<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">C3QmzmFTHMMTr4rKRMFdBMj</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00016</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2009000400016</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(09)09200416</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2009000400016</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Relato de Caso</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>F&#237;stula aortobroncopulmonar em p&#243;s-operat&#243;rio tardio de coarcta&#231;&#227;o da aorta</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Coelho J&#250;nior</surname>
            <given-names>Ant&#244;nio Fernando</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Ara&#250;jo Filho</surname>
            <given-names>Ant&#244;nio Amorim de</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Leit&#227;o</surname>
            <given-names>Jo&#227;o Paulo de Vasconcelos</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Cabral J&#250;nior</surname>
            <given-names>Francisco</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff02">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Natal</named-content>
          <named-content content-type="state">RN</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Hospital Central Coronel Pedro Germano</institution>
        <country country="BR">Brasil</country>
      </aff>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Natal</named-content>
          <named-content content-type="state"/>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Hospital do Cora&#231;&#227;o de Natal</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>04</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
      <volume>92</volume>
      <issue>4</issue>
      <fpage>e50</fpage>
      <lpage>e52</lpage>
      <history>
        <date date-type="accepted">
          <day>29</day>
          <month>01</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>24</day>
          <month>01</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>18</day>
          <month>10</month>
          <year>2007</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>JUSTIFICATIVA E OBJETIVOS: Em pacientes com hemoptise e hist&#243;ria de cirurgia a&#243;rtica, a possibilidade de f&#237;stula aortobroncopulmonar deve sempre ser considerada. O objetivo deste estudo foi relatar um caso raro de hemoptise por f&#237;stula aortobroncopulmonar em p&#243;s-operat&#243;rio tardio de cirurgia a&#243;rtica. RELATO DE CASO: Mulher, 34 anos, corre&#231;&#227;o cir&#250;rgica de coarcta&#231;&#227;o de aorta na inf&#226;ncia, apresentando hemoptise maci&#231;a. Ecocardiograma evidenciou pseudoaneurisma. Foi realizada a cirurgia e implantado tubo de dacron no segmento a&#243;rtico envolvido com sucesso. CONCLUS&#213;ES: F&#237;stula aortobroncopulmonar deve ser lembrada em pacientes com cirurgia a&#243;rtica pr&#233;via, principalmente pela elevada morbimortalidade se n&#227;o diagnosticada e tratada precocemente.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>F&#237;stula</kwd>
        <kwd>hemoptise</kwd>
        <kwd>aorta tor&#225;cica</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>23</day>
        <month>06</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>
      <bold>RELATO DE CASO</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>F&#237;stula aortobroncopulmonar em p&#243;s-operat&#243;rio tardio de coarcta&#231;&#227;o da aorta</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Ant&#244;nio Fernando Coelho J&#250;nior<sup>I,II</sup>; Ant&#244;nio Amorim de Ara&#250;jo Filho<sup>II</sup>; Jo&#227;o Paulo de Vasconcelos Leit&#227;o<sup>II</sup>; Francisco Cabral J&#250;nior<sup>II</sup></bold>
    </p>
    <p><sup>I</sup>Hospital do Cora&#231;&#227;o de Natal - Natal - RN - Brasil </p>
    <p><sup>II</sup>Hospital Central Coronel Pedro Germano - Natal - RN - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="add1">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>JUSTIFICATIVA E OBJETIVOS:</bold> Em pacientes com hemoptise e hist&#243;ria de cirurgia a&#243;rtica, a possibilidade de f&#237;stula aortobroncopulmonar deve sempre ser considerada. O objetivo deste estudo foi relatar um caso raro de hemoptise por f&#237;stula aortobroncopulmonar em p&#243;s-operat&#243;rio tardio de cirurgia a&#243;rtica. </p>
    <p><bold>RELATO DE CASO: </bold>Mulher, 34 anos, corre&#231;&#227;o cir&#250;rgica de coarcta&#231;&#227;o de aorta na inf&#226;ncia, apresentando hemoptise maci&#231;a. Ecocardiograma evidenciou pseudoaneurisma. Foi realizada a cirurgia e implantado tubo de dacron no segmento a&#243;rtico envolvido com sucesso. </p>
    <p><bold>CONCLUS&#213;ES:</bold> F&#237;stula aortobroncopulmonar deve ser lembrada em pacientes com cirurgia a&#243;rtica pr&#233;via, principalmente pela elevada morbimortalidade se n&#227;o diagnosticada e tratada precocemente. </p>
    <p><bold>Palavras-chave: </bold>F&#237;stula, hemoptise, aorta tor&#225;cica/cirurgia. </p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>F&#237;stulas aortobroncopulmonares s&#227;o complica&#231;&#245;es raras e potencialmente fatais de cirurgias de reconstru&#231;&#227;o da aorta tor&#225;cica<sup>1</sup>. Dentre as causas mais comuns est&#227;o o aneurisma e a infec&#231;&#227;o do enxerto de aorta tor&#225;cica<sup>2,3</sup>. Atualmente os cirurgi&#245;es oferecem boas chances de cura, seja atrav&#233;s de t&#233;cnica menos invasiva (tratamento endovascular) ou cirurgia a c&#233;u aberto. Dessa forma, &#233; importante considerar o diagn&#243;stico de f&#237;stula aortobroncopulmonar nos pacientes que apresentam hemoptise e foram submetidos &#224; cirurgia da aorta tor&#225;cica no passado. O atraso no diagn&#243;stico &#233; potencialmente desastroso, apesar de ser um problema comum. &#201; descrito o caso de uma f&#237;stula aortobroncopulmonar que ocorreu 26 anos ap&#243;s cirurgia para coarcta&#231;&#227;o de aorta.</p>
    <p>
      <bold>Relato de Caso</bold>
    </p>
