<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">vyKhPzpbb4bx56N6K3zmDdK</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00008</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2009000400008</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(09)09200408</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2009000400008</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o e volumes do ventr&#237;culo esquerdo medidos com eco 3D e com tomografia ultra-r&#225;pida</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Vieira</surname>
            <given-names>Marcelo Luiz Campos</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Nomura</surname>
            <given-names>C&#233;sar H.</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Tranchesi Junior</surname>
            <given-names>Bernardino</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Oliveira</surname>
            <given-names>Wercules A. de</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Naccarato</surname>
            <given-names>Gustavo</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Serpa</surname>
            <given-names>Bruna S.</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Passos</surname>
            <given-names>Rodrigo B. D.</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Funari</surname>
            <given-names>Marcelo B. G.</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Fischer</surname>
            <given-names>Cl&#225;udio H.</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Morhy</surname>
            <given-names>Samira S.</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state"/>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Hospital Israelita Albert Einstein</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>04</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
      <volume>92</volume>
      <issue>4</issue>
      <fpage>294</fpage>
      <lpage>301</lpage>
      <history>
        <date date-type="received">
          <day>23</day>
          <month>05</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>26</day>
          <month>06</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="accepted">
          <day>17</day>
          <month>07</month>
          <year>2008</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: O ecocardiograma tridimensional em tempo real (ECO 3D) e a tomografia computadorizada ultra-r&#225;pida (CT) s&#227;o dois novos m&#233;todos de an&#225;lise da fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o e dos volumes do VE. OBJETIVO: Comparar as medidas da FEVE e dos volumes do VE aferidos pelo ECO 3D e pela CT ultra-r&#225;pida. M&#201;TODOS: Foram estudados pelo ECO 3D e pela CT ultra-r&#225;pida de 64 cortes, 39 pacientes consecutivos (27 homens, m&#233;dia et&#225;ria de 57&#177;12 anos). Foram analisados: FEVE e volumes do VE. An&#225;lise estat&#237;stica: coeficiente de correla&#231;&#227;o (r: Pearson), teste de Bland &amp; Altman, teste de regress&#227;o linear, 95 % IC, p&lt;0,05. RESULTADOS: Medidas do ECO 3D: a FEVE variou de 56,1 a 78,6 (65,5&#177;5,58)%; volume diast&#243;lico final variou de 49,6 a 178,2 (87&#177;27,8)ml; volume sist&#243;lico final variou de 11,4 a 78 (33,1&#177;13,6)ml. Medidas da CT: a FEVE variou de 53 a 86 (67,8&#177;7,78)%; volume diast&#243;lico final variou de 51 a 186 (106,5&#177;30,3) ml; volume sist&#243;lico final variou de 7 a 72 (35,5&#177;13,4)ml. As correla&#231;&#245;es entre ECO 3D e CT foram: FEVE (r: 0,7888, p&lt;0,0001, 95% IC 0,6301 a 0,8843); volume diast&#243;lico final (r: 0,7695, p&lt;0,0001, 95% IC 0,5995 a 0,8730); volume sist&#243;lico final (r: 0,8119, p&lt;0,0001, 95% IC 0,6673 a 0,8975). CONCLUS&#195;O: Nesta s&#233;rie, foi observada boa correla&#231;&#227;o entre as medidas da FEVE e entre os volumes ventriculares aferidos pelo ECO3D e pela CT ultra-r&#225;pida de 64 cortes.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Ecocardiografia tridimensional</kwd>
        <kwd>tomografia computadorizada por emiss&#227;o</kwd>
        <kwd>cora&#231;&#227;o</kwd>
        <kwd>volume sist&#243;lico</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>23</day>
        <month>06</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>ARTIGO ORIGINAL </p>
    <p> ECOCARDIOGRAFIA ADULTOS</p>
    <p>Fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o e volumes do ventr&#237;culo esquerdo medidos com eco 3D e com tomografia ultra-r&#225;pida</p>
    <p>
      <bold>Marcelo Luiz Campos Vieira; C&#233;sar H. Nomura; Bernardino Tranchesi Junior; Wercules A. de Oliveira; Gustavo Naccarato; Bruna S. Serpa; Rodrigo B. D. Passos; Marcelo B. G. Funari; Cl&#225;udio H. Fischer; Samira S. Morhy</bold>
    </p>
    <p>Hospital Israelita Albert Einstein, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="cor">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> O ecocardiograma tridimensional em tempo real (ECO 3D) e a tomografia computadorizada ultra-r&#225;pida (CT) s&#227;o dois novos m&#233;todos de an&#225;lise da fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o e dos volumes do VE. </p>
    <p><bold>OBJETIVO:</bold> Comparar as medidas da FEVE e dos volumes do VE aferidos pelo ECO 3D e pela CT ultra-r&#225;pida. </p>
    <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Foram estudados pelo ECO 3D e pela CT ultra-r&#225;pida de 64 cortes, 39 pacientes consecutivos (27 homens, m&#233;dia et&#225;ria de 57&#177;12 anos). Foram analisados: FEVE e volumes do VE. An&#225;lise estat&#237;stica: coeficiente de correla&#231;&#227;o (r: Pearson), teste de Bland &amp; Altman, teste de regress&#227;o linear, 95 % IC, p&lt;0,05. </p>
    <p><bold>RESULTADOS:</bold> Medidas do ECO 3D: a FEVE variou de 56,1 a 78,6 (65,5&#177;5,58)%; volume diast&#243;lico final variou de 49,6 a 178,2 (87&#177;27,8)ml; volume sist&#243;lico final variou de 11,4 a 78 (33,1&#177;13,6)ml. Medidas da CT: a FEVE variou de 53 a 86 (67,8&#177;7,78)%; volume diast&#243;lico final variou de 51 a 186 (106,5&#177;30,3) ml; volume sist&#243;lico final variou de 7 a 72 (35,5&#177;13,4)ml. As correla&#231;&#245;es entre ECO 3D e CT foram: FEVE (r: 0,7888, p&lt;0,0001, 95% IC 0,6301 a 0,8843); volume diast&#243;lico final (r: 0,7695, p&lt;0,0001, 95% IC 0,5995 a 0,8730); volume sist&#243;lico final (r: 0,8119, p&lt;0,0001, 95% IC 0,6673 a 0,8975). </p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O:</bold> Nesta s&#233;rie, foi observada boa correla&#231;&#227;o entre as medidas da FEVE e entre os volumes ventriculares aferidos pelo ECO3D e pela CT ultra-r&#225;pida de 64 cortes.</p>
    <p><bold>Palavras-chave:</bold> Ecocardiografia tridimensional, tomografia computadorizada por emiss&#227;o, cora&#231;&#227;o/anatomia fisiologia, volume sist&#243;lico.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A ecocardiografia tem se caracterizado por ser m&#233;todo diagn&#243;stico de escolha para o estudo morfofuncional das estruturas card&#237;acas em raz&#227;o de sua correspond&#234;ncia anat&#244;mica, facilidade de execu&#231;&#227;o, baixo custo, aus&#234;ncia de radia&#231;&#227;o ionizante e boa reprodutibilidade. No entanto, a ecocardiografia bidimensional, t&#233;cnica atualmente mais utilizada na an&#225;lise card&#237;aca estrutural, apresenta limita&#231;&#245;es para a observa&#231;&#227;o da anatomia card&#237;aca. Isso decorre das infer&#234;ncias geom&#233;tricas assumidas para o c&#225;lculo dos di&#226;metros e volumes card&#237;acos a partir de limitado n&#250;mero de planos de observa&#231;&#227;o<sup>1-7</sup>. Situa&#231;&#245;es de maior diverg&#234;ncia anat&#244;mica ocorrem na eventualidade da dilata&#231;&#227;o das c&#226;maras card&#237;acas. Dessa forma, foi desenvolvida a ecocardiografia tridimensional (Eco 3D), possibilitando a visibiliza&#231;&#227;o estrutural a partir de m&#250;ltiplos planos simult&#226;neos de observa&#231;&#227;o, o que ocasiona maior proximidade com a realidade anat&#244;mica. </p>
    <p>A valida&#231;&#227;o da an&#225;lise dos volumes e da fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo com o emprego do Eco 3D tem sido demonstrada em estudos pr&#233;vios com o emprego da resson&#226;ncia magn&#233;tica (RM)<sup>8-11</sup>. A RM apresenta, no entanto, limita&#231;&#245;es com rela&#231;&#227;o a pacientes portadores de pr&#243;teses mec&#226;nicas, marcapassos, dispositivos met&#225;licos, obesos ou que tenham dificuldades a permanecer em pequenos espa&#231;os f&#237;sicos. Neste contexto, outro m&#233;todo de investiga&#231;&#227;o por imagem, a tomografia computadorizada ultra-r&#225;pida de 64 cortes (TC), tem tamb&#233;m sido empregada para a an&#225;lise estrutural card&#237;aca, especialmente para a observa&#231;&#227;o da anatomia coronariana. A TC de 64 cortes apresenta possibilidade de an&#225;lise anat&#244;mica superior &#224; ecocardiografia, enquanto a an&#225;lise ecocardiogr&#225;fica permite identifica&#231;&#227;o temporal superior ao estudo tomogr&#225;fico. Poucos estudos na literatura compararam a an&#225;lise da fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o e os volumes do ventr&#237;culo esquerdo aferidos por meio da ecocardiografia e pela tomografia<sup>11-14</sup>.</p>
    <p>Dessa forma, o objetivo deste estudo foi comparar as medidas da fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o e dos volumes do ventr&#237;culo esquerdo aferidos pelo ECO 3D e pela TC ultra r&#225;pida de 64 cortes.</p>
    <p>
      <bold>M&#233;todo</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Popula&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>No per&#237;odo de outubro de 2006 a julho de 2007 foram estudados de forma prospectiva e consecutiva 39 pacientes, 17 indiv&#237;duos com hist&#243;ria pregressa de doen&#231;a arterial coronariana e 21 indiv&#237;duos sem hist&#243;ria pregressa de doen&#231;a arterial coronariana. Os indiv&#237;duos foram submetidos a investiga&#231;&#227;o ecocardiogr&#225;fica e tomogr&#225;fica no laborat&#243;rio de ecocardiografia e no setor de tomografia computadorizada do Hospital Israelita Albert Einstein, S&#227;o Paulo. A m&#233;dia et&#225;ria dos pacientes foi de 57&#177;12 anos, sendo 27 do sexo masculino. Todos os pacientes apresentavam ritmo card&#237;aco regular (ritmo sinusal). Os pacientes foram previamente avaliados clinicamente pelo mesmo investigador (BTJ). O estudo foi aprovado pelo Comit&#234; de &#201;tica em Pesquisa, Instituto de Ensino e Pesquisa, Hospital Israelita Albert Einstein, S&#227;o Paulo, SP.</p>
    <p>Os indiv&#237;duos foram submetidos a an&#225;lise ecocardiogr&#225;fica bidimensional, tridimensional e a an&#225;lise tomogr&#225;fica. </p>
    <p>
      <bold>Ecocardiografia</bold>
    </p>
