<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">RsrcFrnHbcwBSzzbcKv74Pt</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00002</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2009000300002</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(09)09200302</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2009000300002</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>O mioc&#225;rdio na tetralogia de Fallot: estudo histol&#243;gico e morfom&#233;trico</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Farah</surname>
            <given-names>Maria Cec&#237;lia Knoll</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Castro</surname>
            <given-names>Cl&#225;udia Regina Pinheiro de</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Moreira</surname>
            <given-names>Val&#233;ria Mello</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Riso</surname>
            <given-names>Arlindo de Almeida</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Lopes</surname>
            <given-names>Antonio Augusto Barbosa</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Aiello</surname>
            <given-names>Vera Demarchi</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade de S&#227;o Paulo</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">FM </institution>
        <institution content-type="orgdiv2">Hospital das Cl&#237;nicas</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff02">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Cuiab&#225;</named-content>
          <named-content content-type="state">Mato Grosso</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade Federal de Mato Grosso</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Faculdade de Medicina </institution>
        <institution content-type="orgdiv2">Centro de Ci&#234;ncias Biol&#243;gicas da Sa&#250;de</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>03</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
      <volume>92</volume>
      <issue>3</issue>
      <fpage>169</fpage>
      <lpage>177</lpage>
      <history>
        <date date-type="accepted">
          <day>26</day>
          <month>02</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>30</day>
          <month>11</month>
          <year>2007</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>21</day>
          <month>01</month>
          <year>2008</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: Pacientes com tetralogia de Fallot freq&#252;entemente cursam com disfun&#231;&#227;o ventricular no per&#237;odo p&#243;s-operat&#243;rio. A base histol&#243;gica dessa altera&#231;&#227;o funcional tem sido pouco estudada. OBJETIVO: Avaliar, em esp&#233;cimes anat&#244;micos, o remodelamento mioc&#225;rdico comparando as regi&#245;es subepic&#225;rdica e subendoc&#225;rdica, especialmente por esta &#250;ltima ser facilmente abord&#225;vel por meio de bi&#243;psias endomioc&#225;rdicas. M&#201;TODOS:An&#225;lises em cortes transmurais de mioc&#225;rdio da via de entrada, parede anterior e infund&#237;bulo do ventr&#237;culo direito (VD) e da parede livre do esquerdo (VE), foram avaliados quanto ao grau de hipertrofia de cardiomi&#243;citos, de vasculariza&#231;&#227;o e fibrose intersticial. RESULTADOS:O di&#226;metro m&#233;dio dos cardiomi&#243;citos do subendoc&#225;rdio &#233; semelhante ao do subepic&#225;rdio em todas as regi&#245;es, com exce&#231;&#227;o do infund&#237;bulo do VD, em que os subendoc&#225;rdicos se mostraram significativamente maiores em rela&#231;&#227;o aos do subepic&#225;rdio (p=0,007). A quantidade de col&#225;geno intersticial encontra-se nos limites superiores do normal e foi similar nas camadas subendoc&#225;rdicas, comparada &#224; subperic&#225;rdica de cada regi&#227;o, sendo, todavia, maior na via de entrada e na parede anterior do VD, do que na parede lateral do VE. A densidade num&#233;rica de capilares do subendoc&#225;rdio foi semelhante &#224; do subepic&#225;rdio e esteve menor que a m&#233;dia menos dois desvios-padr&#227;o do normal em todas as regi&#245;es e camadas, com exce&#231;&#227;o do infund&#237;bulo, em que o subepic&#225;rdio mostrava valores normais e o subendoc&#225;rdio valores menores que a m&#233;dia menos dois desvios-padr&#227;o. CONCLUS&#195;O: As altera&#231;&#245;es do mioc&#225;rdio p&#243;s-natal na tetralogia de Fallot est&#227;o distribu&#237;das homogeneamente nas metades subepic&#225;rdica e subendoc&#225;rdica das paredes ventriculares, com exce&#231;&#227;o do infund&#237;bulo, que apresenta caracter&#237;sticas peculiares de remodelamento e que, portanto, n&#227;o &#233; representativo das demais regi&#245;es e camadas ventriculares para estudos morfom&#233;tricos.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Tetralogia de Fallot</kwd>
        <kwd>morfometria</kwd>
        <kwd>remodelamento ventricular</kwd>
        <kwd>cardiopatias cong&#234;nitas</kwd>
        <kwd>mioc&#225;rdio</kwd>
        <kwd>cardiomegalia</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>17</day>
        <month>04</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>ARTIGO ORIGINAL </p>
    <p> CARDIOLOGIA PEDI&#193;TRICA</p>
    <p>
      <bold>O mioc&#225;rdio na tetralogia de Fallot: estudo histol&#243;gico e morfom&#233;trico</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Maria Cec&#237;lia Knoll Farah<sup>II</sup>; Cl&#225;udia Regina Pinheiro de Castro<sup>I</sup>; Val&#233;ria Mello Moreira<sup>I</sup>; Arlindo de Almeida Riso<sup>I</sup>; Antonio Augusto Barbosa Lopes<sup>I</sup>; Vera Demarchi Aiello<sup>I</sup></bold>
    </p>
    <p><sup>I</sup>Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor) Hospital das Cl&#237;nicas-FMUSP, S&#227;o Paulo, SP - Brasil </p>
    <p><sup>II</sup>Faculdade de Medicina - Centro de Ci&#234;ncias Biol&#243;gicas da Sa&#250;de - Universidade Federal de Mato Grosso, Cuiab&#225;, MT - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="back">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO: </bold>Pacientes com tetralogia de Fallot freq&#252;entemente cursam com disfun&#231;&#227;o ventricular no per&#237;odo p&#243;s-operat&#243;rio. A base histol&#243;gica dessa altera&#231;&#227;o funcional tem sido pouco estudada. </p>
    <p><bold>OBJETIVO: </bold>Avaliar, em esp&#233;cimes anat&#244;micos, o remodelamento mioc&#225;rdico comparando as regi&#245;es subepic&#225;rdica e subendoc&#225;rdica, especialmente por esta &#250;ltima ser facilmente abord&#225;vel por meio de bi&#243;psias endomioc&#225;rdicas. </p>
    <p><bold>M&#201;TODOS:</bold>An&#225;lises em cortes transmurais de mioc&#225;rdio da via de entrada, parede anterior e infund&#237;bulo do ventr&#237;culo direito (VD) e da parede livre do esquerdo (VE), foram avaliados quanto ao grau de hipertrofia de cardiomi&#243;citos, de vasculariza&#231;&#227;o e fibrose intersticial. </p>
    <p><bold>RESULTADOS:</bold>O di&#226;metro m&#233;dio dos cardiomi&#243;citos do subendoc&#225;rdio &#233; semelhante ao do subepic&#225;rdio em todas as regi&#245;es, com exce&#231;&#227;o do infund&#237;bulo do VD, em que os subendoc&#225;rdicos se mostraram significativamente maiores em rela&#231;&#227;o aos do subepic&#225;rdio (p=0,007). A quantidade de col&#225;geno intersticial encontra-se nos limites superiores do normal e foi similar nas camadas subendoc&#225;rdicas, comparada &#224; subperic&#225;rdica de cada regi&#227;o, sendo, todavia, maior na via de entrada e na parede anterior do VD, do que na parede lateral do VE. A densidade num&#233;rica de capilares do subendoc&#225;rdio foi semelhante &#224; do subepic&#225;rdio e esteve menor que a m&#233;dia menos dois desvios-padr&#227;o do normal em todas as regi&#245;es e camadas, com exce&#231;&#227;o do infund&#237;bulo, em que o subepic&#225;rdio mostrava valores normais e o subendoc&#225;rdio valores menores que a m&#233;dia menos dois desvios-padr&#227;o. </p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O: </bold>As altera&#231;&#245;es do mioc&#225;rdio p&#243;s-natal na tetralogia de Fallot est&#227;o distribu&#237;das homogeneamente nas metades subepic&#225;rdica e subendoc&#225;rdica das paredes ventriculares, com exce&#231;&#227;o do infund&#237;bulo, que apresenta caracter&#237;sticas peculiares de remodelamento e que, portanto, n&#227;o &#233; representativo das demais regi&#245;es e camadas ventriculares para estudos morfom&#233;tricos.</p>
    <p><bold>Palavras-chave: </bold>Tetralogia de Fallot, morfometria, remodelamento ventricular, cardiopatias cong&#234;nitas, mioc&#225;rdio/anatomia e histologia, cardiomegalia.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Estudos histol&#243;gicos do mioc&#225;rdio na tetralogia de Fallot demonstraram a exist&#234;ncia de hipertrofia e desarranjo dos cardiomi&#243;citos al&#233;m de v&#225;rios graus e tipos de fibrose e edema no interst&#237;cio<sup>1</sup>. Macroscopicamente a hipertrofia ventricular &#233; particularmente evidente na regi&#227;o infundibular, exatamente onde o defeito embriol&#243;gico b&#225;sico dessa anomalia se exterioriza causando o desvio anterior do septo infundibular. Em adultos com doen&#231;as card&#237;acas adquiridas foi demonstrado que os diversos padr&#245;es de fibrose e remodelamento nas diferentes regi&#245;es e camadas musculares ventriculares (subendoc&#225;rdica e subepic&#225;rdica) t&#234;m conseq&#252;&#234;ncias funcionais diversas<sup>2,3</sup>.</p>
    <p>Conhecer a distribui&#231;&#227;o e intensidade das altera&#231;&#245;es histol&#243;gicas nas diferentes regi&#245;es ventriculares na tetralogia de Fallot, incluindo a hipertrofia dos cardiomi&#243;citos, a porcentagem de fibrose e a rede capilar &#233; aspecto relevante, j&#225; que freq&#252;entemente essa anomalia cursa com disfun&#231;&#227;o ventricular no per&#237;odo de p&#243;s-operat&#243;rio e sua base histol&#243;gica tem sido pouco estudada.</p>
