<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">z9BVmHKp6YDj35VYWJQmtHF</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00003</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2009000400003</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(09)09200403</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2009000400003</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Homociste&#237;na e polimorfismos dos genes MTHFR e VEGF: impacto na doen&#231;a arterial coronariana</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Guerzoni</surname>
            <given-names>Alexandre Rodrigues</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Biselli</surname>
            <given-names>Patr&#237;cia Matos</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Godoy</surname>
            <given-names>Moacir Fernandes de</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Souza</surname>
            <given-names>Doroteia Rossi Silva</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Haddad</surname>
            <given-names>Renato</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Eberlin</surname>
            <given-names>Marcos Nogueira</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Pavarino-Bertelli</surname>
            <given-names>Erika Cristina</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Goloni-Bertollo</surname>
            <given-names>Eny Maria</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff02">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Campinas</named-content>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade Estadual de Campinas</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Faculdade de Ci&#234;ncias M&#233;dicas </institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Jos&#233; do Rio Preto</named-content>
          <named-content content-type="state">SP</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Faculdade de Medicina de S&#227;o Jos&#233; do Rio Preto</institution>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>04</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
      <volume>92</volume>
      <issue>4</issue>
      <fpage>263</fpage>
      <lpage>268</lpage>
      <history>
        <date date-type="received">
          <day>15</day>
          <month>06</month>
          <year>2007</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>17</day>
          <month>10</month>
          <year>2007</year>
        </date>
        <date date-type="accepted">
          <day>27</day>
          <month>01</month>
          <year>2008</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: Polimorfismos em genes relacionados ao desenvolvimento da aterosclerose, angiog&#234;nese e metabolismo da homociste&#237;na (Hcy) podem ser fatores de risco para a doen&#231;a arterial coronariana (DAC). OBJETIVO: Avaliar o efeito dos polimorfismos VEGF C-2578A e MTHFR C677T na DAC e a associa&#231;&#227;o desses polimorfismos com a gravidade e a extens&#227;o das les&#245;es ateroscler&#243;ticas e concentra&#231;&#245;es de Hcy. M&#201;TODOS: 244 indiv&#237;duos foram avaliados atrav&#233;s de angiografia coronariana e inclu&#237;dos no estudo (145 com DAC e 99 indiv&#237;duos-controle). Os polimorfismos VEGF C-2578A e MTHFR C677T foram investigados atrav&#233;s das t&#233;cnicas de PCR-SSCP e PCR-RFLP, respectivamente. Os n&#237;veis de homociste&#237;na plasm&#225;tica foram mensurados atrav&#233;s de cromatografia l&#237;quida/espectrometria de massa seq&#252;encial (CL/EMS). RESULTADOS: N&#227;o houve diferen&#231;a significante em rela&#231;&#227;o &#224; distribui&#231;&#227;o de alelos e gen&#243;tipos entre os grupos, para ambos os polimorfismos. A an&#225;lise univariada mostrou uma freq&#252;&#234;ncia maior do gen&#243;tipo VEGF -2578AA no grupo com doen&#231;a em tr&#234;s vasos (p=0,044). Al&#233;m disso, o gen&#243;tipo VEGF -2578CA foi observado mais freq&#252;entemente entre indiv&#237;duos com &lt;95% de estenose (p=0,010). Ap&#243;s ajuste para outros fatores de risco para DAC em um modelo multivariado, observou-se que o polimorfismo VEGF C-2578A n&#227;o era um correlato independente da DAC (p=0,688). O polimorfismo MTHFR n&#227;o mostrou qualquer rela&#231;&#227;o com a extens&#227;o e/ou gravidade da DAC. O polimorfismo MTHFR C677T n&#227;o mostrou uma associa&#231;&#227;o direta com hiperhomocisteinemia ou aumento das concentra&#231;&#245;es m&#233;dias de Hcy no plasma. CONCLUS&#195;O: Embora haja uma aparente associa&#231;&#227;o entre o polimorfismo VEGF C-2578A e o desenvolvimento de aterosclerose coronariana, essa associa&#231;&#227;o n&#227;o &#233; independente dos fatores de risco cardiovasculares convencionais.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Doen&#231;a de art&#233;ria coronariana</kwd>
        <kwd>aterosclerose</kwd>
        <kwd>polimorfismo gen&#233;tico</kwd>
        <kwd>homociste&#237;na</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>23</day>
        <month>06</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>ARTIGO ORIGINAL </p>
    <p> BIOLOGIA MOLECULAR</p>
    <p>Homociste&#237;na e polimorfismos dos genes <italic><bold>MTHFR</bold></italic> e <italic><bold>VEGF</bold></italic>: impacto na doen&#231;a arterial coronariana</p>
    <p>
      <bold>Alexandre Rodrigues Guerzoni<sup>I</sup>; Patr&#237;cia Matos Biselli<sup>I</sup>; Moacir Fernandes de Godoy<sup>I</sup>; Doroteia Rossi Silva Souza<sup>I</sup>; Renato Haddad<sup>II</sup>; Marcos Nogueira Eberlin<sup>II</sup>; Erika Cristina Pavarino-Bertelli<sup>I</sup>; Eny Maria Goloni-Bertollo<sup>I</sup></bold>
    </p>
    <p><sup>I</sup>Faculdade de Medicina de S&#227;o Jos&#233; do Rio Preto - FAMERP, S&#227;o Jos&#233; do Rio Preto, SP </p>
    <p><sup>II</sup>Faculdade de Ci&#234;ncias M&#233;dicas, Universidade Estadual de Campinas - UNICAMP, Campinas, SP - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="cor">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> Polimorfismos em genes relacionados ao desenvolvimento da aterosclerose, angiog&#234;nese e metabolismo da homociste&#237;na (Hcy) podem ser fatores de risco para a doen&#231;a arterial coronariana (DAC). </p>
    <p><bold>OBJETIVO:</bold> Avaliar o efeito dos polimorfismos <italic>VEGF</italic> C-2578A e <italic>MTHFR</italic> C677T na DAC e a associa&#231;&#227;o desses polimorfismos com a gravidade e a extens&#227;o das les&#245;es ateroscler&#243;ticas e concentra&#231;&#245;es de Hcy. </p>
    <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> 244 indiv&#237;duos foram avaliados atrav&#233;s de angiografia coronariana e inclu&#237;dos no estudo (145 com DAC e 99 indiv&#237;duos-controle). Os polimorfismos <italic>VEGF</italic> C-2578A e <italic>MTHFR</italic> C677T foram investigados atrav&#233;s das t&#233;cnicas de PCR-SSCP e PCR-RFLP, respectivamente. Os n&#237;veis de homociste&#237;na plasm&#225;tica foram mensurados atrav&#233;s de cromatografia l&#237;quida/espectrometria de massa seq&#252;encial (CL/EMS). </p>
    <p><bold>RESULTADOS:</bold> N&#227;o houve diferen&#231;a significante em rela&#231;&#227;o &#224; distribui&#231;&#227;o de alelos e gen&#243;tipos entre os grupos, para ambos os polimorfismos. A an&#225;lise univariada mostrou uma freq&#252;&#234;ncia maior do gen&#243;tipo <italic>VEGF</italic> -2578AA no grupo com doen&#231;a em tr&#234;s vasos (p=0,044). Al&#233;m disso, o gen&#243;tipo <italic>VEGF</italic> -2578CA foi observado mais freq&#252;entemente entre indiv&#237;duos com &lt;95% de estenose (p=0,010). Ap&#243;s ajuste para outros fatores de risco para DAC em um modelo multivariado, observou-se que o polimorfismo <italic>VEGF</italic> C-2578A n&#227;o era um correlato independente da DAC (p=0,688). O polimorfismo <italic>MTHFR</italic> n&#227;o mostrou qualquer rela&#231;&#227;o com a extens&#227;o e/ou gravidade da DAC. O polimorfismo <italic>MTHFR</italic> C677T n&#227;o mostrou uma associa&#231;&#227;o direta com hiperhomocisteinemia ou aumento das concentra&#231;&#245;es m&#233;dias de Hcy no plasma. </p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O:</bold> Embora haja uma aparente associa&#231;&#227;o entre o polimorfismo <italic>VEGF</italic> C-2578A e o desenvolvimento de aterosclerose coronariana, essa associa&#231;&#227;o n&#227;o &#233; independente dos fatores de risco cardiovasculares convencionais. </p>
    <p><bold>Palavras-chave:</bold> Doen&#231;a de art&#233;ria coronariana, aterosclerose, polimorfismo gen&#233;tico, homociste&#237;na.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>O gene que codifica o fator de crescimento endotelial vascular (VEGF) tem sido estudado no desenvolvimento de doen&#231;as coronarianas<sup>1-3</sup>. O <italic>VEGF</italic>, presente nas paredes dos vasos, promove a prolifera&#231;&#227;o das c&#233;lulas endoteliais vasculares e a angiog&#234;nese, mas seu papel na aterosclerose ainda &#233; pouco entendido. H&#225; estudos que apontam o <italic>VEGF</italic> como um fator de prote&#231;&#227;o no desenvolvimento da placa ateroscler&#243;tica, ao agir como um regulador da integridade endotelial da parede arterial coronariana<sup>4,5</sup>. Por outro lado, h&#225; estudos mostrando que a neovasculariza&#231;&#227;o, mediada pelo VEGF, influencia a patog&#234;nese das doen&#231;as arteriais<sup>6</sup>. </p>
    <p>Altera&#231;&#245;es das concentra&#231;&#245;es de <italic>VEGF</italic> podem ser mediadas por polimorfismos gen&#233;ticos<sup>7,8</sup>. V&#225;rios polimorfismos de nucleot&#237;deo &#250;nico (SNPs) foram descritos no gene <italic>VEGF</italic>. Renner e cols.<sup>7</sup> descreveram tr&#234;s polimorfismos do gene <italic>VEGF</italic> (C702T, C936T e G1612A) e observaram n&#237;veis significantemente mais baixos de <italic>VEGF</italic> no plasma em carreadores do alelo 936T, quando comparados com n&#227;o-carreadores. Os polimorfismos C702T e G1612 n&#227;o mostraram associa&#231;&#227;o com os n&#237;veis de <italic>VEGF</italic>. N&#237;veis elevados tamb&#233;m foram associados com o alelo G no nucleot&#237;deo <italic>VEGF</italic> -1154<sup>8</sup>. Em um estudo com pacientes submetidos &#224; angiografia coronariana, o polimorfismo C-2578A foi considerado um fator de risco para o desenvolvimento de aterosclerose<sup>1</sup>. Essa varia&#231;&#227;o gen&#233;tica j&#225; foi associada com uma menor express&#227;o do <italic>VEGF</italic><sup>8</sup>.</p>
    <p> A hiperhomocisteinemia, isto &#233;, aumento da concentra&#231;&#227;o de homociste&#237;na (Hcy) no sangue, &#233; considerada um fator de risco independente para a aterosclerose e doen&#231;a arterial coronariana (DAC)<sup>9</sup>. O aumento das concentra&#231;&#245;es de Hcy &#233; encontrado em 40% dos pacientes com doen&#231;a arterial coronariana, arterial cerebral ou arterial perif&#233;rica e em apenas 15% de indiv&#237;duos saud&#225;veis<sup>10</sup>. </p>
    <p>O mecanismo atrav&#233;s do qual a hiperhomocisteinemia induz o desenvolvimento de les&#245;es vasculares ainda &#233; pouco conhecido. Evid&#234;ncias experimentais sugerem que a Hcy pode estar envolvida na aterog&#234;nese e trombog&#234;nese, levando &#224; hiperplasia da c&#233;lula muscular e fibrose<sup>10,11</sup>. Concentra&#231;&#245;es anormais de Hcy podem resultar da intera&#231;&#227;o de fatores gen&#233;ticos e nutricionais<sup>12</sup>. A enzima metilenotetrahidrofolato redutase (<italic>MTHFR</italic>), que tem um papel importante no metabolismo da Hcy, apresenta diminui&#231;&#227;o da atividade como resultado do polimorfismo na posi&#231;&#227;o 677 do gene <italic>MTHFR</italic> e leva ao aumento das concentra&#231;&#245;es de Hcy<sup>13</sup>. A variante al&#233;lica <italic>MTHFR</italic> 677T tem sido encontrada com alta freq&#252;&#234;ncia em pacientes com doen&#231;as vasculares<sup>14-17</sup>. </p>
    <p>No presente estudo, analisamos a freq&#252;&#234;ncia dos polimorfismos <italic>VEGF</italic> C-2578A e <italic>MTHFR</italic> C677T em pacientes com DAC e em um grupo de indiv&#237;duos sem sinais angiogr&#225;ficos da doen&#231;a e avaliamos a associa&#231;&#227;o entre esses polimorfismos e a gravidade e extens&#227;o das les&#245;es ateroscler&#243;ticas e as concentra&#231;&#245;es plasm&#225;ticas de Hcy.</p>
    <p>
      <bold>M&#233;todos</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Sujeitos do estudo</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo foi aprovado pela Comiss&#227;o Nacional de &#201;tica em Pesquisa - CONEP, DF, Brasil. Ap&#243;s a obten&#231;&#227;o do Consentimento Livre e Informado, 244 indiv&#237;duos caucas&#243;ides foram inclu&#237;dos no estudo (145 com DAC e 99 sem a doen&#231;a). O diagn&#243;stico de DAC foi confirmado ou eliminado atrav&#233;s de angiografia coronariana, analisada por dois observadores independentes em uma an&#225;lise cega quantitativa feita no Laborat&#243;rio de Cateterismo. Indiv&#237;duos que haviam sido submetidos &#224; cirurgia card&#237;aca e aqueles com pr&#243;tese coron&#225;ria foram exclu&#237;dos do estudo. Embora a miscigena&#231;&#227;o no Brasil seja disseminada, consideramos como Caucas&#243;ides aqueles indiv&#237;duos que n&#227;o apresentavam outros grupos &#233;tnicos nas tr&#234;s gera&#231;&#245;es precedentes<sup>18</sup>. </p>
    <p>A extens&#227;o da DAC foi determinada de acordo com o n&#250;mero de vasos coron&#225;rios envolvidos (0 a 3) e a gravidade atrav&#233;s do grau de obstru&#231;&#227;o arterial (estenose &lt;50%, &gt;50-75%, &gt;75-95%, e &gt;95%). A fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o (FE) &lt; 40% foi considerada como dano ventricular. Angina t&#237;pica foi considerada como presente ou ausente. Os fatores de risco cl&#225;ssicos para DAC tamb&#233;m foram investigados. Os crit&#233;rios para a defini&#231;&#227;o de diabetes foram o uso de agentes hipoglicemiantes orais ou tratamento com insulina, ou n&#237;veis glic&#234;micos &gt;126 mg/dl; para hipertens&#227;o, o uso de medica&#231;&#227;o anti-hipertensiva ou press&#227;o arterial &gt;140/90 mmHg; para sedentarismo, a aus&#234;ncia de exerc&#237;cios regulares e controlados; para alcoolismo, a ingest&#227;o de &#225;lcool com uma freq&#252;&#234;ncia definida sem uma an&#225;lise quantitativa; indiv&#237;duos que haviam fumado <underline>&gt;</underline>100 cigarros durante a sua vida e no momento fumavam todos os dias ou em alguns dias, foram considerados fumantes. </p>
    <p>
      <bold>An&#225;lise bioqu&#237;mica</bold>
    </p>
    <p>Amostras de sangue perif&#233;rico dos pacientes foram coletadas durante o exame angiogr&#225;fico, ap&#243;s jejum de 12 horas. A separa&#231;&#227;o do plasma foi feita em at&#233; uma hora ap&#243;s a coleta do sangue para a mensura&#231;&#227;o da Hcy, de acordo com o m&#233;todo de cromatografia l&#237;quida/espectrometria de massa seq&#252;encial (CL/EMS)<sup>19</sup>. As concentra&#231;&#245;es de Hcy &gt;15&#181;mol/ml foram consideradas como caracterizadoras de hiperhomocisteinemia<sup>20</sup>. Os procedimentos para determina&#231;&#227;o do perfil lip&#237;dico foram Feitos No Laborat&#243;rio de An&#225;lises Cl&#237;nicas do Hospital de Base da Faculdade de Medicina de S&#227;o Jos&#233; do Rio Preto. </p>
    <p>Triglic&#233;rides (TG), colesterol total (CT), lipoprote&#237;nas de alta densidade (HDL<sub>c</sub>) e lipoprote&#237;nas de baixa densidade (LDL<sub>c</sub>) foram mensurados pelo m&#233;todo colorim&#233;trico enzim&#225;tico.</p>
    <p>
      <bold>Determina&#231;&#227;o de gen&#243;tipo</bold>
    </p>
    <p>DNA gen&#244;mico foi extra&#237;do de leuc&#243;citos de sangue perif&#233;rico<sup>21</sup>. O polimorfismo <italic>VEGF</italic> C-2578A foi investigado atrav&#233;s do m&#233;todo de Rea&#231;&#227;o de Polimerase em Cadeia - Polimorfismo Conformacional de Fita Simples (PCR-SSCP), de acordo com Brogan e cols.<sup>22</sup>. Trinta ciclos de amplifica&#231;&#227;o (95&#186;C por 30s, 62&#186;C por 30s, e 72&#186;C por 60s) foram feitos para amplificar um produto de 309 pb. Ent&#227;o, 6 &#181;l do produto da PCR foram denaturados a 95&#186;C por 5 minutos com 6 &#181;l de solu&#231;&#227;o corante para eletroforese (80% v/v formamida; 10mM NaOH; 1 mM EDTA, pH 8,0; 0,1% w/v de azul de bromofenol e 1,1% xilenocianol). Os produtos denaturados foram analisados por eletroforese em gel de poliacrilamida e visualizados ap&#243;s colora&#231;&#227;o com nitrato de prata. </p>
