<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">PbLMzBhKYW9SHW9wDX8W7Yn</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00015</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2009000400015</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(09)09200415</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2009000400015</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Relato de Caso</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Corre&#231;&#227;o biventricular em defeito do septo atrioventricular desbalanceado</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Atik</surname>
            <given-names>Edmar</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Marques</surname>
            <given-names>Patr&#237;cia O.</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Miranda</surname>
            <given-names>Rog&#233;rio A.</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Guerra</surname>
            <given-names>Vitor C.</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Faria</surname>
            <given-names>Luc&#237;lia Santana</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Jatene</surname>
            <given-names>Marcelo</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state"/>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Hospital S&#237;rio-Liban&#234;s</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>04</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
      <volume>92</volume>
      <issue>4</issue>
      <fpage>e46</fpage>
      <lpage>e49</lpage>
      <history>
        <date date-type="accepted">
          <day>26</day>
          <month>09</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>27</day>
          <month>08</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>25</day>
          <month>06</month>
          <year>2008</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>&#201; apresentada a evolu&#231;&#227;o favor&#225;vel, ap&#243;s corre&#231;&#227;o operat&#243;ria biventricular, de crian&#231;a com 2,5 anos de idade, com defeito do septo atrioventricular desbalanceado, com ventr&#237;culo esquerdo (VE) pequeno (anel mitral de 10 mm em rela&#231;&#227;o de 0,4 com o anel tric&#250;spide, DDVE de 17 mm, Vd2 VE de 15 ml/m&#178; e rela&#231;&#227;o do &#237;ndice longitudinal VE/VD de 0,71). Houve desenvolvimento normal do VE, verificado tr&#234;s meses ap&#243;s a opera&#231;&#227;o (anel mitral de 22 mm, em rela&#231;&#227;o de 0,84 com o da valva tric&#250;spide e DDVE de 30 mm). Discutem-se os par&#226;metros atuais de utiliza&#231;&#227;o do ventr&#237;culo hipopl&#225;sico.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Defeitos do septo interventricular</kwd>
        <kwd>cardiopatias cong&#234;nitas</kwd>
        <kwd>ventr&#237;culos do cora&#231;&#227;o</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>29</day>
        <month>06</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>
      <bold>RELATO DE CASO</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Corre&#231;&#227;o biventricular em defeito do septo atrioventricular desbalanceado</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Edmar Atik, Patr&#237;cia O. Marques; Rog&#233;rio A. Miranda; Vitor C. Guerra; Luc&#237;lia Santana Faria; Marcelo Jatene</bold>
    </p>
    <p> Hospital S&#237;rio Liban&#234;s de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="add1">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p>&#201; apresentada a evolu&#231;&#227;o favor&#225;vel, ap&#243;s corre&#231;&#227;o operat&#243;ria biventricular, de crian&#231;a com 2,5 anos de idade, com defeito do septo atrioventricular desbalanceado, com ventr&#237;culo esquerdo (VE) pequeno (anel mitral de 10 mm em rela&#231;&#227;o de 0,4 com o anel tric&#250;spide, DDVE de 17 mm, Vd2 VE de 15 ml/m<sup>2</sup> e rela&#231;&#227;o do &#237;ndice longitudinal VE/VD de 0,71). Houve desenvolvimento normal do VE, verificado tr&#234;s meses ap&#243;s a opera&#231;&#227;o (anel mitral de 22 mm, em rela&#231;&#227;o de 0,84 com o da valva tric&#250;spide e DDVE de 30 mm). Discutem-se os par&#226;metros atuais de utiliza&#231;&#227;o do ventr&#237;culo hipopl&#225;sico.</p>
    <p><bold>Palavras-chave:</bold> Defeitos do septo interventricular, cardiopatias cong&#234;nitas, ventr&#237;culos do cora&#231;&#227;o.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Por ocasi&#227;o da corre&#231;&#227;o cir&#250;rgica no defeito do septo atrioventricular desbalanceado, impera a d&#250;vida em rela&#231;&#227;o &#224; utiliza&#231;&#227;o ou n&#227;o do ventr&#237;culo menor como elemento &#250;til para a manuten&#231;&#227;o posterior de uma circula&#231;&#227;o biventricular efetiva<sup>1-4</sup>. Esse desafio torna-se ainda maior quando o ventr&#237;culo esquerdo se mostra de menor tamanho, principalmente em aus&#234;ncia de comunica&#231;&#227;o interventricular<sup>2,4</sup>.</p>
    <p>O manejo adequado desses casos &#233; controvertido, sem elementos-guia para o estabelecimento da melhor conduta. A motiva&#231;&#227;o e o interesse no relato desse caso decorreram do sucesso obtido com a corre&#231;&#227;o biventricular em defeito do septo atrioventricular desbalanceado, com ventr&#237;culo esquerdo pequeno e com m&#237;nima comunica&#231;&#227;o interventricular.</p>
    <p>
      <bold>Relato do Caso</bold>
    </p>
