<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">ntQPWJzh5Lvx3xp9dDspVHz</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00005</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2009000400005</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(09)09200405</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2009000400005</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Efeitos de um programa de reabilita&#231;&#227;o da musculatura inspirat&#243;ria no p&#243;s-operat&#243;rio de cirurgia card&#237;aca</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Ferreira</surname>
            <given-names>Paulo Eduardo Gomes</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Rodrigues</surname>
            <given-names>Alfredo Jos&#233;</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>&#201;vora</surname>
            <given-names>Paulo Roberto Barboza</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Ribeir&#227;o Preto</named-content>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade de S&#227;o Paulo</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Faculdade de Medicina de Ribeir&#227;o Preto </institution>
        <institution content-type="orgdiv2">Hospital das Cl&#237;nicas</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff02">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Ribeir&#227;o Preto</named-content>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade de S&#227;o Paulo</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Faculdade de Medicina </institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>04</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
      <volume>92</volume>
      <issue>4</issue>
      <fpage>275</fpage>
      <lpage>282</lpage>
      <history>
        <date date-type="accepted">
          <day>06</day>
          <month>03</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>23</day>
          <month>01</month>
          <year>2009</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>03</day>
          <month>03</month>
          <year>2008</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: Os m&#250;sculos respirat&#243;rios s&#227;o afetados p&#243;s opera&#231;&#245;es card&#237;acas. OBJETIVO: Verificar se o condicionamento pr&#233;-operat&#243;rio dos m&#250;sculos inspirat&#243;rios poderia ajudar a diminuir a disfun&#231;&#227;o respirat&#243;ria p&#243;s-operat&#243;ria. M&#201;TODOS: Trinta volunt&#225;rios de ambos os sexos com idade m&#237;nima de 50 anos, aguardando cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio e/ou cirurgia de v&#225;lvula card&#237;aca foram alocados de forma rand&#244;mica em dois grupos. Quinze pacientes foram inclu&#237;dos em um programa domiciliar de pelo menos 2 semanas de treinamento pr&#233;-operat&#243;rio dos m&#250;sculos inspirat&#243;rios usando um dispositivo com uma carga correspondente a 40% da press&#227;o inspirat&#243;ria m&#225;xima. Os outros 15 receberam orienta&#231;&#245;es gerais e n&#227;o treinaram os m&#250;sculos inspirat&#243;rios. A espirometria, antes e depois do programa de treinamento, bem como a evolu&#231;&#227;o dos gases sangu&#237;neos arteriais e das press&#245;es inspirat&#243;ria e expirat&#243;ria m&#225;ximas, foram avaliados em ambos os grupos antes e depois da cirurgia. Os desfechos cl&#237;nicos dos dois grupos tamb&#233;m foram comparados. RESULTADOS: Observamos que o treinamento dos m&#250;sculos inspirat&#243;rios aumentou a capacidade vital for&#231;ada, a ventila&#231;&#227;o volunt&#225;ria m&#225;xima e a rela&#231;&#227;o entre o volume expirado for&#231;ado no primeiro segundo e a capacidade vital for&#231;ada. A evolu&#231;&#227;o dos gases sangu&#237;neos e das press&#245;es expirat&#243;ria e inspirat&#243;ria m&#225;ximas antes e depois da cirurgia foi similar em ambos os grupos, com desfechos tamb&#233;m similares. CONCLUS&#195;O: Conclu&#237;mos que nosso programa domiciliar de treinamento dos m&#250;sculos inspirat&#243;rios foi seguro e melhorou a capacidade vital for&#231;ada e a ventila&#231;&#227;o volunt&#225;ria m&#225;xima, embora os benef&#237;cios cl&#237;nicos desse programa n&#227;o tenham sido claramente demonstrados no presente estudo.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>M&#250;sculos respirat&#243;rios</kwd>
        <kwd>cuidados p&#243;s operat&#243;rios</kwd>
        <kwd>modalidades de fisioterapia</kwd>
        <kwd>cirurgia tor&#225;cica</kwd>
        <kwd>reabilita&#231;&#227;o</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>23</day>
        <month>06</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>ARTIGO ORIGINAL </p>
    <p> CIRURGIA CARD&#205;ACA - ADULTOS</p>
    <p>Efeitos de um programa de reabilita&#231;&#227;o da musculatura inspirat&#243;ria no p&#243;s-operat&#243;rio de cirurgia card&#237;aca</p>
    <p>
      <bold>Paulo Eduardo Gomes Ferreira<sup>I</sup>; Alfredo Jos&#233; Rodrigues<sup>I,II</sup>; Paulo Roberto Barboza &#201;vora<sup>I,II</sup></bold>
    </p>
    <p><sup>I</sup>Hospital das Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina de Ribeir&#227;o Preto da Universidade de S&#227;o Paulo, Ribeir&#227;o Preto, SP - Brasil </p>
    <p><sup>II</sup>Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo de Ribeir&#227;o Preto, Ribeir&#227;o Preto, SP - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="cor">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>Resumo</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> Os m&#250;sculos respirat&#243;rios s&#227;o afetados p&#243;s opera&#231;&#245;es card&#237;acas. </p>
    <p><bold>OBJETIVO:</bold> Verificar se o condicionamento pr&#233;-operat&#243;rio dos m&#250;sculos inspirat&#243;rios poderia ajudar a diminuir a disfun&#231;&#227;o respirat&#243;ria p&#243;s-operat&#243;ria. </p>
    <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Trinta volunt&#225;rios de ambos os sexos com idade m&#237;nima de 50 anos, aguardando cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio e/ou cirurgia de v&#225;lvula card&#237;aca foram alocados de forma rand&#244;mica em dois grupos. Quinze pacientes foram inclu&#237;dos em um programa domiciliar de pelo menos 2 semanas de treinamento pr&#233;-operat&#243;rio dos m&#250;sculos inspirat&#243;rios usando um dispositivo com uma carga correspondente a 40% da press&#227;o inspirat&#243;ria m&#225;xima. Os outros 15 receberam orienta&#231;&#245;es gerais e n&#227;o treinaram os m&#250;sculos inspirat&#243;rios. A espirometria, antes e depois do programa de treinamento, bem como a evolu&#231;&#227;o dos gases sangu&#237;neos arteriais e das press&#245;es inspirat&#243;ria e expirat&#243;ria m&#225;ximas, foram avaliados em ambos os grupos antes e depois da cirurgia. Os desfechos cl&#237;nicos dos dois grupos tamb&#233;m foram comparados. </p>
    <p><bold>RESULTADOS:</bold> Observamos que o treinamento dos m&#250;sculos inspirat&#243;rios aumentou a capacidade vital for&#231;ada, a ventila&#231;&#227;o volunt&#225;ria m&#225;xima e a rela&#231;&#227;o entre o volume expirado for&#231;ado no primeiro segundo e a capacidade vital for&#231;ada. A evolu&#231;&#227;o dos gases sangu&#237;neos e das press&#245;es expirat&#243;ria e inspirat&#243;ria m&#225;ximas antes e depois da cirurgia foi similar em ambos os grupos, com desfechos tamb&#233;m similares. </p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O:</bold> Conclu&#237;mos que nosso programa domiciliar de treinamento dos m&#250;sculos inspirat&#243;rios foi seguro e melhorou a capacidade vital for&#231;ada e a ventila&#231;&#227;o volunt&#225;ria m&#225;xima, embora os benef&#237;cios cl&#237;nicos desse programa n&#227;o tenham sido claramente demonstrados no presente estudo.</p>
    <p><bold>Palavras-chave:</bold> M&#250;sculos respirat&#243;rios, cuidados p&#243;s operat&#243;rios, modalidades de fisioterapia, cirurgia tor&#225;cica, reabilita&#231;&#227;o.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Complica&#231;&#245;es respirat&#243;rias est&#227;o entre as causas mais comuns de morbidade e mortalidade ap&#243;s cirurgia card&#237;aca<sup>1-</sup><sup>3</sup>. Disfun&#231;&#245;es respirat&#243;rias nos p&#243;s-operat&#243;rio card&#237;aco s&#227;o geralmente multifatoriais e altera&#231;&#245;es devido a cardiopatias<sup>4</sup>, &#224; cirurgia em si<sup>5-7</sup> e &#224; limita&#231;&#245;es da reserva funcional pulmonar devido ao envelhecimento<sup>8,9 </sup>t&#234;m um papel preponderante. V&#225;rios estudos sugerem que, embora multifatorial, a morbidade e a mortalidade das causas pulmonares no p&#243;s-operat&#243;rio poderiam ser reduzidas pelo treinamento da musculatura respirat&#243;ria alterada por cardiopatias e envelhecimento<sup>10</sup>. Entretanto, esta &#233; uma quest&#227;o controversa e h&#225; poucos relatos sobre o papel do treinamento muscular respirat&#243;rio na profilaxia das complica&#231;&#245;es respirat&#243;rias que surgem no p&#243;s-operat&#243;rio card&#237;aco<sup>11-13</sup>. </p>
    <p>O objetivo desse estudo foi avaliar se o programa de treinamento pr&#233;-operat&#243;rio para os m&#250;sculos inspirat&#243;rios, conduzido em domic&#237;lio e planejado para melhorar as fun&#231;&#245;es respirat&#243;rias, contribuiu para reduzir a morbidade e/ou mortalidade em pacientes adultos submetidos &#224; cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio e/ou valvuloplastia.</p>
    <p>
      <bold>Pacientes e M&#233;todos</bold>
    </p>
    <p>A <xref ref-type="fig" rid="a05fig01">figura 1</xref> mostra a linha do tempo das interven&#231;&#245;es e a coleta de dados.</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="a05fig01">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0275-00005-gf01.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>
      <bold>Pacientes</bold>
    </p>
    <p>O estudo incluiu 30 pacientes volunt&#225;rios de ambos os sexos, sem discrimina&#231;&#227;o de etnia, com menos de 50 anos de idade, que foram submetidos &#224; cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o mioc&#225;rdica ou valvuloplastia. Todos os pacientes assinaram o termo de consentimento livre e informado e o estudo foi aprovado pelo Comit&#234; de &#201;tica em Pesquisa do Hospital da Faculdade de Medicina de Ribeir&#227;o Preto, Universidade de S&#227;o Paulo (HCFMRP-USP). </p>
    <p>Os pacientes foram aleatoriamente divididos em dois grupos, Grupo Controle (GC) e Grupo de Incentivo Respirat&#243;rio (IR). Ambos os grupos receberam informa&#231;&#245;es gerais, mas apenas os indiv&#237;duos do grupo IR foram submetidos ao incentivo respirat&#243;rio.</p>
    <p>Os crit&#233;rios de exclus&#227;o foram: pacientes com angina inst&#225;vel no momento da sele&#231;&#227;o ou durante o programa, insufici&#234;ncia card&#237;aca congestiva descompensada, falta de capacidade f&#237;sica ou intelectual de executar os exerc&#237;cios prescritos, arritmia ventricular complexa e n&#227;o-controlada, press&#227;o arterial n&#227;o-controlada (&gt;140/90 mmHg), infarto do mioc&#225;rdio ou acidente vascular cerebral (AVC) h&#225; menos de 3 anos, bloqueio &#225;trio-ventricular de alto grau ou broncoespasmo induzido por exerc&#237;cio. Os pacientes submetidos &#224; procedimentos cir&#250;rgicos antes de completar um m&#237;nimo de 2 semanas de treinamento muscular respirat&#243;rio tamb&#233;m foram exclu&#237;dos. </p>
    <p>O programa foi descontinuado para pacientes que reclamaram de dispn&#233;ia, antes ou depois do exerc&#237;cio; desconforto abdominal ou pr&#233;-cordial ou dor, ou qualquer outro sintoma auto-caracterizado como "anginoso"; tontura, escurecimento da vis&#227;o ou qualquer outro tipo de desconforto f&#237;sico ou mental; v&#244;mitos ou n&#225;usea; taquicardia ou bradicardia; cansa&#231;o que evitasse a continua&#231;&#227;o do exerc&#237;cio; cianose ou palidez da pele ou mucosa; vertigem, tontura ou perda de consci&#234;ncia. </p>
    <p>
      <bold>Procedimentos fisioterap&#234;uticos</bold>
    </p>
    <p>Os pacientes em ambos os grupos foram submetidos aos seguintes procedimentos: a) Manovacuometria; b) Espirometria; c) Coleta de sangue arterial para gasometria.</p>
    <p>
      <bold>Manovacuometria</bold>
    </p>
