<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">qLmhykssDz9pS5X7LhmBNvv</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00002</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2009000500002</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(09)09200502</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2009000500002</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Origem das art&#233;rias dos n&#243;s sinoatrial e atrioventricular em popula&#231;&#227;o do sul da &#205;ndia: um estudo angiogr&#225;fico</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Ramanathan</surname>
            <given-names>Lakshmi</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Shetty</surname>
            <given-names>Prakash</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Nayak</surname>
            <given-names>Soubhagya R.</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Krishnamurthy</surname>
            <given-names>Ashwin</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Chettiar</surname>
            <given-names>Ganesh K.</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Chockalingam</surname>
            <given-names>Annamalai</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff03"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff02">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Kankanady</named-content>
          <named-content content-type="state">Mangalore</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Father Muller Road</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Father Muller Medical College </institution>
        <institution content-type="orgdiv2">Departamento de Anatomia</institution>
        <country country="">&#205;ndia</country>
      </aff>
      <aff id="aff03">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Mangalore</named-content>
          <named-content content-type="state"/>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Manipal University</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Centro de Ci&#234;ncias B&#225;sicas </institution>
        <institution content-type="orgdiv2">Departamento de Fisiologia</institution>
        <country country="IN">India</country>
      </aff>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Mangalore</named-content>
          <named-content content-type="state"/>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Manipal University</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Centro de Ci&#234;ncias B&#225;sicas </institution>
        <institution content-type="orgdiv2">Departamento de Anatomia</institution>
        <country country="IN">India</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>05</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
      <volume>92</volume>
      <issue>5</issue>
      <fpage>342</fpage>
      <lpage>348</lpage>
      <history>
        <date date-type="received">
          <day>02</day>
          <month>01</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>14</day>
          <month>03</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="accepted">
          <day>14</day>
          <month>03</month>
          <year>2008</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: Estudar o suprimento arterial do sistema condutor e sua correla&#231;&#227;o com a domin&#226;ncia das art&#233;rias coron&#225;rias em popula&#231;&#227;o do sul da &#205;ndia. OBJETIVO: Determinar angiograficamente as origens da art&#233;ria do n&#243; sinoatrial (AnSA) e art&#233;ria do n&#243; atrioventricular (AnAV) em indianos. M&#201;TODOS: O ESTudo incluiu 300 pacientes consecutivos (114 do sexo feminino e 186 do sexo masculino; idade m&#233;dia, 55 anos), habitantes da regi&#227;o costeira ao sul da &#205;ndia, submetidos a cineangiocoronariografia devido a sintomas como dor no peito, angina pectoris ou teste ergom&#233;trico positivo. As angiografias inclu&#237;ram ambas as art&#233;rias coron&#225;rias (direita e esquerda) em posi&#231;&#227;o obl&#237;qua anterior direita e esquerda. A origem da AnSA e AnAV a partir das art&#233;rias coron&#225;rias foi observada e correlacionada &#224; domin&#226;ncia arterial. RESULTADOS: O n&#243; SA (sinoatrial) recebeu suprimento pela art&#233;ria coron&#225;ria direita (ACD) em 53% dos casos, pelo ramo circunflexo (Cx) da art&#233;ria coron&#225;ria esquerda (ACE) em 42,66% dos casos, e em 4,33% dos casos esse n&#243; foi irrigado por ambas as art&#233;rias coron&#225;rias. O n&#243; AV (atrioventricular) tamb&#233;m recebeu suprimento sangu&#237;neo com mais frequ&#234;ncia da ACD (72,33% dos casos) do que do ramo Cx da ACE (27,66%). Surpreendentemente, em nenhum caso este n&#243; recebeu suprimento de ambas as art&#233;rias coron&#225;rias. CONCLUS&#195;O: Os Resultados do presente estudo podem auxiliar os cirurgi&#245;es card&#237;acos, sobretudo em cirurgias relacionadas a valvopatias, devido &#224; franca proximidade entre os ramos nodais e o complexo valvar.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Art&#233;rias coron&#225;rias</kwd>
        <kwd>n&#243; sinoatrial</kwd>
        <kwd>n&#243; atrioventricular</kwd>
        <kwd>angiografia</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>20</day>
        <month>07</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>ARTIGO ORIGINAL </p>
    <p> ANATOMIA PATOL&#211;GICA</p>
    <p>
      <bold>Origem das art&#233;rias dos n&#243;s sinoatrial e atrioventricular em popula&#231;&#227;o do sul da &#205;ndia: um estudo angiogr&#225;fico</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Lakshmi Ramanathan<sup>I</sup>; Prakash Shetty<sup>II</sup>; Soubhagya R. Nayak<sup>I</sup>; Ashwin Krishnamurthy<sup>I</sup>; Ganesh K. Chettiar<sup>I</sup>; Annamalai Chockalingam<sup>III</sup></bold>
    </p>
    <p><sup>I</sup>Departamento de Anatomia - Centro de Ci&#234;ncias B&#225;sicas, Kasturba Medical College, Bejai, Mangalore, Karnataka,&#205;ndia </p>
    <p><sup>II</sup>Departamento de Anatomia - Father Muller Medical College, Father Muller Road, Kankanady, Mangalore, &#205;ndia </p>
    <p><sup>III</sup>Departamento de Fisiologia - Centro de Ci&#234;ncias B&#225;sicas, Kasturba Medical College, Bejai, Mangalore, Karnataka - &#205;ndia</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="back">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO: </bold> Estudar o suprimento arterial do sistema condutor e sua correla&#231;&#227;o com a domin&#226;ncia das art&#233;rias coron&#225;rias em popula&#231;&#227;o do sul da &#205;ndia. </p>
    <p> OBJETIVO: Determinar angiograficamente as origens da art&#233;ria do n&#243; sinoatrial (AnSA) e art&#233;ria do n&#243; atrioventricular (AnAV) em indianos. </p>
    <p> M&#201;TODOS: O ESTudo incluiu 300 pacientes consecutivos (114 do sexo feminino e 186 do sexo masculino; idade m&#233;dia, 55 anos), habitantes da regi&#227;o costeira ao sul da &#205;ndia, submetidos a cineangiocoronariografia devido a sintomas como dor no peito, angina pectoris ou teste ergom&#233;trico positivo. As angiografias inclu&#237;ram ambas as art&#233;rias coron&#225;rias (direita e esquerda) em posi&#231;&#227;o obl&#237;qua anterior direita e esquerda. A origem da AnSA e AnAV a partir das art&#233;rias coron&#225;rias foi observada e correlacionada &#224; domin&#226;ncia arterial. </p>
    <p> RESULTADOS: O n&#243; SA (sinoatrial) recebeu suprimento pela art&#233;ria coron&#225;ria direita (ACD) em 53% dos casos, pelo ramo circunflexo (Cx) da art&#233;ria coron&#225;ria esquerda (ACE) em 42,66% dos casos, e em 4,33% dos casos esse n&#243; foi irrigado por ambas as art&#233;rias coron&#225;rias. O n&#243; AV (atrioventricular) tamb&#233;m recebeu suprimento sangu&#237;neo com mais frequ&#234;ncia da ACD (72,33% dos casos) do que do ramo Cx da ACE (27,66%). Surpreendentemente, em nenhum caso este n&#243; recebeu suprimento de ambas as art&#233;rias coron&#225;rias. </p>
    <p> CONCLUS&#195;O: Os Resultados do presente estudo podem auxiliar os cirurgi&#245;es card&#237;acos, sobretudo em cirurgias relacionadas a valvopatias, devido &#224; franca proximidade entre os ramos nodais e o complexo valvar. </p>
    <p><bold>Palavras-chave: </bold> Art&#233;rias coron&#225;rias, n&#243; sinoatrial, n&#243; atrioventricular, angiografia.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Os ramos atriais anteriores da ACD est&#227;o dispostos nos grupos anterior, lateral e posterior para suprir sangue &#224;s superf&#237;cies correspondentes do &#225;trio direito. Um importante ramo atrial &#233; o ramo do n&#243; sinoatrial que &#233; normalmente o segundo ramo da ACD e aporta sangue ao n&#243; SA em 65% dos casos. No outros 35%, o n&#243; SA &#233; irrigado por um ramo da Cx da ACE<sup>1</sup>. Conforme April, a AnSA tamb&#233;m se origina da art&#233;ria de Kugel (a art&#233;ria de Kugel &#233; um ramo anastom&#243;tico formado quando um ramo atrial da circunflexa se comunica com o ramo similar da art&#233;ria coron&#225;ria direita)<sup>2</sup>. O suprimento arterial do n&#243; AV originou-se em 80% dos casos na ACD, no sulco atrioventricular posterior em um ponto pouco al&#233;m da origem da art&#233;ria interventricular posterior. Em 20% dos cora&#231;&#245;es o n&#243; AV originou-se na parte terminal da Cx na cruz do cora&#231;&#227;o<sup>1</sup>. O estudo do suprimento arterial do n&#243; SA aumentaria o conhecimento cl&#237;nico e melhoraria os procedimentos cir&#250;rgicos e m&#233;todos dos exames e tratamentos cardiol&#243;gicos. As precau&#231;&#245;es adequadas devem ser adotadas para preservar o principal suprimento de sangue arterial para o n&#243; SA durante a cirurgia<sup>3</sup>.</p>
    <p>Sokolov e Varegin<sup>4</sup>, Krupa<sup>5</sup>, DiDio e cols.<sup>6</sup>, Sow e cols.<sup>7</sup> e Onciu e cols.<sup>8</sup> estudaram a origem da AnSA. Krupa<sup>9</sup>, Sow e cols.<sup>10</sup> e Arid e cols.<sup>11</sup> estudaram a origem da AnAV. Hutchinson<sup>1</sup>, Vieweg e cols.<sup>12</sup> e Futami e cols.<sup>13</sup> estudaram a origem tanto da AnSA quanto da AnAV. Este trabalho estudou a origem de ambas, a AnSA e a AnAV, e tamb&#233;m a domin&#226;ncia coronariana com o aux&#237;lio de cineangiocoronariografia.</p>
