<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">KH5yx5yVjp4kJQ95Lt3wqxM</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00010</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2009000400010</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(09)09200410</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2009000400010</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Dele&#231;&#227;o 22q11.2 em pacientes com defeito card&#237;aco conotruncal e fen&#243;tipo da s&#237;ndrome da dele&#231;&#227;o 22q11.2</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Belangero</surname>
            <given-names>Sintia Iole Nogueira</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Bellucco</surname>
            <given-names>Fernanda T.S.</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Kulikowski</surname>
            <given-names>Leslie Domenici</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Christofolini</surname>
            <given-names>Denise M.</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Cernach</surname>
            <given-names>Mirlene C. S. P.</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Melaragno</surname>
            <given-names>Maria Isabel</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade Federal de S&#227;o Paulo</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>04</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
      <volume>92</volume>
      <issue>4</issue>
      <fpage>307</fpage>
      <lpage>311</lpage>
      <history>
        <date date-type="accepted">
          <day>10</day>
          <month>04</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>23</day>
          <month>01</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>17</day>
          <month>12</month>
          <year>2007</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: A s&#237;ndrome da dele&#231;&#227;o 22q11.2 &#233; a mais freq&#252;ente s&#237;ndrome de microdele&#231;&#227;o humana. O fen&#243;tipo &#233; altamente vari&#225;vel e caracterizado por defeito card&#237;aco conotruncal, dismorfias faciais, insufici&#234;ncia velofar&#237;ngea, dificuldade de aprendizagem e retardo mental. OBJETIVO: O objetivo deste trabalho foi investigar a freq&#252;&#234;ncia da dele&#231;&#227;o 22q11.2 em uma amostra brasileira de indiv&#237;duos portadores de cardiopatia conontrucal isolada e do fen&#243;tipo da s&#237;ndrome da dele&#231;&#227;o 22q11.2. M&#201;TODOS: Vinte e nove pacientes foram estudados por meio de citogen&#233;tica cl&#225;ssica, por hibrida&#231;&#227;o in situ fluorescente (FISH) e por t&#233;cnicas moleculares. RESULTADOS: A an&#225;lise citogen&#233;tica por meio de bandamento G revelou cari&#243;tipo normal em todos os pacientes, com exce&#231;&#227;o de um que apresentou cari&#243;tipo 47,XX,+idic(22)(q11.2). Com o uso de t&#233;cnicas moleculares, a dele&#231;&#227;o foi observada em 25% dos pacientes, todos portadores do fen&#243;tipo da s&#237;ndrome da dele&#231;&#227;o 22q11.2. Em nenhum dos casos, a dele&#231;&#227;o foi herdada dos pais. A freq&#252;&#234;ncia da dele&#231;&#227;o 22q11.2 foi maior no grupo de pacientes portadores do espectro cl&#237;nico da s&#237;ndrome da dele&#231;&#227;o 22q11.2 do que no grupo de pacientes com cardiopatia conotruncal isolada. CONCLUS&#195;O: A investiga&#231;&#227;o da presen&#231;a da dele&#231;&#227;o e sua correla&#231;&#227;o com os dados cl&#237;nicos dos pacientes podem auxiliar os pacientes e suas fam&#237;lias a terem um melhor aconselhamento gen&#233;tico e um seguimento cl&#237;nico mais adequado.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Dele&#231;&#227;o cromoss&#244;mica</kwd>
        <kwd>fen&#243;tipo</kwd>
        <kwd>cardiopatias cong&#234;nitas</kwd>
        <kwd>marcadores gen&#233;ticos</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>23</day>
        <month>06</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>ARTIGO ORIGINAL </p>
    <p> PATOLOGIAS DA AORTA</p>
    <p>Dele&#231;&#227;o 22q11.2 em pacientes com defeito card&#237;aco conotruncal e fen&#243;tipo da s&#237;ndrome da dele&#231;&#227;o 22q11.2</p>
    <p>
      <bold>Sintia Iole Nogueira Belangero; Fernanda T.S. Bellucco; Leslie Domenici Kulikowski; Denise M. Christofolini; Mirlene C. S. P. Cernach; Maria Isabel Melaragno</bold>
    </p>
    <p>Universidade Federal de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="cor">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> A s&#237;ndrome da dele&#231;&#227;o 22q11.2 &#233; a mais freq&#252;ente s&#237;ndrome de microdele&#231;&#227;o humana. O fen&#243;tipo &#233; altamente vari&#225;vel e caracterizado por defeito card&#237;aco conotruncal, dismorfias faciais, insufici&#234;ncia velofar&#237;ngea, dificuldade de aprendizagem e retardo mental. </p>
    <p><bold>OBJETIVO:</bold> O objetivo deste trabalho foi investigar a freq&#252;&#234;ncia da dele&#231;&#227;o 22q11.2 em uma amostra brasileira de indiv&#237;duos portadores de cardiopatia conontrucal isolada e do fen&#243;tipo da s&#237;ndrome da dele&#231;&#227;o 22q11.2. </p>
    <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Vinte e nove pacientes foram estudados por meio de citogen&#233;tica cl&#225;ssica, por hibrida&#231;&#227;o <italic>in situ</italic> fluorescente (FISH) e por t&#233;cnicas moleculares. </p>
    <p><bold>RESULTADOS:</bold> A an&#225;lise citogen&#233;tica por meio de bandamento G revelou cari&#243;tipo normal em todos os pacientes, com exce&#231;&#227;o de um que apresentou cari&#243;tipo 47,XX,+idic(22)(q11.2). Com o uso de t&#233;cnicas moleculares, a dele&#231;&#227;o foi observada em 25% dos pacientes, todos portadores do fen&#243;tipo da s&#237;ndrome da dele&#231;&#227;o 22q11.2. Em nenhum dos casos, a dele&#231;&#227;o foi herdada dos pais. A freq&#252;&#234;ncia da dele&#231;&#227;o 22q11.2 foi maior no grupo de pacientes portadores do espectro cl&#237;nico da s&#237;ndrome da dele&#231;&#227;o 22q11.2 do que no grupo de pacientes com cardiopatia conotruncal isolada. </p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O:</bold> A investiga&#231;&#227;o da presen&#231;a da dele&#231;&#227;o e sua correla&#231;&#227;o com os dados cl&#237;nicos dos pacientes podem auxiliar os pacientes e suas fam&#237;lias a terem um melhor aconselhamento gen&#233;tico e um seguimento cl&#237;nico mais adequado.</p>
    <p><bold>Palavras-chave:</bold> Dele&#231;&#227;o cromoss&#244;mica, fen&#243;tipo, cardiopatias cong&#234;nitas, marcadores gen&#233;ticos.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>As s&#237;ndromes de DiGeorge (DGS), velocardiofacial (VCFS) e de anomalias faciais e conotruncais (CAFS) durante muitos anos foram consideradas como sendo s&#237;ndromes distintas. No entanto, por possu&#237;rem a mesma etiologia, a dele&#231;&#227;o da regi&#227;o q11.2 do cromossomo 22, s&#227;o atualmente classificadas como sendo varia&#231;&#245;es de um mesmo espectro cl&#237;nico, com sobreposi&#231;&#227;o de fen&#243;tipo e expressividade vari&#225;vel, denominado s&#237;ndrome da dele&#231;&#227;o 22q11.2<sup>1</sup>. Uma das caracter&#237;sticas mais freq&#252;entes dessa s&#237;ndrome &#233; a presen&#231;a de malforma&#231;&#227;o card&#237;aca conotruncal, por&#233;m outras altera&#231;&#245;es podem estar presentes, tais como palato fendido, hipoplasia de timo e de gl&#226;ndula paratire&#243;ide, dismorfias faciais, voz nasalada, dificuldade de aprendizagem, doen&#231;as psiqui&#225;tricas e retardo mental leve<sup>2</sup>.</p>
    <p>A freq&#252;&#234;ncia da dele&#231;&#227;o 22q11.2 &#233; de aproximadamente 1:4000 nascidos vivos<sup>3</sup> e est&#225; presente em cerca de 90% dos pacientes com o fen&#243;tipo da s&#237;ndrome<sup>4</sup>. A dele&#231;&#227;o &#233; espor&#225;dica em aproximadamente 90% dos casos e herdada de um dos pais em 10% deles<sup>5</sup>. A grande maioria dos pacientes (87%) apresenta uma dele&#231;&#227;o de 3Mb (megabases)<sup>4</sup>. N&#227;o &#233; poss&#237;vel detectar a dele&#231;&#227;o por meio de citogen&#233;tica cl&#225;ssica (cari&#243;tipo), sendo necess&#225;ria a utiliza&#231;&#227;o de outras t&#233;cnicas, tais como a de hibridiza&#231;&#227;o <italic>in situ</italic> fluorescente (FISH) e a de marcadores polim&#243;rficos de DNA.</p>
    <p>A identifica&#231;&#227;o de uma dele&#231;&#227;o espor&#225;dica implica em baixo risco de recorr&#234;ncia (1 a 3%), enquanto que em uma dele&#231;&#227;o herdada, h&#225; um risco de 50% de transmiss&#227;o da dele&#231;&#227;o<sup>1,6</sup>. Dessa forma, investiga&#231;&#245;es citogen&#233;ticas e moleculares nos indiv&#237;duos afetados e seus pais s&#227;o fundamentais para um diagn&#243;stico preciso, bem como para um aconselhamento gen&#233;tico adequado.</p>
    <p>O objetivo deste estudo foi avaliar a constitui&#231;&#227;o cromoss&#244;mica e a freq&#252;&#234;ncia da dele&#231;&#227;o 22q11.2 em pacientes portadores de cardiopatia conotruncal isolada e em portadores do espectro cl&#237;nico da s&#237;ndrome da dele&#231;&#227;o 22q11.2. Nos casos em que a dele&#231;&#227;o estava presente, verificamos se era a forma herdada ou n&#227;o. Al&#233;m disso, comparamos a efici&#234;ncia das metodologias de FISH e de marcadores polim&#243;rficos de DNA para a detec&#231;&#227;o da dele&#231;&#227;o 22q11.2.</p>
    <p>
      <bold>Casu&#237;stica</bold>
    </p>
    <p>A amostra consistia de 29 pacientes (<xref ref-type="table" rid="a10tab01">Tabela 1</xref>). Os crit&#233;rios cl&#237;nicos para inclus&#227;o foram: (I) malforma&#231;&#227;o card&#237;aca conotruncal associada a outros aspectos cl&#237;nicos da s&#237;ndrome da dele&#231;&#227;o 22q11.2 (13 pacientes); (II) fen&#243;tipo caracter&#237;stico da s&#237;ndrome da dele&#231;&#227;o 22q11.2, sem cardiopatia (10 pacientes); e (III) malforma&#231;&#227;o card&#237;aca conotruncal isolada (6 pacientes). A maioria dos pacientes era proveniente do ber&#231;&#225;rio e do Centro de Gen&#233;tica M&#233;dica, ambos do Hospital S&#227;o Paulo; os outros foram provenientes de outros hospitais de S&#227;o Paulo. Dezessete fam&#237;lias foram compostas por probando e seus genitores, sete por probando e m&#227;e e cinco, apenas pelo probando.</p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="a10tab01">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0307-00010-gt01.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <p>Os pais dos pacientes, quando dispon&#237;veis, tamb&#233;m foram estudados pela t&#233;cnica de marcadores de DNA e, quando a crian&#231;a apresentava dele&#231;&#227;o, eles tamb&#233;m foram estudados por FISH, com a finalidade de investigar se a dele&#231;&#227;o era herdada ou n&#227;o. Este estudo foi aprovado pelo Comit&#234; de &#201;tica em Pesquisa da Universidade Federal de S&#227;o Paulo/Hospital S&#227;o Paulo. Todas as fam&#237;lias dos probandos deram o consentimento informado para participa&#231;&#227;o nesta pesquisa.</p>