    <p>Menino de 25 meses de idade, n&#227;o portador da s&#237;ndrome de Down, havia sido submetido anteriormente &#224; bandagem arterial pulmonar com dois meses e apresentava-se com acentua&#231;&#227;o do cansa&#231;o h&#225; quatro meses. No exame f&#237;sico, estava eupn&#233;ico, corado e com pulsos normais. O peso era de 9.600 g, e a altura era de 77 cm. A satura&#231;&#227;o de oxig&#234;nio era de 94%, e a press&#227;o arterial era de 92/56 mm Hg. No prec&#243;rdio, havia impuls&#245;es sist&#243;licas discretas, ru&#237;dos hiperfon&#233;ticos e sopro holossist&#243;lico ao longo da borda esternal esquerda. O f&#237;gado era palpado a 5 cm da reborda costal direita e do ap&#234;ndice xif&#243;ide. O eletrocardiograma mostrava hemibloqueio anterior esquerdo e sobrecarga ventricular direita, tipo sist&#243;lica, com complexo qR em V1 e ondas T negativas de V1 a V4 (<xref ref-type="fig" rid="a15fig01">fig.1</xref>). A radiografia do t&#243;rax salientava aumento da &#225;rea card&#237;aca &#224; custa das cavidades direitas, arco m&#233;dio retificado e aumento da vascularidade pulmonar. O ecocardiograma mostrou grande comunica&#231;&#227;o interatrial, tipo <italic>ostium primum</italic>, comunica&#231;&#227;o interventricular (CIV) m&#237;nima de via de entrada e insufici&#234;ncia tric&#250;spide moderada. As cavidades esquerdas eram diminu&#237;das, tendo o anel da valva atrioventricular esquerda 10 mm, em rela&#231;&#227;o de 0,4 com o anel de 25 mm da valva atrioventricular direita. O valor -Z da valva atrioventricular esquerda era de -3,5 e da direita era de +1,95. O di&#226;metro diast&#243;lico de ventr&#237;culo esquerdo (VE) e o volume diast&#243;lico final de VE eram de 17 mm e de 15 ml/m<sup>2</sup>, respectivamente. O ventr&#237;culo direito (VD) mostrava-se dilatado com 26 mm (<xref ref-type="fig" rid="a15fig02">fig. 2</xref>). O cateterismo card&#237;aco mostrou press&#245;es elevadas e fluxo pulmonar maior do que o sist&#234;mico (AD=AE: 17; VD=VE: 100/17; TP: 50/25-33 mm Hg; QP: 6,2; QS: 2,5 e RP: 1,6 U). A angiografia mostrou que o ventr&#237;culo esquerdo era deslocado pelo ventr&#237;culo direito dilatado e que o &#237;ndice longitudinal, medido da ponta card&#237;aca ventricular &#224; valva semilunar, entre VE (60 mm) e VD (84 mm), era de 0,71 (<xref ref-type="fig" rid="a15fig02">fig. 2</xref>).</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="a15fig01">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0e46-00015-gf01.jpg"/></fig>
    </p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="a15fig02">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0e46-00015-gf02.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>Na cirurgia, foram fechadas a grande comunica&#231;&#227;o interatrial (CIA) <italic>ostium primum</italic> e a pequena CIV, com retalhos de peric&#225;rdio bovino, al&#233;m da sutura de fissura da valva atrioventricular esquerda, pl&#225;stica da valva atrioventricular direita, com diminui&#231;&#227;o do anel, sutura da comissura das v&#225;lvulas anterior e posterior e retirada da bandagem pulmonar, com anastomose t&#233;rmino-terminal. A valva atrioventricular esquerda e o VE eram pequenos. O p&#243;s-operat&#243;rio imediato foi complicado por baixo d&#233;bito card&#237;aco, insufici&#234;ncia renal aguda e infec&#231;&#227;o. A compensa&#231;&#227;o do quadro foi obtida ap&#243;s dez dias pelo uso de drogas vasoativas em doses vari&#225;veis (adrenalina - de 0,5 a 2,5 mcg/kg/-, dobutamina - de 5 a 20 mcg/kg/ - e milrinone - de 0,4 a 1 mcg/kg/&#180;), di&#225;lise peritonial e bomba de furosemida em alta dose (8 mg/kg/dia), al&#233;m de antibi&#243;ticos de largo espectro. </p>
    <p>Obteve alta ap&#243;s 16 dias em uso de carvedilol e furosemida. Nesse per&#237;odo, o anel da valva atrioventricular esquerda aumentou para 14 mm, assim como a cavidade de VE. O ecocardiograma, tr&#234;s meses ap&#243;s, revelou cavidades ventriculares pouco dilatadas (VD: 21 mm; VE: 30 mm), anel da valva atrioventricular esquerda de 22 mm, anel da valva atrioventricular direita de 26 mm, insufici&#234;ncia moderada da valva atrioventricular esquerda e discreta da direita, em condi&#231;&#227;o cl&#237;nica favor&#225;vel, apesar do sopro sist&#243;lico discreto em &#225;rea mitral e f&#237;gado a 2 cm do RCD, continuando em uso de furosemida e carvedilol. No ECG, houve aparecimento de potenciais esquerdos, com complexo QRS em V5 e V6, antes inexistentes (<xref ref-type="fig" rid="a15fig01">fig. 1</xref>).</p>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A escolha da t&#233;cnica operat&#243;ria a ser empregada, em face de VE pequeno em defeito do septo atrioventricular, &#233; baseada em par&#226;metros ainda indefinidos, da&#237; pressupor-se evolu&#231;&#227;o incerta.</p>
    <p>Adotou-se, no caso presente, a corre&#231;&#227;o com utiliza&#231;&#227;o dos dois ventr&#237;culos, em vista de a sobrevida, obtida at&#233; dois anos de idade, ter sido dependente do d&#233;bito do pr&#243;prio VE hipopl&#225;sico, proveniente do d&#233;bito pulmonar subtra&#237;do do desvio de sangue da esquerda para a direita pela CIA grande. Constituiu-se esse em argumento de vis&#227;o cl&#237;nica para a corre&#231;&#227;o biventricular. Essa possibilidade era vi&#225;vel, apesar do anel da valva atrioventricular esquerda corresponder a 0,4 em rela&#231;&#227;o ao da valva atrioventricular direita, al&#233;m da diminui&#231;&#227;o n&#237;tida do VE, e ser recha&#231;ado posteriormente em imagem ecocardiogr&#225;fica.</p>
    <p>Outro elemento que nos levou a essa conduta foi a rela&#231;&#227;o dos eixos longitudinais dos dois ventr&#237;culos, desde a ponta at&#233; as valvas semilunares, com o valor de 0,71 (VD: 84 mm e VE: 60 mm). Ali&#225;s, quanto a esse &#237;ndice, Delmo Walter e cols.<sup>4</sup> prop&#245;em a utiliza&#231;&#227;o do VE na corre&#231;&#227;o biventricular em casos com desbalanceamento ventricular em valores do &#237;ndice longitudinal sempre superiores a 0,64. Outros autores t&#234;m orientado essa mesma conduta em pacientes semelhantes, baseados nessa rela&#231;&#227;o dos eixos longitudinais<sup>2,3</sup>. Seguindo essa orienta&#231;&#227;o, houve dois &#243;bitos entre 19 pacientes com VE pequeno operados<sup>4</sup>. </p>
    <p>O volume diast&#243;lico final de VE menor que 20 ml/m<sup>2</sup> tamb&#233;m deve ser aceito como proibitivo para a corre&#231;&#227;o, apesar de a sobrevida ter sido conseguida em VE tanto pequeno quanto com volume de 6,8 ml/m<sup>2</sup>.<sup>2</sup></p>