    <p>O objetivo deste estudo foi identificar a origem da AnSA e AnAV a partir de diferentes art&#233;rias coron&#225;rias e determinar a correla&#231;&#227;o entre ambas essas art&#233;rias com a art&#233;ria dominante. Neste estudo, optou-se pelo exame angiogr&#225;fico das art&#233;rias coron&#225;rias como m&#233;todo de estudo por ser o mais utilizado no contexto cl&#237;nico atualmente, e pelo fato de esse estudo ter maior significado cl&#237;nico do que estudos feitos em cora&#231;&#245;es de cad&#225;veres.</p>
    <p>
      <bold>M&#233;todos</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo incluiu 300 pacientes consecutivos (114 do sexo feminino, 186 do sexo masculino; idade m&#233;dia, 55 anos), habitantes da regi&#227;o costeira do sul da &#205;ndia, submetidos a cineangiocoronariografia em decorr&#234;ncia de sintomas como dor no peito, angina <italic>pectoris</italic> ou teste ergom&#233;trico positivo realizado no Kasturba Medical College, Mangalore, India. As cineangiocoronariografias selecionadas foram gravadas em CDs, e foram posteriormente estudadas utilizando o Cardiac SoftView (um programa de software para leitura da coronariografia). As angiografias inclu&#237;ram ambas as art&#233;rias coron&#225;rias (direita e esquerda) em diversas proje&#231;&#245;es, mas, para a visualiza&#231;&#227;o da AnAV e da AnSA de qualquer das duas art&#233;rias coron&#225;rias, as proje&#231;&#245;es utilizadas neste estudo foram a proje&#231;&#227;o obl&#237;qua anterior esquerda para a art&#233;ria coron&#225;ria direita e a proje&#231;&#227;o obliqua anterior direita para a art&#233;ria coron&#225;ria esquerda. A AnSA, quando se origina da ACD, pode ser reconhecida por ser o segundo ramo desta ap&#243;s o cone arterial que tem trajeto dorsal e se estende sobre a por&#231;&#227;o superior do septo atrial, terminando na regi&#227;o do <italic>ostium</italic> da veia cava superior depois de arquear-se lateralmente em frente a esta. Quando o suprimento da AnSA vem do ramo circunflexo da ACE, a AnSA passa &#224; direita sobre a &#225;trio esquerdo e chega ao n&#243; AS ap&#243;s circundar a veia cava superior.</p>
    <p>A AnAV geralmente &#233; visualizada como um ramo da art&#233;ria dominante. A art&#233;ria &#233; visualizada originando-se na cruz, e &#233; considerada um ramo da primeira art&#233;ria interventricular posterior, o que &#233; coerente com o U invertido observado na cruz no caso da ACD e uma curva suave observada na cruz no caso do ramo circunflexo da art&#233;ria coron&#225;ria esquerda.</p>
    <p>Os seguintes par&#226;metros foram selecionados para o estudo:</p>
    <p><bold>I)</bold> Origem da art&#233;ria interventricular posterior para determinar a domin&#226;ncia coronariana.</p>
    <p><bold>II)</bold> A origem da AnSA e AnAV a partir das art&#233;rias coron&#225;rias.</p>
    <p><bold>III)</bold> A origem das art&#233;rias dos n&#243;s foi ent&#227;o correlacionada &#224; domin&#226;ncia</p>
    <p>Esses par&#226;metros foram ent&#227;o tabulados e analisados.</p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>No presente estudo, 161 (53,66%) dos 300 pacientes tinham um sistema arterial com domin&#226;ncia da art&#233;ria coron&#225;ria direita (a art&#233;ria descendente posterior originava-se da art&#233;ria coron&#225;ria direita); 67 (22,33%) tinham um sistema arterial com domin&#226;ncia da coron&#225;ria esquerda (a art&#233;ria descendente posterior originava-se da circunflexa esquerda); e em 72 (24%) observou-se co-domin&#226;ncia. O n&#243; SA recebia suprimento da ACD [<xref ref-type="fig" rid="f1">Fig. 1</xref>] mais frequsentemente (53% dos casos) do que do ramo Cx da ACE [<xref ref-type="fig" rid="f2">Fig. 2</xref>] (42,66%), e em 4,33% dos casos esse n&#243; recebia irriga&#231;&#227;o de ambas as art&#233;rias coron&#225;rias. O n&#243; AV recebia irriga&#231;&#227;o da ACD (72,33% dos casos) [<xref ref-type="fig" rid="f3">Fig. 3</xref>], mais do que do ramo Cx da ACE (27.66%) [<xref ref-type="fig" rid="f4">Fig. 4</xref>], e surpreendentemente, em nenhum dos casos esse n&#243; era irrigado por ambas as art&#233;rias coron&#225;rias [<xref ref-type="table" rid="t1">Tabela 1</xref>]. Observou-se que (i) em 35% dos casos, tanto a art&#233;ria do n&#243; SA quanto a do n&#243; AV originavam-se da ACD; (ii) em 11% dos casos, tanto a art&#233;ria do n&#243; SA quanto do AV originavam-se do ramo Cx da ACE; (iii) em 54% dos casos tanto a art&#233;ria do n&#243; SA quanto a do n&#243; AV originavam-se de diferentes art&#233;rias coron&#225;rias [<xref ref-type="table" rid="t2">Tabela 2</xref>]. A art&#233;ria do n&#243; AV era um ramo da art&#233;ria dominante em 71,66% dos casos [<xref ref-type="table" rid="t3">Tabela 3</xref>], se comparada &#224; art&#233;ria do n&#243; SA, que era um ramo da art&#233;ria dominante em apenas 36% dos casos [<xref ref-type="table" rid="t4">Tabela 4</xref>]. A fonte do suprimento arterial dos n&#243;s SA e AV, conforme observado por v&#225;rios autores e tamb&#233;m no presente estudo, encontra-se tabulada na <xref ref-type="table" rid="t5">Tabela 5</xref>.</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="f1">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0342-00002-gf01.jpg"/></fig>
    </p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="f2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0342-00002-gf02.jpg"/></fig>
    </p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="f3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0342-00002-gf03.jpg"/></fig>
    </p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="f4">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0342-00002-gf04.jpg"/></fig>
    </p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="t5">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0342-00002-gt01.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <table-wrap id="t1">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0342-00002-gt02.jpg"/></table-wrap>
    <table-wrap id="t2">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0342-00002-gt03.jpg"/></table-wrap>
    <table-wrap id="t3">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0342-00002-gt04.jpg"/></table-wrap>
    <table-wrap id="t4">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0342-00002-gt05.jpg"/></table-wrap>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Hutchinson observou que em 50% dos cora&#231;&#245;es, tanto o n&#243; SA quanto o n&#243; AV eram irrigados por ramos da art&#233;ria coron&#225;ria direita. Em 7% ambos eram irrigados pela art&#233;ria coron&#225;ria esquerda<sup>1</sup>.</p>
    <p>A adensa das art&#233;rias coron&#225;rias &#233; anatomicamente considerada como uma art&#233;ria importante, pois &#233; utilizada como marco para identificar o n&#243; SA, tendo tamb&#233;m import&#226;ncia cl&#237;nica. Berdajs e cols.<sup>14</sup> afirmaram que a AnSA cruza a borda posterior superior do septo interatrial em 54% dos casos. A partir desses dados, conclu&#237;ram que &#233; alto o risco de dano intra-operat&#243;rio &#224; art&#233;ria do n&#243; sinoatrial durante a incis&#227;o transseptal superior para abordagem da valva mitral<sup>14</sup>. Berdajs et al.<sup>15</sup> estudaram a AnAV por meio de coronariografia, e observaram que a AnSA originava-se da ACD em 73% dos casos examinados, e da ACE em 27% dos casos. A AnAV esquerda estava estreitamente relacionada &#224; inser&#231;&#227;o da valva mitral, sobretudo na &#225;rea da parte proximal esquerda do folheto posterior. Ao comparar seus dados com os dados dispon&#237;veis na literatura, eles afirmaram haver alto risco de dano intra-operat&#243;rio &#224; AnAV esquerda durante a manipula&#231;&#227;o do &#226;nulo fibroso da valva mitral<sup>15</sup>. No presente estudo, em apenas 27,66% dos casos a AnAV originava-se da ACE. Al&#233;m de ser um excelente indicador da posi&#231;&#227;o do n&#243; sinoatrial, o t&#243;pico investigado requer estudos ulteriores em vista de sua aplica&#231;&#227;o na cirurgia card&#237;aca<sup>3</sup>.</p>
    <p>Nerantzis e cols.<sup>16</sup> observaram que a AnSA tinha importante papel no suprimento sangu&#237;neo para o mioc&#225;rdio atrial e para o septo atrial na maioria dos casos (59%). Em 37% dos casos, o vaso que supria o n&#243; SA n&#227;o era a principal continua&#231;&#227;o da art&#233;ria do n&#243; SA. Em 22% dos casos, a AnSA supria todo o mioc&#225;rdio atrial e em 19% dos casos a AnSA irrigava o &#225;trio direito e parte do septo atrial<sup>16</sup>.</p>
    <p>Estudo realizado por Bokeriya e cols.<sup>17</sup> sobre as variantes da AnSA e da AnAV demonstrou haver 14 diferentes variantes da AnSA no que tange &#224;s suas conex&#245;es com o sulco atrial anterior e com os orif&#237;cios da veia cava superior, tendo identificado tamb&#233;m seis variantes da AnAV no que concerne &#224;s suas conex&#245;es com o septo interventricular. A import&#226;ncia dessas variantes foi enfatizada, pois qualquer cirurgia nessas art&#233;rias poderia traumatizar as estruturas pr&#243;ximas<sup>17</sup>.</p>
    <p>Krupa<sup>5</sup> publicou um estudo sobre a AnSA em cora&#231;&#245;es humanos, tendo observado que a AnSA originava-se sob a forma de ramo atrial anterior, intermedi&#225;rio e posterior tanto da ACD quanto da ACE. Em 51,7% dos cora&#231;&#245;es examinados, a AnSA forma um c&#237;rculo arterial na base da veia cava superior<sup>5</sup>. A AnSA com origem na por&#231;&#227;o proximal do tronco da ACE foi menos freq&#252;ente, (12%&#177;3,2) do que a origem na Cx (30%&#177;4,5), e a origem da AnSA n&#227;o estava relacionada a sexo ou ra&#231;a<sup>6.</sup></p>