    <p>Para avalia&#231;&#245;es atrav&#233;s desse m&#233;todo, as press&#245;es de pico inspirat&#243;ria e expirat&#243;ria, press&#227;o inspirat&#243;ria m&#225;xima (PIMax) e press&#227;o expirat&#243;ria m&#225;xima (PEMax), respectivamente, foram determinadas pelo volume residual (VR) e capacidade pulmonar total (CPT)<sup>14</sup>, medidas com um manovacu&#244;metro, modelo MV-150/300 (Ger-Ar Com&#233;rcio Equipamentos Ltda. S&#227;o Paulo, Brasil). Tr&#234;s medidas consecutivas, tecnicamente aceit&#225;veis, foram feitas com intervalos m&#237;nimos de 1 minuto. As mensura&#231;&#245;es que produziram valores com diferen&#231;as acima de 10% foram descartadas e novas medidas foram repetidas a fim de obter tr&#234;s medidas adequadas<sup>14</sup>. A primeira verifica&#231;&#227;o do PIMax e PEMax (D0) foi conduzido no in&#237;cio do programa, o segundo logo ap&#243;s a interna&#231;&#227;o para a cirurgia programada (DInt) e os outros 12, 24, 48 e 72 horas (12h PC, 24 PC, 48 PC e 72 PC, respectivamente) ap&#243;s a extuba&#231;&#227;o p&#243;s-operat&#243;ria. Durante todas as medidas p&#243;s-operat&#243;rias, os pacientes permaneciam sentados na cama e usando um clipe nasal. </p>
    <p>
      <bold>Testes de fun&#231;&#227;o pulmonar</bold>
    </p>
    <p>Ambos os grupos de pacientes foram submetidos a testes de espirometria no in&#237;cio do programa (D0) e &#224; interna&#231;&#227;o, imediatamente antes da cirurgia (DInt). Todas as medidas espirom&#233;tricas foram realizadas no Laborat&#243;rio de Fun&#231;&#227;o Pulmonar no Hospital Universit&#225;rio da Faculdade de Medicina de Ribeir&#227;o Preto, Universidade de S&#227;o Paulo (HCFMRP-USP), pelo mesmo profissional, &#224; temperatura ambiente constante (22&#186;C) usando um espir&#244;metro de 9,0 litros, modelo GS Plus (Collins, EUA).</p>
    <p>
      <bold>Gasometria arterial </bold>
    </p>
    <p>As amostras de sangue foram coletadas no primeiro teste de espirometria (D0) antes do programa de exerc&#237;cios e novamente na interna&#231;&#227;o (DInt). Outras amostras foram coletadas ap&#243;s a cirurgia, respectivamente, logo ap&#243;s a extuba&#231;&#227;o orotraqueal e 12, 24, 48 e 72 horas ap&#243;s a extuba&#231;&#227;o p&#243;s-operat&#243;ria.</p>
    <p>
      <bold>Orienta&#231;&#245;es gerais para a pr&#233;-cirurgia</bold>
    </p>
    <p>Pacientes em ambos os grupos, GC e IR, receberam orienta&#231;&#245;es sobre a cirurgia e caracter&#237;sticas p&#243;s-operat&#243;rias. Eles foram informados sobre os efeitos danosos do fumo e foram estimulados a n&#227;o fumar antes da cirurgia. Exerc&#237;cios de inspira&#231;&#227;o profunda sem equipamento especial e caminhadas di&#225;rias at&#233; o pr&#243;prio limite ser atingido foram tamb&#233;m sugeridos aos pacientes. Os mesmos procedimentos fisioterap&#234;uticos p&#243;s-operat&#243;rios foram empregados em todos os pacientes em ambos os grupos, de acordo com a necessidade e programas de rotina estabelecidos pelo Setor de Fisioterapia da Divis&#227;o de Cirurgia Cardiovascular e Tor&#225;cica do HCFMRP-USP.</p>
    <p>
      <bold>Programa de treinamento para a musculatura inspirat&#243;ria</bold>
    </p>
    <p>Os pacientes foram instru&#237;dos a fazer cinco s&#233;ries de 10 inspira&#231;&#245;es profundas e calmas, com um intervalo de pelo menos 1 minuto entre as s&#233;ries, sem se cansarem e sem se sentirem enjoados, com o incentivo de um instrumento respirat&#243;rio, "Threshold IMT" (Respironics, Cedar Grove, NJ, EUA), com uma carga de 40% da PIMax (D0)<sup>15</sup>. As s&#233;ries deveriam ser repetidas tr&#234;s vezes ao dia durante o per&#237;odo de espera pela cirurgia.</p>
    <p>
      <bold>An&#225;lise estat&#237;stica</bold>
    </p>
    <p>Todos os valores foram expressos como m&#233;dias &#177; desvios-padr&#227;o ou porcentagens. O teste de Shapiro-Wilks foi utilizado para determinar distribui&#231;&#245;es normais. O teste <italic>t</italic> de <italic>Student</italic> para valores pareados e n&#227;o-pareados, como indicado, foi utilizado quando as vari&#225;veis apresentavam distribui&#231;&#227;o normal e eram cont&#237;nuas. Caso contr&#225;rio, os testes de Mann-Whitney ou de Wilcoxon eram utilizados. O teste exato de Fisher foi usado para comparar propor&#231;&#245;es. O teste "Two-Way ANOVA" foi usado para comparar tr&#234;s ou mais medidas repetidas, intra- e intergrupos. </p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>Nenhum paciente precisou abandonar o programa devido &#224; eventos indesej&#225;veis. N&#227;o houve mortes durante o programa; um paciente deixou o programa voluntariamente e nenhum paciente foi exclu&#237;do para antecipa&#231;&#227;o da cirurgia antes de pelo menos 15 dias de participa&#231;&#227;o no programa. N&#227;o houve valores perdidos para quaisquer dados coletados.</p>
    <p>
      <bold>Dados demogr&#225;ficos</bold>
    </p>
    <p>A <xref ref-type="table" rid="tab1">Tabela 1</xref> mostra os dados demogr&#225;ficos de pacientes de ambos os grupos. Exceto por uma preval&#234;ncia de pacientes do sexo masculino no grupo controle (p=0,007) n&#227;o houve outras diferen&#231;as significantes entre os grupos. </p>
    <table-wrap id="tab1">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0275-00005-gt01.jpg"/></table-wrap>
    <p>
      <bold>Dados operat&#243;rios</bold>
    </p>
    <p>A dura&#231;&#227;o do uso do clampe de aorta foi significantemente maior no grupo IR (92,07&#177;31,03 <italic>vs</italic> 73,5&#177;26,98; p=0,034). N&#227;o houve diferen&#231;as nos per&#237;odos de circula&#231;&#227;o extracorp&#243;rea (111,6&#177;74,06 <italic>vs</italic> 112,3&#177;4,5; p=0,696) e no n&#250;mero de anastomoses distais na revasculariza&#231;&#227;o (2,8&#177;0,77 <italic>vs</italic> 3,0&#177;0,87; p=0,656). A revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio foi realizada em 73,3% dos pacientes do grupo controle e em 60,0% dos pacientes do grupo IR (p=0,700).</p>
    <p>
      <bold>Fun&#231;&#227;o respirat&#243;ria</bold>
    </p>
    <p>No grupo IR, o per&#237;odo de tempo entre a inclus&#227;o do paciente no programa e a interna&#231;&#227;o para cirurgia, isto &#233;, o tempo dispon&#237;vel para o treinamento da musculatura respirat&#243;ria, foi 154,0&#177;87,4 dias.</p>
    <p>
      <bold>Espirometria</bold>
    </p>
    <p>A <xref ref-type="table" rid="a05tab02">Tabela 2</xref> mostra os valores de espirometria para o grupo controle no in&#237;cio do programa, na interna&#231;&#227;o e antes da cirurgia. A compara&#231;&#227;o dos valores espirom&#233;tricos no grupo IR, antes e depois do per&#237;odo de treinamento, mostra aumentos significantes, ambos em valores absolutos e na porcentagem da capacidade vital for&#231;ada (CVF) preditiva. O mesmo foi observado em rela&#231;&#227;o a valores absolutos da ventila&#231;&#227;o volunt&#225;ria m&#225;xima (VMM), mas sem eleva&#231;&#227;o significante na porcentagem preditiva. Houve uma diminui&#231;&#227;o significante na rela&#231;&#227;o VEF1/CVF, j&#225; que a CVF estava aumentada e o volume expirat&#243;rio for&#231;ado ap&#243;s 1 minuto (VEF1) n&#227;o mudou. Entretanto, a diminui&#231;&#227;o n&#227;o foi significante quando comparada ao percentil previsto da rela&#231;&#227;o VEF1/CVF. </p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="a05tab02">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0275-00005-gt02.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <p>
      <bold>Manovacuometria</bold>
    </p>
    <p>N&#227;o houve diferen&#231;a significante entre os grupos em rela&#231;&#227;o &#224; PIMax e PEMax. Entretanto, em ambos os grupos, a PIMax estava significantemente aumentada, quando comparados os valores &#224; interna&#231;&#227;o e &#224; primeira mensura&#231;&#227;o, D0, considerado como controle em cada grupo (<xref ref-type="fig" rid="a05fig02">Figura 2</xref>). Todas as mensura&#231;&#245;es de PIMax p&#243;s-operat&#243;rias foram significantemente mais baixas (p&lt;0,001). A evolu&#231;&#227;o da PEMax foi similar &#224; da PIMax, como demonstrado na <xref ref-type="fig" rid="a05fig03">Figura 3</xref>, exceto que n&#227;o houve diferen&#231;a entre a primeira mensura&#231;&#227;o (D0) e aquela realizada no dia da interna&#231;&#227;o (DInt). Entretanto, a diminui&#231;&#227;o foi significante nas mensura&#231;&#245;es p&#243;s-operat&#243;rias quando comparadas a ao D0 (p&lt;0,001).</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="a05fig02">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0275-00005-gf02.jpg"/></fig>
    </p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="a05fig03">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0275-00005-gf03.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>
      <bold>Gasometria</bold>
    </p>
    <p>A <xref ref-type="fig" rid="a05fig04">Figura 4</xref> mostra que a evolu&#231;&#227;o temporal do PO2 arterial n&#227;o foi diferente entre os dois grupos. Houve um aumento significante de PO2 (p&lt;0,001) em ambos os grupos, imediatamente ap&#243;s a extuba&#231;&#227;o, quando comparado com o D0, devido &#224; suplementa&#231;&#227;o de oxig&#234;nio de rotina em todos os pacientes nesse momento. Entretanto, os valores voltaram aos n&#237;veis similares ao D0 em mensura&#231;&#245;es posteriores durante o per&#237;odo p&#243;s-operat&#243;rio. A evolu&#231;&#227;o temporal do PCO2 mostrada na <xref ref-type="fig" rid="a05fig05">Figura 5</xref> n&#227;o indica diferen&#231;as entre os grupos. Al&#233;m disso, os valores de PCO2 arterial mantiveram-se na faixa normal e desenvolveram-se de forma similar. Em ambos os grupos, uma diminui&#231;&#227;o significante de PCO2 arterial foi evidenciada ap&#243;s 48 e 72 horas, em compara&#231;&#227;o com D0, mas os valores ainda estavam dentro da faixa de normalidade. </p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="a05fig04">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0275-00005-gf04.jpg"/></fig>
    </p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="a05fig05">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0275-00005-gf05.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>
      <bold>Evolu&#231;&#227;o cl&#237;nica p&#243;s-operat&#243;ria</bold>
    </p>
    <p>A <xref ref-type="table" rid="tab3">Tabela 3</xref> mostra a incid&#234;ncia de complica&#231;&#245;es e taxas de mortalidade p&#243;s-operat&#243;ria em cada grupo. Embora as diferen&#231;as n&#227;o fossem significantes, houve quatro mortes (em at&#233; 30 dias ap&#243;s a alta hospitalar). Dessas, 3 mortes ocorreram no grupo IR: uma devido a trombose aorto-il&#237;aca, uma devido a morte s&#250;bita de causa n&#227;o revelada e uma terceira causada por pneumonia p&#243;s-operat&#243;ria. A &#250;nica morte no grupo controle foi causada por insufici&#234;ncia card&#237;aca refrat&#225;ria no p&#243;s-operat&#243;rio imediato. Todos esses pacientes apresentavam disfun&#231;&#227;o ventricular esquerda no per&#237;odo pr&#233;-operat&#243;rio (fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o <underline>&lt;</underline>0.35 e/ou Classe Funcional III/IV da NYHA).</p>
    <table-wrap id="tab3">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0275-00005-gt03.jpg"/></table-wrap>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Embora o treinamento muscular inspirat&#243;rio pr&#233;-operat&#243;rio n&#227;o tenha mostrado benef&#237;cios cl&#237;nicos aparentes, ele aumentou, de forma significante, a fun&#231;&#227;o ventilat&#243;ria, como demonstrado pelo aumento da capacidade vital for&#231;ada e a ventila&#231;&#227;o volunt&#225;ria m&#225;xima.</p>
    <p>Como esperado, o treinamento da musculatura inspirat&#243;ria n&#227;o influenciou a PEMax. Entretanto, o aumento da PIMax foi significante no dia da interna&#231;&#227;o em compara&#231;&#227;o com o primeiro valor determinado em ambos os grupos. Embora o &#250;nico grupo que mostrou benef&#237;cios respirat&#243;rios tenha sido o que recebeu treinamento, como demonstrado pelos valores da espirometria na interna&#231;&#227;o, a melhora na PIMax, independente do treinamento, sugere que o conhecimento metodol&#243;gico pr&#233;vio pelos pacientes pode ter contribu&#237;do para as melhores condi&#231;&#245;es de teste na interna&#231;&#227;o. Resultados similares foram relatados por Newall e cols.<sup>16</sup> em seus pacientes-controle, embora sua argumenta&#231;&#227;o tenha sido de que os exerc&#237;cios de alta intensidade sem carga conduzidos pelos pacientes-controle poderiam ter melhorado a fun&#231;&#227;o inspirat&#243;ria expressa pela alta PIMax tamb&#233;m nesse grupo. </p>