    <p>Considerando que durante a corre&#231;&#227;o cir&#250;rgica costuma-se fazer ressec&#231;&#227;o de m&#250;sculo do infund&#237;bulo ventricular direito, &#233; tamb&#233;m relevante conhecer a representatividade da morfometria desse material em rela&#231;&#227;o aos ventr&#237;culos como um todo, visando avaliar a possibilidade de correlacionar esses aspectos ao tipo e grau de disfun&#231;&#227;o ventricular p&#243;s-operat&#243;ria, o que tornaria a bi&#243;psia mioc&#225;rdica uma ferramenta com grande potencial em estabelecer o progn&#243;stico ap&#243;s a corre&#231;&#227;o cir&#250;rgica.</p>
    <p>
      <bold>Objetivo</bold>
    </p>
    <p>Estudar morfometricamente as caracter&#237;sticas histol&#243;gicas (grau de hipertrofia mioc&#225;rdica, fibrose intersticial e densidade de capilares) de amostras de tr&#234;s diferentes regi&#245;es do ventr&#237;culo direito (VD) - via de entrada, parede anterior e via de sa&#237;da - e compar&#225;-las entre si e com amostras do ventr&#237;culo esquerdo (VE), al&#233;m de verificar a distribui&#231;&#227;o transmural dessas amostras.</p>
    <p>
      <bold>M&#233;todos</bold>
    </p>
    <p>Foram avaliados 192 cortes histol&#243;gicos preparados a partir de oito pe&#231;as anat&#244;micas de cora&#231;&#245;es com os defeitos cong&#234;nitos que caracterizam a tetralogia de Fallot pertencentes &#224; cole&#231;&#227;o do Laborat&#243;rio de Anatomia Patol&#243;gica Instituto do Cora&#231;&#227;o - Faculdade de Medicina - USP, provenientes de aut&#243;psias realizadas no per&#237;odo de 1999 a 2005. Os casos foram selecionados quanto &#224; integridade dos esp&#233;cimes arquivados, considerando a possibilidade de amostrar todas as paredes, e quanto &#224; qualidade dos cortes histol&#243;gicos, sendo exclu&#237;dos aqueles com sinais de m&#225;-fixa&#231;&#227;o. A <xref ref-type="table" rid="t1">tabela 1</xref> ilustra os casos selecionados.</p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="t1">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-03-0169-00002-gt01.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <p>Foram retiradas fatias transmurais de mioc&#225;rdio de quatro diferentes regi&#245;es ventriculares - via de entrada, parede anterior e infund&#237;bulo do VD e parede livre do VE. As amostras foram submetidas a processamento histol&#243;gico convencional e ent&#227;o foram obtidos cortes histol&#243;gicos de 5 micr&#244;metros (&#181;m) de espessura. Esses foram submetidos a colora&#231;&#227;o pela hematoxilina-eosina; pelo Picrosirius (Sirius Red) para an&#225;lise quantitativa do col&#225;geno no interst&#237;cio do mioc&#225;rdio, e &#224; rea&#231;&#227;o de imuno-histoqu&#237;mica para o Fator de Von Willebrand, para marca&#231;&#227;o dos capilares mioc&#225;rdicos. Para an&#225;lise todos os cortes foram divididos em duas metades: amostra subendoc&#225;rdica e amostra subepic&#225;rdica.</p>
    <p>As medidas morfom&#233;tricas foram realizadas com aux&#237;lio de um sistema computadorizado interativo de an&#225;lise de imagens (Leica Qwin vers&#227;o 2.2 - Leica Imaging Systems Ltda, 1997). Uma c&#226;mera de v&#237;deo (JVC modelo TK- 1280U) conectada ao microsc&#243;pio &#243;ptico (Leica DMLS) transmite ao sistema cada campo microsc&#243;pico, que &#233; ent&#227;o transformado em uma imagem digital bin&#225;ria. Uma seq&#252;&#234;ncia de opera&#231;&#245;es matem&#225;ticas e morfol&#243;gicas permite identificar e quantificar todas as estruturas de interesse. A t&#233;cnica de an&#225;lise histol&#243;gica proposta foi testada e mostrou baixa varia&#231;&#227;o interobservador<sup>4</sup>. Para as medidas lineares (di&#226;metros) o aumento utilizado foi de 400x.</p>
    <p>Ap&#243;s estudo da evolu&#231;&#227;o da m&#233;dia e vari&#226;ncia, foram medidas 60 c&#233;lulas por regi&#227;o/caso, em pelo menos 10 campos diferentes. Foi medido o menor di&#226;metro dos cardiomi&#243;citos em uma linha que intercepta o n&#250;cleo e o tamb&#233;m medido o menor di&#226;metro dos n&#250;cleos (<xref ref-type="fig" rid="f1">fig. 1</xref>). Os resultados foram comparados com os &#237;ndices normais para a idade estabelecidos na literatura<sup>1,5,,6</sup>. Para quantificar o col&#225;geno foi determinada a fra&#231;&#227;o de &#225;rea ocupada por col&#225;geno intersticial (% da &#225;rea mioc&#225;rdica), utilizando-se um aumento de 200x e adotando a cor como par&#226;metro discriminat&#243;rio do col&#225;geno, em 40 campos de cada amostra (<xref ref-type="fig" rid="f2">fig. 2</xref>).</p>
    <fig id="f1">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-03-0169-00002-gf01.jpg"/></fig>
    <fig id="f2">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-03-0169-00002-gf02.jpg"/></fig>
    <p>Foram exclu&#237;das dessa an&#225;lise &#225;reas cicatriciais caracterizadas por fibrose estrelada com vasos neoformados e o col&#225;geno ao redor de arter&#237;olas com di&#226;metro superior a 30 &#181;m utilizando-se recurso de edi&#231;&#227;o do programa Quantimet. A avalia&#231;&#227;o dos capilares foi poss&#237;vel em cortes histol&#243;gicos de cinco dos oito esp&#233;cimes, cujo resultado da rea&#231;&#227;o imuno-histoqu&#237;mica permitiu a an&#225;lise morfom&#233;trica. O resultado insatisfat&#243;rio das l&#226;minas dos tr&#234;s esp&#233;cimes restantes provavelmente esteve relacionado ao per&#237;odo de armazenamento dos mesmos em formol e foram, portanto, exclu&#237;das dessa an&#225;lise.</p>
    <p>Para os cinco esp&#233;cimes estudados, contando-se todos os capilares de cada campo, foi ent&#227;o calculado o n&#250;mero de capilares por fra&#231;&#227;o de &#225;rea de cardiomi&#243;citos e por &#225;rea de mioc&#225;rdio analisado, permitindo calcular a densidade de capilares (N&#186;. capilares/mm<sup>2</sup>). Nessa etapa foram analisados cinco campos de cada amostra, correspondente a 72.384 &#181;m<sup>2</sup> de &#225;rea, utilizando-se uma grade de 80 pontos, com aumento de 400x para contagem dos pontos incidentes sobre cardiomi&#243;citos e sobre capilares.</p>
    <p>Nos mesmos campos, foi avaliada a menor dist&#226;ncia de cada ponto do sistema teste para o capilar mais pr&#243;ximo, utilizada como par&#226;metro da homogeneidade de distribui&#231;&#227;o de capilares nos campos (dist&#226;ncia de difus&#227;o capilar - <xref ref-type="fig" rid="f3">fig. 3</xref>). Para cada campo foi tamb&#233;m contado o n&#250;mero total de capilares (vasos menores ou iguais a 7&#181;m de di&#226;metro) inseridos dentro da grade.</p>
    <fig id="f3">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-03-0169-00002-gf03.jpg"/></fig>
    <p>
      <bold>An&#225;lise estat&#237;stica</bold>
    </p>
    <p>Os dados foram computados e analisados com o aux&#237;lio do programa SigmaStat vers&#227;o 2.03. As vari&#225;veis cont&#237;nuas foram apresentadas descritivamente como m&#233;dia, mediana e desvio padr&#227;o. Foram utilizados para a compara&#231;&#227;o entre os grupos os testes <italic>t</italic> Student ou Mann-Whitney e o teste de an&#225;lise de vari&#226;ncia para medidas repetidas com um ou dois fatores. Para avalia&#231;&#227;o da associa&#231;&#227;o entre vari&#225;veis foi utilizado o teste do Qui-quadrado, e para testar a correla&#231;&#227;o entre elas, os testes de correla&#231;&#227;o de Pearson ou Spearman. Os resultados foram interpretados considerando-se o n&#237;vel de signific&#226;ncia de 5%.</p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Di&#226;metro dos cardiomi&#243;citos</bold>
    </p>
    <p>Analisando de modo comparativo o di&#226;metro m&#233;dio dos cardiomi&#243;citos no subendoc&#225;rdio <italic>versus</italic> o subepic&#225;rdio em cada uma das diversas regi&#245;es ventriculares, n&#227;o houve diferen&#231;a significativa entre o di&#226;metro daqueles da via de entrada (p=0,055) e da parede anterior do ventr&#237;culo direito (p=0,487) e da parede lateral do ventr&#237;culo esquerdo (p=0,959); no entanto, os cardiomi&#243;citos da regi&#227;o subendoc&#225;rdica da parede infundibular do ventr&#237;culo direito se mostraram significativamente maiores em rela&#231;&#227;o aos do subepic&#225;rdio (p=0,007).</p>
    <p>Analisando de modo comparativo o di&#226;metro m&#233;dio dos cardiomi&#243;citos das diversas paredes ventriculares - via de entrada, parede anterior, regi&#227;o infundibular do ventr&#237;culo direito e parede lateral do ventr&#237;culo esquerdo, n&#227;o houve diferen&#231;a significativa entre elas, tanto para amostras do subepic&#225;rdico (p=0,415) quanto para amostras do subendoc&#225;rdio (p=0,522).</p>
    <p>Houve correla&#231;&#227;o estatisticamente significante entre a idade e o di&#226;metro dos cardiomi&#243;citos nas camadas subendoc&#225;rdica e subepic&#225;rdica da via de entrada (r=0,94, p&lt;0,001; r=0,89, p&lt;0,001), parede anterior (r=0,76, p&lt;0,05; r=0,84 p&lt;0,001) e infund&#237;bulo do ventr&#237;culo direito (r=0,96, p&lt;0,001; r=0,94 p&lt;0,001), e camada subepic&#225;rdica da parede lateral do ventr&#237;culo esquerdo (r=0,75, p&lt;0,05), mas n&#227;o na camada subendoc&#225;rdica da mesma parede (r=0,41, p=0,311).</p>
    <p>Plotando os valores m&#233;dios dos di&#226;metros dos cardiomi&#243;citos dos esp&#233;cimes estudados no gr&#225;fico com os valores estabelecidos em cora&#231;&#245;es normais para a mesma faixa et&#225;ria<sup>5</sup> observa-se que nos esp&#233;cimes estudados os valores m&#233;dios do di&#226;metro dos cardiomi&#243;citos do ventr&#237;culo direito em geral s&#227;o maiores que os valores normais para a mesma faixa et&#225;ria, na maioria das vezes mais de um desvio padr&#227;o acima do normal. A mesma an&#225;lise para os cardiomi&#243;citos do ventr&#237;culo esquerdo mostrou que essa diferen&#231;a n&#227;o &#233; evidente em todos os casos (<xref ref-type="fig" rid="fig02g1">gr&#225;fico 1</xref>).</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="fig02g1">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-03-0169-00002-gf04.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>
      <bold>Fibrose intersticial</bold>
    </p>