    <p>A art&#233;ria do n&#243; SA foi estudada por Sow e cols.<sup>7</sup> por dissec&#231;&#227;o por meio de inje&#231;&#227;o e observou-se que era &#250;nica em 88,89% dos casos e dupla em 11,11%, e a art&#233;ria de origem n&#227;o foi influenciada pela domin&#226;ncia coron&#225;ria. Mas no presente estudo, em 71,66% dos casos, a AnAV era ramo da art&#233;ria dominante. Quando se originava na ACD, o trajeto da AnSA variava em termos do s&#237;tio de origem - a art&#233;ria atrial ou um de seus ramos colaterais. Quando se originava na Cx, seu trajeto era relativamente uniforme. Esses achados representam especial import&#226;ncia durante alguns est&#225;gios de cirurgias card&#237;acas como atriotomias, corre&#231;&#227;o cir&#250;rgica de valvopatias e anomalias cong&#234;nitas que exp&#245;em a AnSA<sup>7</sup>. A origem da AnSA localizada em ambas as art&#233;rias coron&#225;rias em nosso caso (4.33%) foi mais baixa do que no estudo realizado por Futami e cols.<sup>13</sup>, mas a origem da AnAV na ACD observada no estudo de Futami e cols. <sup>13</sup> &#233; bastante similar &#224; encontrada no presente estudo (72,33%). Nem mesmo em um &#250;nico caso foi encontrada AnAV originando-se em ambas as art&#233;rias coron&#225;rias em nosso estudo, enquanto no estudo de Futami et al. isso ocorreu em 10% dos casos<sup>13</sup>.</p>
    <p>Sokolov e Varegin<sup>4</sup> investigaram 60 prepara&#231;&#245;es de cora&#231;&#227;o para verificar a varia&#231;&#227;o na AnSA. Eles afirmam que grandes ramos atriais da ACD ou ACE geralmente irrigam o n&#243; SA e demonstram algumas varia&#231;&#245;es no s&#237;tio de origem, quer na ACD ou na ACE. A AnSA pode originar-se nos ramos atriais posterior direito ou intermedi&#225;rio direito. A variante da ACE pode originar-se dos ramos atrial intermedi&#225;rio esquerdo, posterior esquerdo ou anterior esquerdo<sup>4</sup>. Abuin e Nieponice<sup>18</sup> estudaram a origem da AnAV em 20 cora&#231;&#245;es. Observaram que em 40% deles, a art&#233;ria de Kugel irrigava o n&#243; AV. A art&#233;ria descendente superior direita irrigava o n&#243; AV em 70% dos casos. Esses achados podem ter importante significado tanto na cardiologia cl&#237;nica quanto nas cirurgias cardiovasculares<sup>18</sup>. Arid e cols.<sup>11</sup> estudaram as caracter&#237;sticas anat&#244;micas da principal fonte arterial do n&#243; AV de 40 cora&#231;&#245;es por meio de diversas t&#233;cnicas anat&#244;micas e radiol&#243;gicas, mas s&#243; obtiveram resultados para 23 deles, e conclu&#237;ram que a mais frequente fonte atrial de irriga&#231;&#227;o do n&#243; AV (21/23) &#233; a ACD, mas diversas variantes em termos de origem e topografia foram encontradas<sup>11</sup>.</p>
    <p>Kyriakidis e cols.<sup>19</sup> mencionaram que o conhecimento sobre o trajeto das art&#233;rias que irrigam o n&#243; sinusal &#233; importante para uma melhor compreens&#227;o da fisiologia card&#237;aca, sendo tamb&#233;m importante do ponto de vista cir&#250;rgico. Estudaram o suprimento sang&#252;&#237;neo arterial para a &#225;rea do n&#243; sinusal em 309 pacientes consecutivos submetidos &#224; cineangiocoronariografia. Das art&#233;rias do n&#243; sinusal que se originavam da art&#233;ria coron&#225;ria direita, a maioria (179) originava-se proximalmente entre 1 e 3 cm do &#243;stio a&#243;rtico, passava atrav&#233;s da parede &#226;ntero-medial do &#225;trio direito e penetrava no septo atrial abaixo do feixe interatrial. Em 87 dos 119 pacientes nos quais a AnSA originava-se na Cx esquerda, ela se originava na por&#231;&#227;o proximal da Cx esquerda e passava atrav&#233;s do ramo anterior do feixe mioc&#225;rdico interatrial e depois atrav&#233;s do pr&#243;prio feixe mioc&#225;rdico<sup>19</sup>.</p>
    <p>
      <bold>Conclus&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Em nosso estudo, a AnSA originava-se principalmente da ACD (53%) e ACE (42,66%), e em apenas 4,33% dos casos, a AnSA era irrigada por ambas as art&#233;rias coron&#225;rias. A AnAV originava-se tanto na ACD (72,33%) quanto no ramo Cx da ACE (27,66%). Entretanto, mais estudos angiogr&#225;ficos de art&#233;rias coron&#225;rias deveriam ser feitos em ra&#231;as diferentes para obter dados conclusivos sobre a origem da AnSA e AnAV. Os resultados do presente estudo podem auxiliar os cirurgi&#245;es card&#237;acos, sobretudo na corre&#231;&#227;o cir&#250;rgica de algumas valvopatias e anomalias cong&#234;nitas das art&#233;rias coron&#225;rias.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>N&#227;o h&#225; vincula&#231;&#227;o deste estudo a programas de p&#243;s-gradua&#231;&#227;o.</p>
    <p>
      <fn id="back" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p> Soubhagya R. Nayak  </p>
        <p> Department of Anatomy </p>
        <p> Centre for Basic Sciences </p>
        <p> Kasturba Medical College </p>
        <p> Bejai, Mangalore, 575004, Karnataka - &#205;ndia </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="ranjanbhatana@gmail.com">ranjanbhatana@gmail.com</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 02/01/08; revisado e recebido em 14/03/08; aceito em 14/03/08.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Hutchison MCE.    A study on the atrial arteries in man. J Anat. 1978; 25: 39-54.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>A study on the atrial arteries in man</article-title>
          <source>J Anat</source>
          <date>
            <year>1978</year>
          </date>
          <fpage>39</fpage>
          <lpage>54</lpage>
          <volume>25</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hutchison</surname>
              <given-names>MCE</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. April WE. Clinical    anatomy. 3rd ed. Baltimore: Williams &amp; Wilkins; 1997. p. 275-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Clinical anatomy</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>April</surname>
              <given-names>WE</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Yalcin B, Kirici    Y, Ozan H. The sinus node artery: anatomic investigations based on injection-corrosion    of 60 sheep hearts. Interac Cardiovasc Thorac Surg. 2004; 3: 249-53.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The sinus node artery: anatomic investigations based on injection-corrosion of 60 sheep hearts</article-title>
          <source>Interac Cardiovasc Thorac Surg</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>249</fpage>
          <lpage>53</lpage>
          <volume>3</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Yalcin</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kirici</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ozan</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Sokolov VV,    Varegin MP. Anatomy of the sinoatrial node and the supply of its vascularization    in man. Arkh Anat Gistol Embriol. 1990; 98: 5-12.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Anatomy of the sinoatrial node and the supply of its vascularization in man</article-title>
          <source>Arkh Anat Gistol Embriol</source>
          <date>
            <year>1990</year>
          </date>
          <fpage>5</fpage>
          <lpage>12</lpage>
          <volume>98</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Sokolov</surname>
              <given-names>VV</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Varegin</surname>
              <given-names>MP</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Krupa U. The    sinuatrial nodal artery in the human heart. Folia Morphol (Warsz). 1993; 52:    29-37.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The sinuatrial nodal artery in the human heart</article-title>
          <source>Folia Morphol (Warsz)</source>
          <date>
            <year>1993</year>
          </date>
          <fpage>29</fpage>
          <lpage>37</lpage>
          <volume>52</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Krupa</surname>
              <given-names>U</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. DiDio LJ, Lopes    AC, Caetano AC, Prates JC. Variations of the origin of the artery of the sinoatrial    node in normal human hearts. Surg Radiol Anat. 1995; 17: 19-26.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Variations of the origin of the artery of the sinoatrial node in normal human hearts</article-title>
          <source>Surg Radiol Anat</source>
          <date>
            <year>1995</year>
          </date>
          <fpage>19</fpage>
          <lpage>26</lpage>
          <volume>17</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>DiDio</surname>
              <given-names>LJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lopes</surname>
              <given-names>AC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Caetano</surname>
              <given-names>AC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Prates</surname>
              <given-names>JC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Sow ML, Ndoye    JM, L&#244; EA. The artery of the sinoatrial node: anatomic considerations    based on 45 injection-dissections of the heart. Surg Radiol Anat. 1996; 18:    103-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The artery of the sinoatrial node: anatomic considerations based on 45 injection-dissections of the heart</article-title>
          <source>Surg Radiol Anat</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>103</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>18</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Sow</surname>
              <given-names>ML</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ndoye</surname>
              <given-names>JM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>L&#244;</surname>
              <given-names>EA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Onciu M, Tuta    LA, Baz R, Leonte T. Specifics of the blood supply of the sinoatrial node. Rev    Med Chir Soc Med Nat Iasi. 2006; 110: 667-73.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Specifics of the blood supply of the sinoatrial node</article-title>