    <p>JFMS, 34 anos, mulher, com hipertens&#227;o arterial sist&#234;mica e antecedente de coarcta&#231;&#227;o da aorta corrigida - istimoplastia - aos oito anos, apresentou hemoptise e insufici&#234;ncia respirat&#243;ria, necessitando intuba&#231;&#227;o e suporte ventilat&#243;rio. Admitida na UTI (unidade de terapia intensiva), taquidispn&#233;ica, corada, pulsos amplos, bem perfundida, ritmo card&#237;aco regular em dois tempos, bulhas normofon&#233;ticas sem sopros, estalidos ou atrito, presen&#231;a de roncos e sibilos pulmonares difusos bilateralmente, freq&#252;&#234;ncia card&#237;aca 132 batimentos por minuto e press&#227;o arterial sist&#234;mica 135 X 90 mmHg. Hemoglobina: 9,3g/dL, hemat&#243;crito: 29,7%, plaquetas: 232.000, &#237;ndice de normatiza&#231;&#227;o internacional: 1,2, tempo de tromboplastina parcial ativada 30 segundos, fibrinog&#234;nio: 400mg/dL. Radiografia do t&#243;rax mostrava mediastino alargado e campos pulmonares normais. Eletrocardiograma mostrava taquicardia sinusal. Ap&#243;s dois dias, uma tomografia computadorizada do t&#243;rax evidenciou dilata&#231;&#227;o aneurism&#225;tica da aorta descendente ap&#243;s a emerg&#234;ncia da subcl&#225;via esquerda at&#233; a altura do &#225;trio esquerdo, medindo 5,8 x 4,5 cm em seus maiores di&#226;metros, promovendo efeito de massa e comprimindo o br&#244;nquio do segmento &#225;pico-posterior (<xref ref-type="fig" rid="a16fig01">Figura 1</xref>). Ecocardiograma transesof&#225;gico mostrou pseudoaneurisma (<xref ref-type="fig" rid="a16fig02">Figura 2</xref>). Programado tratamento percut&#226;neo com endopr&#243;tese. No oitavo dia de interna&#231;&#227;o, apresentou dois epis&#243;dios de hemoptise maci&#231;a associado &#224; instabilidade hemodin&#226;mica, necessitando de cirurgia de emerg&#234;ncia. No intraoperat&#243;rio, foi identificado grande hematoma envolvendo a aorta tor&#225;cica, estendendo-se e em contato com br&#244;nquio segmentar (segmento apical posterior do lobo superior do pulm&#227;o esquerdo). Implantado tubo de dacron no segmento a&#243;rtico envolvido, com circula&#231;&#227;o extracorp&#243;rea e reparado o br&#244;nquio acometido, tendo boa evolu&#231;&#227;o com alta hospitalar no 15&#186; dia de p&#243;s-operat&#243;rio.</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="a16fig01">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0e50-00016-gf01.jpg"/></fig>
    </p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="a16fig02">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0e50-00016-gf02.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A f&#237;stula aortobroncopulmonar &#233; uma entidade rara que pode levar &#224; morte se n&#227;o tratada adequadamente<sup>4</sup>. Segundo Posacioglu e cols.<sup>5</sup>, a f&#237;stula aortobroncopulmonar foi descrita primeiramente por Keefer e Malory em 1934<sup>5</sup>. A maioria das f&#237;stulas aortobroncopulmonares origina-se de aneurisma da aorta tor&#225;cica, que ocasiona eros&#227;o do par&#234;nquima pulmonar ou da &#225;rvore br&#244;nquica<sup>5</sup>. Pode ter etiologias diversas como tuberculose, s&#237;filis, infec&#231;&#245;es f&#250;ngicas, trauma e, especialmente em idosos, aterosclerose. Particularmente em jovens, como no caso descrito, uma f&#237;stula aortobroncopulmonar pode ser secund&#225;ria &#224; hist&#243;ria de corre&#231;&#227;o cir&#250;rgica de defeitos card&#237;acos cong&#234;nitos<sup>4</sup>. Nos casos, secund&#225;rios &#224; interven&#231;&#227;o cir&#250;rgica de aorta, nos quais h&#225; o envolvimento de implante de pr&#243;teses, como na corre&#231;&#227;o da coarcta&#231;&#227;o, podem-se formar aneurismas ou pseudo-aneurismas nas linhas de sutura da pr&#243;tese, seja a proximal ou a distal. </p>
    <p>A corre&#231;&#227;o cir&#250;rgica de coarcta&#231;&#227;o de aorta com uso de pr&#243;tese ou reparo sint&#233;tico traz um alto risco de complica&#231;&#245;es p&#243;s-operat&#243;rias e reopera&#231;&#245;es<sup>6-8</sup>. Knyshov e cols.<sup>7</sup>estudaram os resultados a longo prazo (entre 1 e 24 anos) dos p&#243;s-operat&#243;rios de corre&#231;&#227;o cir&#250;rgica de coarcta&#231;&#227;o de aorta de 891 pacientes, mostrando que 48 pacientes (5,4%), numa m&#233;dia de idade de 30 anos, desenvolveram aneurismas no s&#237;tio de reparo. Dentre estes, 43 pacientes (89,6%) foram submetidos a aortoplastia com implante de pr&#243;tese ou reparo sint&#233;tico<sup>7</sup>. Este caso torna-se mais raro por ocorrer 26 anos ap&#243;s o procedimento e por n&#227;o ter sido utilizado reparo sint&#233;tico.</p>
    <p>Uma vez formado o aneurisma, a parede vascular fragilizada &#233; continuamente submetida &#224; distens&#227;o em fun&#231;&#227;o da press&#227;o arterial, causando dano &#224; aorta e ao par&#234;nquima pulmonar subjacente, criando uma comunica&#231;&#227;o<sup>4</sup>. </p>
    <p>No caso descrito, a manifesta&#231;&#227;o cl&#237;nica inicial foi hemoptise, que ap&#243;s oito dias repetiu-se de car&#225;ter maci&#231;o, levando a quadro de choque hemorr&#225;gico necessitando interven&#231;&#227;o imediata. O procedimento inicialmente proposto n&#227;o foi realizado pela n&#227;o disponibilidade imediata de endopr&#243;tese auto-expans&#237;vel em dimens&#245;es adequadas para o caso naquele momento. Classicamente, a f&#237;stula aortobroncopulmonar est&#225; associada &#224; hist&#243;ria de hemoptise, sendo esta a principal manifesta&#231;&#227;o cl&#237;nica<sup>5,9</sup>. Deve-se sempre considerar a exist&#234;ncia de f&#237;stula aortobroncopulmonar em pacientes que apresentem hemoptise e hist&#243;ria de cirurgia em aorta tor&#225;cica<sup>1</sup>. Ela pode aparecer entre tr&#234;s semanas e 25 anos ap&#243;s a cirurgia<sup>4</sup>. A forma&#231;&#227;o de co&#225;gulos pode fazer com que haja um intervalo de dias ou semanas entre os epis&#243;dios de hemoptise. Ela tende a ser autolimitada e recorrente, agravando-se com o passar do tempo, at&#233; ocorrer um epis&#243;dio de sangramento maci&#231;o. Dor precordial pode ser outro sintoma encontrado em aproximadamente 45% dos casos<sup>4</sup>, embora n&#227;o tenha ocorrido no caso descrito.</p>