    <p>A fra&#231;&#227;o de &#225;rea ocupada pelo col&#225;geno no subendoc&#225;rdio foi semelhante &#224; do subepic&#225;rdio da mesma regi&#227;o, nas diversas paredes ventriculares estudadas. Comparando apenas o subendoc&#225;rdio das diferentes paredes ventriculares observamos que na via de entrada do ventr&#237;culo direito a fra&#231;&#227;o de &#225;rea ocupada por col&#225;geno apresenta valores significativamente maiores em rela&#231;&#227;o aos do ventr&#237;culo esquerdo (p=0,02). A mesma an&#225;lise realizada para o subepic&#225;rdico mostrou que na via de entrada e parede anterior do ventr&#237;culo direito a fra&#231;&#227;o de &#225;rea de col&#225;geno &#233; tamb&#233;m maior em compara&#231;&#227;o com o ventr&#237;culo esquerdo (p=0,02 e p=0,03, respectivamente) e que na via de entrada do ventr&#237;culo direito os valores s&#227;o maiores em compara&#231;&#227;o com a regi&#227;o infundibular do mesmo ventr&#237;culo (p=0,04) (<xref ref-type="table" rid="t2">tab. 2</xref>).</p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="t2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-03-0169-00002-gt02.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <p>Comparando os valores normais de fibrose mioc&#225;rdica publicados na literatura para cora&#231;&#245;es normais (at&#233; 3%)<sup>7</sup>, observamos que os valores m&#233;dios obtidos nas amostras do ventr&#237;culo direito ficaram no limite superior ou pouco acima da m&#233;dia, com exce&#231;&#227;o da amostra do subepic&#225;rdio da regi&#227;o infundibular que apresentou n&#237;vel m&#233;dio de fibrose abaixo do valor m&#225;ximo normal. J&#225; os do ventr&#237;culo esquerdo estiveram abaixo do valor m&#225;ximo normal. Na observa&#231;&#227;o histol&#243;gica desse material encontraram-se v&#225;rios padr&#245;es de fibrose intersticial, incluindo amostras com fibrose perimisial e amostras com fibrose endomisial (<xref ref-type="fig" rid="f4">fig. 4</xref>).</p>
    <fig id="f4">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-03-0169-00002-gf05.jpg"/></fig>
    <p>
      <bold>Capilares</bold>
    </p>
    <p>A densidade de capilares (N&#186;. capilares /mm<sup>2</sup> de cardiomi&#243;citos) no subendoc&#225;rdio foi semelhante &#224; do subepic&#225;rdio em cada uma das diversas regi&#245;es estudadas, com exce&#231;&#227;o da regi&#227;o infundibular do ventr&#237;culo direito cujo valor foi significativamente maior na camada muscular subepic&#225;rdica do que na subendoc&#225;rdica (p=0,001). As densidades de capilares do subepic&#225;rdio das diversas regi&#245;es ventriculares s&#227;o semelhantes entre si (p&gt;0,11). Todavia, o subendoc&#225;rdio do infund&#237;bulo subpulmonar apresenta menor densidade capilar em rela&#231;&#227;o &#224; parede anterior (p=0,031).</p>
    <p>Comparando os dados obtidos com os valores normais de densidade capilar publicados na literatura para cora&#231;&#245;es normais de crian&#231;as menores de nove anos de idade (3315&#177;85 capilares/mm<sup>2</sup>)<sup>8</sup>, observamos que os valores m&#233;dios obtidos considerando os quatro pacientes dessa faixa et&#225;ria foram menores que a m&#233;dia menos dois desvios-padr&#227;o, com exce&#231;&#227;o da camada subepic&#225;rdica na regi&#227;o infundibular (<xref ref-type="table" rid="t3">tab. 3</xref>). A dist&#226;ncia de difus&#227;o dos capilares (&#181;m) no subendoc&#225;rdio e no subepic&#225;rdio foi semelhante em cada uma das diversas regi&#245;es ventriculares estudadas para ventr&#237;culo esquerdo (p=0,693) e para o ventr&#237;culo direito na regi&#227;o infundibular (p=0,208), via de entrada (p=0,595) e parede anterior (p=0,687).</p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="t3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-03-0169-00002-gt03.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A distor&#231;&#227;o da morfologia card&#237;aca nas cardiopatias cong&#234;nitas leva a conseq&#252;&#234;ncias hemodin&#226;micas vari&#225;veis que promovem a adapta&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio e podem eventualmente induzir a disfun&#231;&#227;o ventricular. Estudos anteriores mostraram que os portadores de tetralogia de Fallot apresentam consider&#225;veis hipertrofia e desarranjo dos cardiomi&#243;citos e v&#225;rios graus e tipos de fibrose, edema, infiltra&#231;&#227;o por c&#233;lulas mononucleares e altera&#231;&#245;es degenerativas, como degenera&#231;&#227;o vacuolar dos miocardi&#243;citos<sup>1</sup>. Foi observado que ao nascimento n&#227;o existe diferen&#231;a entre o di&#226;metro dos cardiomi&#243;citos dos pacientes com tetralogia de Fallot e os normais<sup>9</sup>. Ap&#243;s o nascimento, esse di&#226;metro aumenta de modo progressivo e gradual e a prolifera&#231;&#227;o do tecido conjuntivo ocorre de modo proporcional &#224; hipertrofia e &#224; idade<sup>9</sup>. Esses achados corroboram a hip&#243;tese de que na vida fetal a comunica&#231;&#227;o interventricular e a baixa p&#243;s-carga do ventr&#237;culo esquerdo aliviam a sobrecarga de press&#227;o imposta pela obstru&#231;&#227;o da via de sa&#237;da do ventr&#237;culo direito, diminuindo o est&#237;mulo para o remodelamento ventricular direito.</p>
    <p>Ap&#243;s o nascimento o aumento fisiol&#243;gico da p&#243;s-carga do ventr&#237;culo esquerdo, que se reflete no ventr&#237;culo direito atrav&#233;s da comunica&#231;&#227;o interventricular, soma-se &#224; imposta pela obstru&#231;&#227;o da via de sa&#237;da do ventr&#237;culo direito gerando grande est&#237;mulo ao remodelamento ventricular direito. Sendo assim, podemos considerar que o remodelamento ventricular direito, possivelmente, ocorra principalmente no per&#237;odo p&#243;s-natal.</p>
    <p>Embora estudo em esp&#233;cimes anat&#244;micos anterior tenha demonstrado que o infund&#237;bulo pulmonar, na tetralogia de Fallot, &#233; mais longo<sup>10</sup>, um estudo prospectivo ecocardiogr&#225;fico mais recente demonstrou que na tetralogia de Fallot, em compara&#231;&#227;o com lactentes normais, o infund&#237;bulo pulmonar &#233; menor e mais curto e o septo infundibular &#233; mais espesso e desviado no sentido &#226;ntero-superior<sup>11</sup>. Apesar de a obstru&#231;&#227;o infundibular ser progressiva com a idade, a dimens&#227;o absoluta do volume do infund&#237;bulo pulmonar n&#227;o mudou significativamente com o tempo, mas tamb&#233;m n&#227;o cresceu em propor&#231;&#227;o ao aumento da superf&#237;cie corp&#243;rea.</p>
    <p>Possivelmente a raz&#227;o disso seria um crescimento anormal do infund&#237;bulo, intr&#237;nseco &#224; anomalia cong&#234;nita, o que o torna relativamente menor em rela&#231;&#227;o ao crescimento som&#225;tico, colaborando para o agravamento da obstru&#231;&#227;o da via de sa&#237;da do ventr&#237;culo direito. Assim, as imagens confirmam o conceito de que, no caso dos defeitos card&#237;acos cong&#234;nitos, e desde que essas condi&#231;&#245;es de sobrecarga de volume e/ou press&#227;o estejam presentes desde o processo de morfog&#234;nese, o processo de remodelamento ocorre concomitantemente ao processo de morfog&#234;nese e crescimento do cora&#231;&#227;o, antes e ap&#243;s o nascimento.</p>
    <p>No caso da tetralogia de Fallot em particular devemos considerar que a hipertrofia do infund&#237;bulo, presente desde o nascimento, seja o resultado da anormalidade intr&#237;nseca da morfog&#234;nese do mesmo, que poder&#225; se acentuar pelo efeito do remodelamento p&#243;s-natal. Alguns autores j&#225; se manifestaram a respeito das caracter&#237;sticas do remodelamento mioc&#225;rdico nas cardiopatias cong&#234;nitas<sup>12</sup>, nas diversas regi&#245;es das paredes ventriculares e nas camadas subendoc&#225;rdica e subepic&#225;rdica.</p>
    <p>Salih e cols.<sup>13</sup> demonstraram que na s&#237;ndrome de hipoplasia do cora&#231;&#227;o esquerdo (SHCE) existe menor porcentagem de col&#225;geno por campo no ventr&#237;culo esquerdo em compara&#231;&#227;o com os controles normais e em compara&#231;&#227;o ao ventr&#237;culo direito. Mostraram maior porcentagem de col&#225;geno no subendoc&#225;rdio que no subepic&#225;rdio, e desse em rela&#231;&#227;o ao mesoc&#225;rdio, concluindo que essas altera&#231;&#245;es representam uma anormalidade intr&#237;nseca e sugerindo que essa desproporcionalidade na quantidade de tecido fibroso possa ter importante implica&#231;&#227;o na fun&#231;&#227;o ventricular ao longo do tempo.</p>
    <p>Estudando esp&#233;cimes anat&#244;micos com atresia tric&#250;spide, Binotto e cols.<sup>4</sup> revelaram maior propor&#231;&#227;o de fibrose no ventr&#237;culo esquerdo dos esp&#233;cimes com atresia tric&#250;spide em compara&#231;&#227;o com os normais. Observaram ainda que a propor&#231;&#227;o de fibrose n&#227;o era homog&#234;nea em todo ventr&#237;culo esquerdo, apresentando valores maiores na via de entrada e &#225;pice em compara&#231;&#227;o com via de sa&#237;da, e tamb&#233;m maior propor&#231;&#227;o na camada subendoc&#225;rdica. O aumento da fibrose mioc&#225;rdica intersticial foi documentado tamb&#233;m na anomalia de Ebstein<sup>14</sup> e atresia pulmonar com septo ventricular &#237;ntegro<sup>15</sup>. Acredita-se que o dep&#243;sito de col&#225;geno resulta em um aumento da rigidez que pode prejudicar o enchimento ventricular, proporcionando uma fisiologia restritiva.</p>
    <p>Al&#233;m de acompanhar de modo proporcional o crescimento fisiol&#243;gico card&#237;aco, os capilares est&#227;o envolvidos em todos os mecanismos de adapta&#231;&#227;o sob condi&#231;&#245;es adversas<sup>16</sup>. Em algumas circunst&#226;ncias que levam a hipertrofia mioc&#225;rdica, acredita-se que o n&#250;mero inadequado de capilares aumente o potencial de dano isqu&#234;mico. Embora a hip&#243;xia seja considerado um est&#237;mulo efetivo ao crescimento da c&#233;lula endotelial, dados experimentais de adapta&#231;&#227;o de suprimento capilar em resposta a hip&#243;xia s&#227;o controversos. O n&#250;mero de capilares foi considerado inadequado em cora&#231;&#245;es com hipoplasia de cora&#231;&#227;o esquerdo<sup>13</sup> e na atresia tric&#250;spide<sup>4</sup>.</p>