          <source>Rev Med Chir Soc Med Nat Iasi</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>667</fpage>
          <lpage>73</lpage>
          <volume>110</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Onciu</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tuta</surname>
              <given-names>LA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Baz</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Leonte</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Krupa U. The    atrioventricular nodal artery in the human heart. Folia Morphol (Warsz). 1993;    52: G1-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The atrioventricular nodal artery in the human heart</article-title>
          <source>Folia Morphol (Warsz)</source>
          <date>
            <year>1993</year>
          </date>
          <fpage>G1</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>52</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Krupa</surname>
              <given-names>U</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Sow ML, Ndoye    JM, L&#244; EA. The artery of the atrioventricular node: an anatomic study    based on 38 injection-dissections. Surg Radiol Anat. 1996; 18: 183-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The artery of the atrioventricular node: an anatomic study based on 38 injection-dissections</article-title>
          <source>Surg Radiol Anat</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>183</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <volume>18</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Sow</surname>
              <given-names>ML</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ndoye</surname>
              <given-names>JM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>L&#244;</surname>
              <given-names>EA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Arid JM, Armstrong    O, Rogez JM, Robert R, Lardoux MC, Leborgne J. Arterial vascularisation of the    atrioventricular node. Surg Radiol Anat. 2000; 22: 93-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Arterial vascularisation of the atrioventricular node</article-title>
          <source>Surg Radiol Anat</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>93</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <volume>22</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Arid</surname>
              <given-names>JM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Armstrong</surname>
              <given-names>O</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rogez</surname>
              <given-names>JM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Robert</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lardoux</surname>
              <given-names>MC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Leborgne</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Vieweg WV,    Alpert JS, Hagan AD. Origin of the sinoatrial node and atrioventricular node    arteries in right, mixed, and left inferior emphasis systems. Cathet Cardiovas    Diagn. 1975; 1: 361-73.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Origin of the sinoatrial node and atrioventricular node arteries in right, mixed, and left inferior emphasis systems</article-title>
          <source>Cathet Cardiovas Diagn</source>
          <date>
            <year>1975</year>
          </date>
          <fpage>361</fpage>
          <lpage>73</lpage>
          <volume>1</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Vieweg</surname>
              <given-names>WV</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Alpert</surname>
              <given-names>JS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hagan</surname>
              <given-names>AD</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Futami C, Tanuma    K, Tanuma Y, Saito T. The arterial blood supply of the conducting system in    normal human hearts. Surg Radiol Anat. 2003; 25: 42-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The arterial blood supply of the conducting system in normal human hearts</article-title>
          <source>Surg Radiol Anat</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>42</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>25</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Futami</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tanuma</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tanuma</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Saito</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Berdajs D,    Patonay L, Turina MI. The clinical anatomy of the sinus node artery. Ann Thorac    Surg. 2003; 76:732-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The clinical anatomy of the sinus node artery</article-title>
          <source>Ann Thorac Surg</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>732</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <volume>76</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Berdajs</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Patonay</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Turina</surname>
              <given-names>MI</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Berdajs D,    Kunzli A, Shurr U, Zund G, Turina MI, Genonni M. Clinical anatomy of the atrioventricular    node artery. J Heart Valve Dis. 2006; 15: 225-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Clinical anatomy of the atrioventricular node artery</article-title>
          <source>J Heart Valve Dis</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>225</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>15</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Berdajs</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kunzli</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Shurr</surname>
              <given-names>U</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zund</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Turina</surname>
              <given-names>MI</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Genonni</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Nerantizis    CE, Toutouzas P, Avgoustakis, D. The importance of the sinus node artery in    the blood supply of the atrial myocardium: an anatomical study of 360 cases.    Acta Cardiol. 1983; 38: 35-47.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The importance of the sinus node artery in the blood supply of the atrial myocardium: an anatomical study of 360 cases</article-title>
          <source>Acta Cardiol</source>
          <date>
            <year>1983</year>
          </date>
          <fpage>35</fpage>
          <lpage>47</lpage>
          <volume>38</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Nerantizis</surname>
              <given-names>CE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Toutouzas</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Avgoustakis</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Bokeriya LA,    Mikhallin SL, Rerishvill AS. Anatomical variants of sinoatrial and atrioventricular    node arteries. Cor Vasa. 1984; 26: 220-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Anatomical variants of sinoatrial and atrioventricular node arteries</article-title>
          <source>Cor Vasa</source>
          <date>
            <year>1984</year>
          </date>
          <fpage>220</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <volume>26</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bokeriya</surname>
              <given-names>LA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mikhallin</surname>
              <given-names>SL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rerishvill</surname>
              <given-names>AS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. Abuin G, Nieponice    A. New findings on the origin of the blood supply to the atrioventricular node:    clinical and surgical significance. Text Heart Inst J. 1998; 25: 113-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>New findings on the origin of the blood supply to the atrioventricular node: clinical and surgical significance</article-title>
          <source>Text Heart Inst J</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>113</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <volume>25</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Abuin</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nieponice</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19. Kyriakidis    M, Vyssoulis G, Barbetseas J, Toutouzas P. A clinical angiographic study of    the arterial blood supply to the sinus node. Chest. 1988; 94: 1054-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>A clinical angiographic study of the arterial blood supply to the sinus node</article-title>
          <source>Chest</source>
          <date>
            <year>1988</year>
          </date>
          <fpage>1054</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <volume>94</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kyriakidis</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Vyssoulis</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Barbetseas</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Toutouzas</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Origin of the sinoatrial and atrioventricular nodal arteries in South Indians: an angiographic study</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: To study the arterial supply of the conducting system and its correlation with the dominance of the coronary arteries in the South Indian population. OBJECTIVE: To determine angiographically the origins of the sinoatrial nodal artery (SAna) and atrioventricular nodal artery (AVna) in Indians. METHODS: The study included 300 consecutive patients (114 females, 186 males; mean age, 55 years) living in the southern coastal region of India, who underwent coronary angiography either for the symptoms of chest pain, angina pectoris or positive Treadmill Test. The angiograms contained both coronary arteries (right and left) in the right and left anterior oblique position. The origin of SAna and AVna from the coronary arteries was observed and correlated with the arterial dominance. RESULTS: The SA (sinoatrial) node was supplied by the right coronary artery (RCA) in 53% of the cases, by the circumflex (Cx) branch of left coronary artery (LCA) in 42.66%, and by both coronary arteries in 4.33% of cases. The AV (atrioventricular) node was also more often supplied by the RCA (72.33% of cases) than by the Cx branch of the LCA (27.66%), and surprisingly in none of the cases was this node supplied by both coronary arteries. CONCLUSION: The results of the present study may help cardiac surgeons, particularly in surgeries related to certain valvular disorders, due to the proximity of the nodal branches to the valve complex.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Coronary vessels</kwd>