    <p>O diagn&#243;stico de f&#237;stula aortobroncopulmonar &#233; dif&#237;cil, j&#225; que a radiografia de t&#243;rax tende a ser normal ou apresentar infiltrado alveolar causado pelo material sanguinolento, demonstrando o aneurisma em apenas 16% dos casos<sup>6</sup>. A TC (tomografia computadorizada) e a angiografia geralmente identificam o aneurisma e em menor propor&#231;&#227;o a f&#237;stula<sup>4</sup>. A visualiza&#231;&#227;o da f&#237;stula &#233; poss&#237;vel em cerca de 17% dos casos pela TC<sup>5</sup>. A TC, al&#233;m do aneurisma, pode demonstrar hematoma peria&#243;rtico, trombo mural e extravasamento do contraste para o par&#234;nquima pulmonar<sup>5</sup>. A resson&#226;ncia magn&#233;tica &#233; outro exame preconizado pela literatura para o diagn&#243;stico<sup>4</sup>. Heikkinen e cols.<sup>10</sup> demonstraram o trajeto da f&#237;stula pela resson&#226;ncia magn&#233;tica, apesar de sua visualiza&#231;&#227;o ser raramente poss&#237;vel<sup>10</sup>. A broncoscopia deve ser indicada com cuidado na suspeita de f&#237;stula aortobroncopulmonar, principalmente quando h&#225; hemoptise abundante, j&#225; que pode haver mobiliza&#231;&#227;o de trombos formados no trajeto da f&#237;stula, podendo levar a uma hemorragia maci&#231;a<sup>6,10</sup>. </p>
    <p>Outro fator de risco importante para forma&#231;&#227;o de aneurisma e dissec&#231;&#227;o a&#243;rtica &#233; a hipertens&#227;o arterial sist&#234;mica, uma vez que provoca um estresse adicional e fluxo turbulento no s&#237;tio do reparo da coarcta&#231;&#227;o<sup>7</sup>. A paciente referida tem hist&#243;ria de hipertens&#227;o arterial sist&#234;mica n&#227;o controlada devido &#224; m&#225; ader&#234;ncia ao tratamento medicamentoso, podendo esse fator ter contribu&#237;do para o desenvolvimento do quadro cl&#237;nico.</p>
    <p>
      <bold>Conclus&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Deve-se ressaltar a import&#226;ncia do reconhecimento dessa grave entidade cl&#237;nica, j&#225; que &#233; fundamental a realiza&#231;&#227;o de um diagn&#243;stico r&#225;pido, porque a f&#237;stula aortobroncopulmonar pode ser fatal e deve ser considerada uma emerg&#234;ncia. O tratamento cir&#250;rgico deve sempre ser institu&#237;do imediatamente, mesmo antes do diagn&#243;stico ser completamente confirmado. O progn&#243;stico &#233; bom de maneira geral, resultando numa sobrevida de 76%<sup>4-6</sup>.</p>
    <p>O tratamento endovascular com uso de pr&#243;tese auto-expans&#237;vel tamb&#233;m tem sido usado, por&#233;m ainda se faz necess&#225;ria a realiza&#231;&#227;o de estudos prospectivos aleat&#243;rios que estabele&#231;am os resultados do procedimento e permitam uma an&#225;lise comparativa com os resultados do tratamento cir&#250;rgico<sup>1</sup>.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>N&#227;o h&#225; vincula&#231;&#227;o deste estudo a programas de p&#243;s-gradua&#231;&#227;o.</p>
    <p>
      <fn id="add1" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p> Ant&#244;nio Fernando Coelho J&#250;nior </p>
        <p> 1652 C-12, Candel&#225;ria, 59.064-390 </p>
        <p> Natal - RN - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="afcoelho@cardiol.br">afcoelho@cardiol.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p> Artigo enviado em 18/10/207; revisado recebido em 24/01/2008; aceito em 29/01/2008</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Quintana AL, Aguilar EM, Heredero AF, Riambau V, Paul L, Ac&#237;n F. Aortobronchial fistula after aortic coarctation. J Thorac Cardiovasc Surg. 2006; 131: 240-3.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Aortobronchial fistula after aortic coarctation</article-title>
          <source>J Thorac Cardiovasc Surg</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>240</fpage>
          <lpage>3</lpage>
          <volume>131</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Quintana</surname>
              <given-names>AL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Aguilar</surname>
              <given-names>EM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Heredero</surname>
              <given-names>AF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Riambau</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Paul</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ac&#237;n</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Favre JP, Gournier JP, Adham M, Rosset E, Barral X. Aortobronchial fistula: report of three cases and review of the literature. Surgery. 1994; 115: 264-70.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Aortobronchial fistula: report of three cases and review of the literature</article-title>
          <source>Surgery</source>
          <date>
            <year>1994</year>
          </date>
          <fpage>264</fpage>
          <lpage>70</lpage>
          <volume>115</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Favre</surname>
              <given-names>JP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gournier</surname>
              <given-names>JP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Adham</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rosset</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Barral</surname>
              <given-names>X</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Ishizaki Y, Tada Y, Takagi A, Sato O, Takayama Y, Shirekawa M, et al. Aortobronchial fistula after an aortic operation. Ann Thorac Surg. 1990; 50: 975-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Aortobronchial fistula after an aortic operation</article-title>
          <source>Ann Thorac Surg</source>
          <date>
            <year>1990</year>
          </date>
          <fpage>975</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <volume>50</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ishizaki</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tada</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Takagi</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sato</surname>