    <p>No presente estudo, o grupo controle n&#227;o recebeu um treinamento espec&#237;fico da musculatura inspirat&#243;ria, mas foram igualmente aconselhados a parar de fumar e fazer exerc&#237;cios de caminhada di&#225;rios, al&#233;m de receberem instru&#231;&#245;es para realizar exerc&#237;cios de respira&#231;&#227;o profunda na propor&#231;&#227;o de 3 s&#233;ries de 10 repeti&#231;&#245;es, diariamente, sem equipamento. </p>
    <p>&#201; poss&#237;vel que essas medidas e exerc&#237;cios, mesmo sem carga, tenham contribu&#237;do para melhorar a PIMax no grupo controle. A falta de altera&#231;&#245;es nos valores espirom&#233;tricos nesse grupo refor&#231;a a hip&#243;tese de que o conhecimento pr&#233;vio da t&#233;cnica de manovacuometria tenha influenciado a obten&#231;&#227;o dos valores de PIMax. </p>
    <p>Os efeitos positivos do treinamento da musculatura inspirat&#243;ria na ventila&#231;&#227;o pulmonar foram demonstrados pelo aumento na capacidade vital for&#231;ada (CVF) e ventila&#231;&#227;o volunt&#225;ria m&#225;xima (VVM), embora os benef&#237;cios cl&#237;nicos n&#227;o tivessem sido aparentes. Entretanto, devido ao fato de v&#225;rios pacientes volunt&#225;rios n&#227;o apresentarem disfun&#231;&#227;o pulmonar, tornou-se dif&#237;cil demonstrar os benef&#237;cios cl&#237;nicos. N&#227;o obstante, outros estudos<sup>11,12,17</sup> sugeriram o treinamento pr&#233;-operat&#243;rio como medida preventiva de complica&#231;&#245;es respirat&#243;rias, bem como em situa&#231;&#245;es cl&#237;nicas, como insufici&#234;ncia card&#237;aca, melhora na sensa&#231;&#227;o de dispn&#233;ia, possibilidade de aumento de dist&#226;ncias caminhadas e melhor qualidade de vida<sup>18</sup>. </p>
    <p>Um aspecto do programa que n&#227;o pode ser controlado pelos organizadores, &#233; o per&#237;odo de tempo do inicio do programa at&#233; a interna&#231;&#227;o para realiza&#231;&#227;o da cirurgia. Como em muitas outras institui&#231;&#245;es brasileiras, a demanda por cirurgias card&#237;acas pagas pelo Sistema &#218;nico de Sa&#250;de (SUS) &#233; muito alta, resultando em longos per&#237;odos de espera e diminui&#231;&#227;o da motiva&#231;&#227;o por parte dos pacientes. Alguns autores consideram<sup>16,18</sup> que os efeitos do treinamento respirat&#243;rio podem persistir por v&#225;rias semanas ap&#243;s seu t&#233;rmino e isso pode explicar os resultados positivos da espirometria em uma popula&#231;&#227;o cuja ader&#234;ncia ao programa diminuiu com o tempo. </p>
    <p>A significante redu&#231;&#227;o p&#243;s-operat&#243;ria no desempenho da musculatura respirat&#243;ria era esperada, como demonstrada pelos valores mais baixos de PEMax e PIMax em ambos os grupos. Dor, os efeitos da cirurgia card&#237;aca na fun&#231;&#227;o muscular e o efeito dos analg&#233;sicos provavelmente contribuem para esses achados. Como mencionado anteriormente, os altos n&#237;veis de PO2 na extuba&#231;&#227;o foram provavelmente devidos &#224; suplementa&#231;&#227;o de oxig&#234;nio nas primeiras 12 horas ap&#243;s a cirurgia. A redu&#231;&#227;o no PCO2 arterial observada 48 e 72 horas ap&#243;s a cirurgia n&#227;o tem valor cl&#237;nico, estando dentro da normalidade. </p>
    <p>O treinamento respirat&#243;rio perioperat&#243;rio &#233; considerado ben&#233;fico por v&#225;rios cirurgi&#245;es e fisioterapeutas especializados em p&#243;s-cirurgia, embora n&#227;o haja um consenso sobre sua efic&#225;cia profil&#225;tica. Diversamente, Pasquina e cols.<sup>19</sup>, em uma revis&#227;o recente, concluiu que a fisioterapia respirat&#243;ria profil&#225;tica n&#227;o &#233; efetiva na preven&#231;&#227;o de complica&#231;&#245;es pulmonares p&#243;s-cirurgia card&#237;aca. Al&#233;m de criticar a qualidade de alguns dos estudos, os autores consideraram que n&#227;o h&#225; evidencias suficientes para garantir a utilidade desses procedimentos. Dessa forma, estudos prospectivos sobre o car&#225;ter profil&#225;tico da fisioterapia respirat&#243;ria s&#227;o necess&#225;rios. O estudo prospectivo de Leguisamo e cols.<sup>20</sup> observaram que um programa pr&#233;-operat&#243;rio de fisioterapia resultou em redu&#231;&#227;o significante da estadia hospitalar<sup>20</sup>.</p>
    <p>Nosso estudo, embora prospectivo com escolha aleat&#243;ria de volunt&#225;rios, n&#227;o est&#225; livre de cr&#237;ticas. O tamanho da amostra &#233; pequeno, especialmente se considerarmos os dois tipos de cirurgia card&#237;aca. Al&#233;m disso, a falta de monitora&#231;&#227;o rigorosa pode ter comprometido a efic&#225;cia do programa, prejudicando seus benef&#237;cios cl&#237;nicos. </p>
    <p>O fato de que apenas um tipo de interven&#231;&#227;o e uma modalidade de exerc&#237;cio respirat&#243;rio foram utilizados, &#233; outra caracter&#237;stica poss&#237;vel de ser criticada. </p>
    <p>Se a melhora de alguns par&#226;metros espirom&#233;tricos vista ap&#243;s o treinamento inspirat&#243;rio ser&#225; transformada em benef&#237;cios cl&#237;nicos, &#233; uma quest&#227;o que exige outros estudos cl&#237;nicos com um n&#250;mero consideravelmente maior de pacientes. </p>
    <p>Em conclus&#227;o, o estudo mostrou que o programa de treinamento muscular inspirat&#243;rio pode ser conduzido em casa, &#233; seguro e resultou na melhora da capacidade vital for&#231;ada e ventila&#231;&#227;o volunt&#225;ria m&#225;xima, embora seus benef&#237;cios cl&#237;nicos n&#227;o sejam evidentes. </p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>Este artigo &#233; parte de tese de Mestrado de Paulo Eduardo Gomes Ferreira pela Faculdade de Medicina de Ribeir&#227;o Preto da Universidade de S&#227;o Paulo.</p>
    <p>
      <fn id="cor" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p> Paulo Eduardo Gomes Ferreira </p>
        <p> Av. Afon&#231;o Valera, 251/11 </p>
        <p> Recreio das Ac&#225;cias - 14098-561 </p>
        <p> Ribeir&#227;o Preto, SP - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p><email xlink:href="pegferreira@ig.com.br">pegferreira@ig.com.br</email>, </p>
        <p>
          <email xlink:href="pauloacdc@yahoo.com.br">pauloacdc@yahoo.com.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 23/01/08; revisado recebido em 03/03/08; aceito em 06/03/08.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Silva LHF, Nascimento CS, Viotti Jr LAP. Revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio em idosos. Rev Bras Cir Cardiovasc. 1997; 12 (2): 132-40.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio em idosos</article-title>
          <source>Rev Bras Cir Cardiovasc</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>132</fpage>
          <lpage>40</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>12</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Silva</surname>
              <given-names>LHF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nascimento</surname>
              <given-names>CS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Viotti Jr</surname>
              <given-names>LAP</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Rodriguez R, Torrents A, Garcia P, Ribera A, Permanyer G, Moradi M, et al. Cardiac surgery in elderly patients. Rev Esp Cardiol. 2002; 55 (11): 1159-68.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cardiac surgery in elderly patients</article-title>
          <source>Rev Esp Cardiol</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>1159</fpage>
          <lpage>68</lpage>
          <issue>11</issue>
          <volume>55</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Rodriguez</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Torrents</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Garcia</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ribera</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Permanyer</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Moradi</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Jin F, Chung F. Minimizing perioperative adverse events in the elderly. Br J Anaesth. 2001; 87 (4): 608-24.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Minimizing perioperative adverse events in the elderly</article-title>
          <source>Br J Anaesth</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>608</fpage>
          <lpage>24</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>87</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Jin</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chung</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Meyer FJ, Borst MM, Zugck C, Kirschke A, Schellberg D, Kubler W, et al. Respiratory muscle dysfunction in congestive heart failure: clinical correlation and prognostic significance. Circulation. 2001; 103: 2153-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Respiratory muscle dysfunction in congestive heart failure: clinical correlation and prognostic significance</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>2153</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <volume>103</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Meyer</surname>
              <given-names>FJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Borst</surname>
              <given-names>MM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zugck</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kirschke</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Schellberg</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kubler</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Matthay MA, Wiener-Kronish JP. Respiratory management after cardiac surgery. Chest. 1989; 95 (2): 424-34.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Respiratory management after cardiac surgery</article-title>
          <source>Chest</source>
          <date>
            <year>1989</year>
          </date>
          <fpage>424</fpage>
          <lpage>34</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>95</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Matthay</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wiener-Kronish</surname>
              <given-names>JP</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Diegeler A, Doll N, Rauch T, Haberer D, Walther T, Falk V, et al. Humoral immune response during coronary artery bypass grafting: a comparison of limited approach, "off-pump" technique, and conventional cardiopulmonary bypass. Circulation. 2000; 102 (Suppl 3): III 95-III 100.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Humoral immune response during coronary artery bypass grafting: a comparison of limited approach, "off-pump" technique, and conventional cardiopulmonary bypass</article-title>
          <source>Circulation.</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>III 95</fpage>
          <lpage>III 100</lpage>
          <volume>102</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Diegeler</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Doll</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rauch</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Haberer</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Walther</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Falk</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Singh NP, Vargas FS, Cukier A. Arterial blood gases after coronary artery bypass surgery. Chest. 1992; 102: 1337-41.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Arterial blood gases after coronary artery bypass surgery</article-title>
          <source>Chest</source>
          <date>
            <year>1992</year>
          </date>
          <fpage>1337</fpage>
          <lpage>41</lpage>
          <volume>102</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Singh</surname>
              <given-names>NP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Vargas</surname>
              <given-names>FS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cukier</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Johnson BD, Reddan WG, Pegelow DF, Seow KC, Dempsey JA. Flow limitation and regulation of functional residual capacity during exercise in a physically active aging population. Am Rev Respir Dis. 1991; 143 (5): 960-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Flow limitation and regulation of functional residual capacity during exercise in a physically active aging population</article-title>
          <source>Am Rev Respir Dis</source>
          <date>
            <year>1991</year>
          </date>
          <fpage>960</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>143</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Johnson</surname>
