblaci&#243;n estudiada est&#225;n listadas en la <xref ref-type="table" rid="t1-body2">Tabla 1</xref>. Los motivos para realizaci&#243;n de la angiograf&#237;a coronaria fueron: angina estable en 55 (35,0 %) pacientes, angina inestable en 48 (30,6%) pacientes, anormalidad de movimiento de pared regional en la ecocardiograf&#237;a en 34 (21,6 %) pacientes, prueba de esfuerzo positivo en 9 (5,7%) pacientes, hallazgos sospechosos en el ECG para isquemia en 8 (5,1%) pacientes evaluados antes de cirug&#237;a electiva, arritmia maligna en 2 (1,3 %) pacientes y bloqueo atrioventricular completo en 1 (0,6 %) paciente. Anormalidades de movimiento de pared regional y PSAP<underline>&gt;</underline> 50mmHg fueron significantemente m&#225;s altos en el grupo con EPOC. La prueba de esfuerzo en la estera se realiz&#243; solamente en 14 pacientes con EPOC. De los 48 pacientes con EPOC con angina de pecho inestable que se evaluaron, 15 (31,2%) presentaban dolor tor&#225;cico de inicio reciente, 4 (8,3%) ten&#237;an dolor tor&#225;cico progresivo, 14 (29,1%) presentaban dolor tor&#225;cico asociado con depresi&#243;n del segmento ST, 11 (22,9%) ten&#237;an dolor tor&#225;cico y onda T negativa y 4 (8,3%) presentaban dolor tor&#225;cico (DT) y bloqueo de la rama izquierda (BRI). Seis pacientes (12,5%) con angina inestable presentaban arterias coronarias normales; 3 presentaban solamente dolor tor&#225;cico, 2 ten&#237;an onda T negativa e 1 ten&#237;a DT y BRI. Sin embargo, el 71% de los pacientes sin EPOC que refirieron angina estable tuvieran EAC significante, solamente un 32,7% de los pacientes con EPOC que refirieron angina estable ten&#237;an EAC significante (<xref ref-type="table" rid="t2-body2">Tabla 2</xref>).</p>
      <table-wrap id="t1-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0364-00005-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      <table-wrap id="t2-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0364-00005-gt02-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>Los factores de riesgo de EAC fueron significantemente m&#225;s frecuentes en los pacientes con EPOC que ten&#237;an EAC significante (edad avanzada, diabetes m&#225;s frecuente, hipertensi&#243;n, hist&#243;rico de fumo y FEVI m&#225;s baja), cuando comparados con pacientes con EPOC que ten&#237;an arterias coronarias normales (<xref ref-type="table" rid="t3-body2">Tabla 3</xref>). Sin embargo, no hubo diferencias significantes entre los factores de riesgo en los pacientes con EAC con y sin EPOC (<xref ref-type="table" rid="t2-body2">Tabla 2</xref>). El an&#225;lisis de regresi&#243;n multivariado incluyendo edad, sexo, diabetes, fumo, hipertensi&#243;n y grado de severidad de la EPOC mostr&#243; que s&#243;lo edad (beta=0,247, p=0,02) y grado de severidad de la EPOC (beta=0,435, p&lt;0,001) eran predictores independientes de EAC significante en pacientes con EPOC.</p>
      <table-wrap id="t3-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0364-00005-gt03-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>El grado de severidad de la EPOC era leve en 21 (13,4%), moderado en 93 (59,2%) y severa en 43 (27,4%) pacientes. La cantidad de 29 (18,5%) pacientes con EPOC ten&#237;a enfermedad de 3 vasos, 30 (19,1%) presentaban enfermedad de 2 vasos y 24 (15,3%) de 1 vaso. Hab&#237;a una correlaci&#243;n significante entre el grado de severidad de la EPOC y la presencia de EAC (r=0,674, p=0,006) y el n&#250;mero de vasos implicados (r=0,675, p&lt;0,001).</p>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Hay una alta coexistencia entre EPOC y EAC, porque las dos enfermedades comparten factores de riesgo semejantes<sup>9-12</sup>. En un reciente estudio cl&#237;nico, amplio y multic&#233;ntrico, que se llev&#243; a cabo en pacientes con EPOC, la causa de muerte fue cardiovascular en el 26% de los casos<sup>13</sup>.</p>
      <p>En un peque&#241;o estudio, se realiz&#243; la angiograf&#237;a coronaria en 60 pacientes con EPOC con m&#225;s de 40 a&#241;os de edad y se diagnostic&#243; enfermedad cardiaca isqu&#233;mica en un 53,3% de los individuos examinados<sup>14</sup>. De igual manera, en nuestro estudio, se detect&#243; EAC significante en un 52,8 % de los pacientes con EPOC sometidos a la angiograf&#237;a coronaria. Se relat&#243; que pacientes con EPOC m&#225;s severa presentaban mayor probabilidad de tener EAC coexistente y mayor probabilidad de internaci&#243;n o de &#243;bito debido a causas cardiovasculares<sup>3</sup>. De ese modo, observamos que el grado de severidad de la EPOC se correlacion&#243; de forma significante con la extensi&#243;n de la EAC y el grado de severidad de la EPOC fue un predictor independiente de la presencia de EAC.</p>