    <p>A genotipagem para o polimorfismo <italic>MTHFR </italic>C677T foi feita atrav&#233;s de PCR, seguida por digest&#227;o enzim&#225;tica<sup>16</sup>. Trinta e cinco ciclos (94&#186;C por 60s, 58&#186;C por 60s, e 72&#186;C por 60s) foram executados para amplificar um produto de 198 pb. Os produtos de PCR forma digeridos com a enzima de restri&#231;&#227;o <italic>Hinf </italic>I e os fragmentos foram analisados em gel de poliacrilamida a 9,6% ap&#243;s colora&#231;&#227;o com nitrato de prata. O alelo C n&#227;o foi digerido, enquanto o alelo T foi cortado em dois fragmentos de 175 e 23 pb, respectivamente. </p>
    <p>
      <bold>An&#225;lise estat&#237;stica</bold>
    </p>
    <p>Os dados s&#227;o apresentados como m&#233;dias &#177; desvios-padr&#227;o (DP) ou n&#250;meros (porcentagens). A compara&#231;&#227;o entre os grupos foi feita utilizando-se o teste de Qui-quadrado, teste <italic>t</italic> de <italic>Student</italic> ou teste de Mann-Whitney, como apropriado. A an&#225;lise de depend&#234;ncia foi utilizada para examinar as diferen&#231;as das freq&#252;&#234;ncias de gen&#243;tipo entre os grupos com uma, duas ou tr&#234;s art&#233;rias afetadas, e entre grupos com diferentes graus de estenose. Os valores de Hcy foram modelados baseando-se em uma distribui&#231;&#227;o normal na escala logar&#237;tmica. A concentra&#231;&#227;o de Hcy em rela&#231;&#227;o ao polimorfismo <italic>MTHFR</italic> foi avaliada atrav&#233;s de an&#225;lise de vari&#226;ncia (ANOVA). A rela&#231;&#227;o independente dos polimorfismos <italic>VEGF </italic>C-2578A e <italic>MTHFR</italic> C677T com os fatores de risco na presen&#231;a de DAC foi testada atrav&#233;s de an&#225;lise de regress&#227;o log&#237;stica m&#250;ltipla. Um valor de p <underline>&lt;</underline> 0,05 foi utilizado para estabelecer a signific&#226;ncia estat&#237;stica.</p>
    <p>
      <bold>Suporte financeiro </bold>
    </p>
    <p>Funda&#231;&#227;o de Apoio &#224; Pesquisa do estado de S&#227;o Paulo (FAPESP).</p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>As caracter&#237;sticas da popula&#231;&#227;o estudada s&#227;o apresentadas na <xref ref-type="table" rid="tab1">Tabela 1</xref>. Os resultados significantemente diferentes obtidos para indiv&#237;duos com e sem DAC est&#227;o de acordo com os fatores de risco cardiovascular previamente estabelecidos. </p>
    <table-wrap id="tab1">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0263-00003-gt01.jpg"/></table-wrap>
    <p>
      <bold>Polimorfismo do gene do fator de crescimento endotelial vascular (<italic>VEGF</italic>)</bold>
    </p>
    <p>N&#227;o houve diferen&#231;a significante entre os grupos em rela&#231;&#227;o &#224;s freq&#252;&#234;ncias de alelos (p=0.995) e gen&#243;tipo (p=0.254) do polimorfismo <italic>VEGF </italic>C-2578A. Os c&#225;lculos para o teste de equil&#237;brio de Hardy-Weinberg (EHW) mostraram que a distribui&#231;&#227;o genot&#237;pica observada foi similar &#224; esperada, no grupo com DAC e no grupo controle (x<sup>2</sup><sub>1</sub>=3,12; p=0,077 e x<sup>2</sup><sub>1</sub>=0,46; p=0,496, respectivamente).</p>
    <p>As freq&#252;&#234;ncias genot&#237;picas de acordo com o n&#250;mero de vasos envolvidos e o grau de obstru&#231;&#227;o arterial s&#227;o apresentadas nas <xref ref-type="table" rid="tab2">Tabelas 2</xref> e <xref ref-type="table" rid="tab3">3</xref>, respectivamente. Uma freq&#252;&#234;ncia significantemente mais alta do gen&#243;tipo <italic>VEGF </italic>-2578AA foi observada em indiv&#237;duos com tr&#234;s art&#233;rias afetadas (p=0,044). Em rela&#231;&#227;o ao grau de obstru&#231;&#227;o arterial, o gen&#243;tipo <italic>VEGF </italic>-2578CA foi observado mais freq&#252;entemente em indiv&#237;duos com &lt; 95% de estenose (p=0,010). </p>
    <table-wrap id="tab2">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0263-00003-gt02.jpg"/></table-wrap>
    <table-wrap id="tab3">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0263-00003-gt03.jpg"/></table-wrap>
    <p>
      <bold>Polimorfismo do gene da metilenotetrahidrofolato redutase (<italic>MTHFR</italic>) e concentra&#231;&#245;es de homociste&#237;na </bold>
    </p>
    <p>N&#227;o houve diferen&#231;a significante entre os grupos em rela&#231;&#227;o &#224;s freq&#252;&#234;ncias de alelos (p=0,895) e gen&#243;tipo (p=0,884) do polimorfismo <italic>MTHFR</italic> C677T. A distribui&#231;&#227;o genot&#237;pica observada foi similar &#224; esperada no grupo controle (x<sup>2</sup><sub>1</sub>=2,23; p=0,135), mas no grupo com DAC, mostrou desequil&#237;brio de Hardy-Weinberg, com uma diferen&#231;a significante entre as freq&#252;&#234;ncias observada e esperada (x<sup>2</sup><sub>1</sub>=5,76; p=0,016). </p>
    <p>Nenhuma associa&#231;&#227;o foi observada entre o polimorfismo <italic>MTHFR</italic> C677T e o n&#250;mero de vasos envolvidos e/ou o grau de obstru&#231;&#227;o arterial (Tabelas 2 e 3). A concentra&#231;&#227;o m&#233;dia de Hcy n&#227;o diferiu significantemente entre os grupos (p=0,222), bem como a presen&#231;a de hiperhomocisteinemia (p=0,266). A m&#233;dia da concentra&#231;&#227;o de Hcy n&#227;o apresentou nenhuma associa&#231;&#227;o com o n&#250;mero de vasos envolvidos (p= 0,793) ou o grau de obstru&#231;&#227;o arterial (p=0,700).</p>
    <p>O polimorfismo <italic>MTHFR </italic>C677T n&#227;o mostrou rela&#231;&#227;o direta com a hiperhomocisteinemia (p=0,860) ou aumento da concentra&#231;&#227;o m&#233;dia de Hcy (p=0,758).</p>
    <p>
      <bold>An&#225;lise multivariada</bold>
    </p>
    <p>A regress&#227;o log&#237;stica m&#250;ltipla foi utilizada para testar os correlatos independentes para a presen&#231;a de DAC. O modelo incluiu: fumo, hipertens&#227;o, diabetes, n&#237;veis de HDL<sub>c</sub> e os polimorfismos <italic>VEGF </italic>C-2578A e <italic>MTHFR</italic> C677T. Fumo (p=0,006), diabetes (p=0,041), e n&#237;veis de HDL<sub>c</sub> &lt;40 mg/dL (p=0,0008) foram correlatos independentes da presen&#231;a de DAC. A hipertens&#227;o mostrou uma tend&#234;ncia &#224; associa&#231;&#227;o com DAC (p=0,061). Os polimorfismos <italic>VEGF </italic>C-2578A (p=0,688) e <italic>MTHFR</italic> C677T (p=0,981) n&#227;o foram preditores independentes de DAC.</p>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>No presente estudo, a freq&#252;&#234;ncia al&#233;lica e a genot&#237;pica do polimorfismo <italic>VEGF </italic>C-2578A n&#227;o diferiram entre pacientes com e sem DAC. Entretanto, uma maior freq&#252;&#234;ncia do gen&#243;tipo <italic>VEGF</italic>-2578AA foi observada em indiv&#237;duos com tr&#234;s art&#233;rias afetadas. Este resultado corrobora os achados de um estudo recente de Howell e cols.<sup>1</sup> no qual o gen&#243;tipo <italic>VEGF</italic>-2578AA foi considerado um fator de risco para o desenvolvimento de aterosclerose, enquanto o gen&#243;tipo <italic>VEGF </italic>-2578CC mostrou ter um efeito protetor. De acordo com esse estudo, a freq&#252;&#234;ncia do gen&#243;tipo <italic>VEGF </italic>-2578AA aumentou gradualmente com o n&#250;mero de vasos envolvidos, quando comparada com o gen&#243;tipo selvagem (<italic>wild-type</italic>) <italic>VEGF </italic>-2578CC, sugerindo que a redu&#231;&#227;o da express&#227;o do VEGF resultante do gen&#243;tipo <italic>VEGF</italic>-2578AA poderia promover o desenvolvimento de aterosclerose. A maior freq&#252;&#234;ncia do gen&#243;tipo <italic>VEGF </italic>-2578CA entre indiv&#237;duos com &lt;95% de estenose sugere uma associa&#231;&#227;o entre esse gen&#243;tipo e a progress&#227;o mais lenta da les&#227;o ateroscler&#243;tica, possivelmente devido &#224; presen&#231;a do alelo selvagem. Entretanto, nenhuma associa&#231;&#227;o foi encontrada em rela&#231;&#227;o ao gen&#243;tipo selvagem <italic>VEGF</italic> -2578CC, possivelmente devido ao n&#250;mero reduzido de indiv&#237;duos na amostra. </p>
    <p>Embora nossos resultados em rela&#231;&#227;o ao polimorfismo do <italic>VEGF</italic> e a gravidade e extens&#227;o da DAC sejam significantes, ap&#243;s o ajuste para outros fatores de risco em um modelo multivariado, a associa&#231;&#227;o positiva entre o polimorfismo <italic>VEGF</italic> C-2578A e a gravidade da DAC perdeu signific&#226;ncia estat&#237;stica. J&#225; que o polimorfismo <italic>VEGF</italic> C-2578A n&#227;o foi um fator de risco independente para a DAC, esses dados n&#227;o confirmam a liga&#231;&#227;o casual entre o polimorfismo <italic>VEGF</italic> C-2578A e aterosclerose coronariana. </p>
    <p>O papel do <italic>VEGF</italic> na aterosclerose &#233; motivo de debate na literatura. Alguns estudos mostraram que a administra&#231;&#227;o de VEGF humano recombinante em animais aumenta a progress&#227;o das placa ateroscler&#243;tica<sup>23</sup>, enquanto outros observaram que ele age como um fator anti-ateroscler&#243;tico, promovendo a re-endoteliza&#231;&#227;o, reduzindo o espessamento da camada &#237;ntima e prevenindo a forma&#231;&#227;o de co&#225;gulos<sup>5</sup>. </p>
    <p>As correla&#231;&#245;es entre gen&#243;tipos e express&#227;o n&#227;o foram analisadas em nosso estudo. Entretanto, um estudo feito por Shahbazi e cols.<sup>8</sup> com receptores de transplante renal, encontrou uma associa&#231;&#227;o entre o alelo selvagem <italic>VEGF</italic> 2578C e o aumento das concentra&#231;&#245;es de <italic>VEGF</italic>. Outros polimorfismos do gene <italic>VEGF</italic> j&#225; foram associados com varia&#231;&#245;es na express&#227;o da prote&#237;na<sup>7,8</sup>. De acordo com Howell e cols.<sup>1</sup>, o gen&#243;tipo <italic>VEGF</italic> -2578AA poderia ser considerado um fator de risco para aterosclerose devido &#224; redu&#231;&#227;o da express&#227;o da prote&#237;na. Esse resultado &#233; consistente com a a&#231;&#227;o do <italic>VEGF</italic> na regula&#231;&#227;o end&#243;gena da integridade endotelial da parede da art&#233;ria coronariana<sup>4</sup>. Por outro lado, a neovasculariza&#231;&#227;o da placa ateroscler&#243;tica, mediada pelo <italic>VEGF</italic>, disponibiliza nutrientes e componentes da placa, aumentando seu volume. Em paredes arteriais com oclus&#227;o total por placas ateroscler&#243;ticas, como observado em estudo prospectivo, microvasos chamados <italic>vasa vasorum </italic>foram correlacionados, em sua anatomia e quantidade, ao grau de inflama&#231;&#227;o da placa intimal<sup>24</sup>. Moulton e cols.<sup>25</sup> observou uma redu&#231;&#227;o na progress&#227;o da aterosclerose secund&#225;ria &#224; inibi&#231;&#227;o da neovasculariza&#231;&#227;o mediada pelo <italic>VEGF</italic>. Assim, mais estudos s&#227;o necess&#225;rios para esclarecer o verdadeiro papel do <italic>VEGF</italic> na DAC.</p>
    <p>Nesse estudo, as freq&#252;&#234;ncias al&#233;lica e genot&#237;pica do polimorfismo <italic>MTHFR</italic> C677T n&#227;o foram diferentes entre pacientes e controles. Entretanto, no grupo com DAC, a distribui&#231;&#227;o genot&#237;pica observada foi diferente da esperada de acordo com o equil&#237;brio de Hardy-Weinberg (EHW). Estudos de caso-controle com an&#225;lise de SNPs mostraram fuga do EHW em pacientes, em controles ou em ambos os grupos<sup>26-28</sup>. Esse desequil&#237;brio pode ser esperado para v&#225;rias doen&#231;as gen&#233;ticas, considerando que provavelmente haja uma contribui&#231;&#227;o gen&#233;tica significante em doen&#231;as complexas<sup>29</sup>. Embora alguns estudos tenham encontrado evid&#234;ncia de associa&#231;&#227;o entre o alelo polim&#243;rfico <italic>MTHFR</italic> 677T e doen&#231;as vasculares, aterosclerose carot&#237;dea, doen&#231;a arterial oclusiva e infarto do mioc&#225;rdio<sup>15-17,30-32</sup>, outros n&#227;o confirmaram essas hip&#243;teses<sup>11,33</sup>. </p>
    <p>Cerca de 40% dos pacientes com DAC apresentavam hiperhomocisteinemia<sup>34</sup>. Em nosso estudo, 49,7% dos pacientes com DAC e 45,2% dos controles apresentavam concentra&#231;&#245;es de Hcy &gt;15 &#181;mol/l, e essa diferen&#231;a n&#227;o foi significante. Outro estudo brasileiro mostrou uma diferen&#231;a significante em concentra&#231;&#245;es de Hcy entre o grupo controle e o grupo com ateromatose grave. Esses autores tamb&#233;m observaram uma correla&#231;&#227;o positiva entre n&#237;veis mais altos de Hcy e DAC<sup>35</sup>. Em nosso estudo, concentra&#231;&#245;es m&#233;dias mais altas de Hcy foram encontradas no grupo com DAC quando comparados com o grupo controle, mas a diferen&#231;a n&#227;o foi significante (dados n&#227;o mostrados), o que est&#225; de acordo com os achados de Yilmaz e cols.<sup>36</sup>.</p>
    <p> Estudos cl&#237;nicos envolvendo tratamentos para reduzir os n&#237;veis de homociste&#237;na t&#234;m demonstrado que a suplementa&#231;&#227;o com folato n&#227;o reduziu o risco de complica&#231;&#245;es e morte por causas cardiovasculares, apesar de uma redu&#231;&#227;o substancial nos n&#237;veis plasm&#225;ticos totais de Hcy<sup>37,38</sup>. Embora estudos observacionais tenham demonstrado que o n&#237;vel plasm&#225;tico total de Hcy &#233; um preditor de eventos cardiovasculares<sup>39</sup>, nenhum papel causativo da Hcy foi substanciado pelos resultados de estudos de interven&#231;&#227;o envolvendo tratamento para redu&#231;&#227;o de n&#237;veis de homociste&#237;na. </p>
    <p>No estudo prospectivo de Frederiksen e cols.<sup>40</sup>, a concentra&#231;&#227;o m&#233;dia de Hcy era mais alta em portadores do gen&#243;tipo<italic> MTHFR</italic> 677TT quando comparados a outros gen&#243;tipos; entretanto, o polimorfismo <italic>MTHFR </italic>C677T n&#227;o foi associado com doen&#231;a isqu&#234;mica cardiovascular ou tromboembolismo. Observa&#231;&#245;es similares foram relatadas por Huh e cols.<sup>41</sup> e Yilmaz e cols.<sup>36</sup> em estudos de DAC. Nas popula&#231;&#245;es estudadas por n&#243;s, o polimorfismo <italic>MTHFR</italic> C677T n&#227;o apresentou uma rela&#231;&#227;o direta com a hiperhomocisteinemia ou aumento das concentra&#231;&#245;es m&#233;dias de Hcy, nos grupos com DAC ou controle. Uma correla&#231;&#227;o entre a presen&#231;a dessa muta&#231;&#227;o e a hiperhomocisteinemia tamb&#233;m foi observada por Lima e cols.<sup>35</sup>, em um estudo brasileiro.</p>
    <p>O tamanho da amostra &#233; um fator importante em estudos de caso-controle, principalmente em investiga&#231;&#245;es de polimorfismos gen&#233;ticos com alta freq&#252;&#234;ncia na popula&#231;&#227;o em geral. Embora o n&#250;mero de indiv&#237;duos avaliados nesse estudo seja suficiente para demonstrar uma diferen&#231;a estat&#237;stica na distribui&#231;&#227;o do gen&#243;tipo entre os subgrupos com diferentes graus de obstru&#231;&#227;o arterial e n&#250;mero de art&#233;rias envolvidas, nenhuma diferen&#231;a foi observada entre o grupo com DAC e o grupo controle. Os estudos na literatura utilizam amostras maiores, principalmente para avaliar a associa&#231;&#227;o entre polimorfismos e DAC ou Hcy. Al&#233;m disso, a investiga&#231;&#227;o de altera&#231;&#245;es em outras enzimas envolvidas no metabolismo da Hcy e nas concentra&#231;&#245;es plasm&#225;ticas de folato e vitaminas B<sub>6</sub> e B<sub>12</sub>, e ingest&#227;o de vitaminas, poderia fornecer dados mais consistentes para a discuss&#227;o sobre o efeito dos polimorfismos nas concentra&#231;&#245;es de Hcy.</p>
    <p>Em resumo, h&#225; uma aparente associa&#231;&#227;o entre o polimorfismo <italic>VEGF C</italic>-2578A e o desenvolvimento de aterosclerose; entretanto, essa associa&#231;&#227;o n&#227;o &#233; independente dos fatores de risco cardiovascular convencionais. </p>