    <p>Os resultados encontrados no presente estudo mostraram que no caso da tetralogia de Fallot as altera&#231;&#245;es encontradas nas amostras subendoc&#225;rdicas s&#227;o representativas paras as diversas caracter&#237;sticas estudadas (di&#226;metro dos cardiomi&#243;citos, porcentagem de fibrose intersticial e densidade e difus&#227;o de capilares) na maioria das regi&#245;es ventriculares, com duas exce&#231;&#245;es que acontecem exatamente na regi&#227;o que mais se destaca na anatomia da tetralogia de Fallot: o infund&#237;bulo pulmonar.</p>
    <p>Nessa regi&#227;o encontramos que os cardiomi&#243;citos t&#234;m maior di&#226;metro na camada subendoc&#225;rdica quando comparados a subepic&#225;rdica, e que a densidade de capilares &#233; maior na camada subepic&#225;rdica quando comparada &#224; camada subendoc&#225;rdica. Isso est&#225; de acordo com a afirmativa de que a hipertrofia em resposta &#224; sobrecarga de press&#227;o &#233; maior no subendoc&#225;rdio e n&#227;o se acompanha de uma capilariza&#231;&#227;o proporcional adequada<sup>16</sup>. Quanto &#224; fibrose, o resultado indica que, embora essa esteja aumentada em todo o ventr&#237;culo direito, esse aumento &#233; mais significativo na sua via de entrada e na parede anterior, justamente aquelas que t&#234;m maior import&#226;ncia na fun&#231;&#227;o ventricular direita.</p>
    <p>A contra&#231;&#227;o dessas paredes em dire&#231;&#227;o ao septo tem papel importante tanto na fun&#231;&#227;o sist&#243;lica quanto no relaxamento diast&#243;lico. Rushmer<sup>17</sup>, citado por Nakasato e cols.<sup>18</sup> refere que o sangue &#233; ejetado do VD pelo encurtamento da parede livre com o deslocamento para baixo do anel da valva tric&#250;spide e o movimento da parede livre em dire&#231;&#227;o ao septo. Em seguida, a contra&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo exerce um efeito de "tor&#231;&#227;o" do ventr&#237;culo direito finalizando a s&#237;stole<sup>19</sup>. Portanto, o aspecto do remodelamento descrito acima pode estar relacionado &#224; exist&#234;ncia de disfun&#231;&#227;o ventricular direita. Devemos considerar tamb&#233;m que os v&#225;rios padr&#245;es de remodelamento t&#234;m conseq&#252;&#234;ncias funcionais diversas<sup>3</sup>.</p>
    <p>Sabemos que maior porcentagem de fibrose mioc&#225;rdica confere maior rigidez. O comprometimento da fun&#231;&#227;o diast&#243;lica est&#225; mais relacionado ao aumento da concentra&#231;&#227;o de col&#225;geno do que &#224; hipertrofia dos cardiomi&#243;citos<sup>2</sup>. Os resultados deste estudo nos induzem a acreditar que a hipertrofia como resposta de remodelamento mioc&#225;rdico na tetralogia de Fallot ocorra em todas as regi&#245;es do ventr&#237;culo direito, mas se torne mais significativa no subendoc&#225;rdico da regi&#227;o infundibular, onde n&#227;o ocorre o aumento proporcional dos capilares. &#201; poss&#237;vel que esse fen&#244;meno se relacione ao grau de anormalidade do septo infundibular e &#224; obstru&#231;&#227;o da via de sa&#237;da do ventr&#237;culo direito.</p>
    <p>Como constatamos neste estudo, as altera&#231;&#245;es presentes no mioc&#225;rdio p&#243;s-natal na tetralogia de Fallot est&#227;o distribu&#237;das homogeneamente nas metades subepic&#225;rdica e subendoc&#225;rdica das paredes ventriculares, com exce&#231;&#227;o do infund&#237;bulo, que apresenta caracter&#237;sticas peculiares de remodelamento mioc&#225;rdico. Conclu&#237;mos, portanto, que as amostras mioc&#225;rdicas subendoc&#225;rdicas da regi&#227;o infundibular n&#227;o s&#227;o representativas das demais regi&#245;es ventriculares para estudos morfom&#233;tricos.</p>
    <p>Estudos posteriores ser&#227;o essenciais para definir se algum padr&#227;o ou intensidade de les&#227;o histol&#243;gica se correlaciona com a disfun&#231;&#227;o ventricular clinicamente detectada no p&#243;s-operat&#243;rio de alguns pacientes com essa anomalia cong&#234;nita. Nesse contexto, e como perspectiva do presente trabalho, uma bi&#243;psia endoc&#225;rdica realizada no intra-operat&#243;rio seria &#250;til para prever o comportamento da fun&#231;&#227;o ventricular ap&#243;s corre&#231;&#227;o. Devemos tamb&#233;m reconhecer que, neste estudo, o n&#250;mero de esp&#233;cimes estudados foi pequeno, e que a interpreta&#231;&#227;o da quantidade de capilares das diferentes faixas et&#225;rias merece estudos mais extensos, incluindo maior varia&#231;&#227;o de idade.</p>
    <p>
      <bold>Agradecimento</bold>
    </p>
    <p>Esta pesquisa foi realizada com o apoio da Fapesp (projeto n&#186;05/01476-2).</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo foi parcialmente financiado por FAPESP.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>Este artigo &#233; parte de tese de Doutorado de Maria Cecilia Knoll Farah pela Universidade Federal de S&#227;o Paulo.</p>
    <p>
      <fn id="back" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p>Vera Demarchi Aiello </p>
        <p> Av. Dr. En&#233;as Carvalho Aguiar, 44 - 05406-000 </p>
        <p> Cerqueira C&#233;sar - S&#227;o Paulo, SP - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p><email xlink:href="vera.aiello@incor.usp.br">vera.aiello@incor.usp.br</email>, </p>
        <p>
          <email xlink:href="demarchi@cardiol.br">demarchi@cardiol.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 30/11/07; revisado recebido em 21/01/08; aceito em 26/02/08.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Kawai S, Okada    R, Kitamura K, Suzuki A, Saito S. A morphometrical study of myocardial disarray    associated with right ventricular outflow tract obstruction. Jpn Circ J. 1984;    48 (5): 445-56.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>A morphometrical study of myocardial disarray associated with right ventricular outflow tract obstruction</article-title>
          <source>Jpn Circ J</source>
          <date>
            <year>1984</year>
          </date>
          <fpage>445</fpage>
          <lpage>56</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>48</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kawai</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Okada</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kitamura</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Suzuki</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Saito</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Matsubara BB,    Ferreira ALA, Matsubara LS. Aspectos anatomopatol&#243;gicos da disfun&#231;&#227;o    ventricular. Rev Soc Cardiol Estado S&#227;o Paulo. 2002; 12 (3): 361-70.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Aspectos anatomopatol&#243;gicos da disfun&#231;&#227;o ventricular</article-title>
          <source>Rev Soc Cardiol Estado S&#227;o Paulo</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>361</fpage>
          <lpage>70</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>12</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Matsubara</surname>
              <given-names>BB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ferreira</surname>
              <given-names>ALA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Matsubara</surname>
              <given-names>LS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Perdig&#227;o    C. Fibrose mioc&#225;rdica: fundamentos te&#243;ricos, aspectos cl&#237;nicos    e implica&#231;&#245;es terap&#234;uticas. Rev Port Cardiol. 1993; 12:    675-85.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Fibrose mioc&#225;rdica: fundamentos te&#243;ricos, aspectos cl&#237;nicos e implica&#231;&#245;es terap&#234;uticas</article-title>
          <source>Rev Port Cardiol</source>
          <date>
            <year>1993</year>
          </date>
          <fpage>675</fpage>
          <lpage>85</lpage>
          <volume>12</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Perdig&#227;o</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Binotto MA,    Higuchi ML, Aiello VD. Left ventricular remodeling in hearts with tricuspid    atresia: morphological observations and possible basis for ventricular dysfunction    afther surgery. J Thorac Cardiovasc Surg. 2003; 126 (4): 1026-32.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Left ventricular remodeling in hearts with tricuspid atresia: morphological observations and possible basis for ventricular dysfunction afther surgery</article-title>
          <source>J Thorac Cardiovasc Surg</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>1026</fpage>
          <lpage>32</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>126</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Binotto</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Higuchi</surname>
              <given-names>ML</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Aiello</surname>
              <given-names>VD</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Nishikawa T,    Sekiguchi M, Takao A, Ando M, Hiroe M, Morimoto S, et al. Histopathological    assessment of endomyocardial biopsy in children: semiquantitative study on the    hypertrophy of cardiac myocytes. Am J Cardiovasc Pathol. 1990; 3 (1): 5-11.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Histopathological assessment of endomyocardial biopsy in children: semiquantitative study on the hypertrophy of cardiac myocytes</article-title>
          <source>Am J Cardiovasc Pathol</source>
          <date>
            <year>1990</year>
          </date>
          <fpage>5</fpage>
          <lpage>11</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>3</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Nishikawa</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sekiguchi</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Takao</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ando</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hiroe</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Morimoto</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Noma M, Sekiguchi    A, Chikada M, Ishizawa A, Miyauchi J, Okada R. Quantitative analysis of hypertrophy    in cardiac chambers in cyanotic tetralogy of Fallot. Jpn Heart J. 2001; 42 (2):    173-84.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Quantitative analysis of hypertrophy in cardiac chambers in cyanotic tetralogy of Fallot</article-title>