    <p>
      <bold>M&#233;todos</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>An&#225;lise citogen&#233;tica</bold>
    </p>
    <p>Culturas de linf&#243;citos foram realizadas para a an&#225;lise de cari&#243;tipo<sup>7</sup>. Quinze met&#225;fases foram analisadas por indiv&#237;duo. Os cromossomos metaf&#225;sicos, com resolu&#231;&#227;o de 400-550 bandas cromoss&#244;micas, foram classificados conforme o ISCN (<italic>International System for Human Cytogenetic Nomenclature</italic>) (2005). T&#233;cnicas adicionais de bandamento C e de colora&#231;&#227;o das regi&#245;es organizadoras de nucl&#233;olo (NOR) foram usadas quando necess&#225;rio.</p>
    <p>
      <bold>Hibridiza&#231;&#227;o <italic>in situ</italic> fluorescente (FISH)</bold>
    </p>
    <p>A t&#233;cnica de FISH foi realizada, a partir da cultura de linf&#243;citos, com sonda comercial que resulta na marca&#231;&#227;o simult&#226;nea da regi&#227;o cromoss&#244;mica da DGS que inclui o gene <italic>TUPLE1</italic> (marca&#231;&#227;o em vermelho) e da regi&#227;o terminal do cromossomo 22 como controle (marca&#231;&#227;o em verde) (Cytocell<sup>&#174;</sup>- Cambridge) (<xref ref-type="fig" rid="a10fig01">figura 1</xref>). Vinte met&#225;fases e/ou 100 n&#250;cleos interf&#225;sicos de cada paciente foram analisados. No caso em que havia um cromossomo marcador, foi utilizada a sonda para centr&#244;mero dos cromossomos 14/22 (<italic>D14Z1</italic>/<italic>D22Z1</italic> - Vysis<sup>&#174;</sup>) e sondas de cosm&#237;deos (c106e4 e c103a2) para regi&#227;o cr&#237;tica da s&#237;ndrome <italic>cat eye</italic>.</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="a10fig01">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0307-00010-gf01.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>
      <bold>Estudo por marcadores polim&#243;rficos de DNA</bold>
    </p>
    <p>O DNA foi extra&#237;do a partir de linf&#243;citos de sangue perif&#233;rico<sup>8</sup> e a t&#233;cnica de PCR<sup>9</sup> foi realizada utilizando <italic>primers</italic> para tr&#234;s <italic>loci</italic> polim&#243;rficos localizados na regi&#227;o comumente deletada: D22S941, D22S944N e D22S264<sup>10-12</sup> (<xref ref-type="fig" rid="a10fig01">Figura 1</xref>). Os produtos da PCR foram testados em gel de agarose a 1% para verificar a presen&#231;a da amplifica&#231;&#227;o e em seguida, os polimorfismos de tamanho foram avaliados em gel de poliacrilamida desnaturante de alta resolu&#231;&#227;o (GeneGel HyRes-Amersham Biosciences<sup>&#174;</sup>) corado com nitrato de prata. </p>
    <p>Este trabalho foi financiado pela CAPES, FADA e FAPESP.</p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>Dentre os 29 pacientes estudados, 13 eram do sexo feminino e 16 do masculino, com idades variando entre um dia e 28 anos (<xref ref-type="table" rid="a10tab01">Tabela 1</xref>).</p>
    <p>A an&#225;lise do cari&#243;tipo foi realizada em 28 dos 29 pacientes (n&#227;o foi poss&#237;vel coletar sangue perif&#233;rico de um dos pacientes) e todos apresentaram resultados normais, com exce&#231;&#227;o de um dos pacientes (S77) que apresentou o cari&#243;tipo 47,XX,+mar. Ap&#243;s a realiza&#231;&#227;o das t&#233;cnicas de FISH e de bandamento C e NOR, esse cari&#243;tipo foi dado como 47,XX,+idic(22)(pter<inline-graphic xlink:href="https://minio.scielo.br/documentstore/1678-4170/KH5yx5yVjp4kJQ95Lt3wqxM/791002ea0ea2be9095b3e6a73b2e323484b4fa89.gif"/>q11.2::q11.2<inline-graphic xlink:href="https://minio.scielo.br/documentstore/1678-4170/KH5yx5yVjp4kJQ95Lt3wqxM/791002ea0ea2be9095b3e6a73b2e323484b4fa89.gif"/>pter). </p>
    <p>Entre os pacientes com cari&#243;tipo normal, a dele&#231;&#227;o 22q11.2 foi observada em 25% (7/28) dos pacientes estudados. Entretanto, quando analisamos os grupos separadamente, a dele&#231;&#227;o estava presente em aproximadamente 42% (5/12) dos pacientes com fen&#243;tipo da s&#237;ndrome associado &#224; cardiopatia, em 20% (2/10) dos indiv&#237;duos com fen&#243;tipo da s&#237;ndrome, mas sem cardiopatia e em nenhum dos pacientes (0/6) com cardiopatia conotruncal isolada. Verificamos que nenhuma das dele&#231;&#245;es era herdada.</p>
    <p>Considerando os dados dos tr&#234;s marcadores polim&#243;rficos de DNA conjuntamente, um resultado informativo quanto &#224; presen&#231;a da dele&#231;&#227;o foi obtido em 94% (16/17) das fam&#237;lias compostas por pacientes e ambos os genitores, em 71% (5/7) das fam&#237;lias compostas por paciente e m&#227;e e em 25% (1/4) dos casos em que estudamos s&#243; o probando. Quando consideramos todos os casos, encontramos resultados informativos dos marcadores em 79% dos casos (22/28). </p>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A dele&#231;&#227;o 22q11.2 n&#227;o foi detectada pela an&#225;lise do cari&#243;tipo, refor&#231;ando a id&#233;ia de que essa t&#233;cnica &#233; pouco eficaz para a investiga&#231;&#227;o da dele&#231;&#227;o. No entanto, o exame de cari&#243;tipo &#233; necess&#225;rio para a investiga&#231;&#227;o de outras aberra&#231;&#245;es cromoss&#244;micas relacionadas &#224; cardiopatia, como no caso da paciente que apresentou cari&#243;tipo 47,XX,+idic(22)(pter<inline-graphic xlink:href="https://minio.scielo.br/documentstore/1678-4170/KH5yx5yVjp4kJQ95Lt3wqxM/791002ea0ea2be9095b3e6a73b2e323484b4fa89.gif"/>q11.2::q11.2<inline-graphic xlink:href="https://minio.scielo.br/documentstore/1678-4170/KH5yx5yVjp4kJQ95Lt3wqxM/791002ea0ea2be9095b3e6a73b2e323484b4fa89.gif"/>pter). A hip&#243;tese diagn&#243;stica inicial para essa paciente foi a s&#237;ndrome da dele&#231;&#227;o 22q11.2, devido &#224; presen&#231;a de anomalias fenot&#237;picas e interrup&#231;&#227;o do arco a&#243;rtico tipo B, um defeito card&#237;aco que est&#225; presente em 50% dos casos de dele&#231;&#227;o 22q11.2<sup>13</sup>. Entretanto, como o cari&#243;tipo revelou a presen&#231;a de um marcador isodic&#234;ntrico derivado do cromossomo 22, o diagn&#243;stico final foi a tetrassomia parcial do cromossomo 22 ou s&#237;ndrome <italic>cat eye</italic> (CES), uma s&#237;ndrome malformativa rara, cujo diagn&#243;stico &#233; baseado na presen&#231;a de um cromossomo marcador extra, derivado do cromossomo 22<sup>14</sup>. Nesse caso, a t&#233;cnica de FISH tamb&#233;m se mostrou eficiente para o aprimoramento do diagn&#243;stico citogen&#233;tico.</p>
    <p>A freq&#252;&#234;ncia da dele&#231;&#227;o 22q11.2 associada &#224; s&#237;ndrome da dele&#231;&#227;o 22q11.2 ainda n&#227;o est&#225; bem estabelecida na literatura e pode variar, entre outros fatores, de acordo com a amostra estudada e com a t&#233;cnica utilizada para a detec&#231;&#227;o. A an&#225;lise molecular, incluindo marcadores de DNA e FISH, mostra que a dele&#231;&#227;o est&#225; presente em cerca de 80-90% dos casos da s&#237;ndrome<sup>2,15,16</sup>. Em nosso estudo, a dele&#231;&#227;o 22q11.2 foi encontrada em 25% da amostra, freq&#252;&#234;ncia menor do que a relatada na literatura.</p>
    <p>Um fator que poderia explicar essa baixa freq&#252;&#234;ncia da dele&#231;&#227;o &#233; a grande variabilidade fenot&#237;pica observada nos pacientes desse estudo, uma vez que a amostra compreende desde pacientes com cardiopatia isolada at&#233; pacientes com o quadro completo da s&#237;ndrome. De acordo com a literatura, a freq&#252;&#234;ncia de dele&#231;&#227;o 22q11.2 entre os pacientes portadores de cardiopatia conotruncal isolada &#233; de cerca de 29%<sup>17,18</sup>, bem menor do que a freq&#252;&#234;ncia de dele&#231;&#227;o entre os pacientes com cardiopatia associada a outros sinais cl&#237;nicos (80-90%)<sup>2,15,16</sup>. Em nossa casu&#237;stica, nenhum dos seis pacientes com cardiopatia isolada apresentou dele&#231;&#227;o 22q11.2, um achado que corrobora o fato da dele&#231;&#227;o ser mais freq&#252;ente em pacientes que apresentam, al&#233;m da cardiopatia, outros sinais fenot&#237;picos associados<sup>17,18</sup>.</p>
    <p>Todas as dele&#231;&#245;es foram encontradas em pacientes com o espectro cl&#237;nico da s&#237;ndrome, tanto em portadores de cardiopatia, como nos que n&#227;o apresentavam cardiopatia. Esses dados mostram que pacientes com caracter&#237;sticas fenot&#237;picas faciais da s&#237;ndrome, mesmo sem as malforma&#231;&#245;es card&#237;acas, devem ser investigados quanto &#224; presen&#231;a da dele&#231;&#227;o.</p>
    <p>A idade dos pacientes tamb&#233;m pode ter influenciado a freq&#252;&#234;ncia da dele&#231;&#227;o, uma vez que os pacientes selecionados apresentaram idades bem variadas e o fato de que em crian&#231;as muito pequenas o fen&#243;tipo nem sempre &#233; t&#227;o evidente. </p>
    <p>V&#225;rios indiv&#237;duos (15/22), apesar de serem portadores de sinais cl&#237;nicos da s&#237;ndrome, n&#227;o apresentaram dele&#231;&#227;o detect&#225;vel e, apesar de a dele&#231;&#227;o 22q11.2 ser a etiologia mais prov&#225;vel, outras causas podem ser respons&#225;veis pelo fen&#243;tipo. Entre elas est&#227;o as muta&#231;&#245;es nos genes presentes nessa regi&#227;o (22q11.2) e em genes de outras regi&#245;es relacionadas &#224; cardiopatias cong&#234;nitas conotruncais, tais como 8p23.1<sup>19</sup>e 10p13<sup>20</sup>.</p>