    <p>Al&#233;m disso, o alinhamento dos septos atrial e ventricular e o maior volume de VE demonstrado na proje&#231;&#227;o obl&#237;qua anterior direita por angiografia tamb&#233;m pressupunham o maior desenvolvimento volum&#233;trico prov&#225;vel do VE e a adequa&#231;&#227;o do mesmo ap&#243;s a opera&#231;&#227;o biventricular.</p>
    <p>Ap&#243;s o per&#237;odo imediato de dif&#237;cil adapta&#231;&#227;o do VE com s&#237;ndrome de baixo d&#233;bito e insufici&#234;ncia renal, o equil&#237;brio hemodin&#226;mico foi obtido com alta no 16&#186; dia, em face do aumento do VE e do anel da valva atrioventricular esquerda (14 mm), este em rela&#231;&#227;o de 0,76 com o da valva atrioventricular direita (20 mm). O desenvolvimento ainda maior dessas estruturas esquerdas foi verificado ap&#243;s tr&#234;s meses de opera&#231;&#227;o, com anel da valva atrioventricular esquerda de 22 mm e di&#226;metro diast&#243;lico de VE de 30 mm. No entanto nenhum estudo estabeleceu ainda um claro limite dos par&#226;metros que determinam a feitura ou n&#227;o do reparo biventricular. Cohen e Spray<sup>3</sup> estabeleceram um &#237;ndice entre os an&#233;is das valvas atrioventriculares esquerda e direita abaixo de 0,67 para o conceito de ventr&#237;culos desbalanceados. Segundo Vida e cols.<sup>2</sup>, em rela&#231;&#227;o mais baixa de 0,28 entre essas estruturas atrioventriculares, pode, ainda, indicar-se corre&#231;&#227;o biventricular adequada.</p>
    <p>A aferi&#231;&#227;o dos an&#233;is das valvas atrioventriculares direita e esquerda no defeito do septo atrioventricular, quando correlacionada &#224; superf&#237;cie corporal<sup>5,6</sup>, constitui-se em outro elemento diagn&#243;stico do desbalanceamento ventricular. Embora ainda n&#227;o amplamente estabelecida no defeito do septo atrioventricular, ao contr&#225;rio de tantas outras anomalias, esse &#237;ndice tamb&#233;m pode ser de valia para o estabelecimento definitivo da conduta de corre&#231;&#227;o uni ou biventricular. No caso presente, o valor -Z da valva atrioventricular esquerda correspondeu a -3,5, express&#227;o da hipoplasia valvar.</p>
    <p>A fim de minimizar os riscos evolutivos e estabelecer a conduta mais adequada para cada caso de anomalias com desbalanceamento ventricular, todos esses &#237;ndices devem ser analisados da maneira mais acurada e rigorosa poss&#237;vel.</p>
    <p>Ultima o sucesso de condutas de risco semelhantes &#224; efici&#234;ncia de Unidades de Terapia Intensiva e de Recupera&#231;&#227;o Card&#237;aca no manejo p&#243;s-operat&#243;rio. Para tanto, h&#225; requerimento de estrutura de atendimento bem elaborada, completa e experiente no controle rigoroso do balan&#231;o h&#237;drico, de drogas em geral, de ventila&#231;&#227;o mec&#226;nica, de tratamento de complica&#231;&#245;es esperadas, aliado a um complexo diagn&#243;stico laboratorial e de exames complementares confi&#225;veis, culminando, caso haja indica&#231;&#227;o, na utiliza&#231;&#227;o de assist&#234;ncia circulat&#243;ria com oxigena&#231;&#227;o por membrana extracorp&#243;rea (ECMO).</p>
    <p>
      <bold>Agradecimentos</bold>
    </p>
    <p>Ao grupo de m&#233;dicos da unidade de terapia intensiva pedi&#225;trica do Hospital S&#237;rio-Liban&#234;s de S&#227;o Paulo, pelo cuidado efetivo e profissionalismo r&#237;gido no atendimento a este paciente.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>N&#227;o h&#225; vincula&#231;&#227;o deste estudo a programas de p&#243;s-gradua&#231;&#227;o.</p>
    <p>
      <fn id="add1" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p> Edmar Atik </p>
        <p> Rua 13 de maio, 1954, cj. 71- Bela Vista </p>
        <p> 01.327-002 - S&#227;o Paulo, SP - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p><email xlink:href="eatik@cardiol.br">eatik@cardiol.br</email>, </p>
        <p>
          <email xlink:href="conatik@incor.usp.br">conatik@incor.usp.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 25/06/08; revisado recebido em 27/08/08/; aceito em 26/09/08.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. De Oliveira NC, Sittiwangkul R, McCrindle BW, Dipchand A, Yun TJ, Coles JG, et al. Biventricular repair in children with atrioventricular septal defects and a small right ventricle: anatomic and surgical considerations. J Thorac Cardiovasc Surg. 2005; 130: 250-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Biventricular repair in children with atrioventricular septal defects and a small right ventricle: anatomic and surgical considerations</article-title>
          <source>J Thorac Cardiovasc Surg</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>250</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <volume>130</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>De Oliveira</surname>
              <given-names>NC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sittiwangkul</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McCrindle</surname>
              <given-names>BW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dipchand</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Yun</surname>
              <given-names>TJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Coles</surname>
              <given-names>JG</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Vida VL, Sanders SP, Milanesi O, Stellin G. Biventricular repair of right-dominant complete atrioventricular canal defect. Pediatr Cardiol. 2006; 27: 737-40.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Biventricular repair of right-dominant complete atrioventricular canal defect</article-title>
          <source>Pediatr Cardiol</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>737</fpage>
          <lpage>40</lpage>
          <volume>27</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Vida</surname>
              <given-names>VL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sanders</surname>
              <given-names>SP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Milanesi</surname>