      <p>A los pacientes que presentan s&#237;ntomas sugestivos de angina de pecho se les remiten generalmente a una evaluaci&#243;n cardiaca. La prueba que se emplea m&#225;s ampliamente para obtenerse evidencia objetiva de isquemia mioc&#225;rdica es la prueba de esfuerzo en cinta ergom&#233;trica con una sensibilidad y especificidad promedios del 75%<sup>15</sup>. Pacientes con resultado no conclusivo en la prueba de esfuerzo y pacientes incapaces de ejecutar la prueba de forma satisfactoria necesitan evaluarse por medio de pruebas diagn&#243;sticas no-invasivas, tales como la centellograf&#237;a de perfusi&#243;n con Talio-201 o ecocardiograf&#237;a de estr&#233;s farmacol&#243;gico, para identificar a los pacientes con alta probabilidad de la enfermedad, as&#237; que la angiograf&#237;a coronaria es razonable y costo-efectiva<sup>16</sup>. Debido a la falta de otras pruebas no-invasivas a excepci&#243;n de la prueba de esfuerzo en la regi&#243;n de nuestro centro y debido a los factores de riesgo comunes, s&#237;ntomas semejantes a la angina y capacidad inadecuada de ejercicio, se realiz&#243; la angiograf&#237;a coronaria en la mayor&#237;a de los pacientes con EPOC con la posibilidad de enfermedad cardiaca isqu&#233;mica asociada.</p>
      <p>Entre los pacientes con dolor tor&#225;cico sugestivo de angina de pecho, sometidos a la angiograf&#237;a coronaria, del 10% al 30% presentan arterias coronarias normales o casi normales en la angiograf&#237;a, sin evidencia de vasoespasmo coronario<sup>17</sup>. En el presente estudio, un 67,3% de los pacientes con EPOC que refer&#237;an angina de pecho estable ten&#237;an arterias coronarias normales o casi normales, mientras que un 90,2% de los pacientes con EPOC que presentaban angina de pecho inestable, de acuerdo con los s&#237;ntomas o ECG, ten&#237;an EAC significante. Por lo tanto, se deber&#237;a prestar m&#225;s atenci&#243;n a la diferenciaci&#243;n de s&#237;ntomas semejantes a la angina en pacientes con EPOC en la ausencia de sospecha de s&#237;ndrome coronario agudo. As&#237;, otros m&#233;todos diagn&#243;sticos no-invasivos tales como centellograf&#237;a o ecocardiograf&#237;a de estr&#233;s o seguimiento cuidadoso pueden ser m&#225;s apropiados para pacientes con EPOC que refieren angina de pecho estable.</p>
      <p>Se ha relatado que s&#237;ntomas sugestivos de angina de pecho pueden representar enfermedad de las v&#237;as a&#233;reas<sup>18</sup>. La sensaci&#243;n de constricci&#243;n tor&#225;cica, dolor tor&#225;cico y disnea son s&#237;ntomas referidos por pacientes con EPOC y pacientes con EAC. Algunos de los s&#237;ntomas descritos, desencadenadores (como estr&#233;s f&#237;sico o emocional, inicio nocturno) y factores de alivio (como reposo) se asemejan a aquellos asociados con angina de pecho y pueden, de esa forma, conducir a error, sugiriendo una causa cardiaca. La capacidad inadecuada de realizar ejercicios tambi&#233;n vuelve dif&#237;cil la diferenciaci&#243;n de los s&#237;ntomas de esos pacientes. La presencia de factores de riesgo para EAC y hallazgos electrocardiogr&#225;ficos como depresi&#243;n del segmento ST e inversi&#243;n de la onda T secundaria a la enfermedad pulmonar puede conllevar al m&#233;dico a sospechar de EAC. Una imagen de calidad sub&#243;ptima y/o anormalidad de movimiento de la pared del septum ventricular secundaria a la sobrecarga del ventr&#237;culo derecho puede resultar en la mala interpretaci&#243;n del movimiento de la pared en la ecocardiograf&#237;a<sup>19</sup>. En nuestro estudio, un 47,1% de los pacientes con EPOC, documentados como portadores de anormalidad de movimiento de pared regional en la ecocardiograf&#237;a, ten&#237;an arterias coronarias normales o casi normales.</p>