              <given-names>BD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Reddan</surname>
              <given-names>WG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pegelow</surname>
              <given-names>DF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Seow</surname>
              <given-names>KC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dempsey</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Shephard RJ. Exercise and aging: extending independence in older adults. Geriatrics. 1993; 48 (5): 61-4.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Exercise and aging: extending independence in older adults</article-title>
          <source>Geriatrics</source>
          <date>
            <year>1993</year>
          </date>
          <fpage>61</fpage>
          <lpage>4</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>48</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Shephard</surname>
              <given-names>RJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Tolep K, Kelsen SG. Effect of aging on respiratory skeletal muscles. Clin Chest Med. 1993; 14 (3): 363-78.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effect of aging on respiratory skeletal muscles</article-title>
          <source>Clin Chest Med</source>
          <date>
            <year>1993</year>
          </date>
          <fpage>363</fpage>
          <lpage>78</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>14</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Tolep</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kelsen</surname>
              <given-names>SG</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Weiner P, Zeidan F, Zamir D, Pelled B, Waizman J, Beckerman M, et al. Prophylactic inspiratory muscle training in patients undergoing coronary artery bypass graft. World J Surg. 1998; 22: 427-31.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Prophylactic inspiratory muscle training in patients undergoing coronary artery bypass graft</article-title>
          <source>World J Surg</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>427</fpage>
          <lpage>31</lpage>
          <volume>22</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Weiner</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zeidan</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zamir</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pelled</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Waizman</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Beckerman</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Weiner P, Man A, Weiner M, Rabner M, Waizman J, Magadle R, et al. The effect of incentive spirometry and inspiratory muscle training on pulmonary function after lung resection. J Thorac Cardiovasc Surg. 1997; 113 (3): 552-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The effect of incentive spirometry and inspiratory muscle training on pulmonary function after lung resection</article-title>
          <source>J Thorac Cardiovasc Surg</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>552</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>113</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Weiner</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Man</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Weiner</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rabner</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Waizman</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Magadle</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Nomori H, Kobayashi R, Fuyuno G, Morinaga S, Yashima H. Preoperative respiratory muscle training: assessment in thoracic surgery patients with special reference to postoperative pulmonary complications. Chest. 1994; 105 (6): 1782-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Preoperative respiratory muscle training: assessment in thoracic surgery patients with special reference to postoperative pulmonary complications</article-title>
          <source>Chest</source>
          <date>
            <year>1994</year>
          </date>
          <fpage>1782</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>105</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Nomori</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kobayashi</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fuyuno</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Morinaga</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Yashima</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Souza RB. Press&#245;es respirat&#243;rias est&#225;ticas m&#225;ximas. J Bras Pneumol. 2002; 28 (supl. 3): 155-65.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Press&#245;es respirat&#243;rias est&#225;ticas m&#225;ximas</article-title>
          <source>J Bras Pneumol.</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>155</fpage>
          <lpage>65</lpage>
          <volume>28</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Souza</surname>
              <given-names>RB.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Sociedade Brasileira de Pneumologia e Tisiologia. Consenso Brasileiro de Ventila&#231;&#227;o mec&#226;nica. J Bras Pneumol. 2000; 26 (supl 2): S1-S68.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Consenso Brasileiro de Ventila&#231;&#227;o mec&#226;nica</article-title>
          <source>J Bras Pneumol</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>S1</fpage>
          <lpage>S68</lpage>
          <volume>26</volume>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Newall C, Stockley RA, Hill SL. Exercise training and inspiratory muscle training in patients with bronchiectasis. Thorax. 2005; 60 (11): 943-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Exercise training and inspiratory muscle training in patients with bronchiectasis</article-title>
          <source>Thorax</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>943</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>11</issue>
          <volume>60</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Newall</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Stockley</surname>
              <given-names>RA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hill</surname>
              <given-names>SL</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Rajendran AJ, Pandurangi UM, Murali R, Gomathi S, Vijayan VK, Cherian KM. Pre-operative short-term pulmonary rehabilitation for patients of chronic obstructive pulmonary disease undergoing coronary artery bypass graft surgery. Indian Heart J. 1998; 50 (5): 531-4.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Pre-operative short-term pulmonary rehabilitation for patients of chronic obstructive pulmonary disease undergoing coronary artery bypass graft surgery</article-title>
          <source>Indian Heart J</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>531</fpage>
          <lpage>4</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>50</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Rajendran</surname>
              <given-names>AJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pandurangi</surname>
              <given-names>UM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Murali</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gomathi</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Vijayan</surname>
              <given-names>VK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cherian</surname>
              <given-names>KM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. Dall'Ago P, Chiappa GR, Guths H, Stein R, Ribeiro JP. Inspiratory muscle training in patients with heart failure and inspiratory muscle weakness: a randomized trial. J Am Coll Cardiol. 2006; 47 (4): 757-63.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Inspiratory muscle training in patients with heart failure and inspiratory muscle weakness: a randomized trial</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>757</fpage>
          <lpage>63</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>47</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Dall'Ago</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chiappa</surname>
              <given-names>GR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Guths</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Stein</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ribeiro</surname>
              <given-names>JP</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19. Pasquina P, Tramer MR, Walder B. Prophylactic respiratory physiotherapy after cardiac surgery: systematic review. BMJ. 2003; 327: 1-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Prophylactic respiratory physiotherapy after cardiac surgery: systematic review</article-title>
          <source>BMJ</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>1</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <volume>327</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Pasquina</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tramer</surname>
              <given-names>MR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Walder</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B20">
        <mixed-citation>20. Leguisamo CP, Kalil RA, Furlani AP. A efetividade de uma proposta fisioterap&#234;utica pr&#233;-operat&#243;ria para cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio. Rev Bras Cir Cardiovasc. 2005; 20 (2): 134-41.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>A efetividade de uma proposta fisioterap&#234;utica pr&#233;-operat&#243;ria para cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio</article-title>
          <source>Rev Bras Cir Cardiovasc</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>134</fpage>
          <lpage>41</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>20</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Leguisamo</surname>
              <given-names>CP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kalil</surname>
              <given-names>RA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Furlani</surname>
              <given-names>AP</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Art&#237;culos Originales</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Efectos de un programa de rehabilitaci&#243;n de la musculatura inspiratoria en el postoperatorio de cirug&#237;a cardiaca</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: Los m&#250;sculos respiratorios se ven afectados tras operaciones card&#237;acas. OBJETIVO: Verificar si el condicionamiento preoperatorio de los m&#250;sculos inspiratorios podr&#237;a ayudar a disminuir la disfunci&#243;n respiratoria postoperatoria. M&#201;TODOS: Se dividieron en dos grupos, y de forma rand&#243;mica, a 30 voluntarios -de ambos sexos, con edad m&#237;nima de 50 a&#241;o- que aguardaban cirug&#237;a de revascularizaci&#243;n del miocardio y/o cirug&#237;a de v&#225;lvula cardiaca. Se incluy&#243; a un total de 15 pacientes en un programa domiciliar, de por lo menos 2 semanas de entrenamiento preoperatorio de los m&#250;sculos inspiratorios, utiliz&#225;ndose un dispositivo con una carga correspondiente al 40% de la presi&#243;n inspiratoria m&#225;xima. Los otros 15 individuos recibieron orientaciones generales y no entrenaron los m&#250;sculos inspiratorios. Tanto la espirometr&#237;a, antes y luego del programa de entrenamiento, as&#237; como la evoluci&#243;n de los gases sangu&#237;neos arteriales y de las presiones inspiratoria y espiratoria m&#225;ximas, se las evaluaron en ambos grupos antes y tras la cirug&#237;a. Se compararon tambi&#233;n los desenlaces cl&#237;nicos de los dos grupos. RESULTADOS: Observamos que el entrenamiento de los m&#250;sculos inspiratorios aument&#243; la capacidad vital forzada, la ventilaci&#243;n voluntaria m&#225;xima y la relaci&#243;n entre el volumen espirado forzado en el primer segundo y la capacidad vital forzada. La evoluci&#243;n de los gases sangu&#237;neos y de las presiones espiratoria e inspiratoria m&#225;ximas antes y tras la cirug&#237;a se mostr&#243; similar en ambos grupos, con desenlaces tambi&#233;n similares. CONCLUSI&#211;N: Concluimos que nuestro programa domiciliar de entrenamiento de los m&#250;sculos inspiratorios fue seguro y produjo la mejora de la capacidad vital forzada y la ventilaci&#243;n voluntaria m&#225;xima, aunque los beneficios cl&#237;nicos de ese programa no han sido claramente demostrados en el presente estudio.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>M&#250;sculos respiratorios</kwd>