              <given-names>O</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Takayama</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Shirekawa</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Calder&#243;n AA, Chinarro BJ, Fern&#225;ndez AA, Navarrete OI, Martos AR, Moragues MAJ. Recurrent hemoptysis secondary to an aortobronchial fistula. Arch Bronconeumol. 2005; 41 (6): 352-4.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Recurrent hemoptysis secondary to an aortobronchial fistula</article-title>
          <source>Arch Bronconeumol</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>352</fpage>
          <lpage>4</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>41</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Calder&#243;n</surname>
              <given-names>AA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chinarro</surname>
              <given-names>BJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fern&#225;ndez</surname>
              <given-names>AA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Navarrete</surname>
              <given-names>OI</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Martos</surname>
              <given-names>AR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Moragues</surname>
              <given-names>MAJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Posacioglu H, Apaydin AZ. Pseudoaneurysm and aortobronchial fistula after aortic coarctation repair by patch aortoplasty. Tex Heart Inst J. 2004; 31: 319-21.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Pseudoaneurysm and aortobronchial fistula after aortic coarctation repair by patch aortoplasty</article-title>
          <source>Tex Heart Inst J</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>319</fpage>
          <lpage>21</lpage>
          <volume>31</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Posacioglu</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Apaydin</surname>
              <given-names>AZ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Hamilton MCK, Holemans JA, Entwisle J. Aortobronchopulmonary fistula after repair of aortic coarctation. Clin Radiol. 2004; 59: 1044-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Aortobronchopulmonary fistula after repair of aortic coarctation</article-title>
          <source>Clin Radiol</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>1044</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <volume>59</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hamilton</surname>
              <given-names>MCK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Holemans</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Entwisle</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Knyshov GV, Sitar LL, Glagola MD, Atamanyuk MY. Aortic aneurysms at the site of the repair of coarctation of the aorta: a review of 48 patients. Ann Thorac Surg. 1996; 61 (3): 935-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Aortic aneurysms at the site of the repair of coarctation of the aorta: a review of 48 patients</article-title>
          <source>Ann Thorac Surg</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>935</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>61</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Knyshov</surname>
              <given-names>GV</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sitar</surname>
              <given-names>LL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Glagola</surname>
              <given-names>MD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Atamanyuk</surname>
              <given-names>MY</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Bhuyan RR, Rajendran S, Unnikrishnan M, Jayakumar K. Successful repair of aortobronchial fistula using circulatory arrest. ANZ J Surg. 2007; 77(5): 398-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Successful repair of aortobronchial fistula using circulatory arrest</article-title>
          <source>ANZ J Surg</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>398</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>77</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bhuyan</surname>
              <given-names>RR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rajendran</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Unnikrishnan</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jayakumar</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Kalkat MS, Bonser RS. Management of aortobronchial fistula following coarctation repair.  Eur J Cardiothorac Surg. 2003; 23: 116-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Management of aortobronchial fistula following coarctation repair</article-title>
          <source>Eur J Cardiothorac Surg</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>116</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <volume>23</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kalkat</surname>
              <given-names>MS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bonser</surname>
              <given-names>RS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Heikkinen LO, J&#228;rvinen AA. Aortopulmonary fistula after coarctation repair with dacron patch aortoplasty. Ann Thorac Surg. 2002; 73: 1634-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Aortopulmonary fistula after coarctation repair with dacron patch aortoplasty</article-title>
          <source>Ann Thorac Surg</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>1634</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <volume>73</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Heikkinen</surname>
              <given-names>LO</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>J&#228;rvinen</surname>