              <given-names>O</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Stellin</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Cohen MS, Spray TL. Surgical management of unbalanced atrioventricular canal defect. Semin Thorac Cardiovasc Surg Pediatr Card Surg Annu. 2005; 8: 135-44.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Surgical management of unbalanced atrioventricular canal defect</article-title>
          <source>Semin Thorac Cardiovasc Surg Pediatr Card Surg Annu</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>135</fpage>
          <lpage>44</lpage>
          <volume>8</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Cohen</surname>
              <given-names>MS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Spray</surname>
              <given-names>TL</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Delmo Walter EM, Ewert P, Hetzer M, H&#252;bler M, Alexi-Meskishvili V, Lange P, et al. Biventricular repair in children with complete atrioventricular septal defect and a small left ventricle. Eur J Cardiothorac Surg. 2008; 33: 40-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Biventricular repair in children with complete atrioventricular septal defect and a small left ventricle</article-title>
          <source>Eur J Cardiothorac Surg</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>40</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <volume>33</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Delmo Walter</surname>
              <given-names>EM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ewert</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hetzer</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>H&#252;bler</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Alexi-Meskishvili</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lange</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. King DH, Smith EO, Huhta JC, Gutgesell HP. Mitral and tricuspid valve annular diameter in normal children determined by two-dimensional echocardiography. Am J Cardiol. 1985; 55: 787-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Mitral and tricuspid valve annular diameter in normal children determined by two-dimensional echocardiography</article-title>
          <source>Am J Cardiol</source>
          <date>
            <year>1985</year>
          </date>
          <fpage>787</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>55</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>King</surname>
              <given-names>DH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Smith</surname>
              <given-names>EO</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Huhta</surname>
              <given-names>JC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gutgesell</surname>
              <given-names>HP</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Mitchell ME, Litwin SB, Tweddell JS. Complex atrioventricular canal. Semin Thorac Cardiovasc Surg Pediatr Card Surg Annu. 2007; 10: 32-41.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Complex atrioventricular canal</article-title>
          <source>Semin Thorac Cardiovasc Surg Pediatr Card Surg Annu</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>32</fpage>
          <lpage>41</lpage>
          <volume>10</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Mitchell</surname>
              <given-names>ME</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Litwin</surname>
              <given-names>SB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tweddell</surname>
              <given-names>JS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Case Report</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Biventricular repair in unbalanced atrioventricular septal defect</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>We present the case of a 2.5 year-old child with unbalanced atrioventricular septal defect due to a small left ventricle (LV) (mitral annulus of 10mm and a 0.4 ratio in relation to the tricuspid annulus, LVDD: 17 mm, LV Vd2: 15 ml/m&#178; and LV/RV long-axis ratio of 0.71); he had a favorable outcome after biventricular surgical repair. Normal LV development was observed three months after the operation (mitral annulus of 22 mm, with a 0.84 ratio in relation to the tricuspid annulus, and LVDD of 30 mm). Current parameters for utilization of the hypoplastic ventricle are discussed.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Heart septal defects, ventricular</kwd>
        <kwd>heart defects, congenital</kwd>
        <kwd>heart ventricles</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>CASE REPORT</bold>
      </p>
      <p><undefined id="topo-body2"/>Biventricular repair in unbalanced atrioventricular septal defect</p>
      <p>
        <bold>Edmar Atik; Patr&#237;cia O. Marques; Rog&#233;rio A. Miranda; Vitor C. Guerra; Luc&#237;lia Santana Faria; Marcelo Jatene</bold>
      </p>
      <p>Hospital S&#237;rio Liban&#234;s de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP - Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>SUMMARY</bold>
      </p>
      <p>We present the case of a 2.5 year-old child with unbalanced atrioventricular septal defect due to a small left ventricle (LV) (mitral annulus of 10mm and a 0.4 ratio in relation to the tricuspid annulus, LVDD: 17 mm, LV Vd2: 15 ml/m<sup>2</sup> and LV/RV long-axis ratio of 0.71); he had a favorable outcome after biventricular surgical repair. Normal LV development was observed three months after the operation (mitral annulus of 22 mm, with a 0.84 ratio in relation to the tricuspid annulus, and LVDD of 30 mm). Current parameters for utilization of the hypoplastic ventricle are discussed.</p>
      <p><bold>Key Words:</bold> Heart septal defects, ventricular; heart defects, congenital; heart ventricles.</p>
      <p>
        <bold>Introduction </bold>