        <kwd>cuidados postoperatorios</kwd>
        <kwd>modalidades de fisioterapia</kwd>
        <kwd>cirug&#237;a tor&#225;cica</kwd>
        <kwd>rehabilitaci&#243;n</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <p><undefined id="add1-body2"/>Efectos de un programa de rehabilitaci&#243;n de la musculatura inspiratoria en el postoperatorio de cirug&#237;a cardiaca</p>
      <p>
        <bold>Paulo Eduardo Gomes Ferreira<sup>I</sup>; Alfredo Jos&#233; Rodrigues<sup>I,II</sup>; Paulo Roberto Barboza &#201;vora<sup>I,II</sup></bold>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Hospital das Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina de Ribeir&#227;o Preto da Universidade de S&#227;o Paulo, Ribeir&#227;o Preto, SP - Brasil</p>
      <p><sup>II</sup>Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo de Ribeir&#227;o Preto, Ribeir&#227;o Preto, SP - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> Los m&#250;sculos respiratorios se ven afectados tras operaciones card&#237;acas.</p>
      <p><bold>OBJETIVO:</bold> Verificar si el condicionamiento preoperatorio de los m&#250;sculos inspiratorios podr&#237;a ayudar a disminuir la disfunci&#243;n respiratoria postoperatoria.</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Se dividieron en dos grupos, y de forma rand&#243;mica, a 30 voluntarios -de ambos sexos, con edad m&#237;nima de 50 a&#241;o- que aguardaban cirug&#237;a de revascularizaci&#243;n del miocardio y/o cirug&#237;a de v&#225;lvula cardiaca. Se incluy&#243; a un total de 15 pacientes en un programa domiciliar, de por lo menos 2 semanas de entrenamiento preoperatorio de los m&#250;sculos inspiratorios, utiliz&#225;ndose un dispositivo con una carga correspondiente al 40% de la presi&#243;n inspiratoria m&#225;xima. Los otros 15 individuos recibieron orientaciones generales y no entrenaron los m&#250;sculos inspiratorios. Tanto la espirometr&#237;a, antes y luego del programa de entrenamiento, as&#237; como la evoluci&#243;n de los gases sangu&#237;neos arteriales y de las presiones inspiratoria y espiratoria m&#225;ximas, se las evaluaron en ambos grupos antes y tras la cirug&#237;a. Se compararon tambi&#233;n los desenlaces cl&#237;nicos de los dos grupos.</p>
      <p><bold>RESULTADOS:</bold> Observamos que el entrenamiento de los m&#250;sculos inspiratorios aument&#243; la capacidad vital forzada, la ventilaci&#243;n voluntaria m&#225;xima y la relaci&#243;n entre el volumen espirado forzado en el primer segundo y la capacidad vital forzada. La evoluci&#243;n de los gases sangu&#237;neos y de las presiones espiratoria e inspiratoria m&#225;ximas antes y tras la cirug&#237;a se mostr&#243; similar en ambos grupos, con desenlaces tambi&#233;n similares.</p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N:</bold> Concluimos que nuestro programa domiciliar de entrenamiento de los m&#250;sculos inspiratorios fue seguro y produjo la mejora de la capacidad vital forzada y la ventilaci&#243;n voluntaria m&#225;xima, aunque los beneficios cl&#237;nicos de ese programa no han sido claramente demostrados en el presente estudio. (Arq Bras Cardiol 2009;92(4):268-275)</p>
      <p><bold>Palabras clave:</bold> M&#250;sculos respiratorios, cuidados postoperatorios, modalidades de fisioterapia, cirug&#237;a tor&#225;cica, rehabilitaci&#243;n.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Complicaciones respiratorias est&#225;n entre las causas m&#225;s comunes de morbilidad y mortalidad tras cirug&#237;a card&#237;aca<sup>1-3</sup>. Disfunciones respiratorias en los postoperatorios cardiacos son generalmente multifactoriales y alteraciones debido a cardiopat&#237;as<sup>4</sup>, a la cirug&#237;a misma<sup>5-7</sup> y a las limitaciones de la reserva funcional pulmonar debido al envejecimiento<sup>8,9 </sup>tienen un rol preponderante. Diversos estudios sugieren que, aunque multifactorial, la morbilidad y la mortalidad de las causas pulmonares en el postoperatorio podr&#237;an reducirse mediante el entrenamiento de la musculatura respiratoria alterada por cardiopat&#237;as y el envejecimeinto<sup>10</sup>. Sin embargo, esta es una cuesti&#243;n controvertida y hay pocos relatos sobre el rol del entrenamiento muscular respiratorio en la profilaxis de las complicaciones respiratorias que surgen en el postoperatorio cardiaco<sup>11-13</sup>. </p>
      <p>Este estudio tuvo por objeto evaluar si el programa de entrenamiento preoperatorio para los m&#250;sculos inspiratorios -conducido en domicilio y planificado para mejorar las funciones respiratorias-, contribuy&#243; para reducir la morbilidad y/o mortalidad en pacientes adultos sometidos a la cirug&#237;a de revascularizaci&#243;n del miocardio y/o valvuloplastia. </p>
      <p>
        <bold>Pacientes y M&#233;todos </bold>
      </p>
      <p>La <xref ref-type="fig" rid="es_a05fig01-body2">figura 1</xref> muestra la l&#237;nea de tiempo de las intervenciones y la recolecci&#243;n de datos.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a05fig01-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0275-00005-gf01-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>
        <bold>Pacientes</bold>
      </p>
      <p>El estudio incluy&#243; a 30 pacientes voluntarios de ambos los sexos -sin discriminaci&#243;n de etnia-, con menos de 50 a&#241;os de edad, sometidos a la cirug&#237;a de revascularizaci&#243;n mioc&#225;rdica o valvuloplast&#237;a. Todos los pacientes firmaron el formulario de consentimiento informado y el estudio fue aprobado por el Comit&#233; de &#201;tica en Investigaci&#243;n del Hospital de la Facultad de Medicina de Ribeir&#227;o Preto, Universidad de S&#227;o Paulo (HCFMRP-USP). </p>
      <p>Se dividieron a los pacientes en dos grupos de modo aleatorio, Grupo Control (GC) y Grupo de Incentivo Respiratorio (IR). Ambos grupos recibieron informaciones generales, pero solamente los individuos del grupo IR fueron sometidos al incentivo respiratorio.</p>
      <p>Los criterios de exclusi&#243;n fueron: pacientes con angina inestable al momento de la selecci&#243;n o durante el programa, que presentaban insuficiencia cardiaca congestiva descompensada; falta de capacidad f&#237;sica o intelectual de ejecutar los ejercicios prescritos; arritmia ventricular compleja y no-controlada; presi&#243;n arterial no-controlada (&gt;140/90 mmHg), infarto de miocardio o accidente cerebrovascular (ACV) hace menos que 3 a&#241;os; bloqueo atrioventricular de alto grado o broncoespasmo inducido por el ejercicio. Se excluyeron tambi&#233;n a los pacientes sometidos a procedimientos quir&#250;rgicos antes de completar un m&#237;nimo de dos semanas de entrenamiento muscular respiratorio. </p>
      <p>Se cancel&#243; el programa en los casos de pacientes que reclamaron de disnea, antes o tras el ejercicio; inc&#243;modo abdominal o precordial o dolor, o cualquier otro s&#237;ntoma auto-caracterizado como "anginoso"; v&#233;rtigo, oscurecimiento de la visi&#243;n o cualquier otro tipo de inc&#243;modo f&#237;sico o mental; v&#243;mitos o n&#225;usea; taquicardia o bradicardia; agotamiento que evitara la continuaci&#243;n del ejercicio; cianosis o palidez de la piel o mucosa; v&#233;rtigo, mareo o p&#233;rdida de la conciencia. </p>
      <p>
        <bold>Procedimientos fisioterap&#233;uticos</bold>
      </p>
      <p>Los pacientes en ambos grupos fueron sometidos a los siguientes procedimientos: a) Manovacuometr&#237;a; b) Espirometr&#237;a c) Colecta de sangre arterial para gasometr&#237;a.</p>
      <p>
        <bold>Manovacuometr&#237;a</bold>
      </p>
      <p> Para evaluaciones por medio de ese m&#233;todo, las presiones de pico inspiratoria y espiratoria, presi&#243;n inspiratoria m&#225;xima (PIMax) y presi&#243;n espiratoria m&#225;xima (PEMax), respectivamente, se determinaron con base en el volumen residual (VR) y la capacidad pulmonar total (CPT)<sup>14</sup>, medidas con un manovacuometro, modelo MV-150/300 (Ger-Ar Comercio Equipamentos Ltda. S&#227;o Paulo, Brasil). Tres mediciones consecutivas, t&#233;cnicamente aceptables, se hicieron con intervalos m&#237;nimos de 1 minuto. Se descartaron las mediciones que produjeron valores con diferencias superiores al 10% y se repitieron nuevas mediciones a fin de obtenerse tres valores adecuados<sup>14</sup>. La primera verificaci&#243;n del PIMax y PEMax (D0) se condujo al inicio del programa; la segunda, tras internaci&#243;n para la cirug&#237;a programada (DInt) y las otras 12, 24, 48 y 72 horas (12h PC, 24 PC, 48 PC y 72 PC, respectivamente) tras la extubaci&#243;n postoperatoria. Durante todas las mediciones postoperatorias, los pacientes permanec&#237;an sentados en la cama y utilizaban un clip nasal. </p>
      <p>
        <bold>Pruebas de funci&#243;n pulmonar </bold>
      </p>
      <p>Ambos grupos de pacientes fueron sometidos a pruebas de espirometr&#237;a al inicio del programa (D0) y a la internaci&#243;n, inmediatamente antes de la cirug&#237;a (DInt). Se realizaron todas las mediciones espirom&#233;tricas en el Laboratorio de Funci&#243;n Pulmonar en el Hospital Universitario de la Facultad de Medicina de Ribeir&#227;o Preto, Universidad de S&#227;o Paulo (HCFMRP-USP), por el mismo profesional, a la temperatura ambiente constante (22&#186;C) con la utilizaci&#243;n de un espir&#243;metro de 9,0 litros, modelo GS Plus (Collins, EUA).</p>
      <p>
        <bold>Gasometr&#237;a arterial </bold>
      </p>
      <p>Las muestras de sangre se colectaron en la primera prueba de espirometr&#237;a (D0) antes del programa de ejercicios y nuevamente en la internaci&#243;n (DInt). Se colectaron otras muestras tras la cirug&#237;a, respectivamente, luego de la extubaci&#243;n orotraqueal y 12, 24, 48 y 72 horas tras la extubaci&#243;n postoperatoria. </p>
      <p>
        <bold>Orientaciones generales para la pre-cirug&#237;a </bold>
      </p>
      <p> Pacientes en ambos grupos, GC e IR, recibieron orientaciones sobre la cirug&#237;a y caracter&#237;sticas postoperatorias. Los pacientes fueron informados sobre los efectos da&#241;osos del fumo y estimulados a no fumar antes de la cirug&#237;a. Se les sugirieron la pr&#225;ctica de ejercicios de inspiraci&#243;n profunda sin equipo especial y caminatas diarias hasta alcanzarse el propio l&#237;mite. Se emplearon los mismos procedimientos fisioterap&#233;uticos postoperatorios en todos los pacientes de ambos grupos, de acuerdo con la necesidad y los programas de rutina establecidos por el Sector de Fisioterapia de la Divisi&#243;n de Cirug&#237;a Cardiovascular y Tor&#225;cica del HCFMRP-USP.</p>
      <p>
        <bold>Programa de entrenamiento para la musculatura inspiratoria </bold>
      </p>
      <p>Los pacientes fueron instruidos a hacer cinco series de 10 inspiraciones profundas y calmas, con un intervalo de al menos 1 minuto entre las series, sin sentir agotamiento y nausea, con la ayuda de un instrumento respiratorio, "Threshold IMT" (Respironics, Cedar Grove, NJ, EUA), con una carga del 40% de la PIMax (D0)<sup>15</sup>. Las series se deber&#237;an repetir tres veces al d&#237;a durante el per&#237;odo de espera por la cirug&#237;a. </p>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis estad&#237;stico </bold>
      </p>
      <p>Todos los valores fueron expresados como promedios &#177; desviaciones est&#225;ndar o porcentajes. Se utiliz&#243; la prueba de Shapiro-Wilks para determinar distribuciones normales. Se utiliz&#243; la prueba T de Student para valores pareados y no pareados, como indicado, cuando las variables presentaban distribuci&#243;n normal y eran continuas. Caso contrario, se utilizaban las pruebas de Mann-Whitney o de Wilcoxon. Se realiz&#243; la prueba exacta de Fisher para comparar proporciones. Para comparar tres o m&#225;s medidas repetidas, intra e intergrupos, se utiliz&#243; la prueba "Two-Way ANOVA". </p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>Ning&#250;n paciente necesit&#243; abandonar el programa a causa de eventos indeseables. No hubo muertes durante el programa; un paciente dej&#243; el programa voluntariamente y no se excluy&#243; a ning&#250;n paciente para anticipaci&#243;n de la cirug&#237;a antes de al menos 15 d&#237;as de participaci&#243;n en el programa. No hubo valores perdidos para cualesquiera datos recolectados.</p>
      <p>
        <bold>Datos demogr&#225;ficos </bold>