    <p>Em rela&#231;&#227;o ao uso de marcadores polim&#243;rficos de DNA, de acordo com nossos resultados conclu&#237;mos que o ideal &#233; estudar o probando e os dois genitores, embora o estudo isolado do paciente possa revelar resultados normais quando o indiv&#237;duo &#233; heterozigoto, independente do estudo molecular dos pais. Assim, a avalia&#231;&#227;o molecular pode ser realizada em crian&#231;as com o fen&#243;tipo da s&#237;ndrome da dele&#231;&#227;o 22q11.2 como primeira triagem para se detectar a dele&#231;&#227;o 22q, antes de se utilizar a FISH. Al&#233;m disso, na impossibilidade de colher sangue perif&#233;rico dos pacientes, os ensaios moleculares podem ser realizados com DNA extra&#237;do de outros tecidos. </p>
    <p>Neste trabalho, utilizamos tr&#234;s marcadores de DNA localizados na regi&#227;o que est&#225; deletada em aproximadamente 98% dos pacientes com o fen&#243;tipo da s&#237;ndrome, o que aumenta a taxa de sucesso na investiga&#231;&#227;o da dele&#231;&#227;o. No entanto, esses marcadores podem n&#227;o detectar dele&#231;&#245;es at&#237;picas, ou seja, dele&#231;&#245;es de segmentos que estejam fora da regi&#227;o tipicamente deletada, que ocorrem a uma freq&#252;&#234;ncia de 2% em pacientes com o fen&#243;tipo da s&#237;ndrome<sup>4</sup>.</p>
    <p>A dele&#231;&#227;o 22q11.2 n&#227;o estava presente em nenhum dos genitores das crian&#231;as com a dele&#231;&#227;o, caracterizando assim, todas as dele&#231;&#245;es dos probandos como espor&#225;dicas.</p>
    <p>
      <bold>Conclus&#245;es</bold>
    </p>
    <p>Os dados deste estudo sugerem que a dele&#231;&#227;o 22q11.2 &#233; mais freq&#252;ente em pacientes portadores do quadro cl&#237;nico da s&#237;ndrome, do que em pacientes portadores de cardiopatia conotruncal isolada. Quanto &#224;s metodologias utilizadas para detec&#231;&#227;o, a t&#233;cnica de FISH &#233; mais precisa para se detectar dele&#231;&#227;o do que a t&#233;cnica de marcadores de DNA. A t&#233;cnica de FISH possibilita a investiga&#231;&#227;o da presen&#231;a de altera&#231;&#245;es cromoss&#244;micas nos pais de crian&#231;as portadoras da dele&#231;&#227;o, o que determina o risco reprodutivo do casal. A investiga&#231;&#227;o da presen&#231;a da dele&#231;&#227;o e sua correla&#231;&#227;o com os dados cl&#237;nicos dos pacientes podem auxiliar o cardiologista a realizar um melhor seguimento aos pacientes.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo foi financiado por FAPESP, CNPq e CAPES.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>Este artigo &#233; parte de tese de Doutorado de Sintia Iole Nogueira pela Universidade Federal de S&#227;o Paulo.</p>
    <p>
      <fn id="cor" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p> Sintia Iole Nogueira Belangero </p>
        <p> Rua Botucatu, 740 </p>
        <p> Vila Clementino - 04023-900 </p>
        <p> S&#227;o Paulo, SP - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="sintia.morf@epm.br">sintia.morf@epm.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 17/12/07, revisado recebido em 23/01/08; aceito em 10/04/08.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. McDonald-McGinn DM, Kirschner R, Goldmuntz E, Sullivan K, Eicher P, Gerdes M, et al. The Philadelphia Story: the 22q11.2 deletion: report on 250 patients. Genet Couns. 1999; 10: 11-24.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The Philadelphia Story: the 22q11.2 deletion</article-title>
          <source>Genet Couns</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>11</fpage>
          <lpage>24</lpage>
          <volume>10</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>McDonald-McGinn</surname>
              <given-names>DM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kirschner</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Goldmuntz</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sullivan</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Eicher</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gerdes</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Matsuoka R, Kimura M, Scambler PJ, Morrow BE, Imamura S, Minoshima S, et al. Molecular and clinical study of 183 patients with conotruncal anomaly face syndrome. Hum Genet. 1998; 103: 70-80.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Molecular and clinical study of 183 patients with conotruncal anomaly face syndrome</article-title>
          <source>Hum Genet</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>70</fpage>
          <lpage>80</lpage>
          <volume>103</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Matsuoka</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kimura</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Scambler</surname>
              <given-names>PJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Morrow</surname>
              <given-names>BE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Imamura</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Minoshima</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Devriendt K, Fryns JP, Mortier G, van Thienen MN, Keymolen K. The annual incidence of DiGeorge/velocardiofacial syndrome. J Med Genet. 1998; 35: 789-90.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The annual incidence of DiGeorge/velocardiofacial syndrome</article-title>
          <source>J Med Genet</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>789</fpage>
          <lpage>90</lpage>
          <volume>35</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Devriendt</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fryns</surname>
              <given-names>JP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mortier</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>van Thienen</surname>
              <given-names>MN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Keymolen</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Saitta SC, Harris SE, Gaeth AP, Driscoll DA, McDonald-McGinn DM, Maisenbacher MK, et al. Aberrant interchromosomal exchanges are the predominant cause of the 22q11.2 deletion. Hum Mol Genet. 2004; 13: 417-28.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Aberrant interchromosomal exchanges are the predominant cause of the 22q11.2 deletion</article-title>
          <source>Hum Mol Genet</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>417</fpage>
          <lpage>28</lpage>
          <volume>13</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Saitta</surname>
              <given-names>SC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Harris</surname>
              <given-names>SE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gaeth</surname>
              <given-names>AP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Driscoll</surname>
              <given-names>DA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McDonald-McGinn</surname>
              <given-names>DM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Maisenbacher</surname>
              <given-names>MK</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. McDonald-McGinn DM, Tonnesen MK, Laufer-Cahana A, Finucane B, Driscoll DA, Emanuel BS, et al. Phenotype of the 22q11.2 deletion in individuals identified through an affected relative: cast a wide FISHing net! Genet Med. 2001; 3: 23-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Phenotype of the 22q11.2 deletion in individuals identified through an affected relative: cast a wide FISHing net!</article-title>
          <source>Genet Med</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>23</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>3</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>McDonald-McGinn</surname>
              <given-names>DM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tonnesen</surname>
              <given-names>MK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Laufer-Cahana</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Finucane</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Driscoll</surname>
              <given-names>DA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Emanuel</surname>
              <given-names>BS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Nora JJ, Nora AH. Genetic epidemiology of congenital heart diseases. Prog Med Genet. 1983; 5: 91-137.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Genetic epidemiology of congenital heart diseases</article-title>
          <source>Prog Med Genet</source>
          <date>
            <year>1983</year>
          </date>
          <fpage>91</fpage>
          <lpage>137</lpage>
          <volume>5</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Nora</surname>
              <given-names>JJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nora</surname>
              <given-names>AH</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Moorhead PS, Nowell PC, Mellmann WJ, Battips DM, Hungerford DA. Chromosome preparation of leukocytes cultured from peripheral blood. Exp Cell Res. 1960; 20: 613-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Chromosome preparation of leukocytes cultured from peripheral blood</article-title>
          <source>Exp Cell Res</source>
          <date>
            <year>1960</year>
          </date>
          <fpage>613</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <volume>20</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Moorhead</surname>
              <given-names>PS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nowell</surname>
              <given-names>PC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mellmann</surname>
              <given-names>WJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Battips</surname>
              <given-names>DM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hungerford</surname>
              <given-names>DA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Lahiri DK, Nurnberg JI. A rapid non-enzymatic method for the preparation of HMW DNA from blood for RFLP studies. Nucleic Acids Res. 1991; 19: 5444.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>A rapid non-enzymatic method for the preparation of HMW DNA from blood for RFLP studies</article-title>
          <source>Nucleic Acids Res</source>
          <date>
            <year>1991</year>
          </date>
          <fpage>5444</fpage>