        <kwd>sinoatrial node</kwd>
        <kwd>atrioventricular node</kwd>
        <kwd>angiography</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ORIGINAL ARTICLE</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body2">
          <label>
            <bold>Origin of the sinoatrial and atrioventricular nodal arteries in South Indians: an angiographic study</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Lakshmi Ramanathan<sup>I</sup>; Prakash Shetty<sup>II</sup>; Soubhagya R. Nayak<sup>I</sup>; Ashwin Krishnamurthy<sup>I</sup>; Ganesh K. Chettiar<sup>I</sup>; Annamalai Chockalingam<sup>III</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Departamento de Anatomia - Centro de Ci&#234;ncias B&#225;sicas, Kasturba Medical College, Bejai, Mangalore, Karnataka - India</p>
      <p><sup>II</sup>Departamento de Anatomia - Father Muller Medical College, Father Muller Road, Kankanady, Mangalore, &#205;ndia</p>
      <p><sup>III</sup>Departamento de Fisiologia - Centro de Ci&#234;ncias B&#225;sicas, Kasturba Medical College, Bejai, Mangalore, Karnataka - India</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>SUMMARY</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND: </bold> To study the arterial supply of the conducting system and its correlation with the dominance of the coronary arteries in the South Indian population.</p>
      <p><bold>OBJECTIVE: </bold> To determine angiographically the origins of the sinoatrial nodal artery (SAna) and atrioventricular nodal artery (AVna) in Indians.</p>
      <p><bold>METHODS: </bold> The study included 300 consecutive patients (114 females, 186 males; mean age, 55 years) living in the southern coastal region of India, who underwent coronary angiography either for the symptoms of chest pain, angina pectoris or positive Treadmill Test. The angiograms contained both coronary arteries (right and left) in the right and left anterior oblique position. The origin of SAna and AVna from the coronary arteries was observed and correlated with the arterial dominance.</p>
      <p><bold>RESULTS: </bold> The SA (sinoatrial) node was supplied by the right coronary artery (RCA) in 53% of the cases, by the circumflex (Cx) branch of left coronary artery (LCA) in 42.66%, and by both coronary arteries in 4.33% of cases. The AV (atrioventricular) node was also more often supplied by the RCA (72.33% of cases) than by the Cx branch of the LCA (27.66%), and surprisingly in none of the cases was this node supplied by both coronary arteries.</p>
      <p><bold>CONCLUSION: </bold> The results of the present study may help cardiac surgeons, particularly in surgeries related to certain valvular disorders, due to the proximity of the nodal branches to the valve complex.</p>
      <p><bold>Key words:</bold> Coronary vessels; sinoatrial node; atrioventricular node; angiography.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>Anterior atrial branches of the RCA are arranged in anterior, lateral and posterior groups to supply the corresponding surfaces of the right atrium. One important atrial branch is the SA nodal artery which is usually the second branch of the RCA and supplies the SA node in 65% of the cases; in the remaining 35%, the SA node is supplied by a branch of the Cx artery<sup>1</sup>. According to April, SAna also arises from Kugel's artery (when an atrial branch of the circumflex communicates with the similar branch of the right coronary artery, such an anastomotic branch is called Kugel's artery)<sup>2</sup>. The arterial supply of the AV node arose in 80% of the hearts from the RCA in the posterior atrioventricular sulcus at a point just beyond the origin of the posterior interventricular artery. In 20% of the hearts the AV node arose from the terminal part of the Cx at the crux of the heart [1]. The study on the arterial supply of the SA node will benefit clinical knowledge and surgical procedures as well as methods of cardiac examination and treatment. Proper precautions should be taken to preserve the main arterial supply to the SA node during surgery<sup>3</sup>.</p>
      <p>Sokolov and Varegin<sup>4</sup>, Krupa<sup>5</sup>, DiDio et al<sup>6</sup>, Sow et al<sup>7</sup> and Onciu et al<sup>8</sup> studied the origin of SAna. Krupa<sup>9</sup>, Sow et al<sup>10</sup>, Arid et al<sup>11</sup> studied the origin of AVna. Hutchinson<sup>1</sup>, Vieweg et al<sup>12</sup>, Futami et al<sup>13</sup> studied the origin of both SAna and AVna. We studied the origin of both SAna and AVna and also the coronary dominance with the help of coronary arteriography.</p>
      <p>The aim of the present study was to identify the origin of SAna and AVna from different coronary arteries and to determine the correlation of both arteries above with the artery of dominance. In this study, angiographic analysis of the coronary arteries was the preferred method of study as it is most commonly used in today's clinical setting and such a study would be of more clinical significance than studies done on cadaver hearts.</p>
      <p>
        <bold>Methods</bold>
      </p>
      <p>The present study included 300 consecutive patients (114 females, 186 males; mean age, 55 years) living in the southern costal region of India, who underwent coronary angiography either for the symptoms of chest pain, angina pectoris or positive Treadmill Test at Kasturba Medical College, Mangalore, India. The coronary angiograms selected were recorded on CDs. These were then studied using Cardiac SoftView (a software program to read coronary angiogram). The angiograms contained both coronary arteries (right and left) in various views, but to visualize the AVna and the SAna from either of the two coronary arteries, the preferred projections that were used here were the left anterior oblique view of the right coronary artery and the right anterior oblique view of the left coronary artery. The SAna when arising from the RCA can be recognized as its second branch after the conus artery that runs dorsally and extends over the upper portion of the atrial septum to terminate in the region of the ostium of the superior vena cava after arching laterally in front of the later. When the SAna is supplied by the circumflex branch of the LCA it passes to the right over the left auricle and reaches the SA node after encircling the superior vena cava.</p>
      <p>The AVna is usually seen as a branch of the dominant artery. The artery arises from the crux, and is said to be a branch of the first posterior interventricular artery. It is consistent with the inverted U turn that is seen at the crux in the case of the RCA and a smooth curve seen at the crux in the case of the circumflex branch of the left coronary artery.</p>
      <p>The following parameters were chosen for the study:</p>
      <p><bold>(i)</bold> Origin of the posterior interventricular artery to determine the coronary dominance.</p>
      <p><bold>(ii)</bold> The origin of SAna and AVna from the coronary arteries.</p>
      <p><bold>(iii)</bold> The origin of the nodal arteries were then correlated with dominance</p>
      <p>These parameters were then tabulated and analyzed.</p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>In the present study, 161 (53.66%) of our 300 patients had a right dominant coronary arterial system (posterior descending artery originating from the right coronary artery), 67 (22.33%) had a left dominant coronary arterial system (posterior descending artery originating from the left circumflex), and 72 (24%) showed codominance. The SA node was supplied by the RCA [<xref ref-type="fig" rid="en_02f1-body2">Fig. 1</xref>] more frequently (53% of cases) than by the Cx branch of LCA [<xref ref-type="fig" rid="en_02f2-body2">Fig. 2</xref>] (42.66%), and in 4.33% of the cases this node was supplied by both coronary arteries. The AV node was supplied by the RCA (72.33% of the cases) [<xref ref-type="fig" rid="en_02f3-body2">Fig. 3</xref>] more frequently than by the Cx branch of the LCA (27.66%) [<xref ref-type="fig" rid="en_02f4-body2">Fig. 4</xref>], and surprisingly in none of the cases was this node supplied by both coronary arteries [<xref ref-type="table" rid="t1-body2">Table 1</xref>]. It was found that (i) in 35% of the cases both the SA and AV nodal arteries originated from the RCA, (ii) in 11% of the cases both the SA and AV nodal arteries originated from the Cx branch of LCA, and (iii) in 54% of the cases both the SA and AV nodal arteries originated from different coronary arteries [<xref ref-type="table" rid="t2-body2">Table 2</xref>]. The AV nodal artery was a branch of the dominant artery in 71.66% of the cases [<xref ref-type="table" rid="t3-body2">Table 3</xref>] in comparison to the SA nodal artery which was a branch of the dominant artery only in 36% of the cases [<xref ref-type="table" rid="t4-body2">Table 4</xref>].The source of arterial supply of the SA node and AV node, as found by various authors and in the present study, is shown in <xref ref-type="table" rid="en_02t5-body2">Table 5</xref>.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_02f1-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0342-00002-gf01-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_02f2-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0342-00002-gf02-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_02f3-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0342-00002-gf03-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_02f4-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0342-00002-gf04-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="en_02t5-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0342-00002-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <table-wrap id="t1-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0342-00002-gt02-en.jpg"/></table-wrap>