      </p>
      <p>La <xref ref-type="table" rid="tab01-body2">Tabla 1</xref> detalla los datos demogr&#225;ficos de pacientes de ambos los grupos. Excepto por una prevalencia de pacientes del sexo masculino en el grupo control (p=0,007) no hubo otras diferencias significantes entre los grupos. </p>
      <table-wrap id="tab01-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0275-00005-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Datos operatorios </bold>
      </p>
      <p>La duraci&#243;n de la utilizaci&#243;n del clampeo de aorta fue significantemente mayor en el grupo IR (92,07&#177;31,03 vs. 73,5&#177;26,98; p=0,034). No hubo diferencias en los per&#237;odos de circulaci&#243;n extracorp&#243;rea (111,6&#177;74,06 vs. 112,3&#177;4,5; p=0,696) y en el n&#250;mero de anastomosis distales en la revascularizaci&#243;n (2,8&#177;0,77 vs. 3,0&#177;0,87; p=0,656). Se realiz&#243; la revascularizaci&#243;n del miocardio en un 73,3% de los pacientes del grupo control y en el 60,0% de los pacientes del grupo IR (p=0,700).</p>
      <p>
        <bold> Funci&#243;n respiratoria </bold>
      </p>
      <p>En el grupo IR, el per&#237;odo entre la inclusi&#243;n del paciente en el programa y la internaci&#243;n para cirug&#237;a, es decir, el tiempo disponible para el entrenamiento de la musculatura respiratoria, fue de 154,0&#177;87,4 d&#237;as.</p>
      <p>
        <bold>Espirometr&#237;a</bold>
      </p>
      <p>La <xref ref-type="table" rid="es_a05tab02-body2">Tabla 2</xref> detalla los valores de espirometr&#237;a para el grupo control al inicio del programa, en la internaci&#243;n y antes de la cirug&#237;a. La comparaci&#243;n de los valores espirom&#233;tricos en el grupo IR, antes y luego del per&#237;odo de entrenamiento, revela aumentos significantes, ambos en valores absolutos y en el porcentaje de la capacidad vital forzada (CVF) predictiva. Lo mismo se observ&#243; respecto a valores absolutos de la ventilaci&#243;n voluntaria m&#225;xima (VMM), pero sin elevaci&#243;n significante en el porcentaje predictivo. Hubo una disminuci&#243;n significante en la relaci&#243;n VEF1/CVF, ya que la CVF estaba aumentada y el volumen espiratorio forzado tras 1 minuto (VEF1) no cambi&#243;. Sin embargo, la disminuci&#243;n no se mostr&#243; significante cuando comparada al percentil previsto de la relaci&#243;n VEF1/CVF. </p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_a05tab02-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0275-00005-gt02-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>
        <bold>Manovacuometr&#237;a</bold>
      </p>
      <p>No hubo diferencia significante entre los grupos con relaci&#243;n a la PIMax y PEMax. Sin embargo, en ambos grupos, la PIMax estaba significantemente aumentada, cuando comparados los valores a la internaci&#243;n y la primera medici&#243;n, D0, considerado como control en cada grupo (<xref ref-type="fig" rid="es_a05fig02-body2">Figura 2</xref>). Todas las mediciones de PIMax postoperatorias fueron significantemente m&#225;s bajas (p&lt;0,001). La evoluci&#243;n de la PEMax fue similar a la de la PIMax, como detallado en la <xref ref-type="fig" rid="es_a05fig03-body2">Figura 3</xref>, a excepci&#243;n de no haber diferencia entre la primera medici&#243;n (D0) y la otra realizada al d&#237;a de la internaci&#243;n (DInt). No obstante, la disminuci&#243;n se mostr&#243; significante en las mediciones postoperatorias cuando comparadas al D0 (p&lt;0,001).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a05fig02-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0275-00005-gf02-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a05fig03-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0275-00005-gf03-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>
        <bold> Gasometr&#237;a</bold>
      </p>
      <p>La <xref ref-type="fig" rid="es_a05fig04-body2">Figura 4</xref> detalla que la evoluci&#243;n temporal del PO2 arterial no fue diferente entre los dos grupos. Hubo un aumento significante de PO2 (p&lt;0,001) en ambos grupos, inmediatamente tras la extubaci&#243;n, cuando comparado al D0, a causa de la suplementaci&#243;n de ox&#237;geno de rutina en todos los pacientes en ese momento. Sin embargo, los valores volvieron a los niveles similares al D0 en mediciones posteriores durante el per&#237;odo postoperatorio. La evoluci&#243;n temporal del PCO2 detallada en la <xref ref-type="fig" rid="es_a05fig05-body2">Figura 5</xref> no se&#241;ala diferencias entre los dos grupos. Adem&#225;s de ello, los valores de PCO2 arterial se mantuvieron en la franja normal y se desarrollaron de forma similar. En ambos grupos, se evidenci&#243; una disminuci&#243;n significante de PCO2 arterial tras 48 horas y 72 horas, en comparaci&#243;n al D0, pero los valores estaban todav&#237;a dentro de la franja de normalidad. </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a05fig04-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0275-00005-gf04-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a05fig05-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0275-00005-gf05-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>
        <bold>Evoluci&#243;n cl&#237;nica postoperatoria </bold>
      </p>
      <p>La <xref ref-type="table" rid="tab03-body2">Tabla 3</xref> detalla la incidencia de complicaciones y tasas de mortalidad postoperatoria en cada grupo. Aunque las diferencias no eran significantes, hubo cuatro muertes (en hasta 30 d&#237;as tras el alta hospitalaria). De esas, 3 muertes sucedieran en el grupo IR: una a causa de trombosis aortoil&#237;aca, una por muerte s&#250;bita de causa no revelada y la tercera causada por neumon&#237;a postoperatoria. La &#250;nica muerte en el grupo control fue causada por insuficiencia cardiaca refractaria en el postoperatorio inmediato. Todos esos pacientes presentaban disfunci&#243;n ventricular izquierda en el per&#237;odo preoperatorio (fracci&#243;n de eyecci&#243;n <underline>&lt;</underline>0.35 y/o Clase Funcional III/IV de la NYHA).</p>
      <table-wrap id="tab03-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0275-00005-gt03-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Si bien el entrenamiento muscular inspiratorio preoperatorio no revel&#243; beneficios cl&#237;nicos aparentes, sino que aument&#243;, de forma significante, la funci&#243;n ventilatoria, como fue revelado por el aumento de la capacidad vital forzada y la ventilaci&#243;n voluntaria m&#225;xima.</p>
      <p>Como se esperaba, el entrenamiento de la musculatura inspiratoria no influenci&#243; la PEMax. Sin embargo, el aumento de la PIMax fue significante al d&#237;a de la internaci&#243;n en comparaci&#243;n al primer valor determinado en ambos grupos. Aunque el &#250;nico grupo que mostr&#243; beneficios respiratorios es el que recibi&#243; entrenamiento -como fue detallado por los valores de la espirometr&#237;a en la internaci&#243;n-, la mejora en la PIMax, independiente del entrenamiento, sugiere que el conocimiento metodol&#243;gico previo por los pacientes puede haber contribuido para las mejores condiciones de prueba en la internaci&#243;n. Resultados similares fueron relatados por Newall et al.<sup>16</sup> en sus pacientes-control, aunque su argumentaci&#243;n es la de que los ejercicios de alta intensidad sin carga, conducidos por los pacientes-control, podr&#237;an haber mejorado la funci&#243;n inspiratoria expresada por el alta PIMax tambi&#233;n en ese grupo. </p>
      <p>En el presente estudio, el grupo control no recibi&#243; un entrenamiento espec&#237;fico de la musculatura inspiratoria, sin embargo fueron igualmente aconsejados a parar de fumar y practicar ejercicios de caminata diarios, adem&#225;s de recibir instrucciones para la pr&#225;ctica de ejercicios de respiraci&#243;n profunda en la proporci&#243;n de 3 series de 10 repeticiones, diariamente, sin equipo. </p>
      <p>Es posible que esas medidas y ejercicios, aun sin carga, hayan contribuido para mejorar la PIMax en el grupo control. La falta de alteraciones en los valores espirometricos en ese grupo refuerza la hip&#243;tesis de que el conocimiento previo de la t&#233;cnica de manovacuometr&#237;a haya influenciado la obtenci&#243;n de los valores de PIMax. </p>
      <p>Los efectos positivos del entrenamiento de la musculatura inspiratoria en la ventilaci&#243;n pulmonar se evidenciaron mediante el aumento en la capacidad vital forzada (CVF) y ventilaci&#243;n voluntaria m&#225;xima (VVM), aunque los beneficios cl&#237;nicos no eran aparentes. Sin embargo, a causa del hecho de que varios pacientes voluntarios no presentaban disfunci&#243;n pulmonar, se convirti&#243; dif&#237;cil detallarse los beneficios cl&#237;nicos. No obstante, otros estudios<sup>11,12,17</sup> sugirieron el entrenamiento preoperatorio como medida preventiva de complicaciones respiratorias, as&#237; como en situaciones cl&#237;nicas, como insuficiencia cardiaca, mejora en la sensaci&#243;n de disnea, posibilidad de aumento de distancias de caminatas y mejor calidad de vida<sup>18</sup>. </p>
      <p>Un aspecto del programa que no puede ser controlado por los organizadores, es el per&#237;odo de tiempo del inicio del programa hasta la internaci&#243;n para realizaci&#243;n de la cirug&#237;a. Como en muchas otras instituciones brasile&#241;as, la demanda por cirug&#237;as cardiacas pagadas por el Sistema &#218;nico de Salud (SUS) es muy alta, resultando en largos per&#237;odos de espera y disminuci&#243;n de la motivaci&#243;n por parte de los pacientes. Algunos autores consideran<sup>16,18</sup> que los efectos del entrenamiento respiratorio pueden persistir por varias semanas tras su t&#233;rmino y eso puede explicar los resultados positivos de la espirometr&#237;a en una poblaci&#243;n cuya adherencia al programa disminuy&#243; con el tiempo. </p>
      <p>La significante reducci&#243;n postoperatoria en el desempe&#241;o de la musculatura respiratoria era esperada, como fue detallado por los valores m&#225;s bajos de PEMax y PIMax en ambos grupos. Dolor, los efectos de la cirug&#237;a cardiaca en la funci&#243;n muscular y el efecto de los analg&#233;sicos probablemente contribuyen para esos hallazgos. Como mencionado anteriormente, los altos niveles de PO2 en la extubaci&#243;n se debieron probablemente a la suplementaci&#243;n de ox&#237;geno en las primeras 12 horas tras la cirug&#237;a. La reducci&#243;n en el PCO2 arterial observada 48 horas y 72 horas luego de la cirug&#237;a no tiene valor cl&#237;nico, estando dentro de la normalidad. </p>
      <p>El entrenamiento respiratorio perioperatorio es considerado ben&#233;fico por varios cirujanos y fisioterapeutas especializados en postcirug&#237;a, aunque no hay un consenso sobre su eficacia profil&#225;ctica. Diversamente, Pasquina et al.<sup>19</sup>, en un revisi&#243;n reciente, ha concluido que la fisioterapia respiratoria profil&#225;ctica no es efectiva en la prevenci&#243;n de complicaciones pulmonares postcirug&#237;a cardiaca. Adem&#225;s de criticar la calidad de algunos de los estudios, los autores consideraron que no hay evidencias suficientes para garantizar la utilidad de esos procedimientos. De esa forma, se necesita realizar estudios prospectivos sobre el car&#225;cter profil&#225;ctico de la fisioterapia respiratoria. El estudio prospectivo de Leguisamo et al.<sup>20</sup> observ&#243; que un programa preoperatorio de fisioterapia result&#243; en reducci&#243;n significante de la estad&#237;a hospitalaria<sup>20</sup>.</p>
      <p>Nuestro estudio, aunque prospectivo con elecci&#243;n aleatoria de voluntarios, no est&#225; libre de cr&#237;ticas. El tama&#241;o de la muestra es peque&#241;o, sobre todo si consideramos los dos tipos de cirug&#237;a cardiaca. Adem&#225;s de ello, la falta de un monitoreo riguroso puede haber comprometido la eficacia del programa, perjudicando sus beneficios cl&#237;nicos. </p>
      <p>El hecho de que se utilizaron s&#243;lo un tipo de intervenci&#243;n y una modalidad de ejercicio respiratorio es otra caracter&#237;stica pasible de cr&#237;tica. </p>
      <p>Si la mejora de algunos par&#225;metros espirom&#233;tricos que se mostr&#243; tras el entrenamiento inspiratorio se transformar&#225; en beneficios cl&#237;nicos, eso es una cuesti&#243;n que exige otros estudios cl&#237;nicos con un n&#250;mero considerablemente mayor de pacientes. </p>