    <p>Os exames ecocardiogr&#225;ficos bidimensionais foram realizados de acordo com recomenda&#231;&#245;es da Sociedade Americana de Ecocardiografia, em equipamento comercialmente dispon&#237;vel (Philips IE33, Andover, MA, EUA), equipado com transdutor de 2-5 MHZ, e transdutor matricial X3 para a aquisi&#231;&#227;o das imagens tridimensionais. Os par&#226;metros ecocardiogr&#225;ficos estudados foram: </p>
    <p>
      <bold>I) Ecocardiograma bidimensional:</bold>
    </p>
    <p>1) Volume diast&#243;lico final do ventr&#237;culo esquerdo (VDFVE); </p>
    <p> 2) Volume sist&#243;lico final do ventr&#237;culo esquerdo (VSFVE); </p>
    <p> 3) Fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo (m&#233;todo de Simpson).</p>
    <p>
      <bold>II) Ecocardiografia tridimensional:</bold>
    </p>
    <p>1) Volume diast&#243;lico final do ventr&#237;culo esquerdo (VDFVE); </p>
    <p> 2) Volume sist&#243;lico final do ventr&#237;culo esquerdo (VSFVE); </p>
    <p> 3) Fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo (FEVE). Foi utilizado modelo de 17 segmentos ventriculares para a an&#225;lise da contratilidade ventricular esquerda (<xref ref-type="fig" rid="a08fig01">figura1</xref>).</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="a08fig01">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0294-00008-gf01.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>A aquisi&#231;&#227;o das imagens tridimensionais foi realizada na seq&#252;&#234;ncia do exame ecocardiogr&#225;fico bidimensional. As imagens foram obtidas com o mesmo equipamento ecocardiogr&#225;fico, com o emprego de transdutor matricial, estando o paciente em apn&#233;ia expirat&#243;ria, tendo sido a imagem acoplada ao registro eletrocardiogr&#225;fico. As imagens foram armazenadas no disco r&#237;gido do aparelho ecocardiogr&#225;fico e analisadas "off-line" em software espec&#237;fico do pr&#243;prio equipamento (Q Lab, vers&#227;o 5.0, Philips, Andover, MA, EUA). As an&#225;lises foram realizadas por dois observadores independentes. Os pacientes que n&#227;o apresentaram imagem ecocardiogr&#225;fica bidimensional ou tridimensional consideradas como de qualidade t&#233;cnica adequada para a an&#225;lise dos par&#226;metros estudados ou que apresentaram grande irregularidade do ritmo card&#237;aco n&#227;o foram inclu&#237;dos neste estudo. Dessa forma, n&#227;o foram inclu&#237;dos no estudo quatro pacientes, dois com imagem considerada como n&#227;o adequada para a an&#225;lise ventricular esquerda, dois em raz&#227;o de irregularidade acentuada do ritmo card&#237;aco.</p>
    <p>
      <bold>Tomografia computadorizada</bold>
    </p>
    <p>Os exames de tomografia computadorizada card&#237;aca foram realizados em tom&#243;grafo com multidetectores Toshiba, com 64 fileiras de detectores. Foi utilizado contraste iodado n&#227;o-i&#244;nico (Henetix -350 mg/ml) injetado por veia perif&#233;rica com velocidade de 5 ml/s, seguido por infus&#227;o de 50 ml de solu&#231;&#227;o salina. As imagens foram adquiridas com acoplamento eletrocardiogr&#225;fico, sendo necess&#225;rio per&#237;odo de apn&#233;ia de 8-10 segundos. Os par&#226;metros de imagem inclu&#237;ram tempo de rota&#231;&#227;o do "<italic>gantry"</italic> de 0,4s, voltagem do tubo de 120kV, 400 mA e colima&#231;&#227;o de 64 x 0,5 mm. Para an&#225;lise da fun&#231;&#227;o ventricular, as imagens foram reconstru&#237;das com 1 mm de espessura em dez fases do ciclo card&#237;aco. Foi utilizado betabloqueador endovenoso (metoprolol 5 mg, dose m&#225;xima de 20 mg) em pacientes com freq&#252;&#234;ncia card&#237;aca acima de 65 bpm.</p>
    <p>A an&#225;lise da fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o e dos volumes ventriculares foi realizada "off-line" em esta&#231;&#227;o de trabalho. A an&#225;lise da fun&#231;&#227;o ventricular quantitativa foi feita por m&#233;todo semi-automatizado (m&#233;todo de &#225;rea-comprimento) por dois observadores, utilizando-se o eixo curto do cora&#231;&#227;o, proje&#231;&#227;o apical para modelo de 17 segmentos card&#237;acos (<xref ref-type="fig" rid="a08fig02">figuras 2</xref> e <xref ref-type="fig" rid="a08fig03">3</xref>).</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="a08fig02">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0294-00008-gf02.jpg"/></fig>
    </p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="a08fig03">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0294-00008-gf03.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>
      <bold>Estat&#237;stica</bold>
    </p>
    <p>Foram realizadas an&#225;lises descritiva, de correla&#231;&#227;o e de compara&#231;&#227;o entre m&#233;todos. A an&#225;lise descritiva das vari&#225;veis cont&#237;nuas foi feita pela observa&#231;&#227;o dos valores m&#237;nimos e m&#225;ximos, e do c&#225;lculo de m&#233;dias e desvios-padr&#227;o. A an&#225;lise de correla&#231;&#227;o foi feita pelo m&#233;todo de correla&#231;&#227;o de Pearson (r), 95% de intervalo de confian&#231;a. A compara&#231;&#227;o entre m&#233;todos foi realizada com o emprego do teste de Bland &amp; Altman. Foi tamb&#233;m realizado o teste de regress&#227;o linear entre os par&#226;metros aferidos com a ecocardiografia bidimensional e tridimensional. As medidas foram realizadas por dois observadores independentes. Valores de p&lt;0,05 foram considerados significantes. Os dados foram processados com o sistema de an&#225;lise estat&#237;stica MedCalc, Mariakerke, Belgium.</p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>A an&#225;lise descritiva das caracter&#237;sticas ecocardiogr&#225;ficas e tomogr&#225;ficas (volumes e fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo) da popula&#231;&#227;o estudada &#233; demonstrada na <xref ref-type="table" rid="tab1">tabela 1</xref>. Os pacientes apresentavam fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o ventricular dentro dos limites da normalidade, assim como volumes ventriculares (m&#233;dias).</p>
    <table-wrap id="tab1">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0294-00008-gt01.jpg"/></table-wrap>
    <p>A an&#225;lise de correla&#231;&#227;o (Pearson:r) e a equa&#231;&#227;o de regress&#227;o linear para a compara&#231;&#227;o entre as medidas de volumes e de fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo aferidos com a ecocardiografia tridimensional e com a tomografia computadorizada s&#227;o demonstrados na <xref ref-type="table" rid="a08tab02">tabela 2</xref>. Foi observada boa correla&#231;&#227;o (r) para a aferi&#231;&#227;o dos volumes e da fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o com os dois diferentes m&#233;todos. </p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="a08tab02">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0294-00008-gt02.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <p>A an&#225;lise de concord&#226;ncia (teste de Bland &amp; Altman) e as equa&#231;&#245;es de regress&#227;o linear para as medidas de fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o e dos volumes do ventr&#237;culo esquerdo aferidos com a ecocardiografia tridimensional e com a tomografia computadorizada s&#227;o demonstradas nos <xref ref-type="fig" rid="a08graf01">gr&#225;ficos 1</xref>, <xref ref-type="fig" rid="a08graf02">2</xref> e <xref ref-type="fig" rid="a08graf03">3</xref>.</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="a08graf01">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0294-00008-gf04.jpg"/></fig>
    </p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="a08graf02">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0294-00008-gf05.jpg"/></fig>
    </p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="a08graf03">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0294-00008-gf06.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>Foi observada boa concord&#226;ncia (r) entre as medidas ecocardiogr&#225;ficas de FEVE 3D e FEVE 2D, (r): 0,8472, p&lt;0,0001, IC: 0,8254 a 0,9141. O coeficiente de concord&#226;ncia intra-observador para a an&#225;lise ecocardiogr&#225;fica tridimensional da fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo foi de 0,8634, IC 95% (0,7083 a 0,9436). O coeficiente de concord&#226;ncia interobservador para a an&#225;lise ecocardiogr&#225;fica tridimensional da fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo foi de 0,8051, IC (0,5976 a 0,9221). </p>
    <p>O coeficiente de concord&#226;ncia intra-observador para a an&#225;lise tomogr&#225;fica da fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo foi de 0,8727, IC 95% (0,7437 a 0,9579). O coeficiente de concord&#226;ncia interobservador para a an&#225;lise tomogr&#225;fica da fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo foi de 0,8347, IC (0,6176 a 0,9291). A concord&#226;ncia (r) entre as medidas de FEVE 2D e FEVE aferidas com a tomografia computadorizada foi de (r): 0,6172, p&lt;0,0001, IC: 0,5654 a 0,8171.</p>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A determina&#231;&#227;o da fun&#231;&#227;o sist&#243;lica ventricular e a aferi&#231;&#227;o dos volumes ventriculares podem ser realizadas com o emprego de diferentes t&#233;cnicas n&#227;o-invasivas de an&#225;lise por imagem. Cada t&#233;cnica apresenta particularidades espec&#237;ficas, ocasionando vantagens e limita&#231;&#245;es ao seu emprego. Atualmente a ecocardiografia bidimensional &#233; o m&#233;todo mais amplamente utilizado para a an&#225;lise anat&#244;mica e funcional card&#237;aca. Permite a avalia&#231;&#227;o anat&#244;mica das diversas estruturas card&#237;acas, possibilita a an&#225;lise da di&#225;stole card&#237;aca com o emprego das diferentes modalidades de ecocardiografia Doppler, podendo ainda ser realizada &#224; beira do leito em ambiente de terapia intensiva e de emerg&#234;ncia. Apresenta, no entanto, limita&#231;&#245;es em raz&#227;o de imagem ecocardiogr&#225;fica sub-&#243;tima em pacientes obesos e em portadores de doen&#231;a pulmonar obstrutiva cr&#244;nica. Apresenta ainda razo&#225;vel depend&#234;ncia da interpreta&#231;&#227;o do realizador do estudo e limita&#231;&#227;o pelo emprego de pequeno n&#250;mero de planos anat&#244;micos para a an&#225;lise card&#237;aca. </p>
    <p>O emprego da ecocardiografia tridimensional amplia a possibilidade de observa&#231;&#227;o card&#237;aca ecocardiogr&#225;fica a partir da observa&#231;&#227;o estrutural, levando em considera&#231;&#227;o m&#250;ltiplos planos espaciais de an&#225;lise. A an&#225;lise estrutural &#233; realizada a partir de novos planos de identifica&#231;&#227;o, sem que haja a necessidade do emprego de extrapola&#231;&#245;es geom&#233;tricas para a an&#225;lise de formas anat&#244;micas complexas (exemplo: ventr&#237;culo direito), e que nem sempre se limitam &#224; formula&#231;&#227;o matem&#225;tica espec&#237;fica. No entanto, a ecocardiografia tridimensional necessita de treinamento ecocardiogr&#225;fico espec&#237;fico, requer estabilidade do ritmo card&#237;aco para a sua melhor an&#225;lise e tamb&#233;m depende da qualidade de imagem inicial para o seu melhor resultado. </p>