          <volume>19</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lahiri</surname>
              <given-names>DK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nurnberg</surname>
              <given-names>JI</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Saiki RK, Scharf S, Falona F, Mullis KB, Horn GT, Erlich HA, et al. Enzymatic amplification of beta-globin genomic sequences and restriction site analysis for diagnosis of sickle cell anemia. Science. 1991; 230: 1350-4.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Enzymatic amplification of beta-globin genomic sequences and restriction site analysis for diagnosis of sickle cell anemia</article-title>
          <source>Science</source>
          <date>
            <year>1991</year>
          </date>
          <fpage>1350</fpage>
          <lpage>4</lpage>
          <volume>230</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Saiki</surname>
              <given-names>RK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Scharf</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Falona</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mullis</surname>
              <given-names>KB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Horn</surname>
              <given-names>GT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Erlich</surname>
              <given-names>HA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Morrow B, Goldberg R, Carlson C, Das Gupta R, Sirotkin H, Collins J, et al. Molecular definition of the 22q11 deletions in velo-cardio-facial syndrome. Am J Hum Genet. 1995; 56: 1391-403.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Molecular definition of the 22q11 deletions in velo-cardio-facial syndrome</article-title>
          <source>Am J Hum Genet</source>
          <date>
            <year>1995</year>
          </date>
          <fpage>1391</fpage>
          <lpage>403</lpage>
          <volume>56</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Morrow</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Goldberg</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Carlson</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Das Gupta</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sirotkin</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Collins</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Carlson C, Sirotkin H, Pandita R, Goldberg R, McKie J, Wadey R, et al. Molecular definition of 22q11 deletions in 151 velo-cardio-facial syndrome patients. Am J Hum Genet. 1997; 61: 620-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Molecular definition of 22q11 deletions in 151 velo-cardio-facial syndrome patients</article-title>
          <source>Am J Hum Genet</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>620</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>61</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Carlson</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sirotkin</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pandita</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Goldberg</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McKie</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wadey</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Marineau C, Aubry M, Julien JP, Rouleau GA. Dinucleotide repeat polymorphism at the D22S264 locus. Nucleic Acids Res. 1992; 20: 1430.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Dinucleotide repeat polymorphism at the D22S264 locus</article-title>
          <source>Nucleic Acids Res</source>
          <date>
            <year>1992</year>
          </date>
          <fpage>1430</fpage>
          <volume>20</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Marineau</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Aubry</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Julien</surname>
              <given-names>JP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rouleau</surname>
              <given-names>GA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Botto LD, May K, Fernhoff PM, Correa A, Coleman K, Rasmussen SA, et al. A population-based study of the 22q11.2 deletion: phenotype, incidence, and contribution to major birth defects in the population. Pediatrics. 2003; 112: 101-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>A population-based study of the 22q11.2 deletion: phenotype, incidence, and contribution to major birth defects in the population</article-title>
          <source>Pediatrics</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>101</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <volume>112</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Botto</surname>
              <given-names>LD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>May</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fernhoff</surname>
              <given-names>PM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Correa</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Coleman</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rasmussen</surname>
              <given-names>SA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Rosias PR, Sijstermans JM, Theunissen PM, Pulles-Heintzberger CF, De Die-Smulders CE, Engelen JJ, et al. Phenotypic variability of the cat eye syndrome: case report and review of the literature. Genet Couns. 2001; 12: 273-82.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Phenotypic variability of the cat eye syndrome: case report and review of the literature</article-title>
          <source>Genet Couns</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>273</fpage>
          <lpage>82</lpage>
          <volume>12</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Rosias</surname>
              <given-names>PR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sijstermans</surname>
              <given-names>JM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Theunissen</surname>
              <given-names>PM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pulles-Heintzberger</surname>
              <given-names>CF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>De Die-Smulders</surname>
              <given-names>CE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Engelen</surname>
              <given-names>JJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Driscoll DA, Spinner NB, Budarf ML, McDonald-McGinn DM, Zackai EH, Goldberg RB, et al. Deletions and microdeletions of 22q11.2 in velo-cardio-facial syndrome. Am J Med Genet. 1992; 44: 261-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Deletions and microdeletions of 22q11.2 in velo-cardio-facial syndrome</article-title>
          <source>Am J Med Genet</source>
          <date>
            <year>1992</year>
          </date>
          <fpage>261</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <volume>44</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Driscoll</surname>
              <given-names>DA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Spinner</surname>
              <given-names>NB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Budarf</surname>
              <given-names>ML</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McDonald-McGinn</surname>
              <given-names>DM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zackai</surname>
              <given-names>EH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Goldberg</surname>
              <given-names>RB</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Scambler PJ, Kelly D, Lindsay E, Williamson R, Goldberg R, Shprintzen R, et al. Velo-cardio-facial syndrome associated with chromosome 22 deletions encompassing the DiGeorge locus. Lancet. 1992; 339: 1138-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Velo-cardio-facial syndrome associated with chromosome 22 deletions encompassing the DiGeorge locus</article-title>
          <source>Lancet</source>
          <date>
            <year>1992</year>
          </date>
          <fpage>1138</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>339</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Scambler</surname>
              <given-names>PJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kelly</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lindsay</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Williamson</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Goldberg</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Shprintzen</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Thomas JA, Graham JM Jr. Chromosomes 22q11 deletion syndrome: an update and review for the primary pediatrician. Clin Pediatr. 1997; 36: 253-66.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Chromosomes 22q11 deletion syndrome: an update and review for the primary pediatrician</article-title>
          <source>Clin Pediatr</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>253</fpage>
          <lpage>66</lpage>
          <volume>36</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Thomas</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Graham Jr</surname>
              <given-names>JM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. Goldmuntz E, Clark B, Mitchell L, Jawad AF, Cuneo BF, Reed L. Frequency of 22q11 deletions in patients with conotruncal defects. J Am Coll Cardiol. 1998; 32: 492-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Frequency of 22q11 deletions in patients with conotruncal defects</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>492</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <volume>32</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Goldmuntz</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Clark</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mitchell</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jawad</surname>
              <given-names>AF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cuneo</surname>