      <p>Una posible explicaci&#243;n para la descripci&#243;n de angina en pacientes con EPOC y arterias coronarias normales en nuestro estudio puede ser la presencia de disfunci&#243;n endotelial. Hist&#243;rico de fumo de larga duraci&#243;n est&#225; asociado a la deficiencia de vasodilataci&#243;n coronaria endotelio-dependiente, independientemente de la presencia o ausencia del espesor de la pared ateroscler&#243;tica<sup>20</sup>. Bronquitis cr&#243;nica tambi&#233;n ha sido identificada como un predictor independiente de la ocurrencia de la EAC. Estudios acerca de la circulaci&#243;n coronaria sugieren que durante la historia natural de la aterosclerosis, la deficiencia de la activaci&#243;n del endotelio mediada por receptor es el primer evento<sup>21</sup>. En especies pulmonares resecados, estudiados <italic>in vitro</italic>, se ha evidenciado que la funci&#243;n endotelial es anormal en la EPOC. Tambi&#233;n se demostr&#243; que la funci&#243;n endotelial de la circulaci&#243;n renal era anormal en pacientes con EPOC. Esa anormalidad tambi&#233;n puede ocurrir en otros territorios vasculares sist&#233;micos y pueden explicar la coexistencia de la enfermedad cardiaca coronaria y la enfermedad pulmonar obstructiva cr&#243;nica de forma distinta<sup>22</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Limitaciones</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio tiene desventajas de estudios retrospectivos. Puede haber varias limitaciones asociadas con el uso de registros m&#233;dicos. Puede haber errores diagn&#243;sticos y algunos datos pueden no haber sido registrados, incluyendo diagn&#243;stico de EPOC y caracter&#237;sticas cl&#237;nicas. El n&#250;mero de pacientes del estudio puede ser peque&#241;o para generalizar nuestros resultados.</p>
      <p>
        <bold>CONCLUSIONES</bold>
      </p>
      <p>En nuestro estudio retrospectivo, observamos que el diagn&#243;stico de EAC en pacientes con EPOC solamente a trav&#233;s de la sintomatolog&#237;a es dif&#237;cil. Sin embargo, el diagn&#243;stico cl&#237;nico de EAC en el cuadro de angina inestable es preciso en la mayor&#237;a de los pacientes con EPOC. As&#237;, otros m&#233;todos diagn&#243;sticos no-invasivos o seguimiento cuidadoso pueden ser m&#225;s apropiados para pacientes con EPOC que presentan angina de pecho estable.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuvo fuentes de financiaci&#243;n externas.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>No hay vinculaci&#243;n de este estudio a programas de postgrado.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Reliability of symptoms suggestive of angina in patients with chronic obstructive pulmonary disease</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: Due to overlapping symptoms and inadequate exercise capacity, noninvasive diagnosis of coronary artery disease (CAD) may be under- or overestimated in patients with chronic obstructive pulmonary disease (COPD). OBJECTIVE: To assess outcomes of coronary angiography in COPD patients depending on baseline clinical characteristics. METHODS: Medical records of 157 patients with COPD and 157 patients without COPD matched for baseline clinical characteristics who had undergone diagnostic coronary angiography for the first time were reviewed retrospectively. RESULTS: The frequency of significant CAD was significantly lower in COPD patients than in the control group (52.8% vs. 80.2%, p&lt;0.001). Frequencies of CAD risk factors (older age, hypertension, diabetes, smoking history) were significantly more frequent among COPD patients having significant CAD. Among patients reporting stable angina pectoris, significant CAD was detected in 32.7% of COPD patients and 71.0% of non-COPD patients (p&lt;0.001). However, among the patients with a diagnosis of unstable angina pectoris, significant CAD was detected in 87.5% of COPD patients and 90.2% of non-COPD patients (p=0.755). CONCLUSION: Diagnosis of CAD in COPD patients by symptomatology may be difficult. However, clinical diagnosis of CAD in the setting of unstable angina is accurate in most of the COPD patients. Therefore, further noninvasive diagnostic methods or careful follow up may be more appropriate for COPD patients reporting stable angina pectoris.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Coronary artery disease</kwd>
        <kwd>pulmonary disease, chronic obstructive</kwd>
        <kwd>angina pectoris</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ORIGINAL ARTICLE</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body3">
          <label>