      <table-wrap id="t2-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0342-00002-gt03-en.jpg"/></table-wrap>
      <table-wrap id="t3-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0342-00002-gt04-en.jpg"/></table-wrap>
      <table-wrap id="t4-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0342-00002-gt05-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>Hutchinson found that in 50% of the hearts, both the SA and AV nodes were supplied by branches of the right coronary artery. In 7%, both were supplied by branches from the left coronary artery<sup>1</sup>.</p>
      <p>The SAna of the coronary arteries is anatomically regarded as a significant artery since it is used as a landmark to identify the SA node, in addition to its clinical significance. Berdajs et al<sup>14</sup> reported that the SAna crosses the superior posterior border of the interatrial septum in 54% of the cases. From these data they concluded that the risk for intraoperative damage to the sinus node artery during the superior transseptal approach to the mitral valve is high<sup>14</sup>. Berdajs et al<sup>15</sup> studied the AVna by coronary angiogram; they found that the SAna originated from the RCA in 73% of the examined cases, and from the LCA in 27% of the cases. The left AVna was closely related to the mitral valve attachment, especially at the area of the left proximal part of the posterior leaflet. By comparing their data with the available literature, they reported that there is a high risk of intraoperative damage to the left AVna during manipulation of the mitral valve annulus fibrosus<sup>15</sup>. In the present study, only in 27.66% of the cases did the AVna originate from the LCA. In addition to being an excellent guide to the location of the sinoatrial node, the topic investigated demands further study due to its application in cardiac surgery<sup>3</sup>.</p>
      <p>Nerantzis et al<sup>16</sup> observed that the SAna played a major role in the blood supply of the atrial myocardium and atrial septum in the majority of the cases (59%). In 37% of the cases, the vessel supplying the SA node was not the main continuation of the SA nodal artery. In 22% of the cases, the SAna supplied the entire atrial myocardium, and in 19% the SAna supplied the right atrium and part of the atrial septum<sup>16</sup>.</p>
      <p>A study by Bokeriya et al<sup>17</sup> on the variations of the SAna and AVna showed 14 different variations of the SAna with regard to its connections with the anterior atrial sulcus and orifices of the superior vena cava, and they also identified 6 variants of the AVna with regard to its connections with the interventricular septum. The importance of these variations was stressed because any surgery on these arteries could damage the surrounding structures<sup>17</sup>.</p>
      <p>Krupa<sup>5</sup> published a study on SAna in human hearts, where he observed that the SAna arose as the anterior, intermediate and posterior atrial branches of both the RCA and LCA. In 51.7% of the hearts, the SAna forms an arterial circle at the base of the superior vena cava<sup>5</sup>. The origin of the SAna from the proximal portion or trunk of the LCA, was less frequent (12%&#177;3.2) than from the Cx (30%&#177;4.5) and neither sex nor race influenced the origin of Sana<sup>6</sup>.</p>
      <p>Sow et al<sup>7</sup> studied the SA node artery by injection-dissection and found that it was a solitary artery in 88.89% of cases and double in 11.11%, and the artery of origin was not influenced by coronary dominance. However, in the present study the AVna was a branch of the dominant artery in 71.66% of the cases. When it came from the RCA, the course of SAna varied greatly in relation to the site of origin - from either the atrial artery or from one of its collateral branches. When it came from the Cx its course was relatively uniform. These findings are especially important during certain stages of cardiac surgeries like atriotomies, surgical repair of valvular disorders and congenital malformations, which expose the SAna<sup>7</sup>. The origin of the SAna from both coronary arteries in our study (4.33%) was much less frequent than in the study conducted by Futami et al<sup>13</sup>, but the frequency of RCA origin of the AVna found by Futami et al<sup>13</sup> was quite similar to that of the present study (72.33%). Not even in a single occasion did the AVna originate from both coronary arteries in the present study, in comparison to the 10% of cases found by Futami et al<sup>13</sup>.</p>
      <p>Sokolov and Varegin<sup>4</sup> investigated 60 heart preparations to observe the variation in the SAna. They reported that large atrial branches of RCA or LCA usually supply the SA node and showed some variations in the site of origin from the RCA and LCA. The SAna may arise from the right intermediate or right posterior atrial branches. In the LCA variant it can arise from the anterior left, posterior left or intermediate left atrial branches<sup>4</sup>. Abuin and Nieponice<sup>18</sup> studied the origin of AVna in 20 hearts. They found that in 40% of these hearts Kugel's artery was supplying the AV node. The right descending superior artery supplied the AV node in 70% of the cases. These findings may be of major significance both in cardiology and in cardiovascular surgery<sup>18</sup>. Arid et al<sup>11</sup> aimed at studying the anatomical characteristics of the major arterial source of the AV node of 40 hearts by various anatomical and radiological techniques but they could only obtain results from 23 of them. They concluded that the most common atrial source of the AV node (21/23) was the RCA, but numerous variations in origin and topography were found<sup>11</sup>.</p>
      <p>Kyriakidis et al<sup>19</sup> mentioned that the knowledge of the course of the arteries irrigating the sinus node is important for a better understanding of the cardiac physiology and from a surgical point of view. They studied the arterial blood supply to the sinus node area in 309 consecutive patients undergoing coronary arteriography. Of the sinus node arteries arising from the right coronary artery - the right sinus node arteries, the majority (179) arose proximally 1 to 3 cm from the aortic ostium, passed across the anteromedial wall of the right atrium, and penetrated the atrial septum below the interatrial bundle. In 87 of the 119 patients in whom the SAna arose from the left Cx, it arose from the proximal portion of the left Cx and coursed through the anterior branch of the interatrial muscle bundle and then through the bundle itself<sup>19</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Conclusion</bold>
      </p>
      <p>In our study, the origin of the SAna was mainly from the RCA (53%) and LCA (42.66%); only in 4.33% cases was the SAna supplied by both coronary arteries. The AVna originated either from the RCA (72.33%) or from the Cx branch of LCA (27.66%). However, more angiographic studies of coronary arteries in different races should be performed to provide conclusive data on the origin of the SAna and AVna. The results of the present study may help cardiac surgeons, particularly during surgical correction of certain valvular disorders and congenital malformations of the coronary arteries.</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>There were no external funding sources for this study.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This study is not associated with any post-graduation program.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Origen de las arterias de los n&#243;dulos sinusal y atrioventricular en poblaci&#243;n del Sur de la India: un estudio angiogr&#225;fico</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: Estudiar el suministro arterial del sistema conductor y su correlaci&#243;n con la dominancia de las arterias coronarias en poblaci&#243;n del Sur de la India. OBJETIVO: Determinar angiogr&#225;ficamente los or&#237;genes de la arteria del n&#243;dulo sinusal (AnSA) y la arteria del n&#243;dulo atrioventricular (AnAV) en indios. M&#201;TODOS: El estudio incluy&#243; 300 pacientes consecutivos (114 del sexo femenino y 186 del sexo masculino; edad promedio, 55 a&#241;os), habitantes de la regi&#243;n costera al Sur de la India, sometidos a cineangiocoronariograf&#237;a debido a s&#237;ntomas como dolor en el pecho, angina pectoris o test ergom&#233;trico positivo. Las angiograf&#237;as incluyeron ambas arterias coronarias (derecha e izquierda) en posici&#243;n oblicua anterior derecha e izquierda. El origen de la AnSA y AnAV a partir de las arterias coronarias se observ&#243; y se correlacion&#243; con la dominancia arterial. RESULTADOS: El n&#243;dulo SA (sinusal) recibi&#243; suministro por la arteria coronaria derecha (ACD) en el 53% de los casos, por la rama circunfleja (Cx) de la arteria coronaria izquierda (ACI) en el 42,66% de los casos, y en el 4,33% de los casos este n&#243;dulo fue irrigado por ambas arterias coronarias. El n&#243;dulo AV (atrioventricular) tambi&#233;n recibi&#243; suministro sangu&#237;neo con m&#225;s frecuencia de la ACD (72,33% de los casos) que la rama Cx de la ACI (27,66%). Sorprendentemente, en ning&#250;n caso este n&#243;dulo recibi&#243; suministro de ambas arterias coronarias. CONCLUSI&#211;N: Los resultados del presente estudio pueden auxiliar a los cirujanos card&#237;acos, sobre todo en cirug&#237;as relacionadas a valvulopat&#237;as, debido a la franca proximidad entre las ramas nodales y el complejo valvular.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Arterias coronarias</kwd>