              <given-names>BF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Reed</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19. Giglio S, Graw SL, Gimelli G, Pirola B, Varone P, Voullaire L, et al. Deletion of a5-cM region at chromosome 8p23 is associated with a spectrum of congenital heart defects. Circulation. 2000; 102: 432-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Deletion of a5-cM region at chromosome 8p23 is associated with a spectrum of congenital heart defects</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>432</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <volume>102</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Giglio</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Graw</surname>
              <given-names>SL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gimelli</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pirola</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Varone</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Voullaire</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B20">
        <mixed-citation>20. Greenberg F. DiGeorge syndrome: a historical review of clinical and cytogenetic features. J Med Genet. 1993; 30: 803-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>DiGeorge syndrome: a historical review of clinical and cytogenetic features</article-title>
          <source>J Med Genet</source>
          <date>
            <year>1993</year>
          </date>
          <fpage>803</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <volume>30</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Greenberg</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">22q11.2 deletion in patients with conotruncal heart defect and del22q syndrome phenotype</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: The 22q11.2 deletion syndrome is the most frequent human microdeletion syndrome. The phenotype is highly variable, being characterized by conotruncal heart defect, facial dysmorphisms, velopharyngeal insufficiency, learning difficulties and mental retardation. OBJECTIVE: The objective of this study was to investigate the frequency of deletion 22q11.2 in a Brazilian sample of individuals with isolated conotruncal heart defect and 22q11.2 deletion syndrome phenotype. METHODS: Twenty-nine patients were studied by classical cytogenetics, by fluorescence in situ hybridization (FISH), and by molecular techniques. RESULTS: Cytogenetic analysis by G-banding revealed a normal karyotype in all patients except one who presented a 47,XX,+idic(22)(q11.2) karyotype. Using molecular techniques, a deletion was observed in 25% of the patients, all exhibiting a 22q11.2 deletion syndrome phenotype. In none of the cases the deletion was inherited from the parents. The frequency of 22q11.2 deletion was higher in patients with the clinical spectrum of the 22q11.2 deletion syndrome than in patients with isolated conotruncal heart defect. CONCLUSION: Investigating the presence of the deletion and its correlation with the patients' clinical data can help the patients and their families to have a better genetic counseling and more adequate clinical follow-up.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Chromosome deletion</kwd>
        <kwd>phenotype</kwd>
        <kwd>heart defects, congenital</kwd>
        <kwd>genetic markers</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ORIGINAL ARTICLE</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="topo-body2">
          <label>22</label>
          <p>q11.2 deletion in patients with conotruncal heart defect and delq syndrome phenotype</p>
        </fn>
      </p>
      <p>
        <bold>Sintia Iole Nogueira Belangero; Fernanda T.S. Bellucco; Leslie Domenici Kulikowski; Denise M. Christofolini; Mirlene C. S. P. Cernach; Maria Isabel Melaragno</bold>
      </p>
      <p>Universidade Federal de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP - Brazil</p>
      <p>Mailling address</p>
      <p>
        <bold>SUMMARY</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND:</bold> The 22q11.2 deletion syndrome is the most frequent human microdeletion syndrome. The phenotype is highly variable, being characterized by conotruncal heart defect, facial dysmorphisms, velopharyngeal insufficiency, learning difficulties and mental retardation.</p>
      <p><bold>OBJECTIVE:</bold> The objective of this study was to investigate the frequency of deletion 22q11.2 in a Brazilian sample of individuals with isolated conotruncal heart defect and 22q11.2 deletion syndrome phenotype.</p>
      <p><bold>METHODS:</bold> Twenty-nine patients were studied by classical cytogenetics, by fluorescence <italic>in situ</italic> hybridization (FISH), and by molecular techniques.</p>
      <p><bold>RESULTS:</bold> Cytogenetic analysis by G-banding revealed a normal karyotype in all patients except one who presented a 47,XX,+idic(22)(q11.2) karyotype. Using molecular techniques, a deletion was observed in 25% of the patients, all exhibiting a 22q11.2 deletion syndrome phenotype. In none of the cases the deletion was inherited from the parents. The frequency of 22q11.2 deletion was higher in patients with the clinical spectrum of the 22q11.2 deletion syndrome than in patients with isolated conotruncal heart defect.</p>
      <p><bold>CONCLUSION:</bold> Investigating the presence of the deletion and its correlation with the patients' clinical data can help the patients and their families to have a better genetic counseling and more adequate clinical follow-up. (Arq Bras Cardiol 2009;92(4):289-293)</p>
      <p><bold>Key words:</bold> Chromosome deletion; phenotype; heart defects, congenital; genetic markers.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>For many years, the DiGeorge (DGS), velocardiofacial (VCFS) and conotruncal and facial anomaly (CAFS) syndromes were considered distinct syndromes. However, as they share the same etiology, i.e., deletion of the region q11.2 of chromosome 22, they are currently classified as variations of the same clinical spectrum, with phenotype overlap and variable expressivity, called the 22q11.2 deletion syndrome<sup>1</sup>. One of the most frequent characteristics of this syndrome is the presence of conotruncal heart malformation, but there can also be other alterations, such as cleft palate, hypoplasia of the thymus and parathyroid gland, facial dysmorphisms, nasal voice, learning difficulties, psychiatric diseases and mild mental retardation<sup>2</sup>. </p>
      <p>The frequency of the 22q11.2 deletion is of approximately 1:4000 livebirths<sup>3</sup>, and it is present in about 90% of patients with the phenotype of the syndrome<sup>4</sup>. This deletion is sporadic in approximately 90% of the cases and inherited from one of the parents in 10%<sup>5</sup>. The great majority of patients (87%) present a 3Mb (megabase) deletion<sup>4</sup>. The deletion is not detectable by classical cytogenetics (karyotype); for this purpose, the use of other techniques, such as fluorescence <italic>in situ</italic> hybridization (FISH) and polymorphic DNA markers, is required.</p>
      <p>The identification of a sporadic deletion implies in a low recurrence risk (1 to 3%), whereas for an inherited deletion, the risk of transmission is 50%<sup>1,6</sup>. Therefore, cytogenetic and molecular investigations in affected subjects and their parents are essential for an accurate diagnosis, as well as for adequate genetic counseling.</p>
      <p>The objective of this study was to evaluate the chromosomal constitution and the frequency of the 22q11.2 deletion in patients with isolated conotruncal heart defect and in carriers of the complete clinical spectrum of the 22q11.2 deletion syndrome. Whenever the deletion was present, we investigated whether it was inherited or not. Additionally, we compared the FISH and the polymorphic DNA marker methodologies as to their efficiency in detecting the 22q11.2 deletion.</p>
      <p>
        <bold>Patients</bold>
      </p>
      <p>The sample consisted of 29 patients (<xref ref-type="table" rid="en_a10tab01-body2">Table 1</xref>). The clinical inclusion criteria were: (I) conotruncal heart malformation associated with other clinical aspects of the 22q11.2 deletion syndrome (13 patients), (II) characteristic 22q11.2 deletion syndrome phenotype, without a heart defect (10 patients) and (III) isolated conotruncal heart malformation (6 patients). Most of the patients came from the nursery and the Medical Genetics Center of <italic>Hospital S&#227;o Paulo</italic> and the others were referred from other hospitals in S&#227;o Paulo. Seventeen families were constituted by the proband and his (her) parents, seven by the proband and his (her) mother, and five by the proband alone.</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="en_a10tab01-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0307-00010-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>The patients' parents, whenever available, were studied by the DNA marker technique as well and, if the child had the deletion, they were also studied by FISH, so as to identify whether the deletion was inherited or not. This study was approved by the Research Ethics Committee of <italic>Universidade Federal de S&#227;o Paulo/Hospital S&#227;o Paulo</italic>. All proband families gave their informed consent for participation in the research.</p>
      <p>
        <bold>Methods</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Cytogenetic analysis </bold>
      </p>
      <p>Lymphocyte cultures were made for karyotype analysis<sup>7</sup>. Fifteen metaphases were analyzed for each individual. The metaphase chromosomes, with a 400-550 chromosome band resolution, were classified according to the ISCN (International System for Human Cytogenetic Nomenclature) (2005). Additional C-banding and NOR (nucleolus organizer region) staining techniques were used whenever necessary.</p>
      <p>
        <bold>Fluorescence <italic>in situ</italic> hybridization (FISH)</bold>
      </p>