              <given-names>AA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Case Report</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Aortobronchopulmonary fistula in the postoperative period of aortic coarctation</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND AND OBJECTIVES: In patients with hemoptysis and a history of aortic surgery, the possibility of aortobronchopulmonary fistula must always be considered. The objective of this study was to report a rare case of hemoptysis due to aortobronchopulmonary fistula in the late postoperative period of aortic surgery. CASE REPORT: Female patient, 34 years, surgical correction of aortic coarctation, presenting massive hemoptysis. The echocardiogram disclosed a pseudoaneurysm. The surgical correction was performed and a Dacron tube graft was implanted in the affected aortic segment successfully. CONCLUSIONS: Aortobronchopulmonary fistulas must be considered in patients with previous aortic surgery, due to the elevated morbimortality if they are not promptly diagnosed and treated.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Fistula</kwd>
        <kwd>hemoptysis</kwd>
        <kwd>aorta, thoracic</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>CASE REPORT</bold>
      </p>
      <p><undefined id="topo-body2"/>Aortobronchopulmonary fistula in the postoperative period of aortic coarctation</p>
      <p>
        <bold>Ant&#244;nio Fernando Coelho J&#250;nior<sup>I,II</sup>; Ant&#244;nio Amorim de Ara&#250;jo Filho<sup>II</sup>; Jo&#227;o Paulo de Vasconcelos Leit&#227;o<sup>II</sup>; Francisco Cabral J&#250;nior<sup>II</sup></bold>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Hospital do Cora&#231;&#227;o de Natal - Natal - RN - Brazil</p>
      <p><sup>II</sup>Hospital Central Coronel Pedro Germano - Natal - RN - Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>SUMMARY</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND AND OBJECTIVES: </bold>In patients with hemoptysis and a history of aortic surgery, the possibility of aortobronchopulmonary fistula must always be considered. The objective of this study was to report a rare case of hemoptysis due to aortobronchopulmonary fistula in the late postoperative period of aortic surgery.</p>
      <p><bold>CASE REPORT:</bold> Female patient, 34 years, surgical correction of aortic coarctation, presenting massive hemoptysis. The echocardiogram disclosed a pseudoaneurysm. The surgical correction was performed and a Dacron tube graft was implanted in the affected aortic segment successfully.</p>
      <p><bold>CONCLUSIONS:</bold> Aortobronchopulmonary fistulas must be considered in patients with previous aortic surgery, due to the elevated morbimortality if they are not promptly diagnosed and treated. </p>
      <p><bold>Key words:</bold> Fistula; hemoptysis; aorta, thoracic / surgery. </p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>Aortobronchopulmonary fistulas are rare and potentially fatal complications of thoracic aorta reconstruction surgeries<sup>1</sup>. Among the most common causes are the aneurysm and the infection in the thoracic aorta graft<sup>2,3</sup>. Currently, the surgeons offer good chances for cure, either through the less invasive technique (endovascular treatment) or open-chest surgery. Therefore, it is important to consider the diagnosis of aortobronchopulmonary fistula in patients that present hemoptysis and were submitted to thoracic aorta surgery in the past. The delay in the diagnosis is potentially catastrophic, despite being a common problem. The following case report describes the case of an aortobronchopulmonary fistula that occurred 26 years after the aortic coarctation surgery. </p>
      <p>
        <bold>Case Report </bold>
      </p>
      <p>JFMS, a 34-year-old female patient with systemic arterial hypertension and previous surgical correction of aortic coarctation - isthmoplasty - at eight years of age, presented hemoptysis and respiratory failure, requiring intubation and ventilatory support. She was admitted at the Intensive Care Unit (ICU) with tachydyspnea, normal skin color, large pulses, good perfusion, regular cardiac rhythm, normal heart sounds without murmurs, clicks or rubs, presence of bilateral diffuse pulmonary rhonchi and rales, heart rate of 132 bpm and systemic arterial pressure of 135 X 90 mmHg. Hemoglobin: 9.3g/dL, hematocrit: 29.7%, platelets: 232,000, INR (International Normalized Ratio): 1.2, activated partial thromboplastin time (PTT): 30 seconds, fibrinogen: 400mg/dL. The chest x-ray showed an enlarged mediastinum and normal pulmonary fields. The electrocardiogram showed sinus tachycardia. After two days, a computed tomography (CT) of the chest showed aneurysmatic dilatation of the descending aorta after the emergence of the left subclavian artery up to the left atrium, measuring 5.8 x 4.5 cm at the largest diameters, causing a mass effect and compressing the bronchus of the apicoposterior segment (<xref ref-type="fig" rid="en_a16fig01-body2">Figure 1</xref>). A transesophageal echocardiogram showed the presence of a pseudoaneurysm (<xref ref-type="fig" rid="en_a16fig02-body2">Figure2</xref>). The percutaneous treatment with endoprosthesis was programmed. On the 8<sup>th</sup> day of hospital admission she presented two episodes of massive hemoptysis associated to hemodynamic instability and needed emergency surgery. During the intraoperative period, a large hematoma, which involved the thoracic aorta, was identified, extending to and in contact with the segmental bronchus (apicoposterior segment of the upper lobe of the left lung). A Dacron tube was implanted in the affected aortic segment, with extracorporeal circulation and the affected bronchus was repaired; the patient presented good evolution and was discharged on the 15<sup>th</sup> postoperative day. </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_a16fig01-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0e50-00016-gf01-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_a16fig02-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0e50-00016-gf02-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>The aortobronchopulmonary fistula is a rare entity that can be fatal if not adequately treated<sup>4</sup>. It was first described in the literature by Keefer and Malory in 1934<sup>5</sup>. Most aortobronchopulmonary fistulas originate from a thoracic aortic aneurysm, which causes erosion of the pulmonary parenchyma or of the bronchial tree<sup>5</sup>. It can have different etiologies, such as tuberculosis, syphilis, fungal infections, trauma and atherosclerosis, mainly in elderly individuals. Particularly in young individuals, as in the case reported here, an aortobronchopulmonary fistula can be secondary to the history of surgical correction of congenital heart defects<sup>4</sup>. In cases that are secondary to aortic surgical interventions, where prosthesis implants are involved, such as in the coarctation correction, aneurysms or pseudoaneurysms can occur in the prosthesis suture lines, either proximally or distally. </p>