      <p> En conclusi&#243;n, el estudio evidenci&#243; que el programa de entrenamiento muscular inspiratorio se puede conducir a la casa, es seguro y result&#243; en la mejora de la capacidad vital forzada y ventilaci&#243;n voluntaria m&#225;xima, aunque sus beneficios cl&#237;nicos no son evidentes. </p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuvo fuentes de financiaci&#243;n externas.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>Este art&#237;culo forma parte de tesis de Maestr&#237;a de Paulo Eduardo Gomes Ferreira, por la Facultad de Medicina de Ribeir&#227;o Preto - Universidad de S&#227;o Paulo.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Effects of an inspiratory muscle rehabilitation program in the postoperative period of cardiac surgery</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: Respiratory muscles are affected after cardiac surgeries. OBJECTIVE: To verify whether the preoperative conditioning of the inspiratory muscles might help to decrease postoperative respiratory dysfunction. METHODS: Thirty volunteers of both genders and with a minimum age of 50 years, while waiting for myocardial revascularization and/or cardiac valve surgery, were randomly assigned to two groups. Fifteen patients were included in a domiciliary program of at least 2 weeks of preoperative training of the inspiratory muscles, using a device with a load corresponding to 40% of the maximum inspiratory pressure. The other 15 patients received general advice and did not train the inspiratory muscle. Spirometry, before and after the training program, as well as the evolution of the arterial blood gases and of the maximum inspiratory and expiratory pressure, before and after the operation were evaluated in both group. The clinical outcomes of the two groups were also compared. RESULTS: We observed that inspiratory muscle training increased the forced vital capacity, the maximum voluntary ventilation and the ratio between the forced expired volume during the first second and the forced vital capacity. The evolution of the arterial blood gases and of the maximum inspiratory and expiratory pressures before and after the operation was similar in both groups, with the outcomes also being similar. CONCLUSION: We concluded that our domiciliary program of inspiratory muscle training was safe and improved the forced vital capacity and the maximum voluntary ventilation, although the clinical benefits of this program were not clearly demonstrable in the present study.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Respiratory muscles</kwd>
        <kwd>thoracic surgery</kwd>
        <kwd>postoperative care</kwd>
        <kwd>physical therapy modalities</kwd>
        <kwd>rehabilitation</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ORIGINAL ARTICLE</bold>
      </p>
      <p><undefined id="topo-body3"/>Effects of an inspiratory muscle rehabilitation program in the postoperative period of cardiac surgery</p>
      <p>
        <bold>Paulo Eduardo Gomes Ferreira<sup>I</sup>; Alfredo Jos&#233; Rodrigues<sup>I,II</sup>; Paulo Roberto Barboza &#201;vora<sup>I,II</sup></bold>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Hospital das Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina de Ribeir&#227;o Preto da Universidade de S&#227;o Paulo, Servi&#231;o de Fisioterapia Cardiorrespirat&#243;ria, Ribeir&#227;o Preto, SP - Brazil</p>
      <p><sup>II</sup>Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo de Ribeir&#227;o Preto, Departamento de Cirurgia e Anatomia, Divis&#227;o de Cirurgia Cardiovascular e Tor&#225;cica, Ribeir&#227;o Preto, SP - Brazil</p>
      <p>Mailling address</p>
      <p>
        <bold>SUMMARY</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND:</bold> Respiratory muscles are affected after cardiac surgeries.</p>
      <p><bold>OBJECTIVE:</bold> To verify whether the preoperative conditioning of the inspiratory muscles might help to decrease postoperative respiratory dysfunction.</p>
      <p><bold>METHODS:</bold> Thirty volunteers of both genders and with a minimum age of 50 years, while waiting for myocardial revascularization and/or cardiac valve surgery, were randomly assigned to two groups. Fifteen patients were included in a domiciliary program of at least 2 weeks of preoperative training of the inspiratory muscles, using a device with a load corresponding to 40% of the maximum inspiratory pressure. The other 15 patients received general advice and did not train the inspiratory muscle. Spirometry, before and after the training program, as well as the evolution of the arterial blood gases and of the maximum inspiratory and expiratory pressure, before and after the operation were evaluated in both group.. The clinical outcomes of the two groups were also compared.</p>
      <p><bold>RESULTS:</bold> We observed that inspiratory muscle training increased the forced vital capacity, the maximum voluntary ventilation and the ratio between the forced expired volume during the first second and the forced vital capacity. The evolution of the arterial blood gases and of the maximum inspiratory and expiratory pressures before and after the operation was similar in both groups, with the outcomes also being similar.</p>
      <p><bold>CONCLUSION:</bold> We concluded that our domiciliary program of inspiratory muscle training was safe and improved the forced vital capacity and the maximum voluntary ventilation, although the clinical benefits of this program were not clearly demonstrable in the present study. (Arq Bras Cardiol 2009;92(4):261-268)</p>
      <p><bold>Key words:</bold> Respiratory muscles; thoracic surgery; postoperative care; physical therapy modalities; rehabilitation.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>Respiratory complications are among the most common causes of morbidity and mortality after cardiac surgery<sup>1-3</sup>. Respiratory dysfunctions in cardiac postoperative are usually multifactorial and alterations due to cardiopathies<sup>4</sup>, to surgery itself<sup> 5-7</sup> and to limitations of the pulmonary functional reserve due to aging<sup>8,9</sup> have a preponderant role. Several studies suggest that although multifactorial, the morbidity and mortality due to pulmonary causes in the postoperative period could be reduced by training the respiratory musculature altered by cardiopathies and aging<sup>10</sup>. However, this is a controversial matter and there are only few reports on the role of respiratory muscular training in the prophylaxis of respiratory complications arising in cardiac postoperative period<sup>11-13</sup>.</p>
      <p>The aim of this investigation was to evaluate if a preoperative training program for the inspiratory muscles, conducted at home and designed to improve respiratory functions, would contribute to reduce morbidity and/or mortality in adult patients submitted to myocardial revascularization surgery and/or valvuloplasty.</p>
      <p>
        <bold>Patients and Methods</bold>
      </p>
      <p><xref ref-type="fig" rid="en_a05fig01-body3">Figure 1</xref> shows the timeline of the interventions and data collection.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_a05fig01-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0275-00005-gf01-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>
        <bold>Patients</bold>
      </p>
      <p>The study included 30 voluntary patients of both sexes, without race discrimination, under 50 years of age, who were submitted to myocardial revascularization surgery or valvuloplasty. All patients signed the Free and Informed Consent Form and the investigation was approved by the Committee on Ethics in Research of the University Hospital of the Faculty of Medicine of Ribeir&#227;o Preto, University of S&#227;o Paulo (HCFMRP-USP).</p>
      <p>The patients were randomly divided into two groups, Control Group (CG) and Respiratory Incentive Group (RI). Both groups received general information, but only the RI group was submitted to respiratory incentive.</p>
      <p>The exclusion criteria were: patients with unstable angina pectoris at the moment of selection or during the program, congestive decompensated heart failure, lack of physical or intellectual capacity to adequately perform the prescribed exercises, complex ventricular and uncontrolled arrhythmia, uncontrolled high blood pressure (&gt;140/90mm/Hg), myocardial infarction or cerebrovascular accident (CVA) less than three years ago, high grade atrioventricular blockade or exercise-induced bronchial spasm. Patients submitted to surgical procedures before completing a minimum of two weeks of respiratory muscle training were also excluded.</p>
      <p>The program was discontinued for patients complaining of dyspnea, before or after exercise; abdominal or precordial discomfort or pain, or any other symptom self-characterized as anginous; dizziness, vision darkening or any other type of physical or mental discomfort; vomiting or nausea; tachycardia or bradycardia; tiredness severe enough to prevent continuous exercise; cyanosis or mucosal-skin paleness; vertigo, dizziness or loss of consciousness.</p>
      <p>
        <bold>Physical therapeutic procedures</bold>
      </p>
      <p>Patients in both groups were submitted to the following procedures: a) Manovacuometry; b) Spirometry; c) Collection of arterial blood for arterial gasometry.</p>
      <p>
        <bold>Manovacuometry</bold>
      </p>
      <p>For manovacuometry evaluations, peak inspiratory and expiratory pressures, MaxIP and MaxEP, respectively, were determined from the residual volume (RV) and total pulmonary capacity<sup>14 </sup>(TPC) measured with a manovacuometer, model MV-150/300 (Ger-Ar Com&#233;rcio Equipamentos Ltda. S&#227;o Paulo, Brazil). Three consecutive and technically acceptable measurements were made with minimal intervals of one minute. Determinations producing values with differences &gt;10% were discarded and new ones repeated in order to have three adequate measurements<sup>14</sup>. The first MaxIP and MaxEP determination (D0) was carried out at the start of the program, the second, soon after hospital admission for the programmed surgery (DInt) and the others at 12, 24, 48 and 72 hours, (12h PS, 24h PS, 48h PS, 72h PS respectively) after postoperative extubation. The patients were in the bed-seated position and wearing a nasal clip for all postoperative measurements. </p>
      <p>
        <bold>Pulmonary function tests</bold>
      </p>
      <p>Both groups of patients were submitted to spirometry tests at the start of the program (D0) and at hospital admission, immediately before surgery (DInt). All spirometric determinations were carried out at the Pulmonary Function Laboratory, at the University Hospital of the School of Medicine of Ribeirao Preto, University of S&#227;o Paulo, by the same professional, in a constant-temperature environment (22&#186;C) using a 9.0 liter spirometer, model GS Plus (Collins, USA).</p>
      <p>
        <bold>Arterial gasometry</bold>
      </p>
      <p>Blood samples were collected at the first spirometry determination (D0) before the exercise program and again at hospital admission (DInt). Other samples were collected after surgery, respectively, soon after orotracheal extubation and 12, 24 48 and 72 hours after postoperative extubation.</p>
      <p>
        <bold>General advice for pre-surgery </bold>
      </p>
      <p>Patients in both groups, CG and RI, were advised about surgery and postoperative peculiarities. They were informed about the damaging effects of tobacco smoking and stimulated not to smoke before surgery. Deep-inspiration exercises without special equipment and daily walks up to their own limits were also suggested to the patients. The same postoperative physical therapeutic procedures were employed in all patients from both groups, according to the necessity and routine programs established by the Physical Therapy Section of the Thoracic and Cardiovascular Surgery Division of the HCFMRP-USP.</p>
      <p>
        <bold>Training program for the inspiratory musculature</bold>
      </p>
      <p>Patients were instructed to perform five series of 10 calm and deep inspirations with at least one-minute intervals between the series, without feeling tired or sick, with the incentive of a respiratory instrument "Threshold IMT" (Respironics, Cedar Grove, NJ USA), with a load of 40% of MaxIP (D0)<sup>15</sup>. The series were to be repeated thrice daily, while waiting for the surgery.</p>
      <p>
        <bold>Statistical analysis</bold>
      </p>