      <p>The FISH technique was applied to lymphocyte cultures using a commercial probe that results in the simultaneous labeling of the DGS chromosome region that includes <italic>TUPLE1</italic> gene (red labeling) and the terminal region of chromosome 22 as control (green labeling) (Cytocell<sup>&#174;</sup> - Cambridge) (<xref ref-type="fig" rid="en_a10fig01-body2">Figure 1</xref>). Twenty metaphases and/or 100 interphase nuclei from each patient were analyzed. In the case with a marker chromosome, a probe for the centromeres of chromosomes 14/22 (<italic>D14Z1</italic>/<italic>D22Z1</italic> - Vysis<sup>&#174;</sup>) and cosmid probes (c106e4 e c103a2) for the cat-eye-syndrome critical region were used.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_a10fig01-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0307-00010-gf01-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>
        <bold>Study by polymorphic DNA markers</bold>
      </p>
      <p>DNA was extracted from peripheral blood lymphocytes<sup>8</sup> and the PCR technique<sup>9</sup> was performed using primers for three polymorphic loci located in the usually deleted region: D22S941, D22S944N and D22S264<sup>10-12</sup> (<xref ref-type="fig" rid="en_a10fig01-body2">Figure 1</xref>). The PCR products were tested on 1% agarose gel to investigate the presence of amplification, and then the size polymorphisms were evaluated on high-resolution denaturing polyacrylamide gel (GeneGel HyRes-Amersham Biosciences<sup>&#174;</sup>) stained with silver nitrate. </p>
      <p>This work was supported by CAPES, FADA and FAPESP. </p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>Of the 29 patients studied, 13 were female and 16 male, with ages ranging from one day to 28 years (<xref ref-type="table" rid="en_a10tab01-body2">Table 1</xref>).</p>
      <p>Karyotype analysis was performed in 28 of the 29 patients (it was not possible to collect peripheral blood from one of the patients) and all but one presented normal results. One patient (S77) had a 47,XX,+mar karyotype. FISH and C- and NOR-banding techniques were performed and showed that the karyotype was 47,XX,+idic(22)(pter<inline-graphic xlink:href="https://minio.scielo.br/documentstore/1678-4170/KH5yx5yVjp4kJQ95Lt3wqxM/7981f37fbd486ae1b60cdad10c60ef10eacaf7c4.gif"/>q11.2::q11.2<inline-graphic xlink:href="https://minio.scielo.br/documentstore/1678-4170/KH5yx5yVjp4kJQ95Lt3wqxM/7981f37fbd486ae1b60cdad10c60ef10eacaf7c4.gif"/>pter). </p>
      <p>Among the patients with normal karyotype, a 22q11.2 deletion was observed in 25% (7/28) of the patients studied. However, when analyzing the groups separately, the deletion was present in about 42% (5/12) of the patients with the syndrome phenotype associated with a heart defect, in 20% (2/10) of the individuals with the syndrome phenotype, but without a heart defect, and in none (0/6) of the patients with isolated conotruncal heart defect. We observed that none of the deletions was inherited. </p>
      <p>Considering the data of the three polymorphic DNA markers together, an informative result regarding the presence of the deletion was obtained in 94% (16/17) of the families consisting of a patient and both parents, in 71% (5/7) of the families consisting of a patient and his (her) mother, and in 25% (1/4) of the cases in which only the proband was studied. Considering all cases, the marker results were informative in 79% of the cases (22/28). </p>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>The 22q11.2 deletion was not detected by karyotype analysis, reinforcing the idea that this technique is not very efficient to investigate this deletion. However, karyotype examination is necessary to investigate other chromosomal aberrations related to heart defect, as in the case of the patient with the 47,XX,+idic(22)(pter<inline-graphic xlink:href="https://minio.scielo.br/documentstore/1678-4170/KH5yx5yVjp4kJQ95Lt3wqxM/7981f37fbd486ae1b60cdad10c60ef10eacaf7c4.gif"/>q11.2::q11.2<inline-graphic xlink:href="https://minio.scielo.br/documentstore/1678-4170/KH5yx5yVjp4kJQ95Lt3wqxM/7981f37fbd486ae1b60cdad10c60ef10eacaf7c4.gif"/>pter) karyotype. The initial diagnostic hypothesis for this patient was 22q11.2 deletion syndrome, due to the presence of phenotypic anomalies and type B interruption of the aortic arch, a heart defect present in 50% of the cases of 22q11.2 deletion<sup>13</sup>. However, as the karyotype revealed the presence of an isodicentric marker derived from chromosome 22, the final diagnosis was partial tetrasomy of chromosome 22 or cat eye syndrome (CES), a rare malformation syndrome of which diagnosis is based on the presence of an extra marker chromosome, derived from chromosome 22<sup>14</sup>. In this case, the FISH technique also proved to be efficient in refining the cytogenetic diagnosis.</p>
      <p>The frequency of the 22q11.2 deletion associated with the 22q11.2 deletion syndrome has not been well established in the literature and may vary, among other factors, according to the sample studied and the technique used for its detection. Molecular analysis including DNA markers and FISH shows that the deletion is present in about 80-90% of the syndrome cases<sup>2,15,16</sup>. In our study, the 22q11.2 deletion was found in 25% of the sample, a frequency that is lower than the one reported in the literature.</p>
      <p>A factor that might explain this low frequency of the deletion is the great phenotypic variability observed in the patients of this study, as our sample comprised from patients with isolated heart defect to patients with the complete clinical picture of the syndrome. According to the literature, the frequency of the 22q11.2 deletion among patients with isolated conotruncal heart defect is about 29%<sup>17,18</sup>, much lower than the deletion frequency among patients with a heart defect associated with other clinical signs (80-90%)<sup>2,15,16</sup>. In our series, none of the six patients with isolated heart defect presented the 22q11.2 deletion, a finding that corroborates the idea that the deletion is more frequent in patients who present, in addition to the heart defect, other associated phenotypic signs<sup>17,18</sup>.</p>
      <p>All the deletions were found in patients with the clinical spectrum of the syndrome, both in patients with a heart defect and in patients without it. These data show that patients that present facial phenotypic characteristics of the syndrome, even without heart malformations, should be investigated for the presence of the deletion.</p>
      <p>The patients' age may also have influenced the frequency of the deletion, as the age range of the selected patients varied greatly and the phenotype is not always so evident in very young children. </p>
      <p>Several individuals (15/22), although bearers of the clinical signs of the syndrome, did not present a detectable deletion and, even though the 22q11.2 deletion is the most likely etiology, other causes may be responsible for this phenotype. Among them, there are mutations in the genes located in this region (22q11.2) and in genes from other regions related to congenital conotruncal heart defects, such as 8p23.1<sup>19</sup> and 10p13<sup>20</sup>.</p>
      <p>Concerning the use of polymorphic DNA markers, our results led us to the conclusion that the ideal procedure is to study the proband and his (her) two parents, although if the patient is found to be heterozygous, this result is enough to indicate absence of the deletion, regardless of the parents' molecular study. Thus, a molecular evaluation can be performed in children with the 22q11.2 deletion syndrome phenotype as a first triage test to detect the 22q deletion, before using FISH. Moreover, when it is impossible to collect peripheral blood from the patients, molecular assays can be performed with DNA extracted from other tissues. </p>
      <p>In this study, we used three DNA markers located in the region that is deleted in about 98% of the patients with the syndrome phenotype, which increases the success rate in the investigation of the deletion. However, these markers may not detect atypical deletions, i.e., deletions of segments which are outside the typically deleted region and which occur at a frequency of 2% in patients with the syndrome phenotype<sup>4</sup>.</p>
      <p>The 22q11.2 deletion was not present in any of the parents of the children with the deletion, thus characterizing all the deletions detected in the probands as sporadic. </p>
      <p>
        <bold>Conclusions</bold>
      </p>
      <p>The data obtained in this study suggest that the 22q11.2 deletion is more frequent in patients with the clinical picture of the 22q11.2 deletion syndrome than in patients with isolated conotruncal heart defect. Regarding the detection methodologies used, the FISH technique is more accurate for detecting the deletion than the DNA marker technique. The FISH technique allows investigating the presence of chromosome alterations in the parents of children who carry the deletion, which determines the couple's reproductive risk. Investigating the presence of the deletion and its correlation with the patients' clinical data can help the cardiologist to provide a better follow-up for the patients.</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>This study was funded by FAPESP, CNPq and CAPES.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This article is part of the thesis of Doctoral submitted by Sintia Iole Nogueira, from <italic>Universidade Federal de S&#227;o Paulo</italic>.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Art&#237;culos Originales</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Deleci&#243;n 22q11.2 en pacientes con defecto cardiaco conotruncal y fenotipo del s&#237;ndrome de la deleci&#243;n 22q11.2</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: El s&#237;ndrome de la deleci&#243;n 22q11.2 es el m&#225;s frecuente s&#237;ndrome de microdeleci&#243;n humana. El fenotipo, altamente variable, se caracteriza por defecto cardiaco conotruncal, dismorfias faciales, insuficiencia velofar&#237;ngea, dificultad de aprendizaje y retardo mental. OBJETIVO: El objetivo de este trabajo fue investigar la frecuencia tanto de la deleci&#243;n 22q11.2 en una muestra brasile&#241;a de individuos portadores de cardiopat&#237;a conotrucal aislada, como del fenotipo del s&#237;ndrome de la delaci&#243;n 22q11.2. M&#201;TODOS: Se estudiaron a 29 pacientes por medio de citogen&#233;tica cl&#225;sica, por hibridaci&#243;n in situ fluorescente (FISH) y tambi&#233;n por t&#233;cnicas moleculares. RESULTADOS: El an&#225;lisis citogen&#233;tico por medio de bandeo G revel&#243; cariotipo normal en todos los pacientes, con excepci&#243;n de uno, que present&#243; cariotipo 47,XX,+idic(22)(q11.2). Con la utilizaci&#243;n de t&#233;cnicas moleculares, se observ&#243; la deleci&#243;n en el 25% de los pacientes, todos portadores del fenotipo del s&#237;ndrome de la deleci&#243;n 22q11.2. En ning&#250;n de los casos, la deleci&#243;n se hered&#243; de los padres. La frecuencia de la deleci&#243;n 22q11.2 en el grupo de pacientes portadores del espectro cl&#237;nico de este s&#237;ndrome result&#243; mayor que en el grupo de pacientes con cardiopat&#237;a conotruncal aislada. CONCLUSI&#211;N: La investigaci&#243;n de la presencia de deleci&#243;n y su correlaci&#243;n con los datos cl&#237;nicos de los pacientes pueden auxiliar los pacientes y sus familias a tener un mejor aconsejamiento gen&#233;tico, as&#237; como un seguimiento cl&#237;nico m&#225;s adecuado.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Deleci&#243;n cromos&#243;mica</kwd>