    <p>
      <bold>Agradecimentos</bold>
    </p>
    <p>Os autores agradecem a Celso Pereira Reis Filho pelo gerenciamento do banco de dados e ao Prof. Dr. Jos&#233; Ant&#244;nio Cordeiro pela an&#225;lise estat&#237;stica e reconhecem o apoio financeiro da Funda&#231;&#227;o de Amparo &#224; Pesquisa do Estado de S&#227;o Paulo (FAPESP).</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo foi financiado por FAPESP e CNPq.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>Este artigo &#233; parte de tese de Doutorado de Alexandre Rodrigues Guerzoni pela Faculdade de Medicina de S&#227;o Jos&#233; do Rio Preto - FAMERP.</p>
    <p>
      <fn id="cor" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p> Patr&#237;cia Matos Biselli </p>
        <p> Av. Brigadeiro Faria Lima, 5416 </p>
        <p> S&#227;o Pedro, 15.090-000 </p>
        <p> S&#227;o Jos&#233; do Rio Preto, SP - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="patriciabiselli@famerp.br">patriciabiselli@famerp.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p> Artigo em 15/06/07; revisado recebido 17/10/07; aceito 27/01/08.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Howell WM, Ali S, Rose-Zerilli MJ, Ye S. VEGF polymorphisms and severity of atherosclerosis. J Med Genet. 2005; 42: 485-90.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>VEGF polymorphisms and severity of atherosclerosis</article-title>
          <source>J Med Genet</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>485</fpage>
          <lpage>90</lpage>
          <volume>42</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Howell</surname>
              <given-names>WM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ali</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rose-Zerilli</surname>
              <given-names>MJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ye</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Fleisch M, Billinger M, Eberli FR, Garachemani AR, Meier B, Seiler C. Physiologically assessed coronary collateral flow and intracoronary growth factor concentrations in patients with 1- to 3-vessel coronary artery disease. Circulation. 1999; 100: 1945-50.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Physiologically assessed coronary collateral flow and intracoronary growth factor concentrations in patients with 1- to 3-vessel coronary artery disease</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>1945</fpage>
          <lpage>50</lpage>
          <volume>100</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Fleisch</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Billinger</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Eberli</surname>
              <given-names>FR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Garachemani</surname>
              <given-names>AR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Meier</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Seiler</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Inoue M, Itoh H, Ueda M, Naruko T, Kojima A, Komatsu R, et al. Vascular endothelial growth factor (VEGF) expression in human coronary atherosclerotic lesions: possible pathophysiological significance of VEGF in progression of atherosclerosis. Circulation. 1998; 98: 2108-16.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Vascular endothelial growth factor (VEGF) expression in human coronary atherosclerotic lesions: possible pathophysiological significance of VEGF in progression of atherosclerosis</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>2108</fpage>
          <lpage>16</lpage>
          <volume>98</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Inoue</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Itoh</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ueda</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Naruko</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kojima</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Komatsu</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Tsurumi Y, Murohara T, Krasinski K, Chen D, Witzenbichler B, Kearney M, et al. Reciprocal relation between VEGF and NO in the regulation of endothelial integrity. Nat Med. 1997; 3: 879-86.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Reciprocal relation between VEGF and NO in the regulation of endothelial integrity</article-title>
          <source>Nat Med</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>879</fpage>
          <lpage>86</lpage>
          <volume>3</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Tsurumi</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Murohara</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Krasinski</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chen</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Witzenbichler</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kearney</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Van Belle E, Tio FO, Chen D, Maillard L, Chen D, Kearney M, et al. Passivation of metallic stents after arterial gene transfer of phVEGF165 inhibits thrombus formation and intimal thickening. J Am Coll Cardiol. 1997; 29: 1371-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Passivation of metallic stents after arterial gene transfer of phVEGF165 inhibits thrombus formation and intimal thickening</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>1371</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>29</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Van Belle</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tio</surname>
              <given-names>FO</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chen</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Maillard</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chen</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kearney</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Bayer IM, Caniggia I, Adamson SL, Langille BL. Experimental angiogenesis of arterial vasa vasorum. Cell Tissue Res. 2002; 307: 303-13.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Experimental angiogenesis of arterial vasa vasorum</article-title>
          <source>Cell Tissue Res</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>303</fpage>
          <lpage>13</lpage>
          <volume>307</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bayer</surname>
              <given-names>IM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Caniggia</surname>
              <given-names>I</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Adamson</surname>
              <given-names>SL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Langille</surname>
              <given-names>BL</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Renner W, Kotschan S, Hoffmann C, Obermayer-Pietsch B, Pilger E. A common 936 C/T mutation in the gene for vascular endothelial growth factor is associated with vascular endothelial growth factor plasma levels. J Vasc Res. 2000; 37: 443-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>A common 936 C/T mutation in the gene for vascular endothelial growth factor is associated with vascular endothelial growth factor plasma levels</article-title>
          <source>J Vasc Res</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>443</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <volume>37</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Renner</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kotschan</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hoffmann</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Obermayer-Pietsch</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pilger</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Shahbazi M, Fryer AA, Pravica V, Brogan IJ, Ramsay HM, Hutchinson IV, et al. Vascular endothelial growth factor gene polymorphisms are associated with acute renal allograft rejection. J Am Soc Nephrol. 2002; 13: 260-4.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Vascular endothelial growth factor gene polymorphisms are associated with acute renal allograft rejection</article-title>
          <source>J Am Soc Nephrol</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>260</fpage>
          <lpage>4</lpage>
          <volume>13</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Shahbazi</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fryer</surname>
              <given-names>AA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pravica</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Brogan</surname>
              <given-names>IJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ramsay</surname>
              <given-names>HM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hutchinson</surname>
              <given-names>IV</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Stanger O, Herrmann W, Pietrzik K, Fowler B, Geisel J, Dierkes J, et al. Clinical use and rational management of homocysteine, folic acid, and B vitamins in cardiovascular and thrombotic diseases. Z Kardiol. 2004; 93: 439-53.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Clinical use and rational management of homocysteine, folic acid, and B vitamins in cardiovascular and thrombotic diseases</article-title>
          <source>Z Kardiol</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>439</fpage>
          <lpage>53</lpage>
          <volume>93</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Stanger</surname>
              <given-names>O</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Herrmann</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pietrzik</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fowler</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Geisel</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dierkes</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Welch GN, Upchurch GJR, Loscalzo J. Hyperhomocyst(e)inaemia and atherothrombosis. Ann NY Acad Sci. 1997; 811: 48-58.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Hyperhomocyst(e)inaemia and atherothrombosis</article-title>
          <source>Ann NY Acad Sci</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>48</fpage>
          <lpage>58</lpage>
          <volume>811</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Welch</surname>
              <given-names>GN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Upchurch</surname>
              <given-names>GJR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Loscalzo</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Hankey GJ, Eikelboom JW. Homocysteine and vascular disease. Lancet. 1999; 354: 407-13.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Homocysteine and vascular disease</article-title>
          <source>Lancet</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>407</fpage>
          <lpage>13</lpage>
          <volume>354</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hankey</surname>
              <given-names>GJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Eikelboom</surname>
              <given-names>JW</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Verhoef P, de Groot LC. Dietary determinants of plasma homocysteine concentrations. Semin Vasc Med. 2005; 5: 110-23.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Dietary determinants of plasma homocysteine concentrations</article-title>
          <source>Semin Vasc Med</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>110</fpage>
          <lpage>23</lpage>
          <volume>5</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Verhoef</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>de Groot</surname>
              <given-names>LC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Pisciotta L, Cortese C, Gnasso A, Liberatoscioli L, Pastore A, Mannucci L, et al. Serum homocysteine, methylenotetrahydrofolate reductase gene polymorphism and cardiovascular disease in heterozygous familial hypercholesterolemia. Atherosclerosis. 2005; 179: 333-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Serum homocysteine, methylenotetrahydrofolate reductase gene polymorphism and cardiovascular disease in heterozygous familial hypercholesterolemia</article-title>
          <source>Atherosclerosis</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>333</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <volume>179</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Pisciotta</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cortese</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gnasso</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Liberatoscioli</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pastore</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mannucci</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Schwartz SM, Siscovick DS, Malinow MR, Rosendaal FR, Beverly RK, Hess DL, et al.  Myocardial infarction in young women in relation to plasma total homocysteine, folate, and a common variant in the methylenetetrahydrofolate reductase gene.  Circulation. 1997; 96: 81-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Myocardial infarction in young women in relation to plasma total homocysteine, folate, and a common variant in the methylenetetrahydrofolate reductase gene</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>81</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>96</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Schwartz</surname>
              <given-names>SM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Siscovick</surname>
              <given-names>DS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Malinow</surname>
              <given-names>MR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rosendaal</surname>
              <given-names>FR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Beverly</surname>
              <given-names>RK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hess</surname>
              <given-names>DL</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Tsai MY, Welge BG, Hanson NQ, Bignell MK, Vessey J, Schwichtenberg K, et al. Genetic causes of mild hyperhomocysteinemia in patients with premature occlusive coronary artery diseases. Atherosclerosis. 1999; 143: 163-70.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Genetic causes of mild hyperhomocysteinemia in patients with premature occlusive coronary artery diseases</article-title>
          <source>Atherosclerosis</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>163</fpage>
          <lpage>70</lpage>
          <volume>143</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Tsai</surname>
              <given-names>MY</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Welge</surname>
              <given-names>BG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hanson</surname>
              <given-names>NQ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bignell</surname>
              <given-names>MK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Vessey</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Schwichtenberg</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Bova I, Chapman J, Sylantiev C, Korczyn AD, Bornstein NM. The A677V methylenetetrahydrofolate reductase gene polymorphism and carotid atherosclerosis. Stroke. 1999; 30: 2180-2.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The A677V methylenetetrahydrofolate reductase gene polymorphism and carotid atherosclerosis</article-title>
          <source>Stroke</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>2180</fpage>
          <lpage>2</lpage>
          <volume>30</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bova</surname>
              <given-names>I</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chapman</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sylantiev</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Korczyn</surname>