      <p>The surgical correction of the aortic coarctation with the use of prosthesis or synthetic repair has a high risk of postoperative complications and reoperations<sup>6-8</sup>. Knyshov et al<sup>7 </sup>studied the long-term outcomes (1 to 24 years) of the postoperative period of surgical correction of the aortic coarctation in 891 patients, showing that 48 patients (5.4%), with a mean age of 30 years, developed aneurysms in the repair site. Among these, 43 patients (89.6%) were submitted to aortoplasty with prosthesis implant or synthetic repair<sup>7</sup>. This case becomes rarer as it occurred 26 years after the procedure, which did not use synthetic repair. </p>
      <p>Once the aneurysm is formed, the weakened vascular wall is continuously submitted to distension due to the arterial pressure, damaging the aorta and the subjacent pulmonary parenchyma, creating a communication<sup>4</sup>.</p>
      <p>In the case described here, the initial clinical manifestation was hemoptysis, which was repeated 8 days later, with a massive episode, leading to hemorrhagic shock that required immediate intervention. The initially proposed procedure was not carried out due to the immediate non-availability of the auto-expandable endoprosthesis with the adequate dimensions for the case at that moment. Classically, the aortobronchopulmonary fistula is associated to a history of hemoptysis, with the latter being the main clinical manifestation<sup>5,9</sup>. The existence of an aortobronchopulmonary fistula must always be considered in patients presenting hemoptysis and a history of thoracic aortic surgery<sup>1</sup>. It can occur within three weeks to 25 years after the surgery<sup>4</sup>. The formation of thrombi can result in an interval of days or weeks between the episodes of hemoptysis. It tends to be self-limited and recurrent and increasingly worsens with time, until a massive bleeding episode occurs. Precordial pain may be another symptom, found in approximately 45% of the cases<sup>4, </sup>although it did not occur in the case described here.</p>
      <p>The diagnosis of an aortobronchopulmonary fistula is difficult to attain, as the chest x-ray tends to be normal or present alveolar infiltrate caused by the bloody material, disclosing the aneurysm in only 16% of the cases<sup>6</sup>. The CT and the angiography generally identify the aneurysm and, to a lesser extension, the fistula<sup>4</sup>. The visual identification of the fistula is possible in approximately 17% of the cases by CT<sup>5</sup>. The CT can disclose, in addition to the aneurysm, the periaortic hematoma, mural thrombus and contrast leakage into the pulmonary parenchyma<sup>5</sup>. </p>
      <p>The magnetic resonance imaging (MRI) is another examination recommended by the literature for the diagnosis<sup>4</sup>. Heikkinen et al<sup>10</sup> demonstrated the trajectory of the fistula through MRI, although its visual identification is rarely possible<sup>10</sup>. The bronchoscopy must be indicated with caution when an aortobronchopulmonary fistula is suspected, mainly when there is abundant hemoptysis, as there can be mobilization of thrombi formed in the trajectory of the fistula, which can lead to a massive hemorrhage<sup>6,10</sup>.</p>
      <p> Another important risk factor for aneurysm formation and aortic dissection is systemic arterial hypertension (SAH), as it causes additional stress and turbulent flow at the site of the coarctation repair<sup>7</sup>. Our patient reported here had a history of uncontrolled SAH due to poor adherence to the drug treatment and this fact might have contributed to the development of the clinical picture. </p>
      <p>
        <bold>Conclusion</bold>
      </p>
      <p>The recognition of this severe clinical entity is of great importance, as it is crucial to attain a rapid diagnosis, considering that the aortobronchopulmonary fistula can be fatal and must be considered an emergency situation. The surgical treatment must be promptly carried out, even before the diagnosis is fully confirmed. The prognosis is usually good, resulting in a survival rate of 76%<sup>4-6</sup>.</p>
      <p>The endovascular treatment with auto-expandable prosthesis has also been used; however, randomized prospective studies are still necessary to establish the procedure outcomes and to allow a comparative analysis with the surgical treatment outcomes<sup>1</sup>. </p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>There were no external funding sources for this study.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This study is not associated with any post-graduation program.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">F&#237;stula aortobroncopulmonar en postoperatorio tard&#237;o de coartaci&#243;n de aorta</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>JUSTIFICATIVA: En pacientes con hemoptisis e historia de cirug&#237;a a&#243;rtica, la posibilidad de f&#237;stula aortobroncopulmonar siempre debe tenerse en cuenta. OBJETIVOS: Relatar un caso raro de hemoptisis por f&#237;stula aortobroncopulmonar en postoperatorio tard&#237;o de cirug&#237;a a&#243;rtica. INFORME DE CASO: Mujer, 34 a&#241;os, correcci&#243;n quir&#250;rgica de coartaci&#243;n de la aorta en la infancia, presentando hemoptisis masiva. Ecocardiograma mostr&#243; evidencias de seudoaneurisma. Se realiz&#243; la cirug&#237;a, implant&#225;ndose con &#233;xito un tubo de dacron en el segmento a&#243;rtico involucrado. CONCLUSIONES: La f&#237;stula aortobroncopulmonar debe ser considerada en pacientes con cirug&#237;a a&#243;rtica previa, principalmente por la elevada morbimortalidad cuando no es diagnosticada y tratada precozmente.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>F&#237;stula</kwd>