            <bold>Reliability of symptoms suggestive of angina in patients with chronic obstructive pulmonary disease</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Yilmaz Gunes<sup>I</sup>; Mustafa Tuncer<sup>I</sup>; Unal Guntekin<sup>I</sup>; Hasan Ali Gumrukcuoglu<sup>I</sup>; Serkan Akdag<sup>I</sup>; Bulent Ozbay<sup>II</sup>; Bunyamin Sertogullarindan<sup>II</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Departamento de Cardiologia, Faculdade de Medicina, Universidade Yuzuncu Yil, Van - Turquia</p>
      <p><sup>II</sup>Departamento de Doen&#231;as Tor&#225;cicas, Faculdade de Medicina, Universidade Yuzuncu Yil, Van - Turquia</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>SUMMARY</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND: </bold> Due to overlapping symptoms and inadequate exercise capacity, noninvasive diagnosis of coronary artery disease (CAD) may be under- or overestimated in patients with chronic obstructive pulmonary disease (COPD).</p>
      <p><bold>OBJECTIVE: </bold> To assess outcomes of coronary angiography in COPD patients depending on baseline clinical characteristics.</p>
      <p><bold>METODS: </bold> Medical records of 157 patients with COPD and 157 patients without COPD matched for baseline clinical characteristics who had undergone diagnostic coronary angiography for the first time were reviewed retrospectively.</p>
      <p><bold>RESULTS: </bold> The frequency of significant CAD was significantly lower in COPD patients than in the control group (52.8% vs. 80.2%, p&lt;0.001). Frequencies of CAD risk factors (older age, hypertension, diabetes, smoking history) were significantly more frequent among COPD patients having significant CAD. Among patients reporting stable angina pectoris, significant CAD was detected in 32.7% of COPD patients and 71.0% of non-COPD patients (p&lt;0.001). However, among the patients with a diagnosis of unstable angina pectoris, significant CAD was detected in 87.5% of COPD patients and 90.2% of non-COPD patients (p=0.755).</p>
      <p><bold>CONCLUSION: </bold> Diagnosis of CAD in COPD patients by symptomatology may be difficult. However, clinical diagnosis of CAD in the setting of unstable angina is accurate in most of the COPD patients. Therefore, further noninvasive diagnostic methods or careful follow up may be more appropriate for COPD patients reporting stable angina pectoris. </p>
      <p><bold>Key Words:</bold> Coronary artery disease; pulmonary disease, chronic obstructive; angina <italic>pectoris.</italic></p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>Coronary artery disease (CAD) is not rare in patients with chronic obstructive pulmonary disease (COPD) because both diseases share common risk factors, especially smoking, increased age and decreased physical activity<sup>1</sup>. Chronic bronchitis has also been identified as an independent predictor of the occurrence of CAD<sup>2</sup>. Individuals with diagnosed COPD undergoing treatment are at increased risk for hospitalizations and deaths due to cardiovascular diseases<sup>3</sup>. Symptoms related with myocardial ischemia, such as chest constriction, chest pain and dyspnea on exertion are also symptoms reported by COPD patients. Additionally, symptoms are triggered by exertion, stress or exposure to cold and alleviated by rest in both conditions. Patients presenting with symptoms suggestive of angina pectoris are usually referred for cardiac evaluation. However, noninvasive assessment of coronary disease in COPD is difficult because patients with COPD are often ventilatory-limited at exercise. Exercise tests may not be performed or may not give satisfactory results and pharmacological stress testing may be associated with bronchospasm<sup>4,5</sup>. Therefore, noninvasive diagnosis of CAD may be under- or overestimated in patients with COPD. Furthermore, due to common risk factors and similar symptoms, coronary angiography may be performed more frequently in those patients.</p>
      <p>In this study, we retrospectively assessed characteristics of COPD patients who had undergone diagnostic coronary angiography and compared the symptoms and clinical variables of those patients with a non-COPD patient group.</p>
      <p>
        <bold>Methods</bold>
      </p>