        <kwd>fenotipo</kwd>
        <kwd>cardiopat&#237;as cong&#233;nitas</kwd>
        <kwd>marcadores gen&#233;ticos</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <p><undefined id="add1-body3"/>Deleci&#243;n 22q11.2 en pacientes con defecto cardiaco conotruncal y fenotipo del s&#237;ndrome de la deleci&#243;n 22q11.2</p>
      <p>
        <bold>Sintia Iole Nogueira Belangero; Fernanda T.S. Bellucco; Leslie Domenici Kulikowski; Denise M. Christofolini; Mirlene C. S. P. Cernach; Maria Isabel Melaragno</bold>
      </p>
      <p> Universidade Federal de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> El s&#237;ndrome de la deleci&#243;n 22q11.2 es el m&#225;s frecuente s&#237;ndrome de microdeleci&#243;n humana. El fenotipo, altamente variable, se caracteriza por defecto cardiaco conotruncal, dismorfias faciales, insuficiencia velofar&#237;ngea, dificultad de aprendizaje y retardo mental.</p>
      <p><bold>OBJETIVO:</bold> El objetivo de este trabajo fue investigar la frecuencia tanto de la deleci&#243;n 22q11.2 en una muestra brasile&#241;a de individuos portadores de cardiopat&#237;a conotrucal aislada, como del fenotipo del s&#237;ndrome de la delaci&#243;n 22q11.2. </p>
      <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Se estudiaron a 29 pacientes por medio de citogen&#233;tica cl&#225;sica, por hibridaci&#243;n <italic>in situ</italic> fluorescente (FISH) y tambi&#233;n por t&#233;cnicas moleculares.</p>
      <p><bold>RESULTADOS:</bold> El an&#225;lisis citogen&#233;tico por medio de bandeo G revel&#243; cariotipo normal en todos los pacientes, con excepci&#243;n de uno, que present&#243; cariotipo 47,XX,+idic(22)(q11.2). Con la utilizaci&#243;n de t&#233;cnicas moleculares, se observ&#243; la deleci&#243;n en el 25% de los pacientes, todos portadores del fenotipo del s&#237;ndrome de la deleci&#243;n 22q11.2. En ning&#250;n de los casos, la deleci&#243;n se hered&#243; de los padres. La frecuencia de la deleci&#243;n 22q11.2 en el grupo de pacientes portadores del espectro cl&#237;nico de este s&#237;ndrome result&#243; mayor que en el grupo de pacientes con cardiopat&#237;a conotruncal aislada.</p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N:</bold> La investigaci&#243;n de la presencia de deleci&#243;n y su correlaci&#243;n con los datos cl&#237;nicos de los pacientes pueden auxiliar los pacientes y sus familias a tener un mejor aconsejamiento gen&#233;tico, as&#237; como un seguimiento cl&#237;nico m&#225;s adecuado. (Arq Bras Cardiol 2009;92(4):298-302)</p>
      <p><bold>Palabras-clave:</bold> Deleci&#243;n cromos&#243;mica, fenotipo, cardiopat&#237;as cong&#233;nitas, marcadores gen&#233;ticos.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Durante muchos a&#241;os se consider&#243; que los s&#237;ndromes de DiGeorge (DGS), velocardiofacial (VCFS) y de anomal&#237;as faciales y conotruncales (CAFS) eran s&#237;ndromes distintos. Sin embargo, como presentan la misma etiolog&#237;a -la deleci&#243;n de la regi&#243;n q11.2 del cromosoma 22-, dichos s&#237;ndromes se clasifican como variaciones de un mismo espectro cl&#237;nico, con superposici&#243;n de fenotipo y expresividad variable, denominado s&#237;ndrome de la deleci&#243;n 22q11.2<sup>1</sup>. Una de las caracter&#237;sticas m&#225;s frecuentes de ese s&#237;ndrome es la presencia de malformaci&#243;n cardiaca conotruncal, pero otras alteraciones pueden presentarse, tales como paladar hendido, hipoplasia de timo y de gl&#225;ndula paratiroide, dismorfias faciales, voz nasalizada, dificultad de aprendizaje, enfermedades psiqui&#225;tricas y retardo mental leve<sup>2</sup>.</p>
      <p>La deleci&#243;n 22q11.2, cuya frecuencia resulta en cerca de 1:4000 nacidos vivos<sup>3</sup>, est&#225; presente en alrededor del 90% de los pacientes con el fenotipo del s&#237;ndrome<sup>4</sup>. La deleci&#243;n resulta espor&#225;dica aproximadamente en el 90% de los casos; el 10% de ellos la hereda de uno de los padres<sup>5</sup>. La gran mayor&#237;a de los pacientes (87%) presenta una deleci&#243;n de 3Mb (megabases)<sup>4</sup>. No se puede detectar la deleci&#243;n por medio de citogen&#233;tica cl&#225;sica (cariotipo), siendo necesaria la utilizaci&#243;n de otras t&#233;cnicas, tales como la de hibridaci&#243;n <italic>in situ</italic> fluorescente (FISH) y la de marcadores polim&#243;rficos de ADN.</p>
      <p>La identificaci&#243;n de una deleci&#243;n espor&#225;dica implica un bajo riesgo de recurrencia (del 1 al 3%), mientras que en una deleci&#243;n heredada, hay un riesgo del 50% de transmisi&#243;n del s&#237;ndrome<sup>1,6</sup>. De esa forma, investigaciones citogen&#233;ticas y moleculares, tanto en los individuos afectados como en sus padres, resultan fundamentales para un diagn&#243;stico preciso, as&#237; como para un aconsejamiento gen&#233;tico adecuado.</p>
      <p>El objetivo de este estudio fue evaluar la constituci&#243;n cromos&#243;mica y la frecuencia de la deleci&#243;n 22q11.2, tanto en pacientes portadores de cardiopat&#237;a conotruncal aislada como en portadores del espectro cl&#237;nico del s&#237;ndrome de la deleci&#243;n 22q11.2. En los casos en que la deleci&#243;n se presentaba, verificamos si era la forma heredada o no. Adem&#225;s de ello, comparamos la eficiencia de las metodolog&#237;as de FISH y de marcadores polim&#243;rficos de ADN para detectar la deleci&#243;n 22q11.2.</p>
      <p>
        <bold>Casu&#237;stica</bold>
      </p>
      <p>La muestra estaba conformada por 29 pacientes (<xref ref-type="table" rid="es_a10tab01-body3">Tabla 1</xref>). Los criterios cl&#237;nicos para inclusi&#243;n fueron los siguientes: (I) malformaci&#243;n cardiaca conotruncal asociada a otros aspectos cl&#237;nicos del s&#237;ndrome de la deleci&#243;n 22q11.2 (13 pacientes); (II) fenotipo caracter&#237;stico del s&#237;ndrome de la deleci&#243;n 22q11.2, sin cardiopat&#237;a (10 pacientes); y (III) malformaci&#243;n cardiaca conotruncal aislada (6 pacientes). La mayor&#237;a de los pacientes proven&#237;a del nido de la maternidad y del Centro de Gen&#233;tica M&#233;dica, ambos del Hospital S&#227;o Paulo; los dem&#225;s provinieron de otros hospitales de S&#227;o Paulo. La cantidad de 17 familias estaban compuestas por los propositus y sus genitores, siete por los propositus y su madre, y cinco s&#243;lo por los propositus.</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_a10tab01-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0307-00010-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>Cuando disponibles, se estudiaron a los padres de los pacientes con la t&#233;cnica de marcadores de ADN. Si el ni&#241;o presentaba deleci&#243;n, se estudiaron a los padres por medio de la FISH, con la finalidad de investigar si la deleci&#243;n era heredada o no. El Comit&#233; de &#201;tica en Investigaci&#243;n de la Universidad Federal de S&#227;o Paulo/Hospital S&#227;o Paulo aprob&#243; este estudio. Todas las familias de los popositus firmaron el formulario consentimiento informado para participar en esta investigaci&#243;n.</p>
      <p>
        <bold>M&#233;todos</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis citogen&#233;tico </bold>
      </p>
      <p>Se realizaron culturas de linfocitos para el an&#225;lisis de cariotipo<sup>7</sup>. Se analizaron 15 metafases por individuo. Se clasificaron los cromosomas metaf&#225;sicos, con resoluci&#243;n de 400-550 bandas cromos&#243;micas, conforme el ISCN (<italic>International System for Human Cytogenetic Nomenclature</italic>) (2005). Cuando necesario, se utilizaron t&#233;cnicas adicionales de bandeo C y coloraci&#243;n de las regiones organizadoras de nucl&#233;olo (NOR).</p>
      <p>
        <bold>Hibridaci&#243;n <italic>in situ</italic> fluorescente (FISH)</bold>
      </p>
      <p>Se realiz&#243; la t&#233;cnica de FISH a partir de la cultura de linfocitos, con sonda comercial que consiste en la marcaci&#243;n simult&#225;nea de la regi&#243;n de la DGS -que incluye el gen <italic>TUPLE1</italic> (marcaci&#243;n en rojo)- y de la regi&#243;n terminal del cromosoma 22 como control (marcaci&#243;n en verde) (Cytocell<sup>&#174;</sup>- Cambridge) (<xref ref-type="fig" rid="es_a10fig01-body3">Figura 1</xref>). Se analizaron 20 metafases y/o 100 n&#250;cleos interf&#225;sicos de cada paciente. En los casos que presentaron un cromosoma marcador, se utiliz&#243; la sonda para centr&#243;mero de los cromosomas 14/22 (<italic>D14Z1</italic>/<italic>D22Z1</italic> - Vysis<sup>&#174;</sup>) y sondas de c&#243;smidos (c106e4 y c103a2) para regi&#243;n cr&#237;tica del s&#237;ndrome <italic>cat eye</italic>.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a10fig01-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0307-00010-gf01-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>
        <bold>Estudio por marcadores polim&#243;rficos de ADN</bold>
      </p>