      </p>
      <p>When surgical repair of unbalanced atrioventricular septal defect is performed, the question that arises is whether or not to use the smallest ventricle as a useful element for further ensuring effective biventricular circulation<sup>1-4</sup>. This challenge becomes even greater when the left ventricle is the smallest one, especially in the absence of an interventricular septal defect<sup>2,4</sup>. </p>
      <p>There is controversy regarding the adequate management for such cases, with no guiding elements available to establish the best approach. The motivation for and interest in reporting this case stemmed from the favorable outcome achieved with biventricular repair of an unbalanced atrioventricular septal defect with small left ventricle and minimal interventricular septal defect. </p>
      <p>
        <bold>Case report</bold>
      </p>
      <p>A 25-month-old boy without Down syndrome had previously undergone pulmonary artery banding at two months of age and had worsening dyspnea for four months. On physical examination he had no respiratory distress, his mucous membranes were pink and his pulses were normal. His weight was 9600g, and height 77 cm. Oxygen saturation was 94% and blood pressure was 92/56 mmHg. Chest examination revealed mild systolic impulses, accentuated heart sounds, and a holosystolic murmur along the left sternal border. The liver was palpable 5cm below the right costal margin and xiphoid process. The electrocardiogram showed left anterior hemiblock and right ventricular systolic overload, with qR complex in V1 and negative T waves from V1 to V4 (<xref ref-type="fig" rid="en_a15fig01-body2">Figure 1</xref>). Chest radiography revealed enlarged cardiac silhouette due to enlarged right chambers, straightened pulmonary artery shadow and increased pulmonary vasculature. Echocardiography showed a large ostium-primum atrial septal defect, small inlet ventricular septal defect (VSD), and moderate tricuspid regurgitation. The left chambers were small; the left atrioventricular valve ring had 10mm, with a 0.4 ratio in relation to the 25-mm ring of the right atrioventricular valve. The Z-values of the left and right atrioventricular valves were - 3.5 and +1.95, respectively. The left ventricular (LV) diastolic diameter and LV end-diastolic volume were 17mm and 15 mL/m<sup>2</sup>, respectively. The right ventricle (RV) was dilated, with 26mm (<xref ref-type="fig" rid="en_a15fig02-body2">Figure 2</xref>). Cardiac catheterization showed elevated pressures and pulmonary flow greater than systemic flow (RA=LA: 17, RV=LV: 100/17, PT: 50/25-33 mmHg; QP: 6.2, QS: 2.5 and RP: 1.6 U). Angiography showed the left ventricle displaced by the dilated right ventricle; the long-axis ratio, as measured from the ventricular apex to the semilunar valve between the LV (60mm) and RV (84MM) was 0.71 (<xref ref-type="fig" rid="en_a15fig02-body2">Figure 2</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_a15fig01-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0e46-00015-gf01-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_a15fig02-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0e46-00015-gf02-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>During operation, a large ostium-primum atrial septal defect (ASD) and a small VSD were closed with bovine pericardial patches. Suture of the left atrioventricular valve fissure, right atrioventricular valvuloplasty with ring reduction, suture of the anterior and posterior valve commissure, and removal of the pulmonary band with end-to-end anastomosis were also performed. The left atrioventricular valve and LV were small. The immediate postoperative period was complicated by low cardiac output, acute renal failure, and infection. Ten days later, the patient was stabilized thanks to the use of vasoactive drugs at variable doses (epinephrine 0.5 to 2.5 mcg/Kg/min, dobutamine 5 to 20 mcg/Kg/min, and milrinone 0.4 to 1 mcg/Kg/min), peritoneal dialysis, and pump infusion of furosemide at high doses (8 mg/Kg/day), in addition to broad-spectrum antibiotic therapy. The patient was discharged after 16 days, receiving carvedilol and furosemide. During this period, the left atrioventricular valve ring increased to 14mm, as did the LV cavity. Echocardiography performed three months later revealed slightly dilated ventricular cavities (RV: 21mm, LV: 30mm), left atrioventricular valve ring of 22mm, and right atrioventricular valve ring of 26mm, moderate left atrioventricular valve regurgitation, mild right atrioventricular valve regurgitation, with favorable clinical conditions despite a mild systolic murmur in the mitral area and liver 2cm below the right costal margin, with the patient still on furosemide and carvedilol. ECG showed new left potentials with QRS complex in V5 and V6, which did not exist before (<xref ref-type="fig" rid="en_a15fig01-body2">Figure 1</xref>). </p>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>The choice of the surgical technique to be used for the correction of atrioventricular septal defect with small LV is based on parameters not yet well defined and thus uncertain outcome could be presumed. </p>
      <p>Repair using both ventricles was chosen in this case considering that the patient had survived to two years of age thanks to the output of the hypoplastic LV itself, which resulted from the pulmonary output subtracted from left-to-right blood shunt through the large ASD. This is a clinical argument for biventricular repair. This choice was feasible, although the left atrioventricular valve ring corresponded to 0.4 in relation to the right atrioventricular valve; the LV was clearly reduced and posteriorly displaced, as observed in an echocardiografic image. </p>