          <source>Jpn Heart J</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>173</fpage>
          <lpage>84</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>42</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Noma</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sekiguchi</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chikada</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ishizawa</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Miyauchi</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Okada</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Schwartz SM,    Gordon D, Mosca RS, Bove EL, Heidelberger KP, Kulik TJ. Collagen content in    normal, pressure, and pressure-volume overloaded developing human hearts. Am    J Cardiol. 1996; 77 (9): 734-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Collagen content in normal, pressure, and pressure-volume overloaded developing human hearts</article-title>
          <source>Am J Cardiol</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>734</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>9</issue>
          <volume>77</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Schwartz</surname>
              <given-names>SM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gordon</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mosca</surname>
              <given-names>RS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bove</surname>
              <given-names>EL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Heidelberger</surname>
              <given-names>KP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kulik</surname>
              <given-names>TJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Rakusan K, Flanagan    MF, Geva T, Southern J, Van Praagh R. Morphometry of human coronary capillaries    during normal growth and the effect of age in left ventricular pressure-overload    hypertrophy. Circulation. 1992; 86: 38-46.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Morphometry of human coronary capillaries during normal growth and the effect of age in left ventricular pressure-overload hypertrophy</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1992</year>
          </date>
          <fpage>38</fpage>
          <lpage>46</lpage>
          <volume>86</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Rakusan</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Flanagan</surname>
              <given-names>MF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Geva</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Southern</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Van Praagh</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Kato M, Kawashima    Y, Fugita T, Mori T, Manabe H. Right ventricular hypertrophy in the tetralogy    of Fallot. Recent Adv Stud Cardiac Struct Metab. 1976; 53 (3): 555-61.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Right ventricular hypertrophy in the tetralogy of Fallot</article-title>
          <source>Recent Adv Stud Cardiac Struct Metab</source>
          <date>
            <year>1976</year>
          </date>
          <fpage>555</fpage>
          <lpage>61</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>53</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kato</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kawashima</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fugita</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mori</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Manabe</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Becker AE,    Connor M, Anderson RH. Tetralogy of Fallot: a morphometric and geometric study.    Am J Cardiol. 1975; 35 (3): 402-12.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Tetralogy of Fallot: a morphometric and geometric study</article-title>
          <source>Am J Cardiol</source>
          <date>
            <year>1975</year>
          </date>
          <fpage>402</fpage>
          <lpage>12</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>35</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Becker</surname>
              <given-names>AE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Connor</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Anderson</surname>
              <given-names>RH</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Geva T, Ayres    NA, Pac FA, Pignatelli R. Quantitative morphometric analysis of progressive    infundibular obstruction in tetralogy of Fallot: a prospective longitudinal    echocardiographic study. Circulation. 1995; 92 (4): 886-92.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Quantitative morphometric analysis of progressive infundibular obstruction in tetralogy of Fallot: a prospective longitudinal echocardiographic study</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1995</year>
          </date>
          <fpage>886</fpage>
          <lpage>92</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>92</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Geva</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ayres</surname>
              <given-names>NA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pac</surname>
              <given-names>FA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pignatelli</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Aiello VD,    Binotto MA. Myocardial remodeling in congenital heart disease. Arq Bras Cardiol.    2007; 88 (6): e185-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Myocardial remodeling in congenital heart disease</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>e185</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>88</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Aiello</surname>
              <given-names>VD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Binotto</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Salih C, Sheppard    MN, Ho SY. Morphometry of coronary capillaries in hypoplastic left heart syndrome.    Ann Thorac Surg. 2004; 77: 903-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Morphometry of coronary capillaries in hypoplastic left heart syndrome</article-title>
          <source>Ann Thorac Surg</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>903</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <volume>77</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Salih</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sheppard</surname>
              <given-names>MN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ho</surname>
              <given-names>SY</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Celermajer    DS, Dodd SM, Greenwald SE, Wyse RK, Deanfeld JE. Morbid anatomy in neonates    with Ebstein's anomaly of the tricuspid valve: pathophysiologic and clinical    implications. J Am Coll Cardiol. 1992; 19: 1049-53.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Morbid anatomy in neonates with Ebstein's anomaly of the tricuspid valve: pathophysiologic and clinical implications</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>1992</year>
          </date>
          <fpage>1049</fpage>
          <lpage>53</lpage>
          <volume>19</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Celermajer</surname>
              <given-names>DS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dodd</surname>
              <given-names>SM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Greenwald</surname>
              <given-names>SE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wyse</surname>
              <given-names>RK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Deanfeld</surname>
              <given-names>JE</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Akiba T, Nakasato    M, Sato S, Ishikawa A, Sato T. Left and right ventricular volume characteristics    in tetralogy of Fallot and their relationship to arterial oxygen saturation    and age. Acta Paediatric Jpn. 1996; 38 (6): 657-60.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Left and right ventricular volume characteristics in tetralogy of Fallot and their relationship to arterial oxygen saturation and age</article-title>
          <source>Acta Paediatric Jpn</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>657</fpage>
          <lpage>60</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>38</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Akiba</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nakasato</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sato</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ishikawa</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sato</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Anversa P,    Rici R, Olivetti G. Coronary capillaries during normal and pathological growth.    Can J Cardiol. 1986; 2 (2): 104-13.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Coronary capillaries during normal and pathological growth</article-title>
          <source>Can J Cardiol</source>
          <date>
            <year>1986</year>
          </date>
          <fpage>104</fpage>
          <lpage>13</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>2</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Anversa</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rici</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Olivetti</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Rushmer RF.    Cardiovascular dynamics. Philadephia: WB Saunders, 1976. p. 92-3 apud Nakasato    M, Akiba T, Sato S, Suzuki H, Hayasaka K. Right and left ventricular function    assessed by regional wall motion analysis in patients with Tetralogy of Fallot.    Int J Cardiol. 1997; 58 (2): 127-34.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Right and left ventricular function assessed by regional wall motion analysis in patients with Tetralogy of Fallot</article-title>