              <given-names>AD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bornstein</surname>
              <given-names>NM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Jee SH, Song KS, Shim WH, Kim HK, Suh I, Park JY, et al. Major gene evidence after MTHFR-segregation analysis of serum homocysteine in families of patients undergoing coronary arteriography. Hum Genet. 2002; 111: 128-35.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Major gene evidence after MTHFR-segregation analysis of serum homocysteine in families of patients undergoing coronary arteriography</article-title>
          <source>Hum Genet</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>128</fpage>
          <lpage>35</lpage>
          <volume>111</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Jee</surname>
              <given-names>SH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Song</surname>
              <given-names>KS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Shim</surname>
              <given-names>WH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kim</surname>
              <given-names>HK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Suh</surname>
              <given-names>I</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Park</surname>
              <given-names>JY</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. Arruda VR, Siqueira LH, Goncalves MS, von Zuben PM, Soares MC, Menezes R,  et al. Prevalence of the mutation C677--&gt;T in the methylenetetrahydrofolate reductase gene among distinct ethnic groups in Brazil. Am J Med. 1998; 78: 332-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Prevalence of the mutation C677--&gt;T in the methylenetetrahydrofolate reductase gene among distinct ethnic groups in Brazil</article-title>
          <source>Am J Med</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>332</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <volume>78</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Arruda</surname>
              <given-names>VR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Siqueira</surname>
              <given-names>LH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Goncalves</surname>
              <given-names>MS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>von Zuben</surname>
              <given-names>PM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Soares</surname>
              <given-names>MC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Menezes</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19. Haddad R, Mendes MA, Hoehr NF, Eberlin MN. Amino acid quantitation in aqueous matrices via trap and release membrane introduction mass spectrometry: homocysteine in human plasma. Analyst. 2001; 126: 1212-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Amino acid quantitation in aqueous matrices via trap and release membrane introduction mass spectrometry: homocysteine in human plasma</article-title>
          <source>Analyst</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>1212</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <volume>126</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Haddad</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mendes</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hoehr</surname>
              <given-names>NF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Eberlin</surname>
              <given-names>MN</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B20">
        <mixed-citation>20. Arnadottir M, Hultber, B, Vladov V, Nilsson-Ehle P, Thysell H. Hyperhomocysteinemia in cyclosporine-treated renal transplant recipients. Transplantation. 1996; 61: 509-12.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Hyperhomocysteinemia in cyclosporine-treated renal transplant recipients</article-title>
          <source>Transplantation</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>509</fpage>
          <lpage>12</lpage>
          <volume>61</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Arnadottir</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hultber</surname>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B21">
        <mixed-citation>21. Abdel-Rahman SZ, Nouraldeen AM, Ahmed AE. Molecular interaction of 2,3-[14C]-acrylonitrile with DNA in gastric tissues of rat. J Biochem Toxicol. 1994; 9: 121-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Molecular interaction of 2,3-[14C]-acrylonitrile with DNA in gastric tissues of rat</article-title>
          <source>J Biochem Toxicol</source>
          <date>
            <year>1994</year>
          </date>
          <fpage>121</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <volume>9</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Abdel-Rahman</surname>
              <given-names>SZ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nouraldeen</surname>
              <given-names>AM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ahmed</surname>
              <given-names>AE</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B22">
        <mixed-citation>22. Brogan IJ, Khan N, Isaac K, Hutchinson JA, Pravica V, Hutchinson IV.  Novel polymorphisms in the promoter and 5&#180;UTR regions of the human vascular endothelial growth factor gene. Hum Immunol. 1999; 60: 1245-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Novel polymorphisms in the promoter and 5&#180;UTR regions of the human vascular endothelial growth factor gene</article-title>
          <source>Hum Immunol</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>1245</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>60</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Brogan</surname>
              <given-names>IJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Khan</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Isaac</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hutchinson</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pravica</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hutchinson</surname>
              <given-names>IV</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B23">
        <mixed-citation>23. Celletti FL, Waugh JM, Amabile PG, Brendolan A, Hilfiker PR, Dake MD. Vascular endothelial growth factor enhances atherosclerotic plaque progression. Nat Med. 2001; 7: 425-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Vascular endothelial growth factor enhances atherosclerotic plaque progression</article-title>
          <source>Nat Med</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>425</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>7</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Celletti</surname>
              <given-names>FL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Waugh</surname>
              <given-names>JM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Amabile</surname>
              <given-names>PG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Brendolan</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hilfiker</surname>
              <given-names>PR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dake</surname>
              <given-names>MD</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B24">
        <mixed-citation>24. Srivatsa SS, Edwards WD, Boos CM, Grill DE, Sangiorgi GM, Garratt KN, et al. Histologic correlates of angiographic chronic total coronary artery occlusions. J Am Coll Cardiol. 1997; 29: 955-63.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Histologic correlates of angiographic chronic total coronary artery occlusions</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>955</fpage>
          <lpage>63</lpage>
          <volume>29</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Srivatsa</surname>
              <given-names>SS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Edwards</surname>
              <given-names>WD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Boos</surname>
              <given-names>CM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Grill</surname>
              <given-names>DE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sangiorgi</surname>
              <given-names>GM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Garratt</surname>
              <given-names>KN</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B25">
        <mixed-citation>25. Moulton KS, Vakili K, Zurakowski D, Soliman M, Butterfield C, Sylvin E , et al. Inhibition of plaque neovascularization reduces macrophage accumulation and progression of advanced atherosclerosis. Proc Natl Acad Sci USA. 2003; 100: 4736-41.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Inhibition of plaque neovascularization reduces macrophage accumulation and progression of advanced atherosclerosis</article-title>
          <source>Proc Natl Acad Sci USA</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>4736</fpage>
          <lpage>41</lpage>
          <volume>100</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Moulton</surname>
              <given-names>KS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Vakili</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zurakowski</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Soliman</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Butterfield</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sylvin</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B26">
        <mixed-citation>26. Xu J, Turner A, Little J, Bleecker ER, Meyers DA. Positive results in association studies are associated with departure from Hardy-Weinberg equilibrium: hint for genotyping error? Hum Genet. 2002; 111: 573-4.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Positive results in association studies are associated with departure from Hardy-Weinberg equilibrium: hint for genotyping error?</article-title>
          <source>Hum Genet</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>573</fpage>
          <lpage>4</lpage>
          <volume>111</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Xu</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Turner</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Little</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bleecker</surname>
              <given-names>ER</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Meyers</surname>
              <given-names>DA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B27">
        <mixed-citation>27. Song Y, Stampfer MJ, Liu S. Meta-analysis: apolipoprotein E genotypes and risk for coronary heart disease. Am Coll Phys. 2004; 141: 137-47.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Meta-analysis: apolipoprotein E genotypes and risk for coronary heart disease</article-title>
          <source>Am Coll Phys</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>137</fpage>
          <lpage>47</lpage>
          <volume>141</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Song</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Stampfer</surname>
              <given-names>MJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Liu</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B28">
        <mixed-citation>28. Wittke-Thompson J, Pluzhnikov A, Cox NJ. Rational inferences about departures from Hardy-Weinberg equilibrium. Am J Hum Genet. 2005; 76: 967-86.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Rational inferences about departures from Hardy-Weinberg equilibrium</article-title>
          <source>Am J Hum Genet</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>967</fpage>
          <lpage>86</lpage>
          <volume>76</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Wittke-Thompson</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pluzhnikov</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cox</surname>
              <given-names>NJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B29">
        <mixed-citation>29. Llorca J, Prieto-Salceda D, Combarros O, Dierssen-Sotos T, Berciano J. Competing risks of death and Hardy-Weinberg equilibrium in case-control studies of gene-disease association. Gac Sanit. 2005; 19: 321-4.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Competing risks of death and Hardy-Weinberg equilibrium in case-control studies of gene-disease association</article-title>
          <source>Gac Sanit</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>321</fpage>
          <lpage>4</lpage>
          <volume>19</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Llorca</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Prieto-Salceda</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Combarros</surname>
              <given-names>O</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dierssen-Sotos</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Berciano</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B30">
        <mixed-citation>30. Williams JK, Armstrong ML, Heistad DD. Vasa vasorum in atherosclerotic coronary arteries: responses to vasoactive stimuli and regression of atherosclerosis. Circ Res. 1988; 62: 515-23.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Vasa vasorum in atherosclerotic coronary arteries: responses to vasoactive stimuli and regression of atherosclerosis</article-title>
          <source>Circ Res</source>
          <date>
            <year>1988</year>
          </date>
          <fpage>515</fpage>
          <lpage>23</lpage>
          <volume>62</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Williams</surname>
              <given-names>JK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Armstrong</surname>
              <given-names>ML</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Heistad</surname>
              <given-names>DD</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B31">
        <mixed-citation>31. Dedoussis GV, Panagiotakos DB, Pitsavos C, Chrysohoou C, Skoumas J, Choumerianou D, et al. ATTICA Study Group. An association between the methylenetetrahydrofolate reductase (MTHFR) C677T mutation and inflammation markers related to cardiovascular disease. Int J Cardiol 2005;100:409-14.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>ATTICA Study Group. An association between the methylenetetrahydrofolate reductase (MTHFR) C677T mutation and inflammation markers related to cardiovascular disease</article-title>
          <source>Int J Cardiol</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>409</fpage>
          <lpage>14</lpage>
          <volume>100</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Dedoussis</surname>
              <given-names>GV</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Panagiotakos</surname>
              <given-names>DB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pitsavos</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chrysohoou</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Skoumas</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Choumerianou</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B32">
        <mixed-citation>32. Morita H, Taguchi J, Kurihara H, Kitaoka M, Kaneda H, Kurihara Y, et al. Gene polymorphism of 5,10-methylenetetrahydrofolate reductase as a coronary risk factor. J Cardiol. 1997; 29: 309-15.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Gene polymorphism of 5,10-methylenetetrahydrofolate reductase as a coronary risk factor</article-title>
          <source>J Cardiol</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>309</fpage>
          <lpage>15</lpage>
          <volume>29</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Morita</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Taguchi</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kurihara</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kitaoka</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kaneda</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kurihara</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B33">
        <mixed-citation>33. Couffinhal T, Kearney M, Witzenbichler B, Chen D, Murohara T, Losordo DW,  et al. Vascular endothelial growth factor/vascular permeability factor (VEGF/VPF) in normal and atherosclerotic human arteries. Am J Pathol. 1997; 150: 1673-85.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Vascular endothelial growth factor/vascular permeability factor (VEGF/VPF) in normal and atherosclerotic human arteries</article-title>
          <source>Am J Pathol</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>1673</fpage>
          <lpage>85</lpage>
          <volume>150</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Couffinhal</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kearney</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Witzenbichler</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chen</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Murohara</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Losordo</surname>
              <given-names>DW</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B34">
        <mixed-citation>34. Austin RC, Lentz SR, Werstuck GH. Role of hyperhomocysteinemia in endothelial dysfunction and atherothrombotic disease. Cell Death Differ. 2004; 11 (Suppl 1): 56-64.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Role of hyperhomocysteinemia in endothelial dysfunction and atherothrombotic disease</article-title>
          <source>Cell Death Differ</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>56</fpage>
          <lpage>64</lpage>
          <volume>11</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Austin</surname>
              <given-names>RC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lentz</surname>
              <given-names>SR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Werstuck</surname>
              <given-names>GH</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B35">
        <mixed-citation>35. Lima LM, Carvalho MG, Fernandes AP, Sabino Ade P, Loures-Vale AA, da Fonseca Neto CP, et al. Homocysteine and methylenetetrahydrofolate reductase in subjects undergoing coronary angiography. Arq Bras Cardiol. 2007; 88 (2): 167-72.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Homocysteine and methylenetetrahydrofolate reductase in subjects undergoing coronary angiography</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol.</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>167</fpage>
          <lpage>72</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>88</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lima</surname>
              <given-names>LM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Carvalho</surname>
              <given-names>MG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fernandes</surname>
              <given-names>AP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sabino Ade</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Loures-Vale</surname>
              <given-names>AA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>da Fonseca Neto</surname>
              <given-names>CP</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B36">
        <mixed-citation>36. Yilmaz H, Isbir S, Agachan B, Ergen A, Farsak B, Isbir T. C677T mutation of methylenetetrahydrofolate reductase gene and serum homocysteine levels in Turkish patients with coronary artery disease. Cell Biochem Funct. 2006; 24: 87-90.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>C677T mutation of methylenetetrahydrofolate reductase gene and serum homocysteine levels in Turkish patients with coronary artery disease</article-title>
          <source>Cell Biochem Funct</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>87</fpage>
          <lpage>90</lpage>
          <volume>24</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Yilmaz</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Isbir</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Agachan</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ergen</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Farsak</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Isbir</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B37">
        <mixed-citation>37. Bonaa KH, Njolstad I, Ueland PM, Schirmer H, Tverdal A, Steigen T, et al. Homocysteine lowering and cardiovascular events after acute myocardial infarction. N Engl J Med. 2006; 354: 1578-88.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Homocysteine lowering and cardiovascular events after acute myocardial infarction</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>1578</fpage>
          <lpage>88</lpage>
          <volume>354</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bonaa</surname>
              <given-names>KH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Njolstad</surname>
              <given-names>I</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ueland</surname>
              <given-names>PM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Schirmer</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tverdal</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Steigen</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B38">
        <mixed-citation>38. Lonn E, Yusuf S, Arnold MJ, Sheridan P, Pogue J, Micks M, et al. Homocysteine lowering with folic acid and B vitamins in vascular disease. N Engl J Med. 2006; 354: 1567-77.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Homocysteine lowering with folic acid and B vitamins in vascular disease</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>1567</fpage>
          <lpage>77</lpage>
          <volume>354</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lonn</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Yusuf</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Arnold</surname>
              <given-names>MJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sheridan</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pogue</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Micks</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B39">
        <mixed-citation>39. The Homocysteine Studies Collaboration. Homocysteine and risk of ischemic heart disease and stroke: a meta-analysis. JAMA. 2002; 288: 2015-22.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Homocysteine and risk of ischemic heart disease and stroke: a meta-analysis</article-title>
          <source>JAMA</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>2015</fpage>
          <lpage>22</lpage>
          <volume>288</volume>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B40">
        <mixed-citation>40. Frederiksen J, Juul K, Grande P, Jensen GB, Schroeder TV, Tybjaerg-Hansen A, et al. Methylenetetrahydrofolate reductase polymorphism (C677T), hyperhomocysteinemia, and risk of ischemic cardiovascular disease and venous thromboembolism: prospective and case-control studies from the Copenhagen City Heart Study. Blood. 2004; 104: 3046-51.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Methylenetetrahydrofolate reductase polymorphism (C677T), hyperhomocysteinemia, and risk of ischemic cardiovascular disease and venous thromboembolism: prospective and case-control studies from the Copenhagen City Heart Study</article-title>
          <source>Blood</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>3046</fpage>
          <lpage>51</lpage>
          <volume>104</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Frederiksen</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Juul</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Grande</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jensen</surname>
              <given-names>GB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Schroeder</surname>
              <given-names>TV</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tybjaerg-Hansen</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B41">
        <mixed-citation>41. Huh HJ, Chi HS, Shim EH, Jang S, Park CJ. Gene-nutrition interactions in coronary artery disease: correlation between the MTHFR C677T polymorphism and folate and homocysteine status in a Korean population. Thromb Res. 2006; 117: 501-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Gene-nutrition interactions in coronary artery disease: correlation between the MTHFR C677T polymorphism and folate and homocysteine status in a Korean population</article-title>
          <source>Thromb Res</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>501</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <volume>117</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Huh</surname>
              <given-names>HJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chi</surname>
              <given-names>HS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Shim</surname>
              <given-names>EH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jang</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Park</surname>
              <given-names>CJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Homocysteine and MTHFR and VEGF gene polymorphisms: impact on coronary artery disease</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: Polymorphisms in genes involved in the atherosclerosis development, angiogenesis, and homocysteine (Hcy) metabolism could be risk factors for coronary artery disease (CAD). OBJECTIVE: To evaluate the effect of the VEGF C-2578A and MTHFR C677T polymorphisms on CAD, and the association of these polymorphisms with the severity and extension of atherosclerotic lesions and Hcy concentrations. METHODS: Two hundred and forty-four subjects were evaluated by coronary angiography and included in the study (145 with CAD and 99 controls). The VEGF C-2578A and MTHFR C677T polymorphisms were investigated by the PCR-SSCP and PCR-RFLP techniques, respectively. Plasma Hcy was quantified by liquid chromatography/sequential mass spectrometry (LC-MS/MS). RESULTS: There was no significant difference in allele and genotype distribution between the groups, for both polymorphisms. The univariate analysis showed a higher frequency of the VEGF -2578AA genotype in the group with three-vessel disease (p=0.044). In addition, the VEGF -2578CA genotype was observed more frequently among individuals with &lt;95% stenosis (p=0.010). After adjustment for other risk factors for CAD in a multivariate model, the VEGF C-2578A polymorphism was not found to be an independent correlate of CAD (p=0.688). The MTHFR polymorphism did not show any association with the extension and/or severity of the CAD. The MTHFR C677T polymorphism showed no direct association with hyperhomocysteinemia or increased mean plasma concentrations of Hcy. CONCLUSION: Although there is an apparent association between VEGF C-2578A and the development of coronary atherosclerosis, this association is not independent of conventional cardiovascular risk factors.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Coronary artery disease</kwd>
        <kwd>atherosclerosis</kwd>
        <kwd>polymorphism, genetic</kwd>
        <kwd>homocysteine</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ORIGINAL ARTICLE</bold>
      </p>
      <p><undefined id="topo-body2"/>Homocysteine and <italic><bold>MTHFR</bold></italic> and <italic><bold>VEGF</bold></italic> gene polymorphisms: impact on coronary artery disease</p>
      <p>
        <bold>Alexandre Rodrigues Guerzoni<sup>I</sup>; Patr&#237;cia Matos Biselli<sup>I</sup>; Moacir Fernandes de Godoy<sup>I</sup>; Doroteia Rossi Silva Souza<sup>I</sup>; Renato Haddad<sup>II</sup>; Marcos Nogueira Eberlin<sup>II</sup>; Erika Cristina Pavarino-Bertelli<sup>I</sup>; Eny Maria Goloni-Bertollo<sup>I</sup></bold>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Faculdade de Medicina de S&#227;o Jos&#233; do Rio Preto - FAMERP</p>
      <p><sup>II</sup>S&#227;o Jos&#233; do Rio Preto, SP; Faculdade de Ci&#234;ncias M&#233;dicas, Universidade Estadual de Campinas - UNICAMP, Campinas, SP - Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>SUMMARY</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND:</bold> Polymorphisms in genes involved in the atherosclerosis development, angiogenesis, and homocysteine (Hcy) metabolism could be risk factors for coronary artery disease (CAD).</p>
      <p><bold>OBJECTIVE: </bold>To evaluate the effect of the <italic>VEGF</italic> C-2578A and <italic>MTHFR</italic> C677T polymorphisms on CAD, and the association of these polymorphisms with the severity and extension of atherosclerotic lesions and Hcy concentrations.</p>
      <p><bold>METHODS:</bold> Two hundred and forty-four subjects were evaluated by coronary angiography and included in the study (145 with CAD and 99 controls). The <italic>VEGF</italic> C-2578A and <italic>MTHFR</italic> C677T polymorphisms were investigated by the PCR-SSCP and PCR-RFLP techniques, respectively. Plasma Hcy was quantified by liquid chromatography/sequential mass spectrometry (LC-MS/MS).</p>
      <p><bold>RESULTS:</bold> There was no significant difference in allele and genotype distribution between the groups, for both polymorphisms. The univariate analysis showed a higher frequency of the <italic>VEGF</italic> -2578AA genotype in the group with three-vessel disease (p=0.044). In addition, the <italic>VEGF</italic> -2578CA genotype was observed more frequently among individuals with &lt;95% stenosis (p=0.010). After adjustment for other risk factors for CAD in a multivariate model, the <italic>VEGF</italic> C-2578A polymorphism was not found to be an independent correlate of CAD (p=0.688). The <italic>MTHFR</italic> polymorphism did not show any association with the extension and/or severity of the CAD. The <italic>MTHFR</italic> C677T polymorphism showed no direct association with hyperhomocysteinemia or increased mean plasma concentrations of Hcy.</p>
      <p><bold>CONCLUSION:</bold> Although there is an apparent association between <italic>VEGF</italic> C-2578A and the development of coronary atherosclerosis, this association is not independent of conventional cardiovascular risk factors. (Arq Bras Cardiol 2009;92(4):249-254)</p>
      <p><bold>Key words:</bold> Coronary artery disease; atherosclerosis; polymorphism, genetic; homocysteine.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>The gene encoding the vascular endothelial growth factor (<italic>VEGF</italic>) has been studied in the development of coronary diseases<sup>1-3</sup>. <italic>VEGF</italic>, present in the vessel walls, promotes the proliferation of vascular endothelial cells and angiogenesis, but its role in atherosclerosis is still obscure. There are studies pointing to <italic>VEGF</italic> as a protection factor in the atherosclerotic plaque development, by acting as a regulator of the coronary artery wall endothelial integrity<sup>4,5</sup>. On the other hand, there are studies showing that neovascularization, mediated by <italic>VEGF</italic>, influences the pathogenesis of arterial diseases<sup>6</sup>.</p>
      <p>Alterations in the <italic>VEGF</italic> concentrations can be mediated by genetic polymorphisms<sup>7,8</sup>. Several single nucleotide polymorphisms (SNPs) have been described in the <italic>VEGF</italic> gene. Renner et al<sup>7</sup> described three polymorphisms of the <italic>VEGF</italic> gene (C702T, C936T and G1612A) and observed significantly lower <italic>VEGF</italic> plasma levels in 936T allele carriers compared to non-carriers. The C702T and G1612 polymorphisms showed no association with <italic>VEGF</italic> levels. Elevated levels were also associated with the G allele in the <italic>VEGF</italic> -1154 nucleotide<sup>8</sup>. In a study with patients undergoing coronary angiography, the C-2578A polymorphism was considered a risk factor for atherosclerosis development<sup>1</sup>. This genetic variation had already been associated with lower <italic>VEGF</italic> expression<sup>8</sup>.</p>
      <p>Hyperhomocysteinemia, i.e., increased blood homocysteine (Hcy) concentrations, is considered an independent risk factor for atherosclerosis and coronary artery disease (CAD)<sup>9</sup>. Increased Hcy concentrations are found in 40% of patients with coronary, cerebral or peripheral artery diseases, and only in 15% of healthy individuals<sup>10</sup>. The mechanism by which hyperhomocysteinemia induces the development of vascular lesions is still obscure. Experimental evidence suggests that Hcy may be involved in atherogenesis and thrombogenesis, leading to muscle cell hyperplasia and fibrosis<sup>10,11</sup>. Abnormal Hcy concentrations can result from the interaction of genetic and dietary factors<sup>12</sup>. The enzyme methylenetetrahydrofolate reductase (<italic>MTHFR</italic>), which plays an important role in the Hcy metabolism, presents decreased activity as a result of the polymorphism in the position 677 of the <italic>MTHFR</italic> gene, and leads to increased Hcy concentrations<sup>13</sup>. The variant allele<italic> MTHFR</italic> 677T has been found at high frequencies in patients with vascular diseases<sup>14-17</sup>.</p>
      <p>In this study, we analyzed the frequency of the <italic>VEGF</italic> C-2578A and <italic>MTHFR</italic> C677T polymorphisms in patients with CAD and in a group without angiographic signs of the disease, and evaluated the association between these polymorphisms and the severity and extension of the atherosclerotic lesions, and the plasma Hcy concentrations.</p>
      <p>
        <bold>Methods</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Study subjects</bold>
      </p>
      <p>This study was approved by the National Research Commission - CONEP, DF, Brazil. After signing a free informed consent form, 244 Caucasoid individuals were included in the research (145 with CAD and 99 without the disease). The diagnosis of CAD was confirmed or ruled out by coronary angiography, analyzed by two independent observers in a quantitative blind analysis, performed at the Cath Lab. Individuals who had undergone heart surgery and those with a coronary prosthesis were excluded from the study. Although miscegenation is widespread in Brazil, we considered as Caucasoid those individuals who had no other ethnic groups in the three generations that preceded them<sup>18</sup>. The extension of the CAD was determined according the number of involved coronary vessels (0 to 3), and the CAD severity by the degree of arterial obstruction (&lt;50%, &gt;50-75%, &gt;75-95%, and &gt;95% stenosis). Ejection fraction (EF) &lt; 40% was considered as ventricular damage. Typical angina was considered as present or absent. </p>
      <p>Classical risk factors for CAD were also investigated. The criteria used for defining diabetes were the use of oral hypoglycemic agents or insulin treatment, or glycemia levels higher than 126 mg/dl; for hypertension, the use of anti-hypertensive medication or blood pressure higher than 140/90 mmHg; for sedentary lifestyle, the absence of regular and controlled exercising; for alcoholism, the intake of alcohol with a frequency defined without a quantitative analysis; individuals who had smoked <underline>&gt;</underline>100 cigarettes throughout their lifetime and currently smoked every day or on some days were considered smokers. </p>
      <p>
        <bold>Biochemical analysis</bold>
      </p>
      <p>Peripheral blood samples were collected from the patients during the coronary angiographic examination, after a 12-hour fasting. Plasma separation was performed within one hour after blood collection for Hcy quantitation, according to the liquid chromatography/sequential mass spectrometry (LC-MS/MS) method<sup>19</sup>. Hcy concentrations &gt;15&#956;mol/ml were considered as characterizing hyperhomocysteinemia<sup>20</sup>.</p>
      <p>The procedures for lipid profile determination were carried out at the Clinical Test Laboratory of the Base Hospital of the S&#227;o Jos&#233; do Rio Preto Medical School. Serum triglycerides (TG), total cholesterol (TC), high-density lipoproteins (HDL<sub>C</sub>), and low-density lipoproteins (LDL<sub>C</sub>) were measured by the enzymatic colorimetric method. </p>
      <p>
        <bold>Genotype determination</bold>
      </p>
      <p>Genomic DNA was extracted from peripheral blood leukocytes<sup>21</sup>. The <italic>VEGF</italic> C-2578A polymorphism was investigated by the Polymerase Chain Reaction-Single-Strand Conformational Polymorphism (PCR-SSCP) method, according to Brogan et al<sup>22</sup>. Thirty amplification cycles (95&#186;C for 30s, 62&#186;C for 30s, and 72&#186;C for 60s) were performed to amplify a 309 bp product. Then, 6 &#956;l of the PCR product were denatured at 95&#186;C for 5 min with 6 &#956;l electrophoresis staining solution (80% v/v formamide; 10mM NaOH; 1 mM EDTA, pH 8.0; 0.1% w/v of bromophenol blue; and 1.1% xylenocyanol). The denatured products were analyzed by 9.6% polyacrylamide gel electrophoresis and visualized after silver nitrate staining. </p>
      <p>Genotyping for the <italic>MTHFR </italic>C677T polymorphism was performed by PCR followed by enzyme digestion<sup>16</sup>. Thirty-five cycles (94&#186;C for 60s, 58&#186;C for 60s, and 72&#186;C for 60s) were performed to amplify a 198 bp product. The PCR products were digested with the restriction enzyme <italic>Hinf </italic>I and the fragments were analyzed on a 9.6% polyacrylamide gel stained with silver nitrate. Allele C was not digested, whereas allele T was cut into two fragments of 175 bp and 23 bp, respectively.</p>
      <p>
        <bold>Statistical analysis</bold>
      </p>
      <p>Data are presented as mean &#177; standard deviation (SD) or number (percentages). Comparison between the groups was performed using the Chi-square, Student's <italic>t-</italic>test or Mann-Whitney's test, as appropriate. Dependence analysis was used to examine differences in genotype frequency between groups with one, two, or three affected arteries, and between groups with a different degree of stenosis The Hcy values were modeled based on a normal distribution on the logarithmic scale. Hcy concentration in relation to the <italic>MTHFR</italic> polymorphism was evaluated by analysis of variance (ANOVA). The independent relationship of the <italic>VEGF</italic> C-2578A and <italic>MTHFR</italic> C677T polymorphisms with risk factors in the presence of CAD was tested by multiple logistic regression analysis. A p-value <underline>&lt;</underline> 0.05 was used to establish statistical significance.</p>
      <p><italic>Financial support -</italic> The State of S&#227;o Paulo Research Foundation (FAPESP).</p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>The characteristics of the studied population are shown in <xref ref-type="table" rid="tab1-body2">Table 1</xref>. The significantly different results obtained for patients with and without CAD are in agreement with previously established cardiovascular risk factors. </p>
      <table-wrap id="tab1-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0263-00003-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Vascular endothelial growth factor (<italic>VEGF</italic>) gene polymorphism</bold>
      </p>
      <p>There was no significant difference between the groups regarding allele (p=0.995) and genotype (p=0.254) frequencies of the <italic>VEGF</italic> C-2578A polymorphism. Calculations for the Hardy-Weinberg equilibrium (HWE) test showed that the genotype distribution observed was similar to the expected one, in both CAD and control groups (x<sup>2</sup><sub>1</sub>=3.12; p=0.077 and x<sup>2</sup><sub>1</sub>=0.46; p=0.496, respectively).</p>
      <p>Genotype frequencies according to the number of involved vessels and degree of artery obstruction are shown in <xref ref-type="table" rid="tab2-body2">Tables 2</xref> and <xref ref-type="table" rid="tab3-body2">3</xref>, respectively. A significantly higher frequency of <italic>VEGF</italic> -2578AA genotype was found in individuals with three affected arteries (p=0.044). Regarding the degree of artery obstruction, the <italic>VEGF</italic> -2578CA genotype was observed more frequently in individuals with &lt;95% stenosis (p=0.010). </p>
      <table-wrap id="tab2-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0263-00003-gt02-en.jpg"/></table-wrap>
      <table-wrap id="tab3-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0263-00003-gt03-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Methylenetetrahydrofolate reductase (<italic>MTHFR</italic>) gene polymorphism and homocysteine concentrations </bold>
      </p>
      <p>There was no significant difference between the groups regarding allele (p=0.895) and genotype (p=0.884) frequencies of the <italic>MTHFR</italic> C677T polymorphism. The observed genotype distribution was similar to the expected one in the control group (x<sup>2</sup><sub>1</sub>=2.23; p=0.135), but it showed departure from the HWE in the CAD group, with a significant difference between the observed and the expected frequencies (x<sup>2</sup><sub>1</sub>=5.76; p=0.016). </p>
      <p>No association was observed between the <italic>MTHFR</italic> C677T polymorphism and the number of involved vessels and/or the degree of artery obstruction (<xref ref-type="table" rid="tab2-body2">Tables 2</xref> and <xref ref-type="table" rid="tab3-body2">3</xref>). </p>
      <p>The mean Hcy concentration did not significantly differ between the groups (p=0.222), nor did the presence of hyperhomocysteinemia (p=0.266). The mean Hcy concentrations did not show any association with the number of involved vessels (p=0.793) or the degree of artery obstruction (p=0.700).</p>
      <p>The <italic>MTHFR </italic>C677T polymorphism showed no direct association with hyperhomocysteinemia (p=0.860) or increased mean concentrations of Hcy (p=0.758).</p>
      <p>
        <bold>Multivariate analysis</bold>
      </p>
      <p>Multiple logistic regression was used to test independent correlates for the presence of CAD. The model included: smoking, hypertension, diabetes, HDL<sub>c</sub> levels, and the <italic>VEGF</italic> C-2578A and <italic>MTHFR</italic> C677T polymorphisms. Smoking (p=0.006), diabetes (p=0.041), and HDL<sub>c</sub> levels &lt;40 mg/dl (p=0.0008) were independent correlates of the presence of CAD. Hypertension tended towards showing an association with CAD (p=0.061). The <italic>VEGF</italic> C-2578A (p=0.688) and <italic>MTHFR</italic> C677T (p=0.981) polymorphisms were not independent predictors of CAD.</p>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>In our study, the allele and genotype frequencies of the <italic>VEGF</italic> C-2578A polymorphism did not differ between patients with and without CAD. However, the <italic>VEGF</italic> -2578AA genotype was observed at a higher frequency in individuals with three affected arteries. This result corroborates the findings of a recent study by Howell et al<sup>1</sup>, in which the <italic>VEGF</italic> -2578AA genotype was considered to be a risk factor for atherosclerosis development, whereas the <italic>VEGF</italic> -2578CC genotype showed a protective effect. According to this study, the frequency of the <italic>VEGF</italic> -2578AA genotype gradually increased with the number of involved vessels, as compared to the wild-type <italic>VEGF</italic> -2578CC genotype, suggesting that the reduction in the VEGF expression resulting from the <italic>VEGF</italic> -2578AA genotype could promote the development of atherosclerosis. The higher frequency of the <italic>VEGF</italic> -2578CA genotype among individuals with &lt;95% stenosis suggests an association between this genotype and the slower progression of the atherosclerotic lesion, possibly due to the presence of the wild-type allele. However, no association was found regarding the wild-type <italic>VEGF</italic> -2578CC genotype, possibly because of the small sample size. </p>
      <p>Although our results regarding <italic>VEGF</italic> polymorphism and the severity and extension of CAD were significant, after adjustment for other risk factors in a multivariate model, the positive association between <italic>VEGF</italic> C-2578A polymorphism and severity or extension of CAD lost statistical significance. Since <italic>VEGF</italic> C-2578A polymorphism was not an independent risk factor for CAD, these data do not support a casual linkage between <italic>VEGF</italic> C-2578A polymorphism and coronary atherosclerosis.</p>
      <p>The role of VEGF in atherosclerosis is a subject of debate in the literature. Some studies showed that the administration of recombinant human VEGF in animals enhances the progression of the atherosclerotic plaque<sup>23</sup>, whereas others observed that it acts as an anti-atherosclerotic factor, promoting re-endothelization, reducing intimal thickening and preventing thrombus formation<sup>5</sup>.</p>
      <p> Correlations between genotypes and expression were not examined in our study. However, a study by Shahbazi et al<sup>8</sup>, with renal transplant recipients, found an association between the wild-type allele <italic>VEGF</italic> -2578C and increased <italic>VEGF</italic> concentrations. Other polymorphisms of the <italic>VEGF</italic> gene have already been associated with variations in the expression of the protein<sup>7,8</sup>. According to Howell et al<sup>1</sup>, the <italic>VEGF</italic> -2578AA genotype could be considered a risk factor for atherosclerosis due to the reduction in the protein expression. This result is consistent with the action of <italic>VEGF</italic> in the endogenous regulation of the endothelial integrity of the coronary artery wall<sup>4</sup>. On the other hand, atherosclerotic plaque neovascularization, mediated by <italic>VEGF</italic>, makes nutrients and components for the plaque available, increasing its volume. In artery walls with total occlusion by atherosclerotic plaques, as observed in a prospective study, microvessels named <italic>vasa vasorum </italic>were correlated, in their anatomy and quantity, to the degree of intimal plaque inflammation<sup>24</sup>. Moulton et al<sup>25</sup> observed a reduction in atherosclerosis progression secondary to the inhibition of <italic>VEGF</italic>-mediated neovascularization. Thus, further studies are necessary to clarify the true role of <italic>VEGF</italic> in CAD. </p>
      <p>In this study, the allele and genotype frequencies of the <italic>MTHFR</italic> C677T polymorphism did not differentiate patients from controls. However, in the CAD group, the genotype distribution observed was different from the one expected according to the Hardy-Weinberg equilibrium (HWE). Case-control studies with SNP analysis have shown departure from HWE in patients, in controls or in both groups<sup>26-28</sup>. This disequilibrium can be expected for a number of genetic diseases, considering that there probably is a significant genetic contribution in complex diseases<sup>29</sup>. Although some studies found evidence of an association between the polymorphic <italic>MTHFR</italic> 677T allele and vascular diseases, carotid atherosclerosis, occlusive arterial disease and myocardial infarction<sup>15-17,30-32</sup>, others did not confirm these hypotheses<sup>11,33</sup>. </p>
      <p>About 40% of patients with CAD present hyperhomocysteinemia<sup>34</sup>. In our study, 49.7% of the patients with CAD and 45.2% of the controls showed Hcy concentrations &gt;15 &#956;mol/L, and this difference was not significant. Another Brazilian study showed a significant difference in Hcy concentrations between the control group and a group with severe atheromatosis. These authors also observed a positive correlation between higher Hcy levels and CAD<sup>35</sup>. In our study, higher Hcy mean concentrations were found in the CAD group compared to the control group, but the difference was not significant (data not shown), which is in agreement with the findings of Yilmaz et al<sup>36</sup>.</p>
      <p> Clinical trials involving homocysteine-lowering treatment have demonstrated that folate supplementation did not reduce the risk of complications and death due to cardiovascular causes, despite a substantial reduction in plasma total Hcy levels<sup>37,38</sup>. Although observation studies have demonstrated that the plasma total Hcy level is a predictor of cardiovascular events<sup>39</sup>, no causative role of Hcy has been substantiated by the results of intervention trials involving homocysteine-lowering treatment.</p>
      <p>In the prospective study of Frederiksen et al<sup>40</sup>, the Hcy mean concentration was higher in <italic>MTHFR</italic> 677TT genotype carriers compared to the carriers of other genotypes; however, the <italic>MTHFR </italic>C677T polymorphism was not associated with ischemic cardiovascular disease or thromboembolism. Similar observations were reported by Huh et al<sup>41</sup> and Yilmaz et al<sup>36</sup> in CAD studies. In the population studied by us, the <italic>MTHFR</italic> C677T polymorphism did not present a direct association with hyperhomocysteinemia or increased mean Hcy concentrations, either in the CAD or in the control group. A correlation between the presence of this mutation and hyperhomocysteinemia was also not observed by Lima et al<sup>35</sup>, in another Brazilian study.</p>
      <p>Sample size is an important factor in case-control studies, mainly in investigations of genetic polymorphisms with high frequency in the general population. Although the number of individuals evaluated in this study was sufficient to demonstrate a statistical difference in genotype distribution among the subgroups with different degrees of artery obstruction and number of involved vessels, no difference was observed between the CAD and control groups. Studies in the literature use larger samples, mainly to evaluate the association between polymorphisms and CAD or Hcy. Moreover, the investigation of alterations in other enzymes involved in Hcy metabolism, plasma folate and vitamin B<sub>6</sub> and B<sub>12</sub> concentrations, and vitamin intake, could provide more consistent data for the discussion about the effect of polymorphisms on Hcy concentrations.</p>
      <p>In summary, there is an apparent association between the <italic>VEGF</italic> C-2578A polymorphism and atherosclerosis development; however, this association is not independent of conventional cardiovascular risk factors.</p>
      <p>
        <bold>Acknowledgments</bold>
      </p>
      <p>The authors thank Celso Pereira Reis Filho for database management and Prof. Dr. Jos&#233; Ant&#244;nio Cordeiro for statistical analysis, and acknowledge the financial support granted by The State of S&#227;o Paulo Research Foundation (<italic>Funda&#231;&#227;o de Amparo &#224; Pesquisa do Estado de S&#227;o Paulo</italic> - FAPESP).</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>This study was funded by FAPESP and CNPq.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This article is part of the thesis of Doctoral submitted by Alexandre Rodrigues Guerzoni, from <italic>Faculdade de Medicina de S&#227;o Jos&#233; do Rio Preto</italic> - FAMERP.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Art&#237;culos Originales</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Homociste&#237;na y polimorfismos de los genes MTHFR y VEGF: impacto en la enfermedad arterial coronaria</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: Polimorfismos en genes relacionados al desarrollo de la aterosclerosis, la angiog&#233;nesis y el metabolismo de la homociste&#237;na (Hcy) pueden ser factores de riesgo para la enfermedad arterial coronaria (EAC). OBJETIVO: Evaluar el efecto de los polimorfismos VEGF C-2578A y MTHFR C677T en la EAC y la asociaci&#243;n de esos polimorfismos con la severidad y la extensi&#243;n de las lesiones ateroscler&#243;ticas y concentraciones de Hcy. M&#201;TODOS: Se evaluaron a 244 individuos por medio de angiograf&#237;a coronaria y se les incluyeron en el estudio (145 con EAC y 99 individuos-control). Los polimorfismos VEGF C-2578A y MTHFR C677T se investigaron mediante las t&#233;cnicas de PCR-SSCP y PCR-RFLP, respectivamente. Se midieron los niveles de homociste&#237;na plasm&#225;tica por medio de cromatograf&#237;a l&#237;quida/espectrometr&#237;a de masa secuencial (CL/EMS). RESULTADOS: No hubo diferencia significante en relaci&#243;n con la distribuci&#243;n de alelos y genotipos entre los grupos, para ambos polimorfismos. El an&#225;lisis univariado revel&#243; una frecuencia mayor del genotipo VEGF-2578AA en el grupo con enfermedad en tres vasos (P=0,044). Adem&#225;s de ello, se observ&#243; el genotipo VEGF-2578CA con m&#225;s frecuencia entre individuos con &lt;95% de estenosis (p=0,010). Tras ajuste para otros factores de riesgo para EAC en un modelo multivariado, se evidenci&#243; que el polimorfismo VEGF C-2578A no era un correlato independiente de la EAC (p=0,688). El polimorfismo MTHFR no mostr&#243; cualquier relaci&#243;n con la extensi&#243;n y/o severidad de la EAC. El polimorfismo MTHFR C677T no evidenci&#243; una asociaci&#243;n directa con hiperhomocisteinemia o aumento de las concentraciones promedio de Hcy en el plasma. CONCLUSI&#211;N: Si bien existe una aparente asociaci&#243;n entre el polimorfismo VEGF C-2578A y el desarrollo de aterosclerosis coronaria, esa asociaci&#243;n no es independiente de los factores de riesgo cardiovasculares convencionales.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Enfermedad de arteria coronaria</kwd>
        <kwd>aterosclerosis</kwd>
        <kwd>polimorfismo gen&#233;tico</kwd>
        <kwd>homociste&#237;na</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <p><undefined id="add1-body3"/>Homociste&#237;na y polimorfismos de los genes MTHFR y VEGF: impacto en la enfermedad arterial coronaria</p>
      <p>
        <bold>Alexandre Rodrigues Guerzoni<sup>I</sup>; Patr&#237;cia Matos Biselli<sup>I</sup>; Moacir Fernandes de Godoy<sup>I</sup>; Doroteia Rossi Silva Souza<sup>I</sup>; Renato Haddad<sup>II</sup>; Marcos Nogueira Eberlin<sup>II</sup>; Erika Cristina Pavarino-Bertelli<sup>I</sup>; Eny Maria Goloni-Bertollo<sup>I</sup></bold>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Faculdade de Medicina de S&#227;o Jos&#233; do Rio Preto - FAMERP, S&#227;o Jos&#233; do Rio Preto, SP</p>
      <p><sup>II</sup>Faculdade de Ci&#234;ncias M&#233;dicas, Universidade Estadual de Campinas - UNICAMP, Campinas, SP - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> Polimorfismos en genes relacionados al desarrollo de la aterosclerosis, la angiog&#233;nesis y el metabolismo de la homociste&#237;na (Hcy) pueden ser factores de riesgo para la enfermedad arterial coronaria (EAC).</p>
      <p><bold>OBJETIVO:</bold> Evaluar el efecto de los polimorfismos VEGF C-2578A y MTHFR C677T en la EAC y la asociaci&#243;n de esos polimorfismos con la severidad y la extensi&#243;n de las lesiones ateroscler&#243;ticas y concentraciones de Hcy.</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Se evaluaron a 244 individuos por medio de angiograf&#237;a coronaria y se les incluyeron en el estudio (145 con EAC y 99 individuos-control). Los polimorfismos VEGF C-2578A y MTHFR C677T se investigaron mediante las t&#233;cnicas de PCR-SSCP y PCR-RFLP, respectivamente. Se midieron los niveles de homociste&#237;na plasm&#225;tica por medio de cromatograf&#237;a l&#237;quida/espectrometr&#237;a de masa secuencial (CL/EMS).</p>
      <p><bold>RESULTADOS:</bold> No hubo diferencia significante en relaci&#243;n con la distribuci&#243;n de alelos y genotipos entre los grupos, para ambos polimorfismos. El an&#225;lisis univariado revel&#243; una frecuencia mayor del genotipo VEGF-2578AA en el grupo con enfermedad en tres vasos (P=0,044). Adem&#225;s de ello, se observ&#243; el genotipo VEGF-2578CA con m&#225;s frecuencia entre individuos con &lt;95% de estenosis (p=0,010). Tras ajuste para otros factores de riesgo para EAC en un modelo multivariado, se evidenci&#243; que el polimorfismo VEGF C-2578A no era un correlato independiente de la EAC (p=0,688). El polimorfismo MTHFR no mostr&#243; cualquier relaci&#243;n con la extensi&#243;n y/o severidad de la EAC. El polimorfismo MTHFR C677T no evidenci&#243; una asociaci&#243;n directa con hiperhomocisteinemia o aumento de las concentraciones promedio de Hcy en el plasma.</p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N:</bold> Si bien existe una aparente asociaci&#243;n entre el polimorfismo VEGF C-2578A y el desarrollo de aterosclerosis coronaria, esa asociaci&#243;n no es independiente de los factores de riesgo cardiovasculares convencionales. (Arq Bras Cardiol 2009;92(4):256-261)</p>
      <p><bold>Palabras clave:</bold> Enfermedad de arteria coronaria, aterosclerosis, polimorfismo gen&#233;tico, homociste&#237;na.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El gen que codifica el factor de crecimiento endotelial vascular (VEGF) ha sido estudiado en el desarrollo de enfermedades coronarias<sup>1-3</sup>. El VEGF, presente en las paredes de los vasos, promueve la proliferaci&#243;n de las c&#233;lulas endoteliales vasculares y la angiog&#233;nesis, pero su rol en la aterosclerosis todav&#237;a est&#225; poco aclarado. Hay estudios que se&#241;alan que el VEGF es un factor de protecci&#243;n en el desarrollo de la placa ateroscler&#243;tica, al operar como un regulador de la integridad endotelial de la pared arterial coronaria<sup>4,5</sup>. Por otra parte, hay otros que evidencian la neovascularizaci&#243;n, mediada por el VEGF, como el factor que influencia la patog&#233;nesis de las enfermedades arteriales<sup>6</sup>. </p>
      <p>Alteraciones de las concentraciones de VEGF pueden ser mediadas por polimorfismos gen&#233;ticos<sup>7,8</sup>. Se describieron en el gen VEGF diversos polimorfismos de nucle&#243;tido &#250;nico (SNPs). Renner et al.<sup>7</sup> describieron tres polimorfismos del gen VEGF (C702T, C936T y G1612A), adem&#225;s de haber observado niveles significantemente m&#225;s bajos de VEGF en el plasma en portadores del alelo 936T, cuando comparados con no-portadores. Los polimorfismos C702T y G1612 no evidenciaron asociaci&#243;n con los niveles de VEGF. Tambi&#233;n se asociaron niveles elevados con el alelo G en el nucle&#243;tido VEGF -1154<sup>8</sup>. En un estudio con pacientes sometidos a angiograf&#237;a coronaria, se consider&#243; el polimorfismo C-2578A como un factor de riesgo para el desarrollo de aterosclerosis<sup>1</sup>. Ya se ha asociado esa variaci&#243;n gen&#233;tica con una menor expresi&#243;n del VEGF<sup>8</sup>.</p>
      <p> La hiperhomocisteinemia, es decir, el aumento de la concentraci&#243;n de homociste&#237;na (Hcy) en la sangre, se la considera como un factor de riesgo independiente para la aterosclerosis y la enfermedad arterial coronaria (EAC)<sup>9</sup>. El aumento de las concentraciones de Hcy es encontrado en el 40% de los pacientes con una enfermedad arterial coronaria, arterial cerebral o arterial perif&#233;rica y en solamente el 15% de individuos sanos<sup>10</sup>. </p>
      <p>El mecanismo mediante el cual la hiperhomocisteinemia induce el desarrollo de lesiones vasculares es todav&#237;a poco conocido. Evidencias experimentales sugieren que la Hcy puede estar involucrada en la aterog&#233;nesis y la trombog&#233;nesis, conllevando a la hiperplasia de la c&#233;lula muscular y la fibrosis<sup>10,11</sup>. Concentraciones anormales de Hcy pueden resultar de la interacci&#243;n de factores gen&#233;ticos y nutricionales<sup>12</sup>. La enzima metilenotetrahidrofolato reductasa (MTHFR), que desempe&#241;a un rol importante en el metabolismo de la Hcy, presenta la reducci&#243;n de la actividad como resultado del polimorfismo en la posici&#243;n 677 del gen MTHFR y conlleva al aumento de las concentraciones de Hcy<sup>13</sup>. La variante al&#233;lica MTHFR 677T ha sido encontrada con alta frecuencia en pacientes con enfermedades vasculares<sup>14-17</sup>. </p>
      <p>En el presente estudio, analizamos la frecuencia de los polimorfismos VEGF C-2578A y MTHFR C677T en pacientes con EAC y en un grupo de individuos sin se&#241;ales angiogr&#225;ficos de la enfermedad. Evaluamos tambi&#233;n la asociaci&#243;n entre esos polimorfismos y la severidad y extensi&#243;n de las lesiones ateroscler&#243;ticas y las concentraciones plasm&#225;ticas de Hcy. </p>
      <p>
        <bold>M&#233;todos</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Sujetos del estudio</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio fue aprobado por la Comisi&#243;n Nacional de &#201;tica en Investigaci&#243;n - CONEP, DF, Brasil. Tras la obtenci&#243;n del Consentimiento Informado, se incluyeron en el estudio a 244 individuos caucasoides (145 con EAC y 99 sin la enfermedad). Se elimin&#243; o se confirm&#243; el diagn&#243;stico de EAC mediante angiograf&#237;a coronaria, analizada por dos observadores independientes en un an&#225;lisis ciego cuantitativo, llevada a cabo en el Laboratorio de Cateterismo. Se excluyeron del estudio tanto a los individuos que hab&#237;an sido sometidos a cirug&#237;a cardiaca como aquellos con pr&#243;tesis coronaria. Aunque el mestizaje en el Brasil es ampliamente com&#250;n, consideramos como caucasoides aquellos individuos que no presentaban otros grupos &#233;tnicos en las tres generaciones precedentes<sup>18</sup>. </p>
      <p>Se determin&#243; la extensi&#243;n de la EAC de acuerdo con el n&#250;mero de vasos coronarios involucrados (0 a 3) y la severidad con base en el grado de obstrucci&#243;n arterial (estenosis &lt;50%, &gt;50-75%, &gt;75-95%, y &gt;95%). Se consider&#243; la fracci&#243;n de eyecci&#243;n (FE) &lt; 40% como da&#241;o ventricular. Se consider&#243; la angina t&#237;pica como presente o ausente. Los factores de riesgo cl&#225;sicos para EAC tambi&#233;n se investigaron. Los criterios para la definici&#243;n de diabetes fueron el uso de agentes hipoglucemiantes orales o tratamiento con insulina, o niveles gluc&#233;micos &gt; 126 mg/dL; para hipertensi&#243;n, el uso de f&#225;rmaco antihipertensivo o presi&#243;n arterial &gt; 140/90 mmHg; para sedentarismo, la ausencia de ejercicios regulares y controlados; para alcoholismo, la ingesti&#243;n de alcohol con una frecuencia definida sin un an&#225;lisis cuantitativo; a individuos que hab&#237;an fumado <underline>&gt;</underline>100 cigarrillos durante su vida y en el momento fumaban todos los d&#237;as o en algunos d&#237;as, se les consideraron como fumadores. </p>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis bioqu&#237;mico</bold>
      </p>
      <p>Se colectaron muestras de sangre perif&#233;rica de los pacientes, durante el examen angiogr&#225;fico, tras ayuno de 12 horas. Se hizo la separaci&#243;n del plasma en hasta una hora tras la colecta de la sangre para la medici&#243;n de la Hcy, de acuerdo con el m&#233;todo de cromatograf&#237;a l&#237;quida/espectrometr&#237;a de masa secuencial (CL/EMS)<sup>19</sup>. Las concentraciones de Hcy &gt;15&#181;mol/mL se las consideraron como caracterizadoras de hiperhomocisteinemia<sup>20</sup>. Los procedimientos para determinaci&#243;n del perfil lip&#237;dico tuvieron lugar en el Laboratorio de An&#225;lisis Cl&#237;nicos del Hospital de Base de la Facultad de Medicina de S&#227;o Jos&#233; do Rio Preto. </p>
      <p>Se midieron los triglic&#233;ridos (TG), el colesterol total (CT), las lipoprote&#237;nas de alta densidad (HDL<sub>c</sub>) y las lipoprote&#237;nas de baja densidad (LDL<sub>c</sub>) con el m&#233;todo colorim&#233;trico enzim&#225;tico.</p>
      <p>
        <bold>Determinaci&#243;n de genotipo</bold>
      </p>
      <p>Se extrajo el DNA gen&#243;mico de leucocitos de sangre perif&#233;rica<sup>21</sup>. Se investig&#243; el polimorfismo VEGF C-2578A con el m&#233;todo de Reacci&#243;n en Cadena de la Polimerasa - Polimorfismo de Conformaci&#243;n Monocatenaria (PCR-SSCP), de acuerdo con Brogan et al.<sup>22</sup>. Se realizaron 30 ciclos de amplificaci&#243;n (95&#186;C por 30s, 62&#186;C por 30s, y 72&#186;C por 60s) para amplificar un producto de 309 pb. As&#237;, 6 &#181;L del producto de la PCR se desnaturalizaron a 95&#186;C por 5 minutos, con 6 &#181;l de soluci&#243;n colorante para electroforesis (80% v/v formamida; 10mM NaOH; 1 mM EDTA, pH 8,0; 0,1% w/v de azul de bromofenol y el 1,1% xilenocianol). Se analizaron los productos desnaturalizados por medio de electroforesis en gel de poliacrilamida y tras tinci&#243;n con nitrato de plata se los visualizaron. </p>
      <p>La genotipificaci&#243;n para el polimorfismo MTHFR C677T se llev&#243; a cabo por medio de PCR, seguida por digesti&#243;n enzim&#225;tica<sup>16</sup>. Se ejecutaron 35 ciclos (94&#186;C por 60s, 58&#186;C por 60s, y 72&#186;C por 60s) para amplificar un producto de 198 pb. Se digirieron los productos de PCR con la enzima de restricci&#243;n Hinf I y se analizaron los fragmentos en gel de poliacrilamida a un 9,6%, tras tinci&#243;n con nitrato de plata. No se digiri&#243; el alelo C, mientras que se dividi&#243; el alelo T en dos fragmentos de 175 y 23 pb, respectivamente. </p>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis estad&#237;stico</bold>
      </p>
      <p>Se presentan los datos como promedios <underline>+</underline> desviaciones est&#225;ndar (DE) o n&#250;meros (porcentajes). La comparaci&#243;n entre los grupos se realiz&#243; con la utilizaci&#243;n de la prueba de Chi-cuadrado, el test <italic>t</italic> de Student o la prueba de Mann-Whitney, cuando necesario. Se utiliz&#243; el an&#225;lisis de dependencia para examinar las diferencias de las frecuencias de genotipo entre los grupos con una, dos o tres arterias afectadas, y entre grupos con diferentes grados de estenosis. Se dise&#241;aron los valores de Hcy con base en una distribuci&#243;n normal en la escala logar&#237;tmica. La concentraci&#243;n de Hcy ante el polimorfismo MTHFR se la evalu&#243; mediante el an&#225;lisis de varianza (ANOVA). Se prob&#243; por medio de an&#225;lisis de regresi&#243;n log&#237;stica m&#250;ltiple la relaci&#243;n independiente de los polimorfismos VEGF C-2578A y MTHFR C677T con los factores de riesgo en la presencia de EAC. Un valor de p <underline>&lt;</underline> 0,05 se utiliz&#243; para establecer la significancia estad&#237;stica.</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>Las caracter&#237;sticas de la poblaci&#243;n estudiada est&#225;n detalladas en la <xref ref-type="table" rid="tab01-body3">Tabla 1</xref>. Los resultados significantemente diferentes obtenidos para individuos con y sin EAC est&#225;n de acuerdo con los factores de riesgo cardiovascular previamente establecidos. </p>
      <table-wrap id="tab01-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0263-00003-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Polimorfismo del gen del factor de crecimiento endotelial vascular (VEGF) </bold>
      </p>
      <p>No hubo diferencia significante entre los grupos respecto a las frecuencias de alelos (p=0.995) y genotipo (p=0.254) del polimorfismo VEGF C-2578A. Los c&#225;lculos para la prueba de equilibrio de Hardy-Weinberg (EHW) revelaron que la distribuci&#243;n genot&#237;pica observada se mostr&#243; similar a la que se esperaba, en el grupo con EAC y en el grupo control (x<sup>2</sup><sub>1 </sub>= 3,12; p=0,077 y x<sup>2</sup><sub>1 </sub>= 0,46; p=0,496, respectivamente).</p>
      <p>Las frecuencias genot&#237;picas de acuerdo con el n&#250;mero de vasos involucrados y el grado de obstrucci&#243;n arterial est&#225;n detalladas en las <xref ref-type="table" rid="tab02-body3">Tablas 2</xref> y <xref ref-type="table" rid="tab03-body3">3</xref>, respectivamente. Una frecuencia significantemente m&#225;s alta del genotipo VEGF -2578AA se observ&#243; en individuos con tres arterias afectadas (p=0,044). Respecto al grado de obstrucci&#243;n arterial, el genotipo VEGF -2578CA se observ&#243; con mas frecuencia en individuos con &lt; 95% de estenosis (p=0,010). </p>
      <table-wrap id="tab02-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0263-00003-gt02-es.jpg"/></table-wrap>
      <table-wrap id="tab03-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-04-0263-00003-gt03-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Polimorfismo del gen de la metilenotetrahidrofolato reductasa (MTHFR) y concentraciones de homociste&#237;na </bold>
      </p>
      <p>No hubo diferencia significante entre los grupos respecto a las frecuencias de alelos (p=0,895) y genotipo (p=0,884) del polimorfismo MTHFR C677T. La distribuci&#243;n genot&#237;pica observada fue semejante a la que se esperaba en el grupo control (x<sup>2</sup><sub>1 </sub>=2,23; p=0,135). Sin embargo, en el grupo con EAC, present&#243; desequilibrio de Hardy-Weinberg, con una diferencia significante entre las frecuencias observada y esperada (x<sup>2</sup><sub>1 </sub>=5,76; p=0,016). </p>
      <p>Ninguna asociaci&#243;n se observ&#243; entre el polimorfismo MTHFR C677T y el n&#250;mero de vasos involucrados y/o el grado de obstrucci&#243;n arterial (<xref ref-type="table" rid="tab02-body3">Tablas 2</xref> y <xref ref-type="table" rid="tab03-body3">3</xref>). La concentraci&#243;n promedio de Hcy no difiri&#243; significantemente entre los grupos (p= 0,222), as&#237; como la presencia de hiperhomocisteinemia (p=0,266). El promedio de la concentraci&#243;n de Hcy no present&#243; ninguna asociaci&#243;n con el n&#250;mero de vasos involucrados (p= 0,793) o el grado de obstrucci&#243;n arterial (p= 0,700).</p>
      <p>El polimorfismo MTHFR C677T no evidenci&#243; una relaci&#243;n directa con la hiperhomocisteinemia (p=0,860) o aumento de la concentraci&#243;n promedio de Hcy (p=0,758).</p>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis multivariado </bold>
      </p>
      <p>La regresi&#243;n log&#237;stica m&#250;ltiple se utiliz&#243; para probar los correlatos independientes para la presencia de EAC. El modelo incluy&#243;: tabaquismo, hipertensi&#243;n, diabetes, niveles de HDL<sub>c</sub> y los polimorfismos VEGF C-2578A y MTHFR C677T. Tabaquismo (p=0,006), diabetes (p=0,041), y niveles de HDL<sub>c</sub> &lt;40 mg/dL (p=0,0008) se correlacionaron independientemente de la presencia de EAC. La hipertensi&#243;n evidenci&#243; una tendencia a la asociaci&#243;n con EAC (p=0,061). Los polimorfismos VEGF C-2578A (p=0,688) y MTHFR C677T (p=0,981) no fueron predictores independientes de EAC.</p>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>En el presente estudio, la frecuencia al&#233;lica y la genot&#237;pica del polimorfismo VEGF C-2578A no difirieron entre pacientes con y sin EAC. Sin embargo, se observ&#243; una mayor frecuencia del genotipo VEGF-2578AA en individuos con tres arterias afectadas. Este resultado corrobora los hallazgos de un estudio reciente de Howell et al.<sup>1</sup> que consider&#243; el genotipo VEGF-2578AA como un factor de riesgo para el desarrollo de aterosclerosis, mientras que el genotipo VEGF -2578CC evidenci&#243; tener un efecto protector. De acuerdo con ese estudio, la frecuencia del genotipo VEGF -2578AA aument&#243; gradualmente con el n&#250;mero de vasos involucrados, cuando comparada con el genotipo salvaje (<italic>wild-type</italic>) VEGF -2578CC. Eso sugiere que la reducci&#243;n de la expresi&#243;n del VEGF resultante del genotipo VEGF-2578AA podr&#237;a promover el desarrollo de aterosclerosis. La mayor frecuencia del genotipo VEGF-2578CA entre individuos con &lt; 95% de estenosis sugiere una asociaci&#243;n entre ese genotipo y la progresi&#243;n m&#225;s lenta de la lesi&#243;n ateroscler&#243;tica, posiblemente a causa de la presencia del alelo salvaje. No obstante, no se encontr&#243; ninguna asociaci&#243;n con relaci&#243;n al genotipo salvaje VEGF-2578CC, posiblemente en funci&#243;n del n&#250;mero reducido de individuos en la muestra. </p>
      <p>Si bien nuestros resultados en relaci&#243;n con el polimorfismo del VEGF y la severidad y extensi&#243;n de la EAC son significantes, tras el ajuste para otros factores de riesgo en un modelo multivariado, la asociaci&#243;n positiva entre el polimorfismo VEGF C-2578A y la severidad de la EAC perdi&#243; significancia estad&#237;stica. Ya que el polimorfismo VEGF C-2578A no fue un factor de riesgo independiente para la EAC, esos datos no confirman la relaci&#243;n casual entre el polimorfismo VEGF C-2578A y la aterosclerosis coronaria. </p>
      <p>El rol del VEGF en la aterosclerosis es motivo de discusi&#243;n en la literatura. Algunos estudios evidenciaron que la administraci&#243;n de VEGF humano recombinante en animales aumenta la progresi&#243;n de la placa ateroscler&#243;tica<sup>23</sup>. Otros observaron que el VEGF humano opera como un factor anti-ateroscler&#243;tico, y promueve la reendotelizaci&#243;n, reduciendo el espesor de la capa &#237;ntima, lo que previene la formaci&#243;n de co&#225;gulos<sup>5</sup>. </p>
      <p>No analizamos en el presente estudio las correlaciones entre genotipos y expresi&#243;n. Sin embargo, un estudio realizado por Shahbazi et al.<sup>8</sup> con receptores de transplante renal, revel&#243; una asociaci&#243;n entre el alelo salvaje VEGF 2578C y el aumento de las concentraciones de VEGF. Otros polimorfismos del gen VEGF ya se asociaron a variaciones en la expresi&#243;n de la prote&#237;na<sup>7,8</sup>. Seg&#250;n Howell et al.<sup>1</sup>, el genotipo VEGF -2578AA se podr&#237;a considerar como un factor de riesgo para aterosclerosis, en funci&#243;n de la reducci&#243;n de la expresi&#243;n de la prote&#237;na. Ese resultado es consistente con la acci&#243;n do VEGF en la regulaci&#243;n end&#243;gena de la integridad endotelial de la pared de la arteria coronaria<sup>4</sup>. Por otra parte, la neovascularizaci&#243;n de la placa ateroscler&#243;tica, mediada por el VEGF, dispone nutrientes y componentes de la placa, aumentando su volumen. En paredes arteriales con oclusi&#243;n total por placas ateroscler&#243;ticas, como observado en estudio prospectivo, se correlacionaron -en su anatom&#237;a y cantidad-, los microvasos denominados <italic>vasa vasorum</italic>, al grado de inflamaci&#243;n de la placa intimal<sup>24</sup>. Moulton et al.<sup>25</sup> observaron una reducci&#243;n en la progresi&#243;n de la aterosclerosis secundaria a la inhibici&#243;n de la neovascularizaci&#243;n mediada por el VEGF. De ese modo, se necesitan m&#225;s estudios para aclarar el verdadero rol del VEGF en la EAC.</p>
      <p>En ese estudio, las frecuencias al&#233;lica y genot&#237;pica del polimorfismo MTHFR C677T no fueron diferentes entre pacientes y controles. Sin embargo, en el grupo con EAC, la distribuci&#243;n genot&#237;pica observada fue diferente de la que se esperaba de acuerdo con el equilibrio de Hardy-Weinberg (EHW). Estudios de caso-control con an&#225;lisis de SNPs mostraron fuga del EHW en pacientes, en controles o en ambos grupos<sup>26-28</sup>. Se puede esperar ese desequilibrio para diversas enfermedades gen&#233;ticas, considerando que haya probablemente un aporte gen&#233;tico significante en enfermedades complejas<sup>29</sup>. Aunque algunos estudios han encontrado evidencia de asociaci&#243;n entre el alelo polim&#243;rfico MTHFR 677T y enfermedades vasculares, aterosclerosis carot&#237;dea, enfermedad arterial oclusiva e infarto de mioc&#225;rdio<sup>15-17,30-32</sup>, otros no confirmaron esas hip&#243;tesis<sup>11,33</sup>. </p>
      <p> Alrededor del 40% de los pacientes con EAC presentaban hiperhomocisteinemia<sup>34</sup>. En nuestro estudio, un 49,7% de los pacientes con EAC y un 45,2% de los controles presentaban concentraciones de Hcy &gt;15 &#181;mol/l, y esa diferencia no fue significante. Otro estudio brasile&#241;o evidenci&#243; una diferencia significante en concentraciones de Hcy entre el grupo control y el grupo con ateromatosis severa. Esos autores tambi&#233;n observaron una correlaci&#243;n positiva entre niveles m&#225;s altos de Hcy y EAC<sup>35</sup>. En nuestro estudio, encontramos concentraciones promedio m&#225;s altas de Hcy en el grupo con EAC cuando comparados al grupo control, pero la diferencia no fue significante (datos no revelados), lo que est&#225; de acuerdo con los hallazgos de Yilmaz et al.<sup>36</sup>.</p>
      <p> Estudios cl&#237;nicos involucrando tratamientos para reducir los niveles de homociste&#237;na han demostrado que la suplementaci&#243;n con folato no redujo el riesgo de complicaciones y muerte por causas cardiovasculares, a pesar de una reducci&#243;n substancial en los niveles plasm&#225;ticos totales de Hcy<sup>37,38</sup>. Aunque estudios observacionales han demostrado que el nivel plasm&#225;tico total de Hcy es un predictor de eventos cardiovasculares<sup>39</sup>, ning&#250;n rol causativo de la Hcy fue substanciado por los resultados de estudios de intervenci&#243;n implicando tratamiento para reducci&#243;n de niveles de homociste&#237;na. </p>
      <p>En el estudio prospectivo de Frederiksen et al.<sup>40</sup>, la concentraci&#243;n promedio de Hcy era m&#225;s elevada en portadores del genotipo MTHFR 677TT cuando comparados a otros genotipos. Sin embargo, el polimorfismo MTHFR C677T no fue asociado con enfermedad isqu&#233;mica cardiovascular o tromboembolismo. Huh et al.<sup>41</sup> y Yilmaz et al.<sup>36</sup> relataron observaciones semejantes en estudios de EAC. En las poblaciones estudiadas en el presente estudio, el polimorfismo MTHFR C677T no present&#243; una relaci&#243;n directa con la hiperhomocisteinemia o aumento de las concentraciones promedio de Hcy, en los grupos con EAC o control. Lima et al.<sup>35</sup> tambi&#233;n observaron una correlaci&#243;n entre la presencia de esa mutaci&#243;n y la hiperhomocisteinemia, en un estudio brasile&#241;o.</p>
      <p>El tama&#241;o de la muestra es un factor importante en estudios de caso-control, principalmente en investigaciones de polimorfismos gen&#233;ticos con alta frecuencia en la poblaci&#243;n en general. Aunque el n&#250;mero de individuos evaluados en ese estudio es suficiente para demostrar una diferencia estad&#237;stica en la distribuci&#243;n del genotipo entre los subgrupos con diferentes grados de obstrucci&#243;n arterial y n&#250;mero de arterias involucradas, ninguna diferencia se observ&#243; entre el grupo con EAC y el grupo control. Los estudios en la literatura utilizan muestras mayores, principalmente para evaluarse la asociaci&#243;n entre polimorfismos y EAC o Hcy. Adem&#225;s de ello, la investigaci&#243;n de alteraciones en otras enzimas implicadas en el metabolismo de la Hcy y en las concentraciones plasm&#225;ticas de folato y vitaminas B<sub>6</sub> y B<sub>12</sub>, e ingesti&#243;n de vitaminas, podr&#237;a suministrar datos m&#225;s consistentes para la discusi&#243;n sobre el efecto de los polimorfismos en las concentraciones de Hcy.</p>
      <p>En resumen, existe una aparente asociaci&#243;n entre el polimorfismo VEGF<italic> C</italic>-2578A y el desarrollo de aterosclerosis. Sin embargo, esa asociaci&#243;n no es independiente de los factores de riesgo cardiovasculares convencionales. </p>
      <p>
        <bold>Agradecimientos</bold>
      </p>
      <p>Los autores agradecen a Celso Pereira Reis Filho por la gesti&#243;n del banco de datos y al Prof. Dr. Jos&#233; Ant&#244;nio Cordeiro por el an&#225;lisis estad&#237;stico y reconocen el apoyo financiero de la Fundaci&#243;n de Amparo a la investigaci&#243;n del Estado de S&#227;o Paulo (FAPESP).</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio fue financiado por FAPESP y CNPq. </p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>Este art&#237;culo forma parte de tesis de Doctorado de Alexandre Rodrigues Guerzoni, por la Facultad de Medicina de S&#227;o Jos&#233; do Rio Preto - FAMERP.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