        <kwd>n&#243;dulo sinusal</kwd>
        <kwd>n&#243;dulo atrioventricular</kwd>
        <kwd>angiograf&#237;a</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <p><undefined id="top-body3"/>Origen de las arterias de los n&#243;dulos sinusal y atrioventricular en poblaci&#243;n del Sur de la India: un estudio angiogr&#225;fico</p>
      <p>
        <bold>Lakshmi Ramanathan<sup>I</sup>; Prakash Shetty<sup>II</sup>; Soubhagya R. Nayak<sup>I</sup>; Ashwin Krishnamurthy<sup>I</sup>; Ganesh K. Chettiar<sup>I</sup>; Annamalai Chockalingam<sup>III</sup></bold>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Departamento de Anatomia - Centro de Ci&#234;ncias B&#225;sicas, Kasturba Medical College, Bejai, Mangalore, Karnataka, &#205;ndia</p>
      <p><sup>II</sup>Departamento de Anatomia - Father Muller Medical College, Father Muller Road, Kankanady, Mangalore, &#205;ndia</p>
      <p><sup>III</sup>Departamento de Fisiologia - Centro de Ci&#234;ncias B&#225;sicas, Kasturba Medical College, Bejai, Mangalore, Karnataka - &#205;ndia</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO: </bold>Estudiar el suministro arterial del sistema conductor y su correlaci&#243;n con la dominancia de las arterias coronarias en poblaci&#243;n del Sur de la India.</p>
      <p> OBJETIVO: Determinar angiogr&#225;ficamente los or&#237;genes de la arteria del n&#243;dulo sinusal (AnSA) y la arteria del n&#243;dulo atrioventricular (AnAV) en indios.</p>
      <p> M&#201;TODOS: El estudio incluy&#243; 300 pacientes consecutivos (114 del sexo femenino y 186 del sexo masculino; edad promedio, 55 a&#241;os), habitantes de la regi&#243;n costera al Sur de la India, sometidos a cineangiocoronariograf&#237;a debido a s&#237;ntomas como dolor en el pecho, angina pectoris o test ergom&#233;trico positivo. Las angiograf&#237;as incluyeron ambas arterias coronarias (derecha e izquierda) en posici&#243;n oblicua anterior derecha e izquierda. El origen de la AnSA y AnAV a partir de las arterias coronarias se observ&#243; y se correlacion&#243; con la dominancia arterial.</p>
      <p> RESULTADOS: El n&#243;dulo SA (sinusal) recibi&#243; suministro por la arteria coronaria derecha (ACD) en el 53% de los casos, por la rama circunfleja (Cx) de la arteria coronaria izquierda (ACI) en el 42,66% de los casos, y en el 4,33% de los casos este n&#243;dulo fue irrigado por ambas arterias coronarias. El n&#243;dulo AV (atrioventricular) tambi&#233;n recibi&#243; suministro sangu&#237;neo con m&#225;s frecuencia de la ACD (72,33% de los casos) que la rama Cx de la ACI (27,66%). Sorprendentemente, en ning&#250;n caso este n&#243;dulo recibi&#243; suministro de ambas arterias coronarias.</p>
      <p> CONCLUSI&#211;N: Los resultados del presente estudio pueden auxiliar a los cirujanos card&#237;acos, sobre todo en cirug&#237;as relacionadas a valvulopat&#237;as, debido a la franca proximidad entre las ramas nodales y el complejo valvular. </p>
      <p><bold>Palabras clave:</bold> Arterias coronarias, n&#243;dulo sinusal, n&#243;dulo atrioventricular, angiograf&#237;a.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Las ramas atriales anteriores de la ACD est&#225;n dispuestas en los grupos anterior, lateral y posterior para suministrar sangre a las superficies correspondientes del atrio derecho. Una importante rama atrial es la rama del n&#243;dulo sinusal que es normalmente la segunda rama de la ACD y aporta sangre al n&#243;dulo SA en el 65% de los casos. En el otro 35%, el n&#243;dulo SA es irrigado por una rama da Cx de la ACI<sup>1</sup>. De acuerdo con April, la AnSA tambi&#233;n se origina de la arteria de Kugel (la arteria de kugel es una rama anastom&#243;tica formado cuando una rama atrial de circunfleja se comunica con la rama similar de la arteria coronaria derecha)<sup>2</sup>. El suministro arterial del n&#243;dulo AV se origin&#243; en el 80% de los casos en la ACD, en el surco atrioventricular posterior en un punto un poco m&#225;s all&#225; del origen de la arteria interventricular posterior. En el 20% de los corazones el n&#243;dulo AV se origin&#243; en la parte terminal de la Cx en la cruz del coraz&#243;n [1]. El estudio del suministro arterial de n&#243;dulo SA aumentar&#237;a el conocimiento cl&#237;nico y mejorar&#237;a los procedimientos quir&#250;rgicos y m&#233;todos de los ex&#225;menes y tratamientos cardiol&#243;gicos. Deben adoptarse las precauciones adecuadas para preservar el principal suministro de sangre arterial para el n&#243;dulo SA durante la cirurg&#237;a<sup>3</sup>.</p>
      <p>Sokolov y Varegin<sup>4</sup>, Krupa<sup>5</sup>, DiDio et al.<sup>6</sup>, Sow et al.<sup>7</sup> y Onciu et al.<sup>8</sup> estudiaron el origen de la AnSA. Krupa<sup>9</sup>, Sow et al.<sup>10</sup> y Arid et al.<sup>11</sup> estudiaron el origen de la AnAV. Hutchinson<sup>1</sup>, Vieweg et al.<sup>12</sup> y Futami et al.<sup>13</sup> estudiaron tanto el origen de la AnSA como de la AnAV. Este trabajo estudi&#243; el origen de ambas, la AnSa y la AnAV, y tambi&#233;n la dominancia coronaria con auxilio de cineangiocoronariograf&#237;a.</p>
      <p>El objetivo de este estudio fue identificar el origen de la AnSA y AnAv a partir de diferentes arterias coronarias y determinar la correlaci&#243;n entre ambas arterias con la arteria dominante. En este estudio se opt&#243; por el examen angiogr&#225;fico de las arterias coronarias como m&#233;todo de estudio por ser el m&#225;s utilizado en el contexto cl&#237;nico actual, y por el hecho de que este estudio tiene mayor significado cl&#237;nico que los estudios realizados en corazones de cad&#225;veres.</p>
      <p>
        <bold>M&#233;todos</bold>
      </p>
      <p>El estudio incluy&#243; 300 pacientes consecutivos (114 del sexo femenino y 186 del sexo masculino; edad promedio, 55 a&#241;os), habitantes de la regi&#243;n costera al Sur de la India, sometidos a cineangiocoronariograf&#237;a debido a s&#237;ntomas como dolor en el pecho, angina pectoris o test ergom&#233;trico positivo realizado en el Kasturba Medical College, Mangalore, India. Las cineangiocoronariograf&#237;as seleccionadas fueron grabadas en CDs, y posteriormente fueron estudiadas utilizando el Cardiac SoftView (programa de software para lectura de coronariograf&#237;a). Las angiograf&#237;as incluyeron ambas las arterias coronarias (derecha e izquierda) en diversas proyecciones, pero, para la visualizaci&#243;n de la AnAV y de la AnSA de cualquier de las dos arterias coronarias, las proyecciones utilizadas en este estudio fueron la proyecci&#243;n oblicua anterior izquierda para la arteria coronaria derecha, y la proyecci&#243;n oblicua anterior derecha para la arteria coronaria izquierda. La AnSa, cuando se origina de la ACD, puede reconocerse por ser la segunda rama de &#233;sta despu&#233;s del cono arterial que tiene trayecto dorsal y se extiende sobre la porci&#243;n superior del septo atrial, terminado en la regi&#243;n del ostium de la vena cava superior despu&#233;s de arquearse lateralmente frente a &#233;sta. Cuando el suministro de la AnSA viene de la rama circunfleja de la ACI, la AnSa pasa a la derecha sobre la aur&#237;cula izquierda y llega al n&#243;dulo AS despu&#233;s de circundar la vena cava superior.</p>
      <p>La AnAV generalmente se visualiza como una rama de la arteria dominante. La arteria se visualiza origin&#225;ndose en la cruz, y se considera una rama de la primera arteria interventricular posterior, lo que es coherente con la U invertida observada en la cruz en el caso de la ACD y una curva suave observada en la cruz en el caso de la rama circunfleja de la arteria coronaria izquierda.</p>
      <p>Para el estudio se seleccionaron los siguientes par&#225;metros:</p>
      <p><bold>I</bold>) Origen de la arteria interventricular posterior para determinar la dominancia coronaria.</p>
      <p><bold>II</bold>) El origen de la AnSA y AnAV a partir de las arterias coronarias.</p>
      <p><bold>III</bold>) El origen de las arterias de los n&#243;dulos se correlacion&#243; entonces con la dominancia.</p>
      <p>Estos par&#225;metros fueron entonces tabulados y analizados.</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>En el presente estudio, 161 (53,66%) de los 300 pacientes ten&#237;an un sistema arterial con dominancia de la arteria coronaria derecha (la arteria descendente posterior se originaba de la arteria coronaria derecha); 67 (22,33%) ten&#237;an un sistema arterial con dominancia de la coronaria izquierda (la arteria descendente posterior se originaba de la circunfleja izquierda); y en 72 (24%) se observ&#243; codominancia. El n&#243;dulo SA recib&#237;a suministro de la ACD [<xref ref-type="fig" rid="es_02f1-body3">Fig. 1</xref>] m&#225;s frecuentemente (53% de los casos) que de la rama Cx de la ACI [<xref ref-type="fig" rid="es_02f2-body3">Fig. 2</xref>] (42,66%), y en el 4,33% de los casos, este n&#243;dulo recib&#237;a irrigaci&#243;n de ambas arterias coronarias. El n&#243;dulo AV recib&#237;a irrigaci&#243;n de la ACD (72,33% de los casos) [<xref ref-type="fig" rid="es_02f3-body3">Fig. 3</xref>], m&#225;s que de la rama Cx de la ACI (27.66%) [<xref ref-type="fig" rid="es_02f4-body3">Fig. 4</xref>], y sorprendentemente, en ninguno de los casos este n&#243;dulo era irrigado por ambas arterias coronarias [<xref ref-type="table" rid="t1-body3">Tabla 1</xref>]. Se observ&#243; que:</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_02f1-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0342-00002-gf01-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_02f2-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0342-00002-gf02-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_02f3-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0342-00002-gf03-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_02f4-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0342-00002-gf04-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <table-wrap id="t1-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0342-00002-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>I) en el 35% de los casos, tanto la arteria del n&#243;dulo SA como la del n&#243;dulo AV se originaban de la ACD;</p>