      <p>Another element that made us choose this approach was the ratio between the long axes of both ventricles, from the apex to the semilunar valves, which was 0.71 (RV: 84mm and LV: 60mm). As regards this index, Delmo Walter et al<sup>4</sup> recommend the utilization of the LV in biventricular repair in cases with ventricular unbalance with long-axis ratios always higher than 0.64. Other authors have suggested this procedure for similar patients, based on this long-axis ratio<sup>2,3</sup>. Following this recommendation, two deaths were observed among 19 patients with small LV operated on<sup>4</sup>.</p>
      <p>LV end-diastolic volumes lower than 20 mL/m<sup>2 </sup>should also be considered as prohibitive for repair, although survival in a case of LV with a volume as small as 6.8 mL/m<sup>2</sup> had been achieved<sup>2</sup>.</p>
      <p>Furthermore, based on the alignment of the atrial and ventricular septa and the larger LV volume demonstrated in the right anterior oblique view on angiography, we could also presume the probable greater volumetric LV development and adequacy after biventricular repair. </p>
      <p>After a difficult immediate postoperative period of LV adaptation with low output syndrome and renal failure, hemodynamic stability was achieved and the patient was discharged on day 16, in view of the increase in the LV and left atrioventricular valve ring (14mm), the latter with a 0.76 ratio in relation to the right atrioventricular valve (20mm). Further development of these left structures was observed three months after operation, with a left atrioventricular valve ring of 22mm and LV diastolic diameter of 30mm. However, no study has yet established a clear limit for the parameters used in the choice of whether or not to perform biventricular repair. Cohen MS and Spray TL<sup>3</sup> established a ratio between the left/right atrioventricular valve rings lower than 0.67 to define unbalanced ventricles. According to Vida VL et al<sup>2</sup>, biventricular repair may be adequately indicated even with a lower than 0.28 ratio between these atrioventricular structures. </p>
      <p>Measurement of the right and left atrioventricular valve rings in atrioventricular septal defect, when correlated to body surface<sup>5,6</sup>, is another parameter for the diagnosis of ventricular unbalance. Although not yet as widely established for atrioventricular septal defect as it is for many other anomalies, this ratio may also be useful for the definitive choice between univentricular and biventricular correction. In the present case, the Z-value of the left atrioventricular valve was -3.5, thus characterizing valve hypoplasia. </p>
      <p>In order to minimize the outcome risks and to establish the most adequate management for each case of anomalies accompanied by ventricular unbalance, all these indexes should be analyzed as accurately and strictly as possible. </p>
      <p>The efficacy of Intensive Care Units and Cardiac Recovery Units in the postoperative management helps achieve the ultimate success of similar risk procedures. For this purpose, a well-planned, complete and experienced care structure is required for the control of fluid balance, drug therapy, mechanical ventilation, and treatment of expected complications. Likewise, a reliable laboratory diagnosis and ancillary test complex is necessary, especially when circulatory assistance with extracorporeal membrane oxygenation (ECMO) is indicated.</p>
      <p>
        <bold>Acknowledgement</bold>
      </p>
      <p>We thank the medical team of the pediatric intensive care unit of <italic>Hospital S&#237;rio-Liban&#234;s</italic> of Sao Paulo, for the effective care and strict professionalism dedicated to this patient. </p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>There were no external funding sources for this study.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This study is not associated with any post-graduation program.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Correcci&#243;n biventricular en defecto del septo atrioventricular desbalanceado</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>Presenta evoluci&#243;n favorable despu&#233;s de correcci&#243;n operatoria biventricular, de ni&#241;o con 2,5 a&#241;os de edad, con Defecto del Septo Atrioventricular Desbalanceado con ventr&#237;culo izquierdo (VI) peque&#241;o (anillo mitral de 10 mm en relaci&#243;n de 0,4 con el anillo tric&#250;spide, DDVI de 17 mm, Vd2 VI de 15 ml/m2 y relaci&#243;n de ejes longitudinales VI/VD de 0,71). Hubo desarrollo normal del VI, verificado tres meses despu&#233;s de la operaci&#243;n (anillo mitral de 22 mm, en relaci&#243;n de 0,84 con el de la v&#225;lvula tric&#250;spide y DDVI de 30 mm). Se discuten los par&#225;metros actuales de utilizaci&#243;n del ventr&#237;culo hipopl&#225;sico.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Defectos del septo interventricular</kwd>
        <kwd>cardiopat&#237;as cong&#233;nitas</kwd>
        <kwd>ventr&#237;culos del coraz&#243;n</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>INFORME DE CASO</bold>
      </p>
      <p><undefined id="topo-body3"/>Correcci&#243;n biventricular en defecto del septo atrioventricular desbalanceado</p>
      <p>
        <bold>Edmar Atik; Patr&#237;cia O. Marques; Rog&#233;rio A. Miranda; Vitor C. Guerra; Luc&#237;lia Santana Faria; Marcelo Jatene</bold>
      </p>
      <p>Hospital S&#237;rio Liban&#234;s de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p>Presenta evoluci&#243;n favorable despu&#233;s de correcci&#243;n operatoria biventricular, de ni&#241;o con 2,5 a&#241;os de edad, con Defecto del Septo Atrioventricular Desbalanceado con ventr&#237;culo izquierdo (VI) peque&#241;o (anillo mitral de 10 mm en relaci&#243;n de 0,4 con el anillo tric&#250;spide, DDVI de 17 mm, Vd2 VI de 15 ml/m<sup>2</sup> y relaci&#243;n de ejes longitudinales VI/VD de 0,71). Hubo desarrollo normal del VI, verificado tres meses despu&#233;s de la operaci&#243;n (anillo mitral de 22 mm, en relaci&#243;n de 0,84 con el de la v&#225;lvula tric&#250;spide y DDVI de 30 mm). Se discuten los par&#225;metros actuales de utilizaci&#243;n del ventr&#237;culo hipopl&#225;sico.</p>
      <p><bold>Palabras clave:</bold> Defectos del septo interventricular, cardiopat&#237;as cong&#233;nitas, ventr&#237;culos del coraz&#243;n</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>En raz&#243;n de la correcci&#243;n quir&#250;rgica en el Defecto del Septo Atrioventricular Desbalanceado, impera la duda con relaci&#243;n a la utilizaci&#243;n o no del ventr&#237;culo menor como elemento &#250;til para el mantenimiento posterior de una circulaci&#243;n biventricular efectiva<sup>1-4</sup>. Este desaf&#237;o se hace mayor cuando el ventr&#237;culo izquierdo se muestra de menor tama&#241;o, principalmente en ausencia de comunicaci&#243;n interventricular<sup>2,4</sup>.</p>
      <p>El manejo adecuado de estos casos es controvertido, sin elementos de gu&#237;a para establecer la mejor conducta. La motivaci&#243;n y el inter&#233;s en el informe de esta caso se derivan del &#233;xito obtenido con la Correcci&#243;n biventricular en defecto del septo atrioventricular desbalanceado, con ventr&#237;culo izquierdo peque&#241;o y con m&#237;nima comunicaci&#243;n interventricular.</p>
      <p>
        <bold>Informe del Caso </bold>
      </p>
      <p>Ni&#241;o de 25 meses de edad, no portador de s&#237;ndrome de Down, hab&#237;a sido sometido anteriormente a bandaje de la arteria pulmonar con dos meses y se presentaba con acentuaci&#243;n del cansancio desde hac&#237;a cuatro meses. Al examen f&#237;sico se encontraba eupneico, normocoloreado y con pulsos normales. El peso era de 9.600 g, y la altura era de 77 cm. La saturaci&#243;n de ox&#237;geno era de 94%, y la presi&#243;n arterial era de 92/56 mm Hg. En el precordio hab&#237;a impulsos sist&#243;licos discretos, ruidos hiperfon&#233;ticos y soplo holosist&#243;lico a lo largo del borde esternal izquierdo. El h&#237;gado era palpado a 5 cm del reborde costal derecho y del ap&#233;ndice xifoides. El electrocardiograma mostraba hemibloqueo anterior izquierdo y sobrecarga ventricular derecha, tipo sist&#243;lica, con complejo qR en V1 y ondas T negativas de V1 a V4 (<xref ref-type="fig" rid="es_a15fig01-body3">fig.1</xref>). La radiograf&#237;a de t&#243;rax destacaba un aumento del &#225;rea card&#237;aca a costa de las cavidades derechas, arco medio rectificado y aumento de la vascularidad pulmonar. El ecocardiograma mostr&#243; gran comunicaci&#243;n interatrial, tipo <italic>ostium primum</italic>, comunicaci&#243;n interventricular (CIV) m&#237;nima de v&#237;a de entrada e insuficiencia tric&#250;spide moderada. Las cavidades izquierdas estaban disminuidas, teniendo el anillo de la v&#225;lvula atrioventricular izquierda 10 mm, en relaci&#243;n de 0,4 con el anillo de 25 mm de la v&#225;lvula atrioventricular derecha. El valor -Z de la v&#225;lvula atrioventricular izquierda era de -3,5 y el de la derecha era de +1,95. El di&#225;metro diast&#243;lico del ventr&#237;culo izquierdo (VI) y el volumen diast&#243;lico final de VI eran de 17 mm y de 15 ml/m<sup>2</sup>, respectivamente. El ventr&#237;culo derecho (VD) se mostraba dilatado con 26 mm (<xref ref-type="fig" rid="es_a15fig02-body3">fig. 2</xref>). El cateterismo card&#237;aco mostr&#243; presiones elevadas y flujo pulmonar mayor que el sist&#233;mico (AD=AI: 17; VD =VI: 100/17; TP: 50/25-33 mm Hg; QP: 6,2; QS: 2,5 y RP: 1,6 U). La angiograf&#237;a mostr&#243; que el ventr&#237;culo izquierdo era desplazado por el ventr&#237;culo derecho dilatado y que la relaci&#243;n de ejes longitudinales, medida de la punta del ventr&#237;culo a la v&#225;lvula sigmoidea, entre VI ((60 mm) y VD (84 mm), era de 0,71 (<xref ref-type="fig" rid="es_a15fig02-body3">fig. 2</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a15fig01-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0e46-00015-gf01-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a15fig02-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0e46-00015-gf02-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>En la cirug&#237;a, se cerraron la gran comunicaci&#243;n interatrial (CIA) <italic>ostium primum</italic> y la peque&#241;a CIV, con parches de pericardio bovino, adem&#225;s de la sutura de la fisura de la v&#225;lvula atrioventricular izquierda, pl&#225;stica de la v&#225;lvula atrioventricular derecha, con disminuci&#243;n del anillo, sutura de la comisura de las v&#225;lvulas anterior y posterior y retirada del bandaje pulmonar, con anastomosis termino-terminal. La v&#225;lvula atrioventricular izquierda y el VI eran peque&#241;os. El postoperatorio inmediato se vio complicado por bajo d&#233;bito card&#237;aco, insuficiencia renal aguda e infecci&#243;n. La compensaci&#243;n del cuadro se obtuvo despu&#233;s de diez d&#237;as mediante el uso de drogas vasoactivas en dosis variables (adrenalina - de 0,5 a 2,5 mcg/kg/-, dobutamina - de 5 a 20 mcg/kg/ - y milrinone - de 0,4 a 1 mcg/kg/'), di&#225;lisis peritoneal y bomba de furosemida en alta dosis (8 mg/kg/dia), adem&#225;s de antibi&#243;ticos de amplio espectro. </p>
      <p>Tuvo alta despu&#233;s de 16 d&#237;as en uso de carvedilol y furosemida. En ese per&#237;odo, el anillo de la v&#225;lvula atrioventricular izquierda aument&#243; para 14 mm, as&#237; como la cavidad de VI. El ecocardiograma, tres meses despu&#233;s, revel&#243; cavidades ventriculares poco dilatadas (VD: 21 mm; VI: 30 mm), anillo de la v&#225;lvula atrioventricular izquierda de 22 mm, anillo de la v&#225;lvula atrioventricular derecha de 26 mm, insuficiencia moderada de la v&#225;lvula atrioventricular izquierda y discreta de la derecha, en condici&#243;n cl&#237;nica favorable, a pesar del soplo sist&#243;lico discreto en &#225;rea mitral e h&#237;gado a 2 cm del RCD, continuando en uso de furosemida y carvedilol. En el ECG, hubo aparici&#243;n de potenciales izquierdos, con complejo QRS en V5 y V6, antes inexistentes (<xref ref-type="fig" rid="es_a15fig01-body3">fig. 1</xref>).</p>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La selecci&#243;n de la t&#233;cnica operatoria a ser empleada, frente al VI peque&#241;o en defecto del septo atrioventricular, se basa en par&#225;metros a&#250;n indefinidos, de all&#237; el presuponer una evoluci&#243;n incierta.</p>
      <p>En el presente caso se adopt&#243; la correcci&#243;n con utilizaci&#243;n de los dos ventr&#237;culos, en vista de la sobrevida, obtenida hasta dos a&#241;os de edad, haber sido dependiente del d&#233;bito del propio VE hipopl&#225;sico, proveniente del d&#233;bito pulmonar sustra&#237;do del desv&#237;o de sangre de la izquierda hacia la derecha por la CIA grande. &#201;ste se constituye en argumento de visi&#243;n cl&#237;nica para la correcci&#243;n biventricular. Esta posibilidad era viable, a pesar de que el anillo de la v&#225;lvula atrioventricular izquierda correspond&#237;a a 0,4 en relaci&#243;n al de la v&#225;lvula atrioventricular derecha, adem&#225;s de la disminuci&#243;n n&#237;tida del VI, y ser rechazado posteriormente en imagen ecocardiogr&#225;fica.</p>
      <p>Otro elemento que nos llev&#243; a esta conducta fue la relaci&#243;n de los ejes longitudinales de los dos ventr&#237;culos, desde la punta hasta las v&#225;lvulas sigmoideas, con el valor de 0,71 (VD: 84 mm y VI: 60 mm). De hecho, con relaci&#243;n a este &#237;ndice, Delmo Walter et al.<sup>4</sup> proponen el uso del VI en la correcci&#243;n biventricular en casos con desbalance ventricular en valores del &#237;ndice longitudinal siempre superiores a 0,64. Otros autores orientaron esta misma conducta en pacientes similares basados en esa relaci&#243;n de los ejes longitudinales<sup>2,3</sup>. Siguiendo esta orientaci&#243;n, se registraron dos &#243;bitos entre 19 pacientes con VI peque&#241;o operados<sup>4</sup>. </p>
      <p>El volumen diast&#243;lico final de VI menor de 20 ml/m<sup>2</sup> tambi&#233;n debe aceptarse como prohibitivo para la correcci&#243;n, a pesar de haberse conseguido sobrevida con VI tan peque&#241;o como con volumen de 6,8 ml/m<sup>2</sup>.<sup>2</sup></p>
      <p>Adem&#225;s de ello, la alineaci&#243;n de los septos atrial y ventricular, y el mayor volumen de VE mostrado en la proyecci&#243;n oblicua anterior derecha por angiograf&#237;a tambi&#233;n presupon&#237;an el mayor desarrollo volum&#233;trico probable del VI y la adecuaci&#243;n del mismo despu&#233;s de la operaci&#243;n biventricular.</p>
      <p>Despu&#233;s del per&#237;odo inmediato de dif&#237;cil adaptaci&#243;n del VE con s&#237;ndrome de bajo d&#233;bito e insuficiencia renal, se obtuvo equilibrio hemodin&#225;mico recibiendo alta el 16&#186; d&#237;a, frente al aumento del VI y del anillo de la v&#225;lvula atrioventricular izquierda (14 mm), &#233;ste en relaci&#243;n de 0,76 con el de la v&#225;lvula atrioventricular derecha (20 mm). Un desarrollo aun mayor de estas estructuras izquierdas se verific&#243; despu&#233;s de tres meses de operaci&#243;n, con anillo de la v&#225;lvula atrioventricular izquierda de 22 mm y di&#225;metro diast&#243;lico de VI de 30 mm. No obstante, ning&#250;n estudio estableci&#243; aun un claro l&#237;mite de los par&#225;metros que determinan el logro o no de la reparaci&#243;n biventricular. Cohen y Spray<sup>3</sup> establecieron un &#237;ndice entre los anillos de las v&#225;lvulas atrioventriculares izquierda y derecha inferior a 0,67 para el concepto de ventr&#237;culos desbalanceados. Seg&#250;n Vida et al.<sup>2</sup>, en relaci&#243;n aun m&#225;s baja de 0,28 entre estas estructuras atrioventriculares, pude incluso indicarse correcci&#243;n biventricular adecuada.</p>
      <p>La medida de los anillos de las v&#225;lvulas atrioventriculares derecha e izquierda en el defecto del septo atrioventricular, cuando se la correlaciona con la superficie corporal<sup>5,6</sup>, constituye otro elemento diagn&#243;stico del desbalance ventricular. Aunque aun no haya sido ampliamente establecido en el defecto del septo atrioventricular, al contrario de otras tantas anomal&#237;as, este &#237;ndice tambi&#233;n puede ser valioso para el establecimiento definitivo de la conducta de correcci&#243;n uni o biventricular. En el caso presente el valor -Z de la v&#225;lvula atrioventricular izquierda correspondi&#243; a -3,5, expresi&#243;n de la hipoplasia valvular.</p>
      <p>Adem&#225;s de minimizar los riesgos evolutivos y establecer la conducta m&#225;s adecuada para cada caso de anomal&#237;as con desbalance ventricular, todos estos &#237;ndices deben ser analizados de la manera m&#225;s exacta y rigurosa posible.</p>
      <p>Concluye el &#233;xito de conductas de riesgo similares a la eficiencia de Unidades de Terapia Intensiva y de Recuperaci&#243;n Card&#237;aca en el manejo postoperatorio. Con esa finalidad, se requiere una estructura de atenci&#243;n bien elaborada, completa y experimentada en el control riguroso del balance h&#237;drico, de drogas en general, de ventilaci&#243;n mec&#225;nica, de tratamiento de complicaciones esperadas, aliado a un complejo diagn&#243;stico de laboratorio y de ex&#225;menes complementarios confiables, culminando, en caso de haber indicaci&#243;n, con la utilizaci&#243;n de asistencia circulatoria con oxigenaci&#243;n por membrana extracorp&#243;rea (ECMO).</p>
      <p>
        <bold>Agradecimientos</bold>
      </p>
      <p>Al grupo de m&#233;dicos de la unidad de terapia intensiva pedi&#225;trica del Hospital S&#237;rio-Liban&#234;s de S&#227;o Paulo, por el cuidado efectivo y r&#237;gido profesionalismo en la atenci&#243;n de este paciente.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses </bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiamiento</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuvo fuentes de financiamiento externas.</p>
      <p>
        <bold>V&#237;nculo Acad&#233;mico </bold>
      </p>
      <p>No hay v&#237;nculo de este estudio a programas de post grado.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