      <p>We retrospectively reviewed medical records of 2,840 patients who had undergone coronary angiography between april 2003 and april 2008 at our institution, Van, Turkey. One-hundred and fifty-seven COPD patients being followed at our hospital were identified as having undergone diagnostic coronary angiography for the first time. Patients with previous history of CAD, acute myocardial infarction and patients with significant valvular disease were excluded. One hundred fifty seven patients without COPD matched for baseline characteristics, including age, gender, hypertension, smoking, diabetes and stable or unstable angina presentation, were included in the control group. The study was approved by Institutional Review Board of hospital.</p>
      <p>COPD was defined according to guidelines (Global Initiative for Chronic Obstructive Lung Disease, GOLD), with a post-bronchodilator FEV<sub>1</sub>/FVC ratio of less than 70%<sup>6</sup>. COPD severity was graded as mild (FEV1&gt;80% predicted), moderate (FEV1= 50 to 80% predicted) and severe (FEV1= 30 to 50% predicted). None of the patients presented very severe COPD (FEV1<underline>&lt;</underline> 30% predicted). According to GOLD<sup>6</sup>, a clinical diagnosis of COPD should be considered in any patient who has dyspnea, chronic cough or sputum production, and/or a history of exposure to risk factors for the disease. The diagnosis should be confirmed by spirometry.</p>
      <p>In this regard, the control group consisted of patients in whom COPD was excluded based on the patient's history and physical examination and in case of suspected disease, by spirometry.</p>
      <p>Coronary angiography was performed after clinical evaluation by at least one cardiologist. The reasons for angiography were unstable angina, wall motion abnormalities on echocardiography, typical angina, angina-like symptoms and suspicious electrocardiographic (ECG) findings for coronary ischemia and positive treadmill test. Unstable angina was defined according to Braunwald classification<sup>7</sup> and to the presence of dynamic ECG changes. Medical records and coronary angiograms were reviewed by two observers blinded to patients' data. In case of conflict a third expert was consulted.</p>
      <p>Significant coronary artery disease was defined as stenosis of at least 70 percent of the diameter of at least one major epicardial artery or presence of evident coronary slow flow. The number of vessels with significant stenosis was counted and classified into 0-, 1-, 2- and 3-vessel disease. Left main coronary lesion with <underline>&gt;</underline>50% reduction of luminal diameter was considered to be 2-vessel disease.</p>
      <p>Echocardiographic examination was available for 136 patients with COPD and 143 patients in the control group. Transthoracic examination was performed according to current recommendations<sup>8</sup>. Pulmonary artery systolic pressure (PASP) was calculated from tricuspid insufficiency flow in the parasternal short axis and apical 4-chamber view, and the highest tricuspid regurgitation velocity was taken into account.</p>
      <p>Electrocardiographic parameters could not be overviewed since an important percentage of the ECG recordings were faded.</p>
      <p>
        <bold>Statistical analysis</bold>
      </p>
      <p>Quantitative variables are expressed as mean &#177; standard deviation (SD), and qualitative variables as numbers and percentages. Differences between independent groups were assessed by t-tests for quantitative data and Chi-square test for qualitative variables. Pearson's correlation analysis was used to assess the correlation between variables. Multivariate regression analysis was used to analyze the value of different baseline characteristics as independent predictors of CAD in COPD patients. All analyses were performed in the SPSS program for Windows, version 10.0. A two-tailed p value of &lt;0.05 was considered statistically significant.</p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>Clinical characteristics of the study population are listed in <xref ref-type="table" rid="t1-body3">Table 1</xref>. Reasons for coronary angiography were; stable angina in 55 (35.0 %) patients, unstable angina in 48 (30.6%) patients, regional wall motion abnormality on echocardiography in 34 (21.6 %) patients, positive exercise test in 9 (5.7%) patients, suspicious ECG findings for ischemia in 8 (5.1%) patients assessed before elective surgery, malign arrhythmia in 2 (1.3 %) patients and complete atrioventricular block in 1 (0.6 %) patient. Regional wall motion abnormalities and PASP<underline>&gt;</underline> 50 mmHg were significantly higher in the COPD group. Treadmill exercise test was performed by only 14 COPD patients. Of the 48 COPD patients evaluated as having unstable angina pectoris, 15 (31.2%) had just new-onset chest pain, 4 (8.3%) had progressive increase in chest pain, 14 (29.1%) had chest pain associated with ST depression, 11 (22.9%) had chest pain and negative T wave, 4 (8.3%) had chest pain and left bundle branch block (LBBB). Six (12.5%) patients with unstable angina were found to have normal coronary arteries; 3 had only chest pain, 2 had negative T wave and one had LBBB. Although 71.0% of the non-COPD patients describing stable angina had significant CAD, only 32.7% of the COPD patients describing stable angina had significant CAD (<xref ref-type="table" rid="t2-body3">Table 2</xref>).</p>
      <table-wrap id="t1-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0364-00005-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      <table-wrap id="t2-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0364-00005-gt02-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>Coronary artery disease risk factors were significantly more frequent in COPD patients with significant CAD (older age, more frequent diabetes, hypertension, smoking history and lower LVEF) compared to COPD patients with normal coronary arteries (<xref ref-type="table" rid="t3-body3">Table 3</xref>). However, there were no significant differences between risk factors in CAD patients with and without COPD (<xref ref-type="table" rid="t2-body3">Table 2</xref>). Multivariate regression analysis including age, gender, diabetes, smoking, hypertension and severity of COPD revealed that only age (beta=0.247, p=0.02) and severity of COPD (beta=0.435, p&lt;0.001) were independent predictors of significant CAD in COPD patients.</p>
      <table-wrap id="t3-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0364-00005-gt03-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>Severity of COPD was mild in 21 (13.4%), moderate in 93 (59.2%) and severe in 43 (27.4%) patients. Twenty-nine (18.5%) COPD patients had 3-vessel disease, 30 (19.1%) had 2-vessel and 24 (15.3%) had one-vessel disease. There was a significant correlation between COPD severity and presence of CAD (r=0.674, p=0.006) and number of vessels involved (r=0.675, p&lt;0.001).</p>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>There is a high coexistence between COPD and CAD because both diseases share similar risk factors<sup>9-12</sup>. In a recent large multi-center clinical trial in COPD patients the cause of death was cardiovascular in 26% of the cases<sup>13.</sup></p>
      <p>In a small study, coronary angiography was performed in 60 COPD patients over 40 years of age and ischemic heart disease was diagnosed in 53.3% of the examinees<sup>14</sup>. Similarly, in our study, significant CAD was detected in 52.8 % of the COPD patients undergoing coronary angiography. Patients with more severe COPD were reported to be more likely to have coexisting CAD and more likely to be hospitalized due to or die from cardiovascular causes<sup>3</sup>. In accordance, we found that the severity of COPD significantly correlated with the extent of CAD and the severity of COPD was an independent predictor for the presence of CAD.</p>
      <p>Patients presenting with symptoms suggestive of angina pectoris are usually referred for cardiac evaluation. The most widely used test to obtain objective evidence of myocardial ischemia is the treadmill exercise testing with an average sensitivity and specificity of 75%<sup>15</sup>. Patients with an inconclusive test result and patients who are incapable of performing a satisfactory treadmill exercise test have to be further assessed by specific noninvasive diagnostic tests, such as Thallium-201 perfusion scintigraphy or pharmacological stress echocardiography to identify those patients with a high probability of disease, whereupon coronary angiography is reasonable and cost-effective<sup>16</sup>. Due to lack of further noninvasive tests apart from the treadmill exercise in the region of our center and because of common risk factors, angina-like symptoms and inadequate exercise capacity, coronary angiography was performed in the majority of COPD the patients with possible associated ischemic heart disease.</p>