    <p>A resson&#226;ncia magn&#233;tica &#233; considerada hoje como refer&#234;ncia para a an&#225;lise anat&#244;mica da maioria das doen&#231;as anat&#244;micas card&#237;acas. Por&#233;m, apresenta limita&#231;&#245;es com rela&#231;&#227;o ao seu custo, em pacientes portadores de dispositivos met&#225;licos; necessita de extenso treinamento espec&#237;fico e n&#227;o se encontra dispon&#237;vel na grande maioria dos hospitais do pa&#237;s. </p>
    <p>A tomografia computadorizada ultra-r&#225;pida de 64 cortes &#233; t&#233;cnica de realiza&#231;&#227;o mais r&#225;pida do que a resson&#226;ncia magn&#233;tica nuclear, permite a an&#225;lise em pacientes portadores de dispositivos met&#225;licos e tamb&#233;m possibilita a observa&#231;&#227;o conjunta da fun&#231;&#227;o ventricular, dos volumes ventriculares e da circula&#231;&#227;o coronariana. &#201;, por&#233;m, t&#233;cnica de maior custo quando comparada &#224;s modalidades ecocardiogr&#225;ficas.</p>
    <p>Neste estudo, observamos boa correla&#231;&#227;o da an&#225;lise da fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o, do volume diast&#243;lico final e do volume sist&#243;lico final do ventr&#237;culo esquerdo aferidos com a ecocardiografia tridimensional e com a tomografia computadorizada de 64 cortes (r: 0,7888, r: 0,7695, r: 0,8119, p&lt;0,0001, respectivamente). Esse achado &#233; concordante com estudo pr&#233;vio em que foi observada boa correla&#231;&#227;o (r&gt;0,85) entre a an&#225;lise volum&#233;trica e funcional do ventr&#237;culo esquerdo aferida com o emprego da ecocardiografia tridimensional e da tomografia computadorizada<sup>11</sup>. Para a an&#225;lise das medidas de fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o aferidas com a ecocardiografia bidimensional e com a tomografia computadorizada de 64 cortes observamos concord&#226;ncia menor entre os m&#233;todos (r: 0,6172, p&lt;0,0001), melhor do aquela observada em estudo em transplantados card&#237;acos (r: 0,49)<sup>13</sup>, e semelhante (r:0,59) a estudo pr&#233;vio em pacientes com suspeita de doen&#231;a arterial coronariana em que foi utilizado tom&#243;grafo de 16 cortes<sup>12</sup>. </p>
    <p>A concord&#226;ncia para as medidas de fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o aferidas com a ecocardiografia tridimensional e bidimensional foi boa (r: 0,8472, p&lt;0,0001). Esse achado justifica-se pela observa&#231;&#227;o da fun&#231;&#227;o ventricular esquerda e da geometria ventricular preservadas na s&#233;rie de indiv&#237;duos estudados. Tamb&#233;m foi observada boa reprodutibilidade da aferi&#231;&#227;o da fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o com a ecocardiografia tridimensional (coeficiente de concord&#226;ncia interobservador de 0,8051) e com a tomografia computadorizada (coeficiente de concord&#226;ncia interobservador de 0,8347). </p>
    <p>Os resultados deste estudo mostram que foi observada boa concord&#226;ncia para a an&#225;lise morfofuncional do ventr&#237;culo esquerdo entre dois m&#233;todos de an&#225;lise n&#227;o-invasiva com diferentes possibilidades de observa&#231;&#227;o temporal e espacial. A melhor observa&#231;&#227;o temporal da ecocardiografia tridimensional permite a melhor identifica&#231;&#227;o dos eventos funcionais card&#237;acos. Enquanto a melhor defini&#231;&#227;o anat&#244;mica proporcionada pela an&#225;lise tomogr&#225;fica permite o maior detalhamento estrutural. </p>
    <p>&#201; importante, no futuro, a escolha de modalidade de investiga&#231;&#227;o card&#237;aca n&#227;o-invasiva que alie custos baixos, grande reprodutibilidade, acur&#225;cia diagn&#243;stica e disponibilidade de uso a popula&#231;&#227;o de baixa renda.</p>
    <p>
      <bold>Limita&#231;&#227;o do estudo</bold>
    </p>
    <p>Neste estudo, a an&#225;lise comparativa dos volumes e fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo empregando-se a ecocardiografia tridimensional e a tomografia computadorizada ultra-r&#225;pida de 64 cortes foi restrita &#224; s&#233;rie de indiv&#237;duos com fun&#231;&#227;o ventricular preservada, e volumes (m&#233;dia) dentro dos limites da normalidade. H&#225; a necessidade da compara&#231;&#227;o em pacientes portadores de disfun&#231;&#227;o contr&#225;til e dilata&#231;&#227;o ventricular, e tamb&#233;m dentro de situa&#231;&#245;es cl&#237;nicas em que haja a presen&#231;a de irregularidade do ritmo card&#237;aco.</p>
    <p>
      <bold>Conclus&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Nesta s&#233;rie, foi observada boa correla&#231;&#227;o entre as medidas da fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o e entre os volumes do ventr&#237;culo esquerdo aferidos pela ecocardiografia transtor&#225;cica tridimensional em tempo real e pela tomografia computadorizada ultra-r&#225;pida de 64 cortes.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>N&#227;o h&#225; vincula&#231;&#227;o deste estudo a programas de p&#243;s-gradua&#231;&#227;o.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p>
    <p>
      <fn id="cor" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p> Marcelo Luiz Campos Vieira </p>
        <p> Rua Cardoso de Melo, 463/21 </p>
        <p> Vila Ol&#237;mpia - 04548-002 </p>
        <p> S&#227;o Paulo, SP - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p><email xlink:href="mluiz766@terra.com.br">mluiz766@terra.com.br</email>, </p>
        <p>
          <email xlink:href="mlvieira@cardiol.br">mlvieira@cardiol.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 23/05/08; revisado recebido em 26/06/08; aceito em 17/07/08.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Roelandt JRT, Yao J, Karsprazak JD. Three-dimensional echocardiography. Curr Opin Cardiol. 1998; 13: 386-98.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Three-dimensional echocardiography</article-title>
          <source>Curr Opin Cardiol</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>386</fpage>
          <lpage>98</lpage>
          <volume>13</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Roelandt</surname>
              <given-names>JRT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Yao</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Karsprazak</surname>
              <given-names>JD</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Kisslo J, Firek B, Ota T, Kang DH, Fleishman CE, Stetten G, et al. Real-time volumetric echocardiography: the technology and the possibilities. Echocardiography. 2000; 17: 773-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Real-time volumetric echocardiography: the technology and the possibilities</article-title>
          <source>Echocardiography</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>773</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>17</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kisslo</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Firek</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ota</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kang</surname>
              <given-names>DH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fleishman</surname>
              <given-names>CE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Stetten</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Ahmad M. Real-time three-dimensional echocardiography in assessment of heart disease. Echocardiography. 2001; 18 (1): 73-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Real-time three-dimensional echocardiography in assessment of heart disease</article-title>
          <source>Echocardiography</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>73</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>18</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ahmad</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Li J, Sanders SP. Three-dimensional echocardiography in congenital heart disease. Curr Opin Cardiol. 1999; 14: 53-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Three-dimensional echocardiography in congenital heart disease</article-title>
          <source>Curr Opin Cardiol</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>53</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>14</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Li</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sanders</surname>
              <given-names>SP</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Vieira MLC, Pomerantzeff PMA, Leal SB, Mathias Jr W, Andrade JL, Ramires JAF. Ecocardiografia transesof&#225;gica tridimensional: acr&#233;scimo &#224; informa&#231;&#227;o diagn&#243;stica e &#224; an&#225;lise anat&#244;mica. Rev Bras Ecocardiogr. 2003; 1: 47.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Ecocardiografia transesof&#225;gica tridimensional: acr&#233;scimo &#224; informa&#231;&#227;o diagn&#243;stica e &#224; an&#225;lise anat&#244;mica</article-title>
          <source>Rev Bras Ecocardiogr</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>47</fpage>
          <volume>1</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Vieira</surname>
              <given-names>MLC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pomerantzeff</surname>
              <given-names>PMA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Leal</surname>
              <given-names>SB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mathias Jr</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Andrade</surname>
              <given-names>JL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ramires</surname>
              <given-names>JAF</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Vieira MLC, Ianni BM, Mady C, Encinas J, Pomerantzeff PM, Fernandes PP, et al. Mixoma de &#225;trio esquerdo: avalia&#231;&#227;o ecocardiogr&#225;fica tridimensional. Relato de caso. Arq Bras Cardiol. 2004; 82 (3): 281-3.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Mixoma de &#225;trio esquerdo: avalia&#231;&#227;o ecocardiogr&#225;fica tridimensional. Relato de caso</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>281</fpage>
          <lpage>3</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>82</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Vieira</surname>
              <given-names>MLC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ianni</surname>
              <given-names>BM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mady</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Encinas</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pomerantzeff</surname>
              <given-names>PM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fernandes</surname>
              <given-names>PP</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. De Simone R, Glombitza G, Vahl CF, Meinzer HP, Hagl S. Three-dimensional Doppler: techniques and clinical applications. Eur Heart J. 1999; 20: 619-27.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Three-dimensional Doppler: techniques and clinical applications</article-title>
          <source>Eur Heart J</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>619</fpage>
          <lpage>27</lpage>
          <volume>20</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>De Simone</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Glombitza</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Vahl</surname>
              <given-names>CF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Meinzer</surname>
              <given-names>HP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hagl</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Bu L, Munns S, Zhang H, Disterhoft M, Dixon M, Stolpen A, et al. Rapid full volume data acquisition by real-time 3-dimensional echocardiography for assessment of left ventricular indexes in children: a validation study compared with magnetic resonance imaging. J Am Soc Echocardiogr. 2005; 18 (4): 299-305.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Rapid full volume data acquisition by real-time 3-dimensional echocardiography for assessment of left ventricular indexes in children: a validation study compared with magnetic resonance imaging</article-title>
          <source>J Am Soc Echocardiogr</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>299</fpage>
          <lpage>305</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>18</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bu</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Munns</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zhang</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Disterhoft</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dixon</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Stolpen</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Mannaerts HF, Van Der Heide JA, Kamp O, Papavassilliu T, Marcus JT, Beek A, et al. Quantification of left ventricular volumes and ejection fraction using freehand transthoracic three-dimensional echocardiography: comparison with magnetic resonance imaging. J Am Soc Echocardiogr. 2003; 16 (2): 101-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Quantification of left ventricular volumes and ejection fraction using freehand transthoracic three-dimensional echocardiography: comparison with magnetic resonance imaging</article-title>
          <source>J Am Soc Echocardiogr.</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>101</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>16</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Mannaerts</surname>
              <given-names>HF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Van Der Heide</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kamp</surname>
              <given-names>O</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Papavassilliu</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Marcus</surname>
              <given-names>JT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Beek</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Jenkins C, Bricknell K, Hanekom L, Marwick TH. Reproducibility and accuracy of echocardiographic measurements of left ventricular parameters using real-time three-dimensional echocardiography. J Am Coll Cardiol. 2004; 44 (4): 878-86.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Reproducibility and accuracy of echocardiographic measurements of left ventricular parameters using real-time three-dimensional echocardiography</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>878</fpage>
          <lpage>86</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>44</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Jenkins</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bricknell</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hanekom</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Marwick</surname>
              <given-names>TH</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Sugeng L, Mor-Avi V, Weinert L, Niel J, Ebner C, Steringer-Mascherbauer R, et al. Quantitative assessment of left ventricular size and function: side-by-side comparison of real-time three-dimensional echocardiography and computed tomography with magnetic resonance refrence. Circulation. 2006; 114 (7): 654-61.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Quantitative assessment of left ventricular size and function: side-by-side comparison of real-time three-dimensional echocardiography and computed tomography with magnetic resonance refrence</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>654</fpage>
          <lpage>61</lpage>
          <issue>7</issue>
          <volume>114</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Sugeng</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mor-Avi</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Weinert</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Niel</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ebner</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Steringer-Mascherbauer</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Bansal D, Singh RM, Sarkar M, Sureddi R, Mcbreen KC, Griffis T, et al. Assessment of left ventricular function: comparison of cardiac multidetector-row computed tomography with two-dimensional standard echocardiography for assessment of left ventricular function. Int J Cardiovasc Imaging. 2008; 24 (3): 317-25.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Assessment of left ventricular function: comparison of cardiac multidetector-row computed tomography with two-dimensional standard echocardiography for assessment of left ventricular function</article-title>
          <source>Int J Cardiovasc Imaging</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>317</fpage>
          <lpage>25</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>24</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bansal</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Singh</surname>
              <given-names>RM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sarkar</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sureddi</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mcbreen</surname>
              <given-names>KC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Griffis</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Ferencik M, Gregory AS, Butler J, Achenbach S, Yeh RW, Hoffmann U, et al. Analysis of cardiac dimensions, mass and function in heart transplant recipients using 64-slice multi-detector computed tomography. J Heart Lung Transplant. 2007; 26 (5): 478-84.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Analysis of cardiac dimensions, mass and function in heart transplant recipients using 64-slice multi-detector computed tomography</article-title>
          <source>J Heart Lung Transplant</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>478</fpage>
          <lpage>84</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>26</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ferencik</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gregory</surname>
              <given-names>AS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Butler</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Achenbach</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Yeh</surname>
              <given-names>RW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hoffmann</surname>
              <given-names>U</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Salm LP, Schuijf JD, de Roos A, Lamb HJ, Viegen HW, Jukema JW, et al. Global and regional left ventricular function assessment with 16-detector row CT: comparison with echocardiography and cardiovascular magnetic resonance. Eur J Echocardiogr. 2006; 7 (4): 308-14.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Global and regional left ventricular function assessment with 16-detector row CT: comparison with echocardiography and cardiovascular magnetic resonance</article-title>
          <source>Eur J Echocardiogr</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>308</fpage>
          <lpage>14</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>7</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Salm</surname>
              <given-names>LP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Schuijf</surname>
              <given-names>JD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>de Roos</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lamb</surname>
              <given-names>HJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Viegen</surname>
              <given-names>HW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jukema</surname>
              <given-names>JW</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Left ventricular ejection fraction and volumes as measured by 3d echocardiography and ultrafast computed tomography</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: Real-time three-dimensional echocargiography (RT-3D-Echo) and ultrafast computed tomography (CT) are two novel methods for the analysis of LV ejection fraction and volumes. OBJECTIVE: To compare LVEF and volume measurements as obtained using RT-3D-Echo and ultrafast CT. METHODS: Thirty nine consecutive patients (27 men, mean age of 57&#177;12 years) were studied using RT-3D-Echo and 64-slice ultrafast CT. LVEF and LV volumes were analyzed. Statistical analysis: coefficient of correlation (r: Pearson), Bland-Altman analysis, linear regression analysis, 95% CI, p&lt;0.05. RESULTS: RT-3D-Echo measurements: LVEF ranged from 56.1 to 78.6 (65.5&#177;5.58)%; end-diastolic volume ranged from 49.6 to 178.2 (87&#177;27.8) ml; end-systolic volume ranged from 11.4 to 78 (33.1&#177;13.6) ml. CT scan measurements: LVEF ranged from 53 to 86% (67.8&#177;7.78); end-diastolic volume ranged from 51 to 186 (106.5&#177;30.3) ml; end-systolic volume ranged from 7 to 72 (35.5&#177;13.4)ml. Correlations between RT-3D-Echo and CT were: LVEF (r: 0.7888, p&lt;0.0001, 95% CI 0.6301 to 0.8843); end-diastolic volume (r: 0.7695, p&lt;0.0001, 95% CI 0.5995 to 0.8730); end-systolic volume (r: 0.8119, p&lt;0.0001, 95% CI 0.6673 to 0.8975). CONCLUSION: Good correlation between LVEF and ventricular volume parameters as measured by RT-3D-Echo and 64-slice ultrafast CT was found in the present case series.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Echocardiography</kwd>
        <kwd>three-dimensional</kwd>
        <kwd>tomography</kwd>
        <kwd>emission-computed</kwd>
        <kwd>heart</kwd>
        <kwd>stroke volume</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ORIGINAL ARTICLE</bold>
      </p>
      <p><undefined id="topo-body2"/>Left ventricular ejection fraction and volumes as measured by 3D echocardiography and ultrafast computed tomography</p>
      <p>
        <bold>Marcelo Luiz Campos Vieira; C&#233;sar H. Nomura; Bernardino Tranchesi Junior; Wercules A. de Oliveira; Gustavo Naccarato; Bruna S. Serpa; Rodrigo B. D. Passos; Marcelo B. G. Funari; Cl&#225;udio H. Fischer; Samira S. Morhy</bold>
      </p>
      <p>Hospital Israelita Albert Einstein, S&#227;o Paulo, SP - Brazil </p>
      <p>Mailling address</p>
      <p>
        <bold>SUMMARY</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND:</bold> Real-time three-dimensional echocargiography (RT-3D-Echo) and ultrafast computed tomography (CT) are two novel methods for the analysis of LV ejection fraction and volumes.</p>
      <p><bold>OBJECTIVE:</bold> To compare LVEF and volume measurements as obtained using RT-3D-Echo and ultrafast CT.</p>
      <p><bold>METHODS:</bold> Thirty nine consecutive patients (27 men, mean age of 57&#177;12 years) were studied using RT-3D-Echo and 64-slice ultrafast CT. LVEF and LV volumes were analyzed. Statistical analysis: coefficient of correlation (r: Pearson), Bland-Altman analysis, linear regression analysis, 95% CI, p&lt;0.05.</p>
      <p><bold>RESULTS:</bold> RT-3D-Echo measurements: LVEF ranged from 56.1 to 78.6 (65.5&#177;5.58)%; end-diastolic volume ranged from 49.6 to 178.2 (87&#177;27.8) ml; end-systolic volume ranged from 11.4 to 78 (33.1&#177;13.6) ml. CT scan measurements: LVEF ranged from 53 to 86% (67.8&#177;7.78); end-diastolic volume ranged from 51 to 186 (106.5&#177;30.3) ml; end-systolic volume ranged from 7 to 72 (35.5&#177;13.4)ml. Correlations between RT-3D-Echo and CT were: LVEF (r: 0.7888, p&lt;0.0001, 95% CI 0.6301 to 0.8843); end-diastolic volume (r: 0.7695, p&lt;0.0001, 95% CI 0.5995 to 0.8730); end-systolic volume (r: 0.8119, p&lt;0.0001, 95% CI 0.6673 to 0.8975).</p>
      <p><bold>CONCLUSION:</bold> Good correlation between LVEF and ventricular volume parameters as measured by RT-3D-Echo and 64-slice ultrafast CT was found in the present case series. (Arq Bras Cardiol 2009;92(4):278-284)</p>
      <p><bold>Key words:</bold> Echocardiography, three-dimensional; tomography, emission-computed; heart/anatomy &amp; histology; stroke volume.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>Echocardiography has been characterized as the diagnostic method of choice for the morphological and functional study of cardiac structures because it has a good anatomical correspondence and good reproducibility in addition to being a low-cost, easy-to-perform procedure. Nonetheless, two-dimensional echocardiography, which is currently the most frequently used technique for the structural analysis of the heart, has limitations regarding the observation of the cardiac anatomy. This is due to the geometric assumptions for the calculation of cardiac diameters and volumes taken from a limited number of observation planes<sup>1-7</sup>. Greater anatomical divergence occurs in the presence of cardiac chamber dilatation. Three-dimensional echocardiography (RT-3D-Echo) was thus developed, enabling the structural visualization from multiple simultaneous observation planes, which provides greater proximity to real anatomy. </p>
      <p>Validation of the analysis of left ventricular ejection fraction and volumes using RT-3D-Echo has been demonstrated in previous studies that used magnetic resonance imaging (MRI)<sup>8-11</sup>. However, MRI has limitations regarding patients with mechanical prosthesis, pacemakers, metallic devices, or those who are obese or have difficulty to stay in small physical spaces. In this context, another investigational imaging method - the 64-slice ultrafast computed tomography (CT), has been used for the structural analysis of the heart, especially of the coronary anatomy. The 64-slice CT provides a better anatomical analysis in relation to echocardiography, whereas the echocardiographic analysis allows better temporal identification in relation to CT. Few studies in the literature have compared echocardiography with CT for the assessment of left ventricular ejection fraction and volumes<sup>11-14</sup>. </p>
      <p>Thus, the objective of this study was to compare left ventricular ejection fraction and volumes as measured by RT-3D-Echo and ultrafast 64-slice CT. </p>
      <p>
        <bold>Methods</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Study population</bold>
      </p>
      <p>From October 2006 to July 2007, 39 consecutive patients were prospectively studied. Of these, 17 had a positive and 21 had a negative past medical history for coronary artery disease. The individuals underwent echocardiographic and tomographic studies in the echocardiography laboratory and in the computed tomography department of <italic>Hospital Israelita Albert Einstein</italic>, S&#227;o Paulo. The mean age of the patients was 57&#177;12 years, and 27 were men. All patients had normal cardiac rhythm (sinus rhythm), and were clinically assessed at baseline by the same investigator (BTJ). The study was approved by the Research Ethics Committee of the Teaching and Research Institute of <italic>Hospital Israelita Albert Einstein</italic>, S&#227;o Paulo, SP.</p>
      <p>The individuals underwent two and three-dimensional echocardiographic study as well as a tomographic study. </p>
      <p>
        <bold>Echocardiography</bold>
      </p>
      <p>The two-dimensional echocardiographic studies were performed according to the American Society of Echocardiography recommendations, and in a commercially available equipment (Philips IE33, Andover, MA, USA), equipped with a 2-5 MHZ transducer and a X3 matrix-array transducer for three-dimensional image acquisition. The following echocardiographic parameters were studied:</p>
      <p>
        <bold>I) Two-dimensional echocardiography:</bold>
      </p>
      <p>1) Left ventricular end-diastolic volume (LVEDV); 2) Left ventricular end-systolic volume (LVESV); 3) Left ventricular ejection fraction (Simpson's rule).</p>
      <p>
        <bold>II) Three-dimensional echocardiography:</bold>
      </p>
      <p>1) Left ventricular end-diastolic volume (LVEDV); 2) Left ventricular end-systolic volume (LVESV); 3) Left ventricular ejection fraction (LVEF). A left ventricular 17-segment model was used for the analysis of left ventricular contractility (<xref ref-type="fig" rid="en_a08fig01-body2">Figure 1</xref>). </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_a08fig01-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0294-00008-gf01-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>Three-dimensional images were acquired after the two-dimensional echocardiographic study. Images were obtained with the same echocardiography equipment using a matrix-array transducer with the patient in expiratory breath-hold, and the image was gated to the electrocardiographic recording. The images were stored in the hard disk of the echocardiography equipment and analyzed off-line in a specific software of the equipment (Q Lab, version 5.0, Philips, Andover, MA, USA). The analyses were carried out by two independent observers. Patients whose two-dimensional or three-dimensional echocardiographic images were considered technically inadequate for the analysis of the parameters studied or those presenting significantly irregular heart rhythm were not included in this study. Thus, four patients were excluded from the study: two whose images were considered inadequate for left ventricular analysis, and two who presented significantly irregular heart rhythm.</p>
      <p>
        <bold>Computed tomography</bold>
      </p>
      <p>Cardiac CT studies were performed in a Toshiba 64-slice multidetector row CT. Nonionic iodinated contrast medium (Henetix- 350 mg/ml) was injected in a peripheral vein at a 5 mL/s speed, followed by infusion of 50 ml of saline solution. The images were acquired with electrocardiographic gating, and an 8-10 second breath-hold period was required. The image parameters included 0.4s gantry rotation time, 120kV tube voltage, 400 mA and 64 x 0.5 mm collimation. For the analysis of ventricular function, the images were reconstructed with 1-mm width in ten phases of the cardiac cycle. Intravenous betablocker (metoprolol 5 mg, maximum dose of 20 mg) was used in patients with a higher than 65-bpm heart rate.</p>
      <p>Analysis of left ventricular ejection fraction and volumes was carried out off-line in a workstation. Quantitative analysis of the ventricular function was carried out by means of a semi-automated method (area-length method) by two observers using the cardiac short axis in the apical view for the 17-segment model (<xref ref-type="fig" rid="en_a08fig02-body2">Figures 2</xref> and <xref ref-type="fig" rid="en_a08fig03-body2">3</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_a08fig02-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0294-00008-gf02-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_a08fig03-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0294-00008-gf03-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>
        <bold>Statistical analysis</bold>
      </p>
      <p>Descriptive, correlation and comparison analyses between the methods were carried out. Descriptive analysis of continuous variables was carried out by observing minimum and maximal values, and calculation of means and standard deviation. The Pearson's correlation method (r) with 95% confidence interval was used for correlation analysis. Bland &amp; Altman analysis was used for comparison between methods. Linear regression test between the parameters obtained with two and three-dimensional echocardiography was also performed. Measurements were taken by two independent observers. P values &lt;0.05 were considered significant. Data were processed using the MedCalc statistical analysis system, Mariakerke, Belgium. </p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>Descriptive analysis of the echocardiographic and tomographic characteristics (left ventricular ejection fraction and volumes) of the population studied is shown in <xref ref-type="table" rid="tab1-body2">Table 1</xref>. Patients had both ventricular ejection fraction and ventricular volumes (means) within normal limits.</p>
      <table-wrap id="tab1-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0294-00008-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>Correlation analysis (Pearson: r) and linear regression equation for the comparison between left ventricular volumes and ejection fraction as measured by three-dimensional echocardiography and computed tomography are shown in <xref ref-type="table" rid="en_a08tab02-body2">Table 2</xref>. Good correlation (r) was found for measurement of volumes and ejection fraction with both methods.</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="en_a08tab02-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0294-00008-gt02-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>Concordance analysis (Bland &amp; Altman analysis) and linear regression equations for left ventricular ejection fraction and volumes as measured by three-dimensional echocardiography and computed tomography are shown in <xref ref-type="fig" rid="en_a08grf01-body2">Graphs 1</xref>, <xref ref-type="fig" rid="en_a08grf02-body2">2</xref> and <xref ref-type="fig" rid="en_a08grf03-body2">3</xref>.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_a08grf01-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0294-00008-gf04-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_a08grf02-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0294-00008-gf05-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_a08grf03-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0294-00008-gf06-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>Good concordance (r) between 3D LVEF and 2D LVEF echocardiographic measurements were observed, with (r): 0.8472, p&lt;0.0001, CI: 0.8254 to 0.9141. The intraobserver concordance for three-dimensional echocardiographic analysis of left ventricular ejection fraction was 0.8634, 95% CI (0.7083 to 0.9436). The interobserver concordance for the three-dimensional echocardiographic analysis of left ventricular ejection fraction was 0.8051, CI (0.5976 to 0.9221).</p>
      <p>The intraobserver concordance for the tomographic analysis of left ventricular ejection fraction was 0.8727, 95% CI (0.7437 to 0.9579). The interobserver concordance for the tomographic analysis of left ventricular ejection fraction was 0.8347, CI (0.6176 to 0.9291). Concordance (r) between 2D LVEF and LVEF measured by computed tomography was (r): 0.6172, p&lt;0.0001, CI: 0.5654 to 0.8171.</p>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>Determination of ventricular systolic function and measurement of ventricular volumes can be performed using different noninvasive imaging techniques. Each technique has peculiarities that lead to advantages and limitations to its use. Two-dimensional echocardiography is currently the most widely used method for the anatomical and functional analysis of the heart. It allows anatomical assessment of the different cardiac structures, analysis of cardiac diastole using the different Doppler echocardiography modalities, and can be performed at bedside in intensive care or emergency care environments. However, it has limitations due to suboptimal echocardiographic images in obese patients or those with chronic obstructive pulmonary disease. Also, it depends to a certain extent on the interpretation of the observer and is limited by the use of a small number of anatomical views for the analysis of the heart.</p>
      <p>The use of three-dimensional echocardiography increases the possibility of echocardiographic observation of the heart from the structural observation, taking into consideration multiple spatial planes of analysis. The structural analysis is carried out from new identification planes, without the need for the use of geometric extrapolations for the analysis of complex anatomical shapes (for instance, the right ventricle), which are not always limited to a specific mathematical formulation. However, three-dimensional echocardiography requires specific echocardiography training and a stable heart rhythm for a better analysis, and also depends on the quality of the initial image for best results.</p>
      <p>Today, magnetic resonance imaging is considered the reference for the anatomical analysis of most of the structural heart diseases. However, it has limitations regarding costs, or its use in patients with metallic devices; it requires extensive specific training and is not available in the great majority of the hospitals in Brazil. </p>
      <p>64-slice ultrafast computed tomography is a technique that is performed more rapidly than magnetic resonance imaging; it allows imaging of patients with metallic devices as well as the observation of ventricular function together with ventricular volumes and coronary circulation. However, its costs are higher when compared to echocardiographic modalities. </p>
      <p>In this study, we observed a good correlation of the analysis of left ventricular ejection fraction, end-diastolic volume and end-systolic volume as measured by three-dimensional echocardiography and 64-slice computed tomography (r: 0.7888, r: 0.7695, r: 0.8119, p&lt;0.0001, respectively). This finding is consistent with that of a previous study in which a good correlation (r&gt;0.85) was observed between left ventricular volumetric and functional analysis using three-dimensional echocardiography and computed tomography<sup>11</sup>. For the analysis of ejection fraction parameters measured by two-dimensional echocardiography and by 64-slice computed tomography, the concordance observed between the methods was lower (r: 0.6172, p&lt;0.0001), but still better than that found in a study with heart transplant patients (r: 0.49)<sup>13</sup>, and similar (r: 0.59) to that of a previous study conducted in patients with suspected coronary artery disease in which 16-detector row computed tomography was used<sup>12</sup>.</p>
      <p>Good concordance was observed for ejection fraction parameters measured by three-dimensional and two-dimensional echocardiography (r: 0.8472, p&lt;0.0001). This finding is justified by the observation that left ventricular function and ventricular geometry were preserved in the series of individuals studied. Good reproducibility was also observed regarding ejection fraction measurement by three-dimensional echocardiography (interobserver concordance of 0.8051) and by computed tomography (interobserver concordance of 0.8347). </p>
      <p>The results of the present study show that there was good concordance for the analysis of left ventricular morphology and function between the two noninvasive assessment methods with different possibilities of temporal and spatial observation. The better temporal observation provided by three-dimensional echocardiography allows a more accurate identification of functional cardiac events, whereas the better anatomical definition provided by the tomographic analysis allows a more detailed structural analysis. </p>
      <p>In the future, it is important to choose a noninvasive cardiac investigation modality that combines low costs, good reproducibility, diagnostic accuracy, and availability to the low-income population.</p>
      <p>
        <bold>Study limitations</bold>
      </p>
      <p>In the present study, the comparative analysis of left ventricular ejection fraction and volumes using three-dimensional echocardiography and 64-slice ultrafast computed tomography was limited to the series of individuals with preserved ventricular function and (mean) volumes within normal limits. These parameters should be further analyzed in patients with ventricular dilatation and contractile dysfunction, as well as in clinical situations accompanied by irregular heart rhythm. </p>
      <p>
        <bold>Conclusion</bold>
      </p>
      <p>In this case series, a good correlation was observed between ejection fraction measurements, as well as between left ventricular volumes as measured by real-time three-dimensional transthoracic echocardiography and by 64-slice ultrafast computed tomography.</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>There were no external funding sources for this study.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This study is not associated with any post-graduation program.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Art&#237;culos Originales</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Fracci&#243;n de eyecci&#243;n y vol&#250;menes del ventr&#237;culo izquierdo medidos con eco- 3DTR y con tomograf&#237;a ultrarr&#225;pida</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: La ecocardiograf&#237;a tridimensional en tiempo real (Eco-3DTR) y la tomograf&#237;a computarizada ultrarr&#225;pida (TC ultrarr&#225;pida) son dos nuevos m&#233;todos de an&#225;lisis de la fracci&#243;n de eyecci&#243;n (FE) y de los vol&#250;menes del ventr&#237;culo izquierdo (VI). OBJETIVO: Comparar las mediciones de la fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo (FEVI) y de los vol&#250;menes del VI apurados por la Eco-3DTR y por la TC ultrarr&#225;pida. M&#201;TODOS: Se estudiaron, mediante la Eco-3DTR y la TC ultrarr&#225;pida de 64 cortes, a 39 pacientes consecutivos (27 varones, promedio de edad de 57&#177;12 a&#241;os). Se analizaron: FEVI y vol&#250;menes del VI. An&#225;lisis estad&#237;stico: coeficiente de correlaci&#243;n (r: Pearson), prueba de Bland &amp; Altman, prueba de regresi&#243;n lineal, 95 % IC, p&lt;0,05. RESULTADOS: Valores de la Eco-3DTR: variaci&#243;n de la FEVI de 56,1 a 78,6 (65,5&#177;5,58)%; variaci&#243;n del volumen diast&#243;lico final de 49,6 a 178,2 (87&#177;27,8)mL; variaci&#243;n del volumen sist&#243;lico final de 11,4 a 78 (33,1&#177;13,6)mL. Valores de la TC ultrarr&#225;pida: variaci&#243;n de la FEVI de 53 a 86 (67,8&#177;7,78)%; variaci&#243;n del volumen diast&#243;lico final de 51 a 186 (106,5&#177;30,3) mL; variaci&#243;n del volumen sist&#243;lico final de 7 a 72 (35,5&#177;13,4) mL. Las correlaciones entre la Eco-3DTR y la TC ultrarr&#225;pida fueron: FEVI (r: 0,7888, p&lt;0,0001, 95% IC 0,6301 a 0,8843); volumen diast&#243;lico final (r: 0,7695, p&lt;0,0001, 95% IC 0,5995 a 0,8730); volumen sist&#243;lico final (r: 0,8119, p&lt;0,0001, 95% IC 0,6673 a 0,8975). CONCLUSI&#211;N: En esta serie, se observ&#243; una buena correlaci&#243;n entre las mediciones de la FEVI y entre los vol&#250;menes ventriculares apurados por la Eco-3DTR y por la TC ultrarr&#225;pida de 64 cortes.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Ecocardiograf&#237;a tridimensional</kwd>
        <kwd>tomograf&#237;a computarizada por emisi&#243;n</kwd>
        <kwd>coraz&#243;n</kwd>
        <kwd>volumen sist&#243;lico</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <p><undefined id="add1-body3"/>Fracci&#243;n de eyecci&#243;n y vol&#250;menes del ventr&#237;culo izquierdo medidos con Eco- 3DTR y con tomograf&#237;a ultrarr&#225;pida</p>
      <p>
        <bold>Marcelo Luiz Campos Vieira; C&#233;sar H. Nomura; Bernardino Tranchesi Junior; Wercules A. de Oliveira; Gustavo Naccarato; Bruna S. Serpa; Rodrigo B. D. Passos; Marcelo B. G. Funari; Cl&#225;udio H. Fischer; Samira S. Morhy </bold>
      </p>
      <p>Hospital Israelita Albert Einstein, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> La ecocardiograf&#237;a tridimensional en tiempo real (Eco-3DTR) y la tomograf&#237;a computarizada ultrarr&#225;pida (TC ultrarr&#225;pida) son dos nuevos m&#233;todos de an&#225;lisis de la fracci&#243;n de eyecci&#243;n (FE) y de los vol&#250;menes del ventr&#237;culo izquierdo (VI).</p>
      <p><bold>OBJETIVO:</bold> Comparar las mediciones de la fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo (FEVI) y de los vol&#250;menes del VI apurados por la Eco-3DTR y por la TC ultrarr&#225;pida.</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Se estudiaron, mediante la Eco-3DTR y la TC ultrarr&#225;pida de 64 cortes, a 39 pacientes consecutivos (27 varones, promedio de edad de 57&#177;12 a&#241;os). Se analizaron: FEVI y vol&#250;menes del VI. An&#225;lisis estad&#237;stico: coeficiente de correlaci&#243;n (r: Pearson), prueba de Bland &amp; Altman, prueba de regresi&#243;n lineal, 95 % IC, p&lt;0,05.</p>
      <p><bold>RESULTADOS:</bold> Valores de la Eco-3DTR: variaci&#243;n de la FEVI de 56,1 a 78,6 (65,5&#177;5,58)%; variaci&#243;n del volumen diast&#243;lico final de 49,6 a 178,2 (87&#177;27,8)mL; variaci&#243;n del volumen sist&#243;lico final de 11,4 a 78 (33,1&#177;13,6)mL. Valores de la TC ultrarr&#225;pida: variaci&#243;n de la FEVI de 53 a 86 (67,8&#177;7,78)%; variaci&#243;n del volumen diast&#243;lico final de 51 a 186 (106,5&#177;30,3) mL; variaci&#243;n del volumen sist&#243;lico final de 7 a 72 (35,5&#177;13,4) mL. Las correlaciones entre la Eco-3DTR y la TC ultrarr&#225;pida fueron: FEVI (r: 0,7888, p&lt;0,0001, 95% IC 0,6301 a 0,8843); volumen diast&#243;lico final (r: 0,7695, p&lt;0,0001, 95% IC 0,5995 a 0,8730); volumen sist&#243;lico final (r: 0,8119, p&lt;0,0001, 95% IC 0,6673 a 0,8975).</p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N:</bold> En esta serie, se observ&#243; una buena correlaci&#243;n entre las mediciones de la FEVI y entre los vol&#250;menes ventriculares apurados por la Eco-3DTR y por la TC ultrarr&#225;pida de 64 cortes. (Arq Bras Cardiol 2009;92(4):286-292)</p>
      <p><bold>Palabras clave:</bold> Ecocardiograf&#237;a tridimensional, tomograf&#237;a computarizada por emisi&#243;n, coraz&#243;n / anatom&#237;a fisiolog&#237;a, volumen sist&#243;lico.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La ecocardiograf&#237;a es el m&#233;todo diagn&#243;stico de elecci&#243;n para el estudio morfofuncional de las estructuras cardiacas en raz&#243;n de su correspondencia anat&#243;mica, facilidad de ejecuci&#243;n, bajo costo, ausencia de radiaci&#243;n ionizante y buena reproductibilidad. Sin embargo, la ecocardiograf&#237;a bidimensional, t&#233;cnica m&#225;s utilizada en los d&#237;as actuales en el an&#225;lisis cardiaco estructural, presenta limitaciones para la observaci&#243;n de la anatom&#237;a cardiaca. Eso resulta de las inferencias geom&#233;tricas asumidas para el c&#225;lculo de los di&#225;metros y vol&#250;menes cardiacos a partir de limitado n&#250;mero de planes de observaci&#243;n<sup>1-7</sup>. Situaciones de mayor divergencia anat&#243;mica tienen lugar en la eventualidad de la dilataci&#243;n de las c&#225;maras cardiacas. De esa manera, se desarroll&#243; la ecocardiograf&#237;a tridimensional (Eco-3D), que posibilit&#243; la visibilidad estructural desde m&#250;ltiples planes simult&#225;neos de observaci&#243;n, otorgando mayor proximidad con la realidad anat&#243;mica. </p>
      <p>La validaci&#243;n del an&#225;lisis de los vol&#250;menes y de la fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo con el empleo de la Eco-3D ha sido evidenciada en estudios previos con la utilizaci&#243;n de la resonancia magn&#233;tica nuclear (RMN)<sup>8-11</sup>. La RMN presenta, no obstante, limitaciones con relaci&#243;n a pacientes portadores de pr&#243;tesis mec&#225;nicas, marcapasos, dispositivos met&#225;licos, obesos o que tienen dificultades en permanecer en peque&#241;os espacios f&#237;sicos. En este marco, otro m&#233;todo de investigaci&#243;n por imagen, la tomograf&#237;a computarizada ultrarr&#225;pida de 64 cortes (TC ultrarr&#225;pida), ha sido tambi&#233;n empleada para el an&#225;lisis estructural cardiaco, sobre todo para la observaci&#243;n de la anatom&#237;a coronaria. La TC de 64 cortes presenta posibilidad de an&#225;lisis anat&#243;mico superior a la ecocardiograf&#237;a, mientras que el an&#225;lisis ecocardiogr&#225;fico permite identificaci&#243;n temporal superior al estudio tomogr&#225;fico. Pocos estudios en la literatura han comparado el an&#225;lisis de la fracci&#243;n de eyecci&#243;n y los vol&#250;menes del ventr&#237;culo izquierdo apurados por medio de la ecocardiograf&#237;a y por la tomograf&#237;a<sup>11-14</sup>.</p>
      <p>De esa manera, este estudio tuvo por objeto comparar los valores de la fracci&#243;n de eyecci&#243;n y de los vol&#250;menes del ventr&#237;culo izquierdo apurados por la Eco-3DTR y la TC ultrarr&#225;pida de 64 cortes.</p>
      <p>
        <bold>M&#233;todo</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Poblaci&#243;n </bold>
      </p>
      <p>En el per&#237;odo de octubre de 2006 a julio de 2007 se estudiaron a 39 pacientes, de forma prospectiva y consecutiva, con historia previa de enfermedad arterial coronaria, y a 21 individuos sin historia previa de enfermedad arterial coronaria. Los individuos fueron sometidos a investigaci&#243;n ecocardiogr&#225;fica y tomogr&#225;fica en el laboratorio de ecocardiograf&#237;a y en el sector de tomograf&#237;a computarizada del Hospital Israelita Albert Einstein, S&#227;o Paulo. El promedio de edad de los pacientes fue de 57<underline>+</underline>12 a&#241;os; y 27 individuos eran del sexo masculino. Todos los pacientes presentaban ritmo cardiaco regular (ritmo sinusal). El mismo investigador (BTJ) evalu&#243; a los pacientes previa y cl&#237;nicamente. El Comit&#233; de &#201;tica en investigaci&#243;n, el Instituto de Ense&#241;anza e Investigaci&#243;n, y el Hospital Israelita Albert Einstein, S&#227;o Paulo-SP aprobaron el estudio.</p>
      <p>Los individuos fueron sometidos a an&#225;lisis ecocardiogr&#225;fico bidimensional, tridimensional y an&#225;lisis tomogr&#225;fico. </p>
      <p>
        <bold>Ecocardiograf&#237;a</bold>
      </p>
      <p>Se realizaron los ex&#225;menes ecocardiogr&#225;ficos bidimensionales de acuerdo con recomendaciones de la Sociedad Americana de Ecocardiograf&#237;a, en equipo comercialmente disponible (Philips IE33, Andover, MA, EUA), con transductor de 2-5 MHZ, y transductor matricial X3, para la adquisici&#243;n de las im&#225;genes tridimensionales. Los par&#225;metros ecocardiogr&#225;ficos estudiados fueron: </p>
      <p>
        <bold>I ) Ecocardiograf&#237;a bidimensional: </bold>
      </p>
      <p>1- Volumen diast&#243;lico final del ventr&#237;culo izquierdo (VDFVI); 2- Volumen sist&#243;lico final del ventr&#237;culo izquierdo (VSFVI); 3- Fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo (m&#233;todo de Simpson).</p>
      <p>
        <bold>II ) Ecocardiograf&#237;a Tridimensional: </bold>
      </p>
      <p>1- Volumen diast&#243;lico final del ventr&#237;culo izquierdo (VDFVI); 2- Volumen sist&#243;lico final del ventr&#237;culo izquierdo (VSFVI); 3- Fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo (FEVI). Se utiliz&#243; el modelo de 17 segmentos ventriculares para el an&#225;lisis de la contractilidad ventricular izquierda (<xref ref-type="fig" rid="es_a08fig01-body3">figura1</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a08fig01-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0294-00008-gf01-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>Tras el examen ecocardiogr&#225;fico bidimensional, se realiz&#243; la adquisici&#243;n de las im&#225;genes tridimensionales. Se obtuvieron las im&#225;genes por medio del mismo equipo ecocardiogr&#225;fico, con el empleo de transductor matricial, con el paciente en apnea espiratoria. La imagen se acopl&#243; al registro electrocardiogr&#225;fico. En el disco r&#237;gido del aparato ecocardiogr&#225;fico se almacenaron las im&#225;genes y se las analizaron "fuera de l&#237;nea" en software espec&#237;fico del propio equipo (Q Lab, versi&#243;n 5.0, Philips, Andover, MA, EE.UU.). Dos observadores independientes realizaron los an&#225;lisis. No se incluyeron en este estudio a los pacientes que no presentaron imagen ecocardiogr&#225;fica bidimensional o tridimensional, consideradas como de calidad t&#233;cnica adecuada para el an&#225;lisis de los par&#225;metros estudiados, o que presentaron gran irregularidad del ritmo cardiaco. De esa manera, no se incluyeron en el estudio a cuatro pacientes, dos con imagen considerada como no adecuada para el an&#225;lisis ventricular izquierda, dos en raz&#243;n de irregularidad acentuada del ritmo cardiaco.</p>
      <p>
        <bold>Tomograf&#237;a computarizada</bold>
      </p>
      <p>Los ex&#225;menes de tomograf&#237;a computarizada cardiaca se llevaron a cabo en tom&#243;grafo con multidetectores Toshiba, con 64 coronas de detectores. Se utiliz&#243; contraste yodado no i&#243;nico (Henetix -350 mg/ml) inyectado por vena perif&#233;rica con velocidad de 5 ml/s, seguido por infusi&#243;n de 50 ml de soluci&#243;n salina. Se adquirieron las im&#225;genes con acoplamiento electrocardiogr&#225;fico, necesit&#225;ndose un per&#237;odo de apnea de 8-10 segundos. Los par&#225;metros de imagen incluyeron tiempo de rotaci&#243;n del "<italic>gantry"</italic> de 0,4s, voltaje del tubo de 120kV, 400 mA y colimaci&#243;n de 64 x 0,5 mm. Para an&#225;lisis de la funci&#243;n ventricular, se reconstruyeron las im&#225;genes con 1 mm de espesor en 10 fases del ciclo cardiaco. Se utiliz&#243; betabloqueante endovenoso (metoprolol 5 mg, dosis m&#225;xima de 20 mg) en pacientes con frecuencia cardiaca superior a 65 lpm.</p>
      <p>El an&#225;lisis de la fracci&#243;n de eyecci&#243;n y de los vol&#250;menes ventriculares se realiz&#243; "fuera de l&#237;nea" en estaci&#243;n de trabajo. El an&#225;lisis da funci&#243;n ventricular cuantitativa se hizo con el m&#233;todo semiautomatizado (m&#233;todo de &#225;rea-longitud) por dos observadores, utiliz&#225;ndose el eje corto del coraz&#243;n, proyecci&#243;n apical para modelo de 17 segmentos cardiacos (<xref ref-type="fig" rid="es_a08fig02-body3">figuras 2</xref> y <xref ref-type="fig" rid="es_a08fig03-body3">3</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a08fig02-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0294-00008-gf02-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a08fig03-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0294-00008-gf03-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis estad&#237;stico</bold>
      </p>
      <p>Se realizaron an&#225;lisis descriptivo, de correlaci&#243;n y de comparaci&#243;n entre m&#233;todos. El an&#225;lisis descriptivo de las variables continuas se llev&#243; a cabo por medio de la observaci&#243;n de los valores m&#237;nimos y m&#225;ximos, y del c&#225;lculo de promedios y desviaciones-est&#225;ndar. El an&#225;lisis de correlaci&#243;n se hizo con el m&#233;todo de correlaci&#243;n de Pearson (r), 95% de intervalo de confianza. Se realiz&#243; la comparaci&#243;n entre m&#233;todos con el empleo de la prueba de Bland &amp; Altman. Tambi&#233;n se realiz&#243; la prueba de regresi&#243;n lineal entre los par&#225;metros apurados con la ecocardiograf&#237;a bidimensional y tridimensional. Dos observadores independientes realizaron las mediciones. Se consideraron significantes los valores de p&lt;0,05. Se procesaron los datos con el sistema de an&#225;lisis estad&#237;stico MedCalc, Mariakerke, Belgium.</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>El an&#225;lisis descriptivo de las caracter&#237;sticas ecocardiogr&#225;ficas y tomogr&#225;ficas (vol&#250;menes y fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo) de la poblaci&#243;n estudiada est&#225; detallado en la <xref ref-type="table" rid="tab01-body3">Tabla 1</xref>. Los pacientes presentaban fracci&#243;n de eyecci&#243;n ventricular dentro de los l&#237;mites de la normalidad, as&#237; como tambi&#233;n vol&#250;menes ventriculares (promedios).</p>
      <table-wrap id="tab01-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0294-00008-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>El an&#225;lisis de correlaci&#243;n (Pearson:r) y la ecuaci&#243;n de regresi&#243;n lineal para la comparaci&#243;n entre los valores de vol&#250;menes y de fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo, apurados con la ecocardiograf&#237;a tridimensional y con la tomograf&#237;a computarizada, est&#225;n detallados en la <xref ref-type="table" rid="es_a08tab02-body3">Tabla 2</xref>. Se observ&#243; una buena correlaci&#243;n (r) para la apuraci&#243;n de los vol&#250;menes y de la fracci&#243;n de eyecci&#243;n con los dos diferentes m&#233;todos. </p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_a08tab02-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0294-00008-gt02-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>El an&#225;lisis de concordancia (test de Bland &amp; Altman) y las ecuaciones de regresi&#243;n lineal para los valores de fracci&#243;n de eyecci&#243;n y de los vol&#250;menes del ventr&#237;culo izquierdo, apurados con la ecocardiograf&#237;a tridimensional y la tomograf&#237;a computarizada, est&#225;n detallados en los <xref ref-type="fig" rid="es_a08gra01-body3">gr&#225;ficos 1</xref>, <xref ref-type="fig" rid="es_a08gra02-body3">2</xref> y <xref ref-type="fig" rid="es_a08gra03-body3">3</xref>.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a08gra01-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0294-00008-gf04-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a08gra02-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0294-00008-gf05-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a08gra03-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0294-00008-gf06-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>Una buena concordancia (r) se observ&#243; entre los valores ecocardiogr&#225;ficos de FEVI 3D y FEVI 2D, (r): 0,8472, p&lt;0,0001, IC: 0,8254 a 0,9141. El coeficiente de concordancia intraobservador para el an&#225;lisis ecocardiogr&#225;fico tridimensional de la fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo fue de 0,8634, IC 95% (0,7083 a 0,9436). El coeficiente de concordancia interobservador para el an&#225;lisis ecocardiogr&#225;fico tridimensional de la fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo fue de 0,8051, IC (0,5976 a 0,9221). </p>
      <p>El coeficiente de concordancia intraobservador para el an&#225;lisis tomogr&#225;fico de la fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo fue de 0,8727, IC 95% (0,7437 a 0,9579). El coeficiente de concordancia interobservador para el an&#225;lisis tomogr&#225;fico de la fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo fue de 0,8347, IC (0,6176 a 0,9291). La concordancia (r) entre los valores de FEVI 2D y FEVI apurados con la tomograf&#237;a computarizada fue de (r): 0,6172, p&lt;0,0001, IC: 0,5654 a 0,8171</p>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La determinaci&#243;n de la funci&#243;n sist&#243;lica ventricular y la apuraci&#243;n de los vol&#250;menes ventriculares se pueden realizar con el empleo de diferentes t&#233;cnicas no-invasivas de an&#225;lisis por imagen. Cada t&#233;cnica presenta particularidades espec&#237;ficas, brindando ventajas y limitaciones a su empleo. En los d&#237;as actuales, la ecocardiograf&#237;a bidimensional es el m&#233;todo m&#225;s ampliamente utilizado para el an&#225;lisis anat&#243;mico y funcional cardiaco. Permite la evaluaci&#243;n anat&#243;mica de las diversas estructuras cardiacas, posibilita el an&#225;lisis de la di&#225;stole cardiaca con el empleo de las diferentes modalidades de ecocardiograf&#237;a Doppler, pudiendo a&#250;n realizarse a la cabecera del paciente en ambiente de cuidados intensivos y de emergencia. Presenta, sin embargo, limitaciones en raz&#243;n de imagen ecocardiogr&#225;fica sub&#243;ptima en pacientes obesos y en portadores de enfermedad pulmonar obstructiva cr&#243;nica. Todav&#237;a presenta razonable dependencia de la interpretaci&#243;n del realizador del estudio y limitaci&#243;n por el empleo de peque&#241;o n&#250;mero de planes anat&#243;micos para el an&#225;lisis cardiaco. </p>
      <p>El empleo de la ecocardiograf&#237;a tridimensional amplia la posibilidad de observaci&#243;n cardiaca ecocardiogr&#225;fica a partir de la observaci&#243;n estructural, teniendo en cuenta m&#250;ltiples planes espaciales de an&#225;lisis. El an&#225;lisis estructural se realiza a partir de nuevos planes de identificaci&#243;n, sin el empleo de extrapolaciones geom&#233;tricas para llevar a cabo el an&#225;lisis de formas anat&#243;micas complejas (ejemplo: ventr&#237;culo derecho), y que ni siempre se limitan a la formulaci&#243;n matem&#225;tica espec&#237;fica. Sin embargo, la ecocardiograf&#237;a tridimensional necesita de entrenamiento ecocardiogr&#225;fico espec&#237;fico, adem&#225;s de requerir estabilidad del ritmo cardiaco para su mejor an&#225;lisis y depender asimismo de la calidad de imagen inicial para su mejor resultado. </p>
      <p>La resonancia magn&#233;tica nuclear es una referencia para el an&#225;lisis anat&#243;mico de la mayor&#237;a de las enfermedades anat&#243;micas cardiacas. No obstante, presenta limitaciones con relaci&#243;n a su costo, en pacientes portadores de dispositivos met&#225;licos, adem&#225;s de necesitar extenso entrenamiento espec&#237;fico. Por otra parte, no est&#225; disponible en la gran mayor&#237;a de los hospitales del pa&#237;s. </p>
      <p>La tomograf&#237;a computarizada ultrarr&#225;pida de 64 cortes es una t&#233;cnica de realizaci&#243;n m&#225;s r&#225;pida que la resonancia magn&#233;tica nuclear, permite el an&#225;lisis en pacientes portadores de dispositivos met&#225;licos y tambi&#233;n posibilita la observaci&#243;n conjunta de la funci&#243;n ventricular, de los vol&#250;menes ventriculares y de la circulaci&#243;n coronaria. Es, sin embargo, una t&#233;cnica de mayor costo cuando comparada a las modalidades ecocardiogr&#225;ficas.</p>
      <p>En este estudio, observamos una buena correlaci&#243;n del an&#225;lisis de la fracci&#243;n de eyecci&#243;n, del volumen diast&#243;lico final y del volumen sist&#243;lico final del ventr&#237;culo izquierdo apurados con la ecocardiograf&#237;a tridimensional y con la tomograf&#237;a computarizada de 64 cortes (r: 0,7888, r: 0,7695, r: 0,8119, p&lt;0,0001, respectivamente). Ese hallazgo es concordante con estudio previo en el que se observ&#243; una buena correlaci&#243;n (r&gt;0,85) entre el an&#225;lisis volum&#233;trico y funcional del ventr&#237;culo izquierdo apurado con el empleo de la ecocardiograf&#237;a tridimensional y de la tomograf&#237;a computarizada<sup>11</sup>. Para el an&#225;lisis de los valores de fracci&#243;n de eyecci&#243;n apurados con la ecocardiograf&#237;a bidimensional y la tomograf&#237;a computarizada de 64 cortes observamos concordancia menor entre los m&#233;todos (r: 0,6172, p&lt;0,0001), mejor que aquella observada en estudio en transplantados cardiacos (r: 0,49)<sup>13</sup>, y semejante (r:0,59) a estudio previo en pacientes con sospecha de enfermedad arterial coronaria en que se utiliz&#243; tom&#243;grafo de 16 cortes<sup>12</sup>. </p>
      <p>La concordancia para los valores de fracci&#243;n de eyecci&#243;n apurados con la ecocardiograf&#237;a tridimensional y bidimensional fue positiva (r: 0,8472, p&lt;0,0001). Ese hallazgo se justifica por la observaci&#243;n de la funci&#243;n ventricular izquierda y de la geometr&#237;a ventricular, ambas preservadas en la serie de individuos estudiados. Tambi&#233;n se observ&#243; una buena reproductibilidad de la apuraci&#243;n de la fracci&#243;n de eyecci&#243;n con la ecocardiograf&#237;a tridimensional (coeficiente de concordancia interobservador de 0,8051) y con la tomograf&#237;a computarizada (coeficiente de concordancia interobservador de 0,8347). </p>
      <p>Los resultados de este estudio revelan una buena concordancia para el an&#225;lisis morfofuncional del ventr&#237;culo izquierdo entre dos m&#233;todos de an&#225;lisis no-invasivo con diferentes posibilidades de observaci&#243;n temporal y espacial. La mejor observaci&#243;n temporal de la ecocardiograf&#237;a tridimensional permite la mejor identificaci&#243;n de los eventos funcionales cardiacos. Mientras que la mejor definici&#243;n anat&#243;mica proporcionada por el an&#225;lisis tomogr&#225;fico permite el mayor detalle estructural. </p>
      <p>Es importante, en el futuro, la elecci&#243;n de modalidad de investigaci&#243;n cardiaca no-invasiva que re&#250;na costos bajos, gran reproductibilidad, exactitud diagn&#243;stica y disponibilidad de uso a la poblaci&#243;n de baja renta.</p>
      <p>
        <bold>Limitaci&#243;n del estudio</bold>
      </p>
      <p>En este estudio, el an&#225;lisis comparativo de los vol&#250;menes y fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo emple&#225;ndose la ecocardiograf&#237;a tridimensional y la tomograf&#237;a computarizada ultrarr&#225;pida de 64 cortes se restringi&#243; a la serie de individuos con funci&#243;n ventricular preservada, y vol&#250;menes (promedio) dentro de los l&#237;mites de la normalidad. Hay la necesidad de la comparaci&#243;n en pacientes portadores de disfunci&#243;n contr&#225;ctil y dilataci&#243;n ventricular, y tambi&#233;n dentro de situaciones cl&#237;nicas en las que haya la presencia de irregularidad del ritmo cardiaco.</p>
      <p>
        <bold>Conclusi&#243;n </bold>
      </p>
      <p>En esta serie, se observ&#243; una correlaci&#243;n positiva entre los valores de la fracci&#243;n de eyecci&#243;n y entre los vol&#250;menes del ventr&#237;culo izquierdo apurados por la ecocardiograf&#237;a transtor&#225;cica tridimensional en tiempo real y por la tomograf&#237;a computarizada ultrarr&#225;pida de 64 cortes.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuvo fuentes de financiaci&#243;n externas.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>No hay v&#237;nculo de este estudio a programas de postgrado.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