      <p>Se extrajo el ADN a partir de linfocitos de sangre perif&#233;rica<sup>8</sup>. Se realiz&#243; la t&#233;cnica de PCR<sup>9</sup>, con utilizaci&#243;n de <italic>primers</italic> para tres <italic>loci</italic> polim&#243;rficos ubicados en la regi&#243;n com&#250;nmente delecionada: D22S941, D22S944N y D22S264<sup>10-12</sup> (<xref ref-type="fig" rid="es_a10fig01-body3">Figura 1</xref>). Se probaron los productos de PCR en gel de agarosa al 1% para verificar la presencia de amplificaci&#243;n y, enseguida, se evaluaron los polimorfismos de tama&#241;o en gel de poliacrilamida denaturante de alta resoluci&#243;n (GeneGel HyRes-Amersham Biosciences<sup>&#174;</sup>) coloreado con nitrato de plata. </p>
      <p>Este trabajo fue financiado por CAPES (Coordinaci&#243;n de Perfeccionamiento de Personal de Nivel Superior), FADA (Fondo de Auxilio a los Docentes y Alumnos - UNIFESP) y FAPESP (Fundaci&#243;n de Amparo a la Investigaci&#243;n del Estado de S&#227;o Paulo).</p>
      <p>
        <bold>Resultados </bold>
      </p>
      <p>Entre los 29 pacientes estudiados, 13 eran del sexo femenino y 16 del masculino, con edades que variaban entre un d&#237;a y 28 a&#241;os (<xref ref-type="table" rid="es_a10tab01-body3">Tabla 1</xref>).</p>
      <p>Se realiz&#243; el an&#225;lisis del cariotipo en 28 de los 29 pacientes (no se pudo colectar sangre perif&#233;rica de uno de los pacientes); todos tuvieron resultados normales, con excepci&#243;n de uno (S77), que present&#243; el cariotipo 47,XX,+mar. Tras la realizaci&#243;n de las t&#233;cnicas de FISH y de bandeo C y NOR, ese cariotipo se mostr&#243; como 47,XX,+idic(22)(pter<inline-graphic xlink:href="https://minio.scielo.br/documentstore/1678-4170/KH5yx5yVjp4kJQ95Lt3wqxM/7981f37fbd486ae1b60cdad10c60ef10eacaf7c4.gif"/>q11.2::q11.2<inline-graphic xlink:href="https://minio.scielo.br/documentstore/1678-4170/KH5yx5yVjp4kJQ95Lt3wqxM/7981f37fbd486ae1b60cdad10c60ef10eacaf7c4.gif"/>pter). </p>
      <p>Entre los pacientes con cariotipo normal, se observ&#243; la deleci&#243;n 22q11.2 en el 25% (7/28) de los pacientes estudiados. Sin embargo, cuando analizamos los grupos separadamente, la deleci&#243;n se presentaba: en cerca del 42% (5/12) de los pacientes con fenotipo del s&#237;ndrome asociado a cardiopat&#237;a; en el 20% (2/10) de los individuos con fenotipo del s&#237;ndrome, pero sin cardiopat&#237;a; y en ning&#250;n de los pacientes (0/6) con cardiopat&#237;a conotruncal aislada. Verificamos que ninguna de las deleciones era heredada.</p>
      <p>Tom&#225;ndose en consideraci&#243;n los datos de los tres marcadores polim&#243;rficos de ADN en su conjunto, se obtuvo un resultado informativo respecto a la presencia de la deleci&#243;n en el 94% (16/17) de las familias compuestas por pacientes y ambos genitores, as&#237; como en el 71% (5/7) de las familias compuestas por paciente y madre y, tambi&#233;n en el 25% (1/4) de los casos en que estudiamos solamente el propositus. Cuando consideramos todos los casos, encontramos resultados informativos de los marcadores en el 79% de los casos (22/28). </p>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>No se detect&#243; la deleci&#243;n 22q11.2 a trav&#233;s del an&#225;lisis del cariotipo, lo que refuerza la idea de que esa t&#233;cnica resulta poco eficaz para la investigaci&#243;n de dicho defecto. No obstante, el examen de cariotipo se muestra necesario para investigarse otras aberraciones cromos&#243;micas relacionadas a la cardiopat&#237;a, como en el caso de la paciente que present&#243; cariotipo 47,XX,+idic(22)(pter<inline-graphic xlink:href="https://minio.scielo.br/documentstore/1678-4170/KH5yx5yVjp4kJQ95Lt3wqxM/7981f37fbd486ae1b60cdad10c60ef10eacaf7c4.gif"/>q11.2::q11.2<inline-graphic xlink:href="https://minio.scielo.br/documentstore/1678-4170/KH5yx5yVjp4kJQ95Lt3wqxM/7981f37fbd486ae1b60cdad10c60ef10eacaf7c4.gif"/>pter). La hip&#243;tesis diagn&#243;stica inicial para dicha paciente fue el s&#237;ndrome de la deleci&#243;n 22q11.2, en virtud de la presencia de anomal&#237;as fenot&#237;picas e interrupci&#243;n del arco a&#243;rtico tipo B, un defecto cardiaco que est&#225; presente en el 50% de los casos de deleci&#243;n 22q11.2<sup>13</sup>. Sin embargo, como el cariotipo revel&#243; la presencia de un marcador isodic&#233;ntrico derivado del cromosoma 22, el diagn&#243;stico final fue de tetrasom&#237;a parcial del cromosoma 22 o s&#237;ndrome <italic>cat eye</italic> (CES), un s&#237;ndrome malformativo raro, cuyo diagn&#243;stico se basa en la presencia de un cromosoma marcador extra, derivado del cromosoma 22<sup>14</sup>. En ese caso, la t&#233;cnica de FISH tambi&#233;n se mostr&#243; eficiente para el perfeccionamiento del diagn&#243;stico citogen&#233;tico.</p>
      <p>Todav&#237;a no se estableci&#243; suficientemente en la literatura la frecuencia de la deleci&#243;n 22q11.2 asociada al s&#237;ndrome de la deleci&#243;n 22q11.2. Ella puede variar, entre otros factores, de acuerdo con la muestra estudiada y con la t&#233;cnica utilizada para la detecci&#243;n. El an&#225;lisis molecular, incluidos los marcadores de ADN y FISH, muestra que la deleci&#243;n est&#225; presente en cerca del 80-90% de los casos del s&#237;ndrome<sup>2,15,16</sup>. En nuestro estudio, se verific&#243; la deleci&#243;n 22q11.2 en el 25% de la muestra, frecuencia menor que la relatada en la literatura.</p>
      <p>Un factor que podr&#237;a explicar esa baja frecuencia de la deleci&#243;n es la gran variabilidad fenot&#237;pica observada en los pacientes de ese estudio, una vez que la muestra comprende desde pacientes con cardiopat&#237;a aislada hasta pacientes con el cuadro completo del s&#237;ndrome. De acuerdo con la literatura, la frecuencia de deleci&#243;n 22q11.2 entre los pacientes portadores de cardiopat&#237;a conotruncal aislada es de cerca del 29%<sup>17,18</sup>, mucho menor que la frecuencia de deleci&#243;n entre los pacientes con cardiopat&#237;a asociada a otros se&#241;ales cl&#237;nicas (80-90%)<sup>2,15,16</sup>. En nuestra casu&#237;stica, ning&#250;n de los seis pacientes con cardiopat&#237;a aislada present&#243; deleci&#243;n 22q11.2, un hallazgo que corrobora el hecho de que dicha enfermedad sea m&#225;s frecuente en pacientes que presentan, adem&#225;s de cardiopat&#237;a, otras se&#241;ales fenot&#237;picas asociadas<sup>17,18</sup>.</p>
      <p>Se encontraron todas las deleciones en pacientes con el espectro cl&#237;nico del s&#237;ndrome, tanto en portadores de cardiopat&#237;a, como en los que no presentaban cardiopat&#237;a. Esos datos muestran que se debe investigar pacientes con caracter&#237;sticas fenot&#237;picas faciales del s&#237;ndrome con relaci&#243;n a la presencia de deleci&#243;n, aunque no presenten malformaciones cardiacas.</p>
      <p>La edad de los pacientes tambi&#233;n puede haber influido en la frecuencia de la deleci&#243;n, una vez que los pacientes seleccionados presentaron edades bastante variadas, y si se toma en cuenta el hecho de que en ni&#241;os muy peque&#241;os el fenotipo no se muestra siempre de modo evidente. </p>
      <p>Varios individuos (15/22), aunque eran portadores de se&#241;ales cl&#237;nicas del s&#237;ndrome, no presentaron deleci&#243;n detectable y, a pesar de que la deleci&#243;n 22q11.2 sea la etiolog&#237;a m&#225;s probable, otras causas pueden ser responsables por el fenotipo. Entre ellas est&#225;n las mutaciones en los genes presentes en esa regi&#243;n (22q11.2), as&#237; como en genes de otras regiones relacionadas a cardiopat&#237;as cong&#233;nitas conotruncales, como por ejemplo 8p23.1<sup>19 </sup>y 10p13<sup>20</sup>.</p>
      <p>Con relaci&#243;n al uso de marcadores polim&#243;rficos de ADN, de acuerdo con nuestros resultados concluimos que lo ideal es estudiar el propositus y sus dos genitores, aunque el estudio aislado del paciente puede revelar resultados normales cuando el individuo es heterocigoto, independientemente del estudio molecular de los padres. As&#237;, se puede realizar la evaluaci&#243;n molecular en ni&#241;os con el fenotipo del s&#237;ndrome de la deleci&#243;n 22q11.2 como primer triaje, con la finalidad de detectar la deleci&#243;n 22q, antes que se utilice a la FISH. Adem&#225;s de ello, cuando no es posible colectar sangre perif&#233;rica de los pacientes, se pueden realizar los ensayos moleculares con ADN extra&#237;do de otros tejidos. </p>
      <p>En este trabajo, utilizamos tres marcadores de ADN ubicados en la regi&#243;n que est&#225; delecionada en cerca del98% de los pacientes con el fenotipo del s&#237;ndrome, lo que aumenta la tasa de &#233;xito de la investigaci&#243;n de la enfermedad en cuesti&#243;n. Sin embargo, esos marcadores pueden no detectar deleciones at&#237;picas, es decir, deleciones de segmentos que est&#233;n fuera de la regi&#243;n t&#237;picamente delecionada, lo que ocurre en un frecuencia del 2% en pacientes con el fenotipo del s&#237;ndrome<sup>4</sup>.</p>
      <p>La deleci&#243;n 22q11.2 no estaba presente en ning&#250;n de los genitores de ni&#241;os con dicha enfermedad, lo que caracteriza todas las deleciones de los propositus como espor&#225;dicas.</p>
      <p>
        <bold>Conclusiones</bold>
      </p>
      <p>Los datos de este estudio sugieren que la deleci&#243;n 22q11.2 en pacientes portadores del cuadro cl&#237;nico del s&#237;ndrome resulta m&#225;s frecuente que en aquellos portadores de cardiopat&#237;a conotruncal aislada. En cuanto a las metodolog&#237;as utilizadas para detecci&#243;n, la t&#233;cnica de FISH se muestra m&#225;s precisa para detectarse la deleci&#243;n, si se la compara a la t&#233;cnica de marcadores de ADN. La t&#233;cnica de FISH posibilita la investigaci&#243;n de la presencia de alteraciones cromos&#243;micas en los padres de ni&#241;os portadores de la deleci&#243;n, lo que determina el riesgo reproductivo de la pareja. La investigaci&#243;n de la presencia de la deleci&#243;n y su correlaci&#243;n con los datos cl&#237;nicos de los pacientes puede auxiliar el cardi&#243;logo a realizar un mejor seguimiento a los pacientes.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>FAPESP, CNPq y CAPES financiaron el presente estudio.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>Este art&#237;culo forma parte de tesis de Doctorado de Sintia Iole Nogueira por la Universidade Federal de S&#227;o Paulo.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