          <source>Int J Cardiol</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>127</fpage>
          <lpage>34</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>58</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Nakasato</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Akiba</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sato</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Suzuki</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hayasaka</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. Nakasato M,    Akiba T, Sato S, Suzuki H, Hayasaka K. Right and left ventricular function assessed    by regional wall motion analysis in patients with tetralogy of Fallot. Int J    Cardiol. 1997; 58 (2): 127-34.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Right and left ventricular function assessed by regional wall motion analysis in patients with tetralogy of Fallot</article-title>
          <source>Int J Cardiol</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>127</fpage>
          <lpage>34</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>58</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Nakasato</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Akiba</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sato</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Suzuki</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hayasaka</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19. Slesnick T    C, Chang AC. Right ventricular dysfunction in congenital heart disease. In:    Chang AC, Towbin J. Heart failure in children and young adults. Aberdeen: Blackwell    Bookshop; 2006. p. 218.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Heart failure in children and young adults</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>218</fpage>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Slesnick T</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chang</surname>
              <given-names>AC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chang</surname>
              <given-names>AC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Towbin</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chang</surname>
              <given-names>AC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Towbin</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">El miocardio en la tetralog&#237;a de Fallot: estudio histol&#243;gico y morfom&#233;trico</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: Frecuentemente, pacientes con tetralog&#237;a de Fallot cursan con disfunci&#243;n ventricular en el per&#237;odo postoperatorio. La base histol&#243;gica de esa alteraci&#243;n funcional ha sido poco estudiada. OBJETIVO: Evaluar, en espec&#237;menes anat&#243;micos, la remodelaci&#243;n mioc&#225;rdica compar&#225;ndose las regiones subepic&#225;rdica y subendoc&#225;rdica, sobre todo por esta &#250;ltima ser f&#225;cilmente abordable por medio de biopsias endomioc&#225;rdicas. M&#201;TODOS: Se evaluaron an&#225;lisis en cortes transmurales de miocardio de la v&#237;a de entrada, pared anterior e infund&#237;bulo del ventr&#237;culo derecho (VD) y de la pared libre del izquierdo (VI), en cuanto al grado de hipertrofia de cardiomiocitos, de vascularizaci&#243;n y fibrosis intersticial. RESULTADOS: El di&#225;metro promedio de los cardiomiocitos del subendocardio se asemeja al del subepicardio en todas las regiones, con excepci&#243;n del infund&#237;bulo del VD, en que los subendoc&#225;rdicos se mostraron significativamente mayores con relaci&#243;n a los del subepicardio (p=0,007). La cantidad de col&#225;geno intersticial se encuentra en los l&#237;mites superiores al normal y fue similar en las camadas subendoc&#225;rdicas, comparada a la subperic&#225;rdica de cada regi&#243;n; pero se mostr&#243; mayor en la v&#237;a de entrada y en la pared anterior del VD, que en la pared lateral del VI. La densidad num&#233;rica de capilares del subendocardio se asemej&#243; a la del subepicardio y se mostr&#243; menor que el promedio menos dos desviaciones est&#225;ndar del normal, en todas las regiones y capas, con excepci&#243;n del infund&#237;bulo, en lo que el subepicardio revelaba valores normales y el subendocardio valores menores que el promedio menos dos desviaciones est&#225;ndar. CONCLUSI&#211;N: Las alteraciones del miocardio postnatal en la tetralog&#237;a de Fallot est&#225;n distribuidas de modo homog&#233;neo en las mitades subepic&#225;rdica y subendoc&#225;rdica de las paredes ventriculares, a excepci&#243;n del infund&#237;bulo, que presenta caracter&#237;sticas peculiares de remodelaci&#243;n y que, por lo tanto, no es representativo de las otras regiones y capas ventriculares para estudios morfom&#233;tricos.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Tetralog&#237;a de Fallot</kwd>
        <kwd>morfometr&#237;a</kwd>
        <kwd>remodelaci&#243;n ventricular</kwd>
        <kwd>cardiopat&#237;as cong&#233;nitas</kwd>
        <kwd>miocardio</kwd>
        <kwd>cardiomegalia</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body2">
          <label>
            <bold>El miocardio en la tetralog&#237;a de Fallot: estudio histol&#243;gico y morfom&#233;trico </bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Cl&#225;udia Regina Pinheiro de Castro<sup>I</sup>; Val&#233;ria Mello Moreira<sup>I</sup>; Arlindo de Almeida Riso<sup>I</sup>; Antonio Augusto Barbosa Lopes<sup>I</sup>; Vera Demarchi Aiello<sup>I</sup>; Maria Cec&#237;lia Knoll Farah<sup>II</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor) Hospital de Cl&#237;nicas - FMUSP, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
      <p><sup>II</sup>Faculdade de Medicina - Centro de Ci&#234;ncias Biol&#243;gicas da Sa&#250;de - Universidade Federal de Mato Grosso, Cuiab&#225;, MT - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> Frecuentemente, pacientes con tetralog&#237;a de Fallot cursan con disfunci&#243;n ventricular en el per&#237;odo postoperatorio. La base histol&#243;gica de esa alteraci&#243;n funcional ha sido poco estudiada.</p>
      <p><bold>OBJETIVO:</bold> Evaluar, en espec&#237;menes anat&#243;micos, la remodelaci&#243;n mioc&#225;rdica compar&#225;ndose las regiones subepic&#225;rdica y subendoc&#225;rdica, sobre todo por esta &#250;ltima ser f&#225;cilmente abordable por medio de biopsias endomioc&#225;rdicas.</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Se evaluaron an&#225;lisis en cortes transmurales de miocardio de la v&#237;a de entrada, pared anterior e infund&#237;bulo del ventr&#237;culo derecho (VD) y de la pared libre del izquierdo (VI), en cuanto al grado de hipertrofia de cardiomiocitos, de vascularizaci&#243;n y fibrosis intersticial.</p>
      <p><bold>RESULTADOS:</bold> El di&#225;metro promedio de los cardiomiocitos del subendocardio se asemeja al del subepicardio en todas las regiones, con excepci&#243;n del infund&#237;bulo del VD, en que los subendoc&#225;rdicos se mostraron significativamente mayores con relaci&#243;n a los del subepicardio (p=0,007). La cantidad de col&#225;geno intersticial se encuentra en los l&#237;mites superiores al normal y fue similar en las camadas subendoc&#225;rdicas, comparada a la subperic&#225;rdica de cada regi&#243;n; pero se mostr&#243; mayor en la v&#237;a de entrada y en la pared anterior del VD, que en la pared lateral del VI. La densidad num&#233;rica de capilares del subendocardio se asemej&#243; a la del subepicardio y se mostr&#243; menor que el promedio menos dos desviaciones est&#225;ndar del normal, en todas las regiones y capas, con excepci&#243;n del infund&#237;bulo, en lo que el subepicardio revelaba valores normales y el subendocardio valores menores que el promedio menos dos desviaciones est&#225;ndar.</p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N:</bold> Las alteraciones del miocardio postnatal en la tetralog&#237;a de Fallot est&#225;n distribuidas de modo homog&#233;neo en las mitades subepic&#225;rdica y subendoc&#225;rdica de las paredes ventriculares, a excepci&#243;n del infund&#237;bulo, que presenta caracter&#237;sticas peculiares de remodelaci&#243;n y que, por lo tanto, no es representativo de las otras regiones y capas ventriculares para estudios morfom&#233;tricos. </p>
      <p><bold>Palabras clave:</bold> Tetralog&#237;a de Fallot, morfometr&#237;a, remodelaci&#243;n ventricular, cardiopat&#237;as cong&#233;nitas, miocardio/anatom&#237;a e histolog&#237;a, cardiomegalia.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Estudios histol&#243;gicos del miocardio en la tetralog&#237;a de Fallot evidenciaron la existencia de hipertrofia y desarreglo de los cardiomiocitos, adem&#225;s de diversos grados y tipos de fibrosis y edema en el interst&#237;cio<sup>1</sup>. Microsc&#243;picamente, la hipertrofia ventricular es evidente sobre todo en la regi&#243;n infundibular, exactamente donde el defecto embriol&#243;gico b&#225;sico de esa anomal&#237;a se exterioriza causando el desv&#237;o anterior del septum infundibular. En adultos con enfermedades card&#237;acas adquiridas se revel&#243; que los diversos est&#225;ndares de fibrosis y remodelaci&#243;n en las distintas regiones y capas musculares ventriculares (subendoc&#225;rdica y subepic&#225;rdica) tienen consecuencias funcionales diversas<sup>2,3</sup>.</p>
      <p>Conocer la distribuci&#243;n e intensidad de las alteraciones histol&#243;gicas en las diferentes regiones ventriculares en la tetralog&#237;a de Fallot, incluy&#233;ndose la hipertrofia de los cardiomiocitos, el porcentaje de fibrosis y la red capilar es aspecto relevante. Ello sucede ya que frecuentemente esa anomal&#237;a cursa con disfunci&#243;n ventricular en el per&#237;odo de postoperatorio y su base histol&#243;gica ha sido poco estudiada.</p>
      <p>Al tomarse en consideraci&#243;n que durante la correcci&#243;n quir&#250;rgica suele hacerse resecci&#243;n del m&#250;sculo del infund&#237;bulo ventricular derecho, es tambi&#233;n relevante enterarse de la representatividad de la morfometr&#237;a de ese material con relaci&#243;n a los ventr&#237;culos como un todo. De esa manera, se puede evaluar la posibilidad de correlacionar esos aspectos al tipo y al grado de disfunci&#243;n ventricular postoperatoria. Ello convertir&#237;a la biopsia mioc&#225;rdica en una herramienta con gran potencial para establecer el pron&#243;stico tras la correcci&#243;n quir&#250;rgica.</p>