      <p>All values are expressed as means &#177; standard deviations or percentages. The Shapiro-Wilks test was employed to determine normal distributions. The paired Student "t" test for paired and non-paired values, as indicated, was used when variables were normally distributed and continuous. If not, the Mann-Whitney or Wilcoxon tests were used. The Fisher exact test was used to compare proportions. The "Two-Way ANOVA" test compared three or more repeated measurements, intra and inter-groups.</p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>None of the patients had to leave the program due to adverse events. There were no deaths during the program; one patient left the training voluntarily and no one was excluded due to surgery anticipation before at least 15 days of participation. There were no missing values for any collected data.</p>
      <p>
        <bold>Demographic data</bold>
      </p>
      <p><xref ref-type="table" rid="tab1-body3">Table 1</xref> shows the demographic data of patients from both groups. Except for a male prevalence in the control group (p=0.007) there were no other significant differences between groups.</p>
      <table-wrap id="tab1-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0275-00005-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Operative data</bold>
      </p>
      <p>Duration of aorta clamping was significantly higher in the RI group (92.07&#177;31.03 <italic>versus</italic> 73.5&#177;26.98,p=0.034). There were no differences in the periods of extra-corporeal circulation (111.6&#177;74.06 <italic>versus</italic> 112.3&#177;4.5, p=0.696) and in the number of distal anastomoses in revascularizations (2.8&#177;0.77 <italic>versus</italic> 3.0&#177;0.87, p=0.656). Myocardial revascularization was performed in 73.3% of the control group patients and in 60.0% of the RI ones (p=0.700).</p>
      <p>
        <bold>Respiratory function</bold>
      </p>
      <p>Regarding the RI group, the time period between patients' inclusion in the program and admission for surgery, that is, the time available for respiratory musculature training, was 154.0&#177;87.4 days.</p>
      <p>
        <bold>Spirometry</bold>
      </p>
      <p><xref ref-type="table" rid="en_a05tab02-body3">Table 2</xref> shows spirometry values for the control group at the beginning of the program, at hospital admission and before surgery. When comparing the spirometric values in the RI group, before and after the training period, one observes significant increases, both in absolute values and in percentages of the predictive forced vital capacity (FVC). The same was observed in absolute values of maximum voluntary ventilation (MVV), but with no significant increase in the predictive percentage. There was a significant decrease in the FEV1/FVC ratio, as FVC was increased and the forced expiratory volume after 1 second (FEV1) did not change. However, the decrease was not significant when compared to the predicted percentile of the FEV1/FVC ratio.</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="en_a05tab02-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0275-00005-gt02-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>
        <bold>Manovacuometry</bold>
      </p>
      <p>There was no significant difference between groups concerning Max IP and Max EP. However, in both groups, Max IP was significantly increased when comparing values at hospital admission with the ones determined on D0, considered as control values in each group (<xref ref-type="fig" rid="en_a05fig02-body3">Figure 2</xref>). All determinations of postoperative MaxIP were significantly lower (p&lt;0.001). MaxEP evolution was similar to MaxIP, as demonstrated in <xref ref-type="fig" rid="en_a05fig03-body3">Figure 3</xref>, except that there was no difference between the first determination (D0) and the one on the day of hospital admission. However, the decrease in the postoperative determinations was significant, when compared to D0 (p&lt;0.001).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_a05fig02-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0275-00005-gf02-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_a05fig03-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0275-00005-gf03-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>
        <bold>Gasometry</bold>
      </p>
      <p><xref ref-type="fig" rid="en_a05fig04-body3">Figure 4</xref> shows that the temporal evolution of arterial PO2 was not different between the two groups. There was a significant PO2 increase (p&lt;0.001) in both groups, immediately after extubation when compared to D0, due to routine oxygen supplementation to all patients at this time. However, values returned to levels similar to D0 in further determinations during the postoperative period. Temporal evolution of PCO2 shown in <xref ref-type="fig" rid="en_a05fig05-body3">Figure 5</xref> does not indicate differences between groups. In addition, the PCO2 arterial values were kept in the normal range and developed in similar manner. In both groups a significant decrease of arterial PCO2 was evident after 48 and 72 hours, in comparison to D0, but the values were still within the normality range.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_a05fig04-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0275-00005-gf04-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_a05fig05-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0275-00005-gf05-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>
        <bold>Postoperative clinical evolution</bold>
      </p>
      <p><xref ref-type="table" rid="tab3-body3">Table 3</xref> shows the incidence of complications and postoperative mortality rates in each group. Although the differences were not significant, there were four deaths (up to 30 days after hospital release). Of these, three occurred in the RI group: one due to aortoiliac thrombosis, the second was a sudden death of undisclosed cause and the third was caused by postoperative pneumonia. The only death in the control group was due to refractory heart failure in the immediate postoperative period. All these patients presented left ventricular dysfunction in preoperative period (ejection fraction <underline>&lt;</underline>0.35 and/or Functional Class III/IV of NYHA).</p>
      <table-wrap id="tab3-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0275-00005-gt03-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>Although the results of the preoperative muscular inspiratory training did not show apparent clinical benefits, it significantly improved the ventilation function, as judged by the increased forced vital capacity and the maximum voluntary ventilation.</p>
      <p>As expected, the inspiratory musculature training did not influence MaxEP. However, the increase in MaxIP was significant at the hospital admission day in comparison to the first value (D0) determined in both groups. Although the only group that showed ventilatory function benefits was the one receiving training, as shown by the spirometry values at hospital admission, the improvement in the MaxIP regardless of training suggests that a previous methodological knowledge by the patients could have contributed to better testing conditions at hospital admission. Similar results were reported by Newall et al<sup>16</sup>, in their control patients, although their argumentation was that high-intensity exercises without load performed by the control patients could have improved the inspiratory function expressed by high Max IP also in this group.</p>
      <p>In the present study, the control group did not have a specific training of the inspiratory musculature, but they were equally advised to stop smoking, practice daily walking exercises, in addition to receiving instructions for deep respiratory exercises, consisting of 3 series of 10 repetitions, daily, without apparatus.</p>
      <p>It is possible that these measurements and exercises, even without loads, may have contributed to the improvement in the MaxIP in the control group. The lack of alterations in the spirometric values in this group reinforces the hypothesis that previous knowledge of the manovacuometry technique influenced the obtaining of Max IP values.</p>
      <p>The positive effects of the inspiratory musculature training on pulmonary ventilation were demonstrated by the elevated forced vital capacity (FVC) and maximal voluntary ventilation (MVV), although clinical benefits were not apparent. However, considering that several of the voluntary patients did not present pulmonary dysfunction, it is difficult to show clinical benefits. Nevertheless, other studies<sup>11,12,17</sup> have suggested the preoperative training as a preventive factor of respiratory complications, as well as in clinical situations such as heart failure, improving dyspnea sensations, with the possibility of increasing walking distances and resulting in a better quality of life<sup>18</sup>. </p>
      <p>One aspect of the program, which cannot be controlled by the organizers, is the time period from the start of the program to hospital admission for surgery. As in many other Brazilian institutions, the repressed demand for cardiac surgeries funded by the Federal Health Services (SUS) is very high, resulting in long waiting periods and decreased motivation among the patients. Some authors have considered<sup>16,18</sup> that the effects of respiratory training may last for several weeks after finishing the training and this may explain the positive spirometry results in a population whose adherence to the program diminished with time.</p>
      <p>The significant postoperative reduction in the respiratory musculature performance was expected, as reflected by lower values in MaxEP and IP in both groups. Pain, the effects of cardiac surgery on muscular function and the effect of pain relievers are probable contributors to these findings. As mentioned before, the high PO2 at extubation was probably due to oxygen supplementation within the first 12 hours after surgery. The arterial PCO2 reduction observed 48 and 72 hours postoperatively has no clinical value, as it is within the normality range.</p>
      <p>Perioperative respiratory training is considered beneficial by several surgeons and physical therapists, especially in the postoperative period, although there is no consensus on its prophylactic efficacy. Contrarily, Pasquina et al<sup>19</sup>, concluded in a recent review that the prophylactic respiratory physical therapy is ineffective to prevent post-cardiac surgery pulmonary complications. In addition to complaining about the quality of some of the studies, the authors considered that there is not enough evidence to warrant the usefulness of these procedures. Thus, prospective studies about the prophylactic character of respiratory physiotherapy are in demand. The prospective study of Leguisamo et al<sup>20</sup> found that a preoperative program of physical therapy resulted in significant reduction in the hospital stay duration<sup>20</sup>.</p>
      <p>The present study, although prospective with a random choice of voluntary patients, is not criticism-free. The number of subjects is small especially considering the two kinds of cardiac surgery. In addition, lack of strict monitoring may have compromised the efficacy of the program, undermining its clinical benefits.</p>
      <p>The fact that just one intervention and one modality of respiratory exercise were used is another possible characteristic bound to be criticized. </p>
      <p>Whether the improvement in some spirometric parameters seen after inspiratory muscular training is to be translated into clinical benefits is a question that demands further clinical studies involving a considerable greater number of subjects.</p>
      <p>In conclusion, the study showed that the muscular inspiratory training program may be conducted at home, is safe and resulted in improved forced vital capacity and maximal voluntary ventilation, although its clinical benefits have not been demonstrated.</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>There were no external funding sources for this study.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This article is part of the thesis of Master submitted by Paulo Eduardo Gomes Ferreira, from <italic>Faculdade de Medicina de Ribeir&#227;o Preto da Universidade de S&#227;o Paulo</italic>.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