      <p>II) en el 11% de los casos, tanto la arteria del n&#243;dulo Sa como del AV se originaban de la rama Cx de la ACI;</p>
      <p>III) en el 54% de los casos tanto la arteria del n&#243;dulo SA como la del n&#243;dulo AV se originaban de diferentes arterias coronarias [<xref ref-type="table" rid="t2-body3">Tabla 2</xref>]. La fuente de suministro arterial de los n&#243;dulos SA y AV, seg&#250;n fue observado por varios autores y tambi&#233;n en el presente estudio, se encuentra tabulada en la <xref ref-type="table" rid="es_02t5-body3">Tabla 5</xref>.</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_02t5-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0342-00002-gt02-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <table-wrap id="t2-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0342-00002-gt03-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0342-00002-e01-es.jpg"/></p>
      <p>
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-05-0342-00002-e02-es.jpg"/></p>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Hutchinson observ&#243; que en el 50% de los corazones, tanto el n&#243;dulo SA como el n&#243;dulo AV eran irrigados por ramas de la arteria coronaria derecha. En el 7% ambos eran irrigados por la arteria coronaria izquierda<sup>1</sup>.</p>
      <p>El conjunto de las arterias coronarias es anat&#243;micamente considerada como una arteria importante, pues se utiliza como marco para identificar el n&#243;dulo SA, teniendo tambi&#233;n importancia cl&#237;nica. Berdajs et al.<sup>14</sup> afirmaron que la AnSA cruza el borde posterior superior del septo interatrial en el 54% de los casos. A partir de esos datos, concluyeron que es alto el riesgo de da&#241;o intraoperatorio a la arteria del n&#243;dulo sinusal durante la incisi&#243;n transeptal superior para abordaje de la v&#225;lvula mitral<sup>14</sup>. Berdajs et al.<sup>15</sup> estudiaron la AnAV por medio de coronariograf&#237;a, y observaron que la AnSA se originaba de la ACD en el 73% de los casos examinados, y de la ACI en el 27% de los casos. La AnAV izquierda estaba estrechamente relacionada a la inserci&#243;n de la v&#225;lvula mitral, sobre todo en el &#225;rea de la parte proximal izquierda de la valva posterior. Al comparar sus datos con los datos disponibles en la literatura, &#233;stos afirmaron haber un alto riesgo de da&#241;o intraoperatorio para la AnAV izquierda durante la manipulaci&#243;n del anillo fibroso de la v&#225;lvula mitral<sup>15</sup>. En el presente estudio, en s&#243;lo el 27,66% de los casos la AnAV se originaba de la ACI. Adem&#225;s de ser un excelente indicador de la posici&#243;n del n&#243;dulo sinusal, el t&#243;pico investigado requiere estudios ulteriores en vista de su aplicaci&#243;n en cirug&#237;a card&#237;aca<sup>3</sup>.</p>
      <p>Nerantzis et al.<sup>16</sup> observaron que la AnSA ten&#237;a un papel importante en el suministro sangu&#237;neo para el miocardio atrial y para el septo atrial en la mayor&#237;a de los casos (59%). En el 37% de los casos, el vaso que irrigaba el n&#243;dulo SA no era la principal continuaci&#243;n de la arteria del n&#243;dulo SA. En el 22% de los casos, la AnSA irrigaba todo el miocardio atrial y en el 19% de los casos la AnSa irrigaba el atrio derecho y parte del septo atrial<sup>16</sup>.</p>
      <p>Un estudio realizado por Bokeriya et al.<sup>17</sup> sobre las variantes de la AnSA y de la AnAV demostr&#243; haber 14 diferentes variantes de la AnSA en lo que refiere a sus conexiones con el surco atrial anterior y con los orificios de la vena cava superior, identificando tambi&#233;n seis variantes de la AnAV en lo concerniente a sus conexiones con el septo interventricular. Se enfatiz&#243; la importancia de estas variantes puesto que cualquier cirug&#237;a en estas arterias podr&#237;a traumatizar las estructuras pr&#243;ximas<sup>17</sup>.</p>
      <p>Krupa<sup>5</sup> public&#243; un estudio sobre la AnSA en corazones humanos, observando que la AnSA se originaba bajo la forma de rama atrial anterior, intermediaria y posterior tanto de la ACD como de la ACI. En el 51,7% de los corazones examinados, la AnSA forma un c&#237;rculo arterial en la base de la vena cava superior<sup>5</sup>. La AnSA con origen en la porci&#243;n proximal del tronco de la ACI fue menos frecuente, (12%&#177;3,2) que el origen en la Cx (30%&#177;4,5), y el origen de la AnSA no estaba relacionado con sexo o raza<sup>6</sup>.</p>
      <p>La arteria del n&#243;dulo SA fue estudiada por Sow et al.<sup>7</sup> por disecci&#243;n por medio de inyecci&#243;n y se observ&#243; que era &#250;nica en el 88,89% de los casos y doble en el 11,11%, y la arteria de origen no se vio influenciada por la dominancia coronaria. Pero en el presente estudio, en el 71,66% de los casos, la AnAV era rama de la arteria dominante. Cuando se originaba en la ACD, el trayecto de la AnSA variaba en t&#233;rminos de sitio de origen - la arteria atrial o en una de sus ramas colaterales. Cuando se originaba en la Cx, su trayecto era relativamente uniforme. Estos hallazgos tienen especial importancia durante algunas fases de cirug&#237;as card&#237;acas como atriotom&#237;as, correcci&#243;n quir&#250;rgica de valvulopat&#237;as y anomal&#237;as cong&#233;nitas que exponen la AnSA<sup>7</sup>. El origen de la AnSA localizado en ambas arterias coronarias en nuestro caso (4.33%) fue m&#225;s bajo que en el estudio realizado por Futami et al.<sup>13</sup>, pero el origen de la AnAV en la ACD observada en el estudio de Futami et al. <sup>13</sup> es bastante similar a la encontrada en el presente estudio (72,33%). En nuestro estudio, no se encontr&#243; ni un &#250;nico caso de AnAV origin&#225;ndose en ambas arterias coronarias, mientras que el estudio de Futami et al. ello ocurri&#243; en el 10% de los casos<sup>13</sup>.</p>
      <p>Sokolov y Varegin<sup>4</sup> investigaron 60 preparaciones de coraz&#243;n para verificar la variaci&#243;n en la AnSA. &#201;stos afirman que grandes ramas atriales de la ACD o la ACI generalmente irrigan el n&#243;dulo SA y demuestran algunas variaciones en el sitio de origen, sea en la ACD o en la ACI. La AnSA se puede originar en las ramas atriales posterior derecha o intermedia derecha. La variante de la ACI puede originarse de las ramas atrial intermedia izquierda, posterior izquierda o anterior izquierda<sup>4</sup>. Abuin y Nieponice<sup>18</sup> estudiaron el origen de la AnAV en 20 corazones. Observaron que en el 40% de ellos, la arteria de Kugel irrigaba el n&#243;dulo AV. La arteria descendente superior derecha irrigaba el n&#243;dulo AV en el 70% de los casos. Estos hallazgos pueden tener importante significado tanto en cardiolog&#237;a cl&#237;nica como en las cirug&#237;as cardiovasculares<sup>18</sup>. Arid et al.<sup>11</sup> estudiaron las caracter&#237;sticas anat&#243;micas de la principal fuente arterial del n&#243;dulo AV de 40 corazones por medio de diversas t&#233;cnicas anat&#243;micas y radiol&#243;gicas, pero s&#243;lo obtuvieron resultados para 23 de ellos, y concluyeron que m&#225;s frecuente fuente atrial de irrigaci&#243;n del n&#243;dulo AV (21/23) es la ACD, pero se encontraron diversas variantes en t&#233;rminos de origen y topograf&#237;a<sup>11</sup>.</p>
      <p>Kyriakidis et al.<sup>19</sup> mencionaron que el conocimiento sobre el trayecto de las arterias que irrigan el n&#243;dulo sinusal es importante para una mejor comprensi&#243;n de la fisiolog&#237;a cardiaca, siendo tambi&#233;n importante desde el punto de vista quir&#250;rgico. Estudiaron el suministro sangu&#237;neo arterial para el &#225;rea del n&#243;dulo sinusal en 309 pacientes consecutivos sometidos a cineangiocoronariograf&#237;a. De las arterias del n&#243;dulo sinusal que se originaban de la arteria coronaria derecha, la mayor&#237;a (179) se originaba proximalmente entre 1 y 3 cm del ostium a&#243;rtico, pasaba a trav&#233;s de la pared anteromedial del atrio derecho y penetraba en el septo atrial debajo del haz interatrial. En 87 de los 119 pacientes en los cuales la AnSA se originaba en la Cx izquierda, &#233;sta se originaba en la porci&#243;n proximal de la Cx izquierda y pasaba a trav&#233;s de la rama anterior del haz mioc&#225;rdico interatrial y despu&#233;s a trav&#233;s del propio haz mioc&#225;rdico<sup>19</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Conclusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>En nuestro estudio, la AnSA se originaba principalmente de la ACD (53%) y ACI (42,66%), y s&#243;lo en el 4,33% de los casos, la AnSA era irrigada por ambas arterias coronarias. La AnAV se originaba tanto en la ACD (72,33%) como en la rama Cx de la ACI (27,66%). No obstante, deber&#237;an realizarse m&#225;s estudios angiogr&#225;ficos de las arterias coronarias en razas diferentes para obtener datos conclusivos sobre el origen de la AnSA y la AnAV. Los resultados del presente estudio pueden auxiliar a los cirujanos card&#237;acos, sobre todo en la correcci&#243;n quir&#250;rgica de algunas valvulopat&#237;as y anomal&#237;as cong&#233;nitas de las arterias coronarias.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuvo fuentes de financiaci&#243;n externas.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>No hay vinculaci&#243;n de este estudio a programas de postgrado.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