      <p>Among patients with chest pain suggestive of angina pectoris who underwent coronary angiography, 10-30% were found to have normal or near-normal coronary arteries at the angiography and no evidence of coronary vasospasm<sup>17</sup>. In the present study, 67.3% of the COPD patients describing stable angina pectoris had normal or near-normal coronary arteries, while 90.2% of the COPD patients presenting with unstable angina pectoris, according to symptoms or the ECG, had significant CAD. Therefore, more attention should be paid to the differentiation of angina-like symptoms in COPD patients in the absence of suspicion of acute coronary syndrome. Further noninvasive diagnostic methods such as scintigraphy or stress echocardiography or careful follow-up may be more appropriate for COPD patients describing stable angina.</p>
      <p>It has been reported that symptoms suggestive of angina pectoris might represent airway disease<sup>18</sup>. The sensation of chest constriction, chest pain and dyspnea are symptoms reported by both patients with COPD and patients with CAD. Some of the described symptom triggers (such as physical or emotional stress, nocturnal onset) and relievers (such as resting) are similar to those associated with angina pectoris and may therefore be misleading, by suggesting a cardiac cause. Inadequate exercise capacity also makes it difficult to differentiate symptoms in those patients. The presence of CAD risk factors and ECG findings such as ST-depression and T wave inversion secondary to pulmonary disease may lead physicians to favor the suspicion of CAD. Suboptimal image quality and/or ventricular septal wall motion abnormality secondary to overload of right ventricle may result in the misinterpretation of wall motion on echocardiography<sup>19</sup>. In our study, 47.1% of the COPD patients documented as having regional wall motion abnormality on the echocardiography had normal or near-normal coronary arteries.</p>
      <p>A possible explanation for the description of angina in COPD patients having normal coronary arteries in our study may be the presence of endothelial dysfunction. Long-term cigarette smoking is associated with impaired endothelium-dependent coronary vasodilatation, regardless of the presence or absence of atherosclerotic wall thickening<sup>20</sup>. Chronic bronchitis itself has also been identified as an independent predictor of the occurrence of CAD. Studies of the coronary circulation suggest that during the natural history of atherosclerosis, impairment of receptor-mediated activation of the endothelium is the first event<sup>21</sup>. In resected lung specimens studied <italic>in vitro</italic>, it has been shown that endothelial function is abnormal in COPD. The endothelial function of the renal circulation has also been shown to be abnormal in patients with COPD. This abnormality may also occur in other systemic vascular territories and may explain the coexistence of coronary heart disease and COPD in a different manner<sup>22</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Limitations</bold>
      </p>
      <p>The present study has the disadvantages of retrospective studies. There may be several limitations associated with the use of medical records. There may be diagnostic errors and not all data may be recorded, including COPD diagnosis and clinical characteristics. The number of study patients may be low to generalize our results.</p>
      <p>
        <bold>Conclusions</bold>
      </p>
      <p>In our retrospective study, we observed that diagnosis of CAD in COPD patients by symptomatology alone is difficult. However, the clinical diagnosis of CAD in the setting of unstable angina is accurate in most of the COPD patients. Therefore, further noninvasive diagnostic methods or careful follow-up may be more appropriate for COPD patients describing stable angina pectoris.</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>There were no external funding sources for this study.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This study is not associated with any post-graduation program.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