      <p>
        <bold>Objetivo</bold>
      </p>
      <p>Estudiar morfom&#233;tricamente las caracter&#237;sticas histol&#243;gicas (grado de hipertrofia mioc&#225;rdica, fibrosis intersticial y densidad de capilares) de muestras de tres diferentes regiones del ventr&#237;culo derecho (VD) - v&#237;a de entrada, pared anterior y v&#237;a de salida - y compar&#225;rselas entre si y con muestras del ventr&#237;culo izquierdo (VI), adem&#225;s de verificar la distribuci&#243;n transmural de esas muestras.</p>
      <p>
        <bold>M&#233;todos</bold>
      </p>
      <p>Se evaluaron 192 cortes histol&#243;gicos preparados a partir de ocho piezas anat&#243;micas de corazones que presentaban defectos cong&#233;nitos caracter&#237;sticos de la tetralog&#237;a de Fallot. Las piezas pertenec&#237;an a la colecci&#243;n del Laboratorio de Anatom&#237;a Patol&#243;gica del Instituto do Cora&#231;&#227;o - Facultad de Medicina - USP, y eran provenientes de autopsias realizadas en el per&#237;odo del 1999 al 2005. Los casos se seleccionaron en cuanto a la integridad de los espec&#237;menes archivados, tom&#225;ndose en cuenta la posibilidad de constituir muestras de todas las paredes, y la calidad de los cortes histol&#243;gicos, excluy&#233;ndose aquellos con se&#241;ales de mala fijaci&#243;n. La <xref ref-type="table" rid="es_02t1-body2">Tabla 1</xref> ilustra los casos seleccionados.</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_02t1-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-03-0169-00002-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>Se retiraron muestras transmurales de miocardio de cuatro diferentes regiones ventriculares - v&#237;a de entrada, pared anterior e infund&#237;bulo del VD y pared libre del VI. Las muestras fueron sometidas a procesamiento histol&#243;gico convencional y entonces se obtuvieron cortes histol&#243;gicos de 5 micr&#243;metros (&#181;m) de grosor. &#201;stos fueron sometidos a coloraci&#243;n por la hematoxilina-eosina; por Picrosirius (Sirius Rojo) para an&#225;lisis cuantitativo del col&#225;geno en el intersticio del miocardio, y a la reacci&#243;n de inmunohistoqu&#237;mica para el Factor de Von Willebrand, para marcaje de los capilares mioc&#225;rdicos. Para an&#225;lisis, se dividieron todos los cortes en dos mitades: muestra subendoc&#225;rdica y muestra subepic&#225;rdica.</p>
      <p>Se realizaron las medidas morfom&#233;tricas con ayuda de un sistema computarizado interactivo de an&#225;lisis de im&#225;genes (Leica Qwin vers&#227;o 2.2 - Leica Imaging Systems Ltda, 1997). Una c&#225;mara de video (JVC modelo TK- 1280U) conectada al microscopio &#243;ptico (Leica DMLS) transmite al sistema cada campo microsc&#243;pico, que es entonces transformado en una imagen digital binaria. Una secuencia de operaciones matem&#225;ticas y morfol&#243;gicas permite identificar y cuantificar todas las estructuras de inter&#233;s. La prueba de la t&#233;cnica de an&#225;lisis histol&#243;gica propuesta revel&#243; baja variaci&#243;n interobservador<sup>4</sup>. Para las medidas lineales (di&#225;metros) se utiliz&#243; un aumento de 400X.</p>
      <p>Tras estudio de la evoluci&#243;n del promedio y varianza, se tomaron las medidas de 60 c&#233;lulas por regi&#243;n/caso, en al menos 10 campos distintos. Se midi&#243; el menor di&#225;metro de los cardiomiocitos en una l&#237;nea que intercepta el n&#250;cleo y el tambi&#233;n medido o menor di&#225;metro de los n&#250;cleos (<xref ref-type="fig" rid="es_02f1-body2">fig. 1</xref>). Se compararon los resultados a los &#237;ndices normales para edad establecidos en la literatura<sup>1,5,6</sup>. Para cuantificar el col&#225;geno, se determin&#243; la fracci&#243;n de &#225;rea ocupada por col&#225;geno intersticial (% del &#225;rea mioc&#225;rdica), utiliz&#225;ndose un aumento de 200X y adopt&#225;ndose el color como par&#225;metro discriminatorio del col&#225;geno, en 40 campos de cada muestra (<xref ref-type="fig" rid="f2-body2">fig. 2</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_02f1-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-03-0169-00002-gf01-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <fig id="f2-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-03-0169-00002-gf02-es.jpg"/></fig>
      <p>Se excluyeron de ese an&#225;lisis &#225;reas cicatriciales caracterizadas por fibrosis estrellada, con vasos neoformados y el col&#225;geno alrededor de arter&#237;olas, con di&#225;metro superior a 30&#181;m. Para ello se utiliz&#243; el recurso de edici&#243;n del programa Quantimet. Se efectu&#243; la evaluaci&#243;n de los capilares en cortes histol&#243;gicos de cinco de los ocho espec&#237;menes seleccionados, cuyo resultado de la reacci&#243;n inmunohistoqu&#237;mica permiti&#243; el an&#225;lisis morfom&#233;trico. Se excluyeron de ese an&#225;lisis las l&#225;minas de los tres espec&#237;menes remanentes que presentaron un resultado insatisfactorio a causa, probablemente, de su periodo de almacenaje en formol.</p>
      <p>Para los cinco espec&#237;menes estudiados - cont&#225;ndose todos los capilares de cada campo -, se calcul&#243; entonces el n&#250;mero de capilares por fracci&#243;n de &#225;rea de cardiomiocitos y por &#225;rea de miocardio analizado, lo que permiti&#243; calcular la densidad de capilares (N&#186; capilares/mm<sup>2</sup>). En esa etapa, se analizaron cinco campos de cada muestra, correspondiente a 72.384&#181;m<sup>2</sup> de &#225;rea, utiliz&#225;ndose una reja de 80 puntos, con aumento de 400X, para conteo de los puntos incidentes sobre cardiomiocitos y sobre capilares.</p>
      <p>En los mismos campos, se evalu&#243; la menor distancia de cada punto del sistema prueba para el capilar m&#225;s pr&#243;ximo. Dicha distancia se utiliz&#243; como par&#225;metro de la homogeneidad de distribuci&#243;n de capilares en los campos (distancia de difusi&#243;n capilar - <xref ref-type="fig" rid="es_02f3-body2">fig. 3</xref>). Para cada campo se cont&#243; el n&#250;mero total de capilares (vasos menores o iguales a 7&#181;m de di&#225;metro) inseridos dentro de la reja.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_02f3-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-03-0169-00002-gf03-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis estad&#237;stico</bold>
      </p>
      <p>Se computaron y analizaron los datos con ayuda del programa SigmaStat versi&#243;n 2.03. Las variables continuas se presentaron descriptivamente como promedio, mediana y desviaci&#243;n est&#225;ndar. Se analizaron para comparaci&#243;n entre los grupos, las pruebas t de Student o Mann-Whitney, adem&#225;s de la prueba de an&#225;lisis de varianza para medidas repetidas con uno o dos factores. Para evaluaci&#243;n de la asociaci&#243;n entre variables se utiliz&#243; la prueba Chi-Cuadrado. Y, para probar la correlaci&#243;n entre ellas, las pruebas de correlaci&#243;n de Pearson o Spearman. Se interpretaron los resultados tom&#225;ndose en cuenta el nivel de significancia del 5%.</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Di&#225;metro de los cardiomiocitos</bold>
      </p>
      <p>Al analizarse de modo comparativo el di&#225;metro promedio de los cardiomiocitos en el subendocardio <italic>versus</italic> subepicardio en cada una de las diversas regiones ventriculares, no hubo diferencia significativa entre el di&#225;metro de los cardiomiocitos de la v&#237;a de entrada (p=0,055) y de la pared anterior del ventr&#237;culo derecho (p=0,487), as&#237; como de la pared lateral del ventr&#237;culo izquierdo (p=0,959). Sin embargo, los cardiomiocitos de la regi&#243;n subendoc&#225;rdica de la pared infundibular del ventr&#237;culo derecho se mostraron significativamente mayores respecto a los del subepicardio (p=0,007).</p>
      <p>Al analizar de modo comparativo el di&#225;metro promedio de los cardiomiocitos de las diversas paredes ventriculares - v&#237;a de entrada, pared anterior, regi&#243;n infundibular del ventr&#237;culo derecho y pared lateral del ventr&#237;culo izquierdo -, no hubo diferencia significativa entre ellos, tanto para muestras del subepic&#225;rdico (p=0,415) como para muestras del subendocardio (p=0,522).</p>
      <p>Hubo correlaci&#243;n estad&#237;sticamente significante entre la edad y el di&#225;metro de los cardiomiocitos en las capas subendoc&#225;rdica y subepic&#225;rdica de la v&#237;a de entrada (r=0,94, p&lt;0,001; r=0,89, p&lt;0,001), pared anterior (r=0,76, p&lt;0,05; r=0,84 p&lt;0,001) y infund&#237;bulo del ventr&#237;culo derecho (r=0,96, p&lt;0,001; r=0,94 p&lt;0,001), y capa subepic&#225;rdica de la pared lateral del ventr&#237;culo izquierdo (r=0,75, p&lt;0,05), pero no en la capa subendoc&#225;rdica de la misma pared (r=0,41, p=0,311).</p>
      <p>Al plotarse los valores promedios de los di&#225;metros de los cardiomiocitos de los espec&#237;menes estudiados en el gr&#225;fico con los valores establecidos en corazones normales para el mismo grupo de edad<sup>5</sup>, se puede observar que en los espec&#237;menes estudiados los valores promedios del di&#225;metro de los cardiomiocitos del ventr&#237;culo derecho son, en general, mayores que los valores normales para el mismo grupo de edad, en la mayor&#237;a de las veces m&#225;s de una desviaci&#243;n est&#225;ndar superior al normal. Igual an&#225;lisis para los cardiomiocitos del ventr&#237;culo izquierdo revel&#243; que esa diferencia no es evidente en todos los casos (<xref ref-type="fig" rid="es_02g1-body2">gr&#225;fico 1</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_02g1-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-03-0169-00002-gf04-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>
        <bold>Fibrosis intersticial</bold>
      </p>