        <kwd>hemoptisis</kwd>
        <kwd>aorta tor&#225;cica</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>INFORME DE CASO</bold>
      </p>
      <p><undefined id="topo-body3"/>F&#237;stula aortobroncopulmonar en postoperatorio tard&#237;o de coartaci&#243;n de aorta</p>
      <p>
        <bold>Ant&#244;nio Fernando Coelho J&#250;nior<sup>I,II</sup>; Ant&#244;nio Amorim de Ara&#250;jo Filho<sup>II</sup>; Jo&#227;o Paulo de Vasconcelos Leit&#227;o<sup>II</sup>; Francisco Cabral J&#250;nior<sup>II</sup></bold>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Hospital do Cora&#231;&#227;o de Natal - Natal - RN - Brasil</p>
      <p><sup>II</sup>Hospital Central Coronel Pedro Germano - Natal - RN - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>JUSTIFICATIVA:</bold> En pacientes con hemoptisis e historia de cirug&#237;a a&#243;rtica, la posibilidad de f&#237;stula aortobroncopulmonar siempre debe tenerse en cuenta.</p>
      <p><bold>OBJETIVOS:</bold> Relatar un caso raro de hemoptisis por f&#237;stula aortobroncopulmonar en postoperatorio tard&#237;o de cirug&#237;a a&#243;rtica.</p>
      <p><bold>INFORME DE CASO:</bold> Mujer, 34 a&#241;os, correcci&#243;n quir&#250;rgica de coartaci&#243;n de la aorta en la infancia, presentando hemoptisis masiva. Ecocardiograma mostr&#243; evidencias de seudoaneurisma. Se realiz&#243; la cirug&#237;a, implant&#225;ndose con &#233;xito un tubo de dacron en el segmento a&#243;rtico involucrado.</p>
      <p><bold>CONCLUSIONES:</bold> La f&#237;stula aortobroncopulmonar debe ser considerada en pacientes con cirug&#237;a a&#243;rtica previa, principalmente por la elevada morbimortalidad cuando no es diagnosticada y tratada precozmente.</p>
      <p><bold>Palabras clave:</bold> F&#237;stula, hemoptisis, aorta tor&#225;cica / cirug&#237;a.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Las f&#237;stulas aortobroncopulmonares son complicaciones raras y potencialmente fatales de cirug&#237;as de reconstrucci&#243;n de la aorta tor&#225;cica<sup>1</sup>. Entre las causas m&#225;s comunes est&#225;n el aneurisma y la infecci&#243;n de injerto de aorta tor&#225;cica<sup>2,3</sup>. Actualmente los cirujanos ofrecen buenas oportunidades de cura, sea a trav&#233;s de una t&#233;cnica menos invasiva (tratamiento endovascular) o cirug&#237;a a cielo abierto. De esa forma, es importante considerar el diagn&#243;stico de f&#237;stula aortobroncopulmonar en los pacientes que presentan hemoptisis y que fueron sometidos a la cirug&#237;a de la aorta tor&#225;cica en el pasado. El atraso en el diagn&#243;stico es potencialmente desastroso, a pesar de ser un problema com&#250;n. Se describe el caso de una f&#237;stula aortobroncopulmonar que ocurri&#243; 26 a&#241;os despu&#233;s de la cirug&#237;a para coartaci&#243;n de aorta.</p>
      <p>
        <bold>Informe de Caso</bold>
      </p>
      <p>JFMS, 34 a&#241;os, mujer, con hipertensi&#243;n arterial sist&#233;mica y antecedente de coartaci&#243;n de la aorta corregida -aortoplastia- a los 8 a&#241;os, present&#243; hemoptisis e insuficiencia respiratoria, necesitando intubaci&#243;n y soporte ventilatorio. Dio entrada en la UCI (unidad de cuidados intensivos), con taquidisnea, bien coloreada, pulsos amplios, bien oxigenada, ritmo card&#237;aco regular en dos tiempos, ruidos normofon&#233;ticos, sin soplos, roces o chasquidos, presencia de ronquidos y sibilancias pulmonares difusas bilateralmente, frecuencia card&#237;aca 132 latidos por minuto y presi&#243;n arterial sist&#233;mica 135 X 90 mmHg. Hemoglobina: 9,3g/dL, hematocrito: 29,7%, plaquetas: 232.000, &#237;ndice de normalizaci&#243;n internacional: 1,2, tiempo de tromboplastina parcial activada 30 segundos, fibrin&#243;geno: 400mg/dL. Radiograf&#237;a del t&#243;rax mostraba mediastino ensanchado y campos pulmonares normales. Electrocardiograma mostraba taquicardia sinusal. Despu&#233;s de dos d&#237;as, una tomograf&#237;a computarizada del t&#243;rax mostr&#243; evidencias de dilataci&#243;n aneurism&#225;tica de la aorta descendente despu&#233;s de la emergencia de la subclavia izquierda hasta la altura del atrio izquierdo, midiendo 5,8 x 4,5 cm en sus di&#225;metros mayores, promoviendo efecto de masa y comprimiendo el bronquio del segmento &#225;pico-posterior (<xref ref-type="fig" rid="es_a16fig01-body3">Figura 1</xref>). Ecocardiograf&#237;a transesof&#225;gica mostr&#243; seudoaneurisma (<xref ref-type="fig" rid="es_a16fig02-body3">Figura 2</xref>). Programado tratamiento percut&#225;neo con endopr&#243;tesis. Al octavo d&#237;a de internaci&#243;n present&#243; dos episodios de hemoptisis masiva asociado a la inestabilidad hemodin&#225;mica, necesitando cirug&#237;a de emergencia. En el intraoperatorio, fue identificado gran hematoma involucrando la aorta tor&#225;cica, extendi&#233;ndose y en contacto con bronquio segmentario (segmento apical posterior del l&#243;bulo superior del pulm&#243;n izquierdo). Implantado tubo de dacron en el segmento a&#243;rtico comprometido, con circulaci&#243;n extracorp&#243;rea y reparado el bronquio acometido, presentando buena evoluci&#243;n, recibiendo alta hospitalaria el 15&#186; d&#237;a de postoperatorio.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a16fig01-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0e50-00016-gf01-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a16fig02-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0e50-00016-gf02-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La f&#237;stula aortobroncopulmonar es una entidad rara que puede llevar a la muerte si no se trata adecuadamente<sup>4</sup>. Seg&#250;n Posacioglu et al.<sup>5</sup>, la f&#237;stula aortobroncopulmonar fue descrita primeramente por Keefer y Malory en 1934<sup>5</sup>. La mayor&#237;a de las f&#237;stulas aortobroncopulmonares se originan en aneurisma de la aorta tor&#225;cica, que ocasiona erosi&#243;n del par&#233;nquima pulmonar o del &#225;rbol br&#243;nquico<sup>5</sup>. Puede tener etiolog&#237;as diversas como tuberculosis, s&#237;filis, infecciones f&#250;ngicas, trauma y esencialmente en ancianos, arterosclerosis. Particularmente en j&#243;venes, como en el caso descrito, una f&#237;stula aortobroncopulmonar puede ser secundaria a la historia de correcci&#243;n quir&#250;rgica de defectos card&#237;acos cong&#233;nitos<sup>4</sup>. En los casos, secundarios a la intervenci&#243;n quir&#250;rgica de la aorta, en los cuales hay compromiso de implante de pr&#243;tesis, como en la correcci&#243;n de la coartaci&#243;n, pueden formarse aneurismas o seudoaneurismas en las l&#237;neas de sutura de la pr&#243;tesis, sea a proximal o a distal. </p>
      <p>La correcci&#243;n quir&#250;rgica de coartaci&#243;n de aorta con uso de pr&#243;tesis o parche sint&#233;tico conlleva un alto riesgo de complicaciones postoperatorias y reoperaciones<sup>6-8</sup>. Knyshov et al.<sup>7</sup> estudiaron los resultados a largo plazo (entre 1 y 24 a&#241;os) de los postoperatorios de correcci&#243;n quir&#250;rgica de coartaci&#243;n de aorta de 891 pacientes, mostrando que 48 pacientes (5,4%), en un promedio de edad de 30 a&#241;os, desarrollaron aneurismas en el lugar del parche. Entre ellos, 43 pacientes (89,6%) fueron sometidos a aortoplastia con implante de pr&#243;tesis o parche sint&#233;tico<sup>7</sup>. Este caso se vuelve m&#225;s raro por ocurrir 26 a&#241;os despu&#233;s del procedimiento y por no haber sido utilizado el parche sint&#233;tico.</p>
      <p>Una vez formado el aneurisma, la pared vascular debilitada est&#225; continuamente sometida a la distensi&#243;n en funci&#243;n de la presi&#243;n arterial, ocasionando da&#241;os a la aorta y al par&#233;nquima pulmonar subyacente, creando una comunicaci&#243;n<sup>4</sup>. </p>
      <p>En el caso descrito, la manifestaci&#243;n cl&#237;nica inicial fue hemoptisis, que despu&#233;s de ocho d&#237;as se repiti&#243; en car&#225;cter masivo, llevando a un cuadro de shock hemorr&#225;gico necesitando intervenci&#243;n inmediata. El procedimiento inicialmente propuesto no fue realizado por la falta de disponibilidad inmediata de endopr&#243;tesis auto-expansible en dimensiones adecuadas para el caso en ese momento. Cl&#225;sicamente, la f&#237;stula aortobroncopulmonar est&#225; asociada a la historia de hemoptisis, siendo &#233;sta la principal manifestaci&#243;n cl&#237;nica<sup>5,9</sup>. Debe considerarse siempre la existencia de f&#237;stula aortobroncopulmonar en pacientes que presenten hemoptisis e historia de cirug&#237;a en aorta tor&#225;cica<sup>1</sup>. Ella puede aparecer entre tres semanas y 25 a&#241;os despu&#233;s de la cirug&#237;a<sup>4</sup>. La formaci&#243;n de co&#225;gulos puede hacer que haya un intervalo de d&#237;as o semanas entre los episodios de hemoptisis. Ella tiende a ser autolimitada y recurrente, agrav&#225;ndose con el paso del tiempo, hasta ocurrir un episodio de hemorragia masiva. El dolor precordial puede ser otro s&#237;ntoma encontrado en aproximadamente el 45% de los casos, aunque no haya ocurrido en el caso descrito.</p>
      <p>El diagn&#243;stico de f&#237;stula aortobroncopulmonar es dif&#237;cil, ya que la radiograf&#237;a de t&#243;rax tiende a ser normal o presentar infiltraci&#243;n alveolar causada por el material sanguinolento, mostrando el aneurisma en apenas el 16% de los casos<sup>6</sup>. La TC (tomograf&#237;a computarizada) y la angiograf&#237;a generalmente identifican el aneurisma y en menor proporci&#243;n la f&#237;stula<sup>4</sup>. La visualizaci&#243;n de la f&#237;stula es posible en aproximadamente un 17% de los casos por TC<sup>5</sup>. La TC, adem&#225;s del aneurisma, puede mostrar hematoma peria&#243;rtico, trombo mural y desborde del contraste para el par&#233;nquima pulmonar<sup>5</sup>. La resonancia magn&#233;tica es otro examen citado en la literatura para el diagn&#243;stico<sup>4</sup>. Heikkinen et al.<sup>10</sup> mostraron el trayecto de la f&#237;stula por la resonancia magn&#233;tica, a pesar de que su visualizaci&#243;n raramente es posible<sup>10</sup>. La broncoscop&#237;a debe ser indicada con cuidado en el caso sospecha de f&#237;stula aortobroncopulmonar, principalmente cuando hay hemoptisis abundante, ya que puede haber movilizaci&#243;n de trombos formados en el trayecto de la f&#237;stula, pudiendo llevar a una hemorragia masiva<sup>6,10</sup>. </p>
      <p>Otro factor de riesgo importante para la formaci&#243;n de aneurisma y disecci&#243;n a&#243;rtica es la hipertensi&#243;n arterial sist&#233;mica, puesto que provoca un stress adicional y flujo turbulento en el local del parche de la coartaci&#243;n<sup>7</sup>. La paciente referida tiene historia de hipertensi&#243;n arterial sist&#233;mica no controlada debido a la mala adhesi&#243;n al tratamiento medicamentoso, pudiendo ese factor haber contribuido para el desarrollo del cuadro.</p>
      <p>
        <bold>Conclusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Debe resaltarse la importancia del reconocimiento de esa grave entidad cl&#237;nica, ya que es fundamental la realizaci&#243;n de un diagn&#243;stico r&#225;pido, porque la f&#237;stula aortobroncopulmonar puede ser fatal y debe ser considerada una emergencia. El tratamiento quir&#250;rgico debe ser siempre instituido inmediatamente, incluso antes de que el diagn&#243;stico sea completamente confirmado. El pron&#243;stico generalmente es bueno, resultando en una sobrevida del 76%<sup>4-6</sup>.</p>
      <p>El tratamiento endovascular con uso de pr&#243;tesis auto-expansible tambi&#233;n ha sido utilizado, pero a&#250;n resulta necesaria la realizaci&#243;n de estudios prospectivos aleatorios que establezcan los resultados del procedimiento y permitan un an&#225;lisis comparativo con los resultados del tratamiento quir&#250;rgico<sup>1</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuvo fuentes de financiaci&#243;n externas.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>No hay v&#237;nculo de este estudio a programas de postgrado.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