      <p>La fracci&#243;n de &#225;rea ocupada por el col&#225;geno en el subendocardio se asemej&#243; a del subepicardio de a misma regi&#243;n, en las diversas paredes ventriculares estudiadas. Al compararse s&#243;lo el subendocardio de las diferentes paredes ventriculares observamos que en la v&#237;a de entrada del ventr&#237;culo derecho, la fracci&#243;n del &#225;rea ocupada por col&#225;geno presenta valores significativamente mayores con relaci&#243;n a los del ventr&#237;culo izquierdo (p=0,02). Igual an&#225;lisis realizado para el subepic&#225;rdico revel&#243; que, en la v&#237;a de entrada y en la pared anterior del ventr&#237;culo derecho, la fracci&#243;n de &#225;rea de col&#225;geno es tambi&#233;n mayor en comparaci&#243;n al ventr&#237;culo izquierdo (p=0,02 y p=0,03, respectivamente). Ya en la v&#237;a de entrada del ventr&#237;culo derecho los valores son mayores en comparaci&#243;n a la regi&#243;n infundibular del mismo ventr&#237;culo (p=0,04) (<xref ref-type="table" rid="es_02t2-body2">tab. 2</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_02t2-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-03-0169-00002-gt02-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>Al compararse los valores normales de fibrosis mioc&#225;rdica para corazones normales (hasta 3%) publicados en la literatura<sup>7</sup>, observamos que los valores promedio obtenidos en las muestras del ventr&#237;culo derecho quedaron en el l&#237;mite superior o poco superior al promedio, a excepci&#243;n de la muestra del subepicardio de la regi&#243;n infundibular que present&#243; nivel mediano de fibrosis inferior al valor m&#225;ximo normal. Ya los del ventr&#237;culo izquierdo se presentaron abajo del m&#225;ximo normal. En la observaci&#243;n histol&#243;gica de ese material se encontraron diversos est&#225;ndares de fibrosis intersticial, incluso muestras con fibrosis perimisial y muestras con fibrosis endomisial (<xref ref-type="fig" rid="es_02f4-body2">fig. 4</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_02f4-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-03-0169-00002-gf05-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>
        <bold>Capilares</bold>
      </p>
      <p>La densidad de capilares (N&#186; capilares/mm<sup>2</sup> de cardiomiocitos) en el subendocardio se asemej&#243; a la del subepicardio en cada una de las diversas regiones estudiadas, a excepci&#243;n de la regi&#243;n infundibular del ventr&#237;culo derecho, cuyo valor fue significativamente mayor en la capa muscular subepic&#225;rdica que en la subendoc&#225;rdica (p=0,001). Las densidades de capilares del subepicardio de las diversas regiones ventriculares se asemejan entre si (p&gt;0,11). No obstante, el subendocardio del infund&#237;bulo subpulmonar presenta menor densidad capilar con relaci&#243;n a la pared anterior (p=0,031).</p>
      <p>Al compararse los datos obtenidos a los valores normales de densidad capilar para corazones normales de ni&#241;os con edad inferior a los 9 a&#241;os (3315&#177;85 capilares/mm<sup>2</sup>)<sup>8</sup>, publicados en la literatura, y tom&#225;ndose en cuenta a los cuatro pacientes de ese grupo de edad, observamos que los valores promedios obtenidos se mostraron menores que el promedio menos dos desviaciones est&#225;ndar, a excepci&#243;n de la capa subepic&#225;rdica en la regi&#243;n infundibular (<xref ref-type="table" rid="es_02t3-body2">tab. 3</xref>). La distancia de difusi&#243;n de los capilares (&#181;m) en el subendocardio y en el subepicardio se present&#243; semejante en cada una de las diversas regiones ventriculares estudiadas para ventr&#237;culo izquierdo (p=0,693), as&#237; como para el ventr&#237;culo derecho, en la regi&#243;n infundibular (p=0,208), la v&#237;a de entrada (p=0,595) y la pared anterior (p=0,687).</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_02t3-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-03-0169-00002-gt03-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La distorsi&#243;n de la morfolog&#237;a cardiaca en las cardiopat&#237;as cong&#233;nitas lleva a consecuencias hemodin&#225;micas variables que promueven la adaptaci&#243;n del miocardio y pueden eventualmente inducir la disfunci&#243;n ventricular. Estudios anteriores revelaron que los portadores de tetralog&#237;a de Fallot presentan considerables hipertrofia y desarreglo de los cardiomiocitos y diversos grados y tipos de fibrosis, edema, infiltraci&#243;n por c&#233;lulas mononucleares y alteraciones degenerativas, como degeneraci&#243;n vacuolar de los miocardi&#243;citos<sup>1</sup>. Se observ&#243; que al nacimiento no existe diferencia entre el di&#225;metro de los cardiomiocitos de los pacientes con tetralog&#237;a de Fallot y los normales<sup>9</sup>. Tras el nacimiento, ese di&#225;metro aumenta de modo progresivo y gradual y la proliferaci&#243;n del tejido conjuntivo ocurre de modo proporcional a la hipertrofia y al avance de la edad<sup>9</sup>. Esos hallazgos corroboran la hip&#243;tesis de que en la vida fetal la comunicaci&#243;n interventricular y la baja postcarga del ventr&#237;culo izquierdo alivian la sobrecarga de presi&#243;n impuesta por la obstrucci&#243;n de la v&#237;a de salida del ventr&#237;culo derecho, disminuyendo as&#237; el est&#237;mulo a la remodelaci&#243;n del ventr&#237;culo derecho.</p>
      <p>Tras el nacimiento, el aumento fisiol&#243;gico de la postcarga del ventr&#237;culo izquierdo, que se reflexiona en el ventr&#237;culo derecho a trav&#233;s de la comunicaci&#243;n interventricular, se a&#241;ade a la impuesta por la obstrucci&#243;n de la v&#237;a de salida del ventr&#237;culo derecho, generando as&#237; gran est&#237;mulo a la remodelaci&#243;n del ventr&#237;culo derecho. De esa manera, se puede tomar en consideraci&#243;n que la remodelaci&#243;n de ventr&#237;culo derecho ocurra, posiblemente, en el periodo postnatal.</p>
      <p>Un estudio anterior en espec&#237;menes anat&#243;micos evidenci&#243; que el infund&#237;bulo pulmonar, en la tetralog&#237;a de Fallot, es m&#225;s largo<sup>10</sup>. A su vez, otro estudio prospectivo ecocardiogr&#225;fico m&#225;s reciente revel&#243; que en la tetralog&#237;a de Fallot, en comparaci&#243;n con lactantes normales, el infund&#237;bulo pulmonar es menor y m&#225;s corto, y el septum infundibular es m&#225;s espeso y desviado en el sentido anterosuperior<sup>11</sup>. A pesar de la obstrucci&#243;n infundibular ser progresiva con el avance de la edad, la dimensi&#243;n absoluta del volumen del infund&#237;bulo pulmonar no ha cambiado significativamente con el tiempo ni ha crecido en proporci&#243;n al aumento de la superficie corp&#243;rea.</p>
      <p>Posiblemente la raz&#243;n de eso ser&#237;a un crecimiento anormal del infund&#237;bulo, intr&#237;nseco a la anomal&#237;a cong&#233;nita, lo que lo convierte en relativamente menor con relaci&#243;n al crecimiento som&#225;tico, colaborando as&#237; al agravamiento de la obstrucci&#243;n de la v&#237;a de salida del ventr&#237;culo derecho. De esa manera, las im&#225;genes confirman el concepto de que, en el caso de los defectos cardiacos cong&#233;nitos, y desde que esas condiciones de sobrecarga de volumen y/o presi&#243;n est&#233;n presentes desde el proceso de morfog&#233;nesis, el proceso de remodelaci&#243;n ocurre concomitantemente al proceso de morfog&#233;nesis y crecimiento del coraz&#243;n, antes y tras el nacimiento.</p>
      <p>En el caso de la tetralog&#237;a de Fallot en particular, debemos tomar en cuenta que la hipertrofia del infund&#237;bulo, presente desde el nacimiento, es el resultado de la anormalidad intr&#237;nseca de la morfog&#233;nesis del mismo, que podr&#225; acentuarse a causa del efecto de la remodelaci&#243;n post-natal. Algunos autores ya se manifestaron respecto a las caracter&#237;sticas de la remodelaci&#243;n mioc&#225;rdica en las cardiopat&#237;as cong&#233;nitas<sup>12</sup>, en las diversas regiones de las paredes ventriculares y en las capas subendoc&#225;rdica y subepic&#225;rdica.</p>
      <p>Salih et al<sup>13</sup> revelaron que en el s&#237;ndrome de hipoplasia del coraz&#243;n izquierdo (SHCI) existe menor porcentaje de col&#225;geno por campo en el ventr&#237;culo izquierdo en comparaci&#243;n con los controles normales y en comparaci&#243;n al ventr&#237;culo derecho. Evidenciaron mayor porcentaje de col&#225;geno en el subendocardio que en el subepicardio, y de &#233;ste con relaci&#243;n al mesocardio. Mediante esos datos se pudo concluir que esas alteraciones representan una anormalidad intr&#237;nseca y sugerirse que esa desproporcionalidad en la cantidad de tejido fibroso puede tener importante implicaci&#243;n en la funci&#243;n ventricular a lo largo del tiempo.</p>
      <p>Al estudiarse espec&#237;menes anat&#243;micos con atresia tric&#250;spide, Binotto et al<sup>4</sup> revelaron mayor proporci&#243;n de fibrosis en el ventr&#237;culo izquierdo de los espec&#237;menes con atresia tric&#250;spide en comparaci&#243;n con los normales. Observaron a&#250;n que la proporci&#243;n de fibrosis no era homog&#233;nea en todo ventr&#237;culo izquierdo, presentando valores mayores en la v&#237;a de entrada y &#225;pice en comparaci&#243;n con v&#237;a de salida, y tambi&#233;n mayor proporci&#243;n en la capa subendoc&#225;rdica. Tambi&#233;n se document&#243; el aumento de la fibrosis mioc&#225;rdica intersticial en la anomal&#237;a de Ebstein<sup>14</sup> y atresia pulmonar con septo ventricular &#237;ntegro<sup>15</sup>. Se cree que el dep&#243;sito de col&#225;geno resulta en un aumento de la rigidez que puede perjudicar el llenado ventricular, proporcionando as&#237; una fisiolog&#237;a restrictiva.</p>
      <p>Adem&#225;s de seguir de modo proporcional el crecimiento fisiol&#243;gico cardiaco, los capilares est&#225;n involucrados en todos los mecanismos de adaptaci&#243;n bajo condiciones adversas<sup>16</sup>. En algunas circunstancias que llevan a la hipertrofia mioc&#225;rdica, se cree que el n&#250;mero inadecuado de capilares aumente el potencial de da&#241;o isqu&#233;mico. Aunque la hipoxia sea considerada un est&#237;mulo efectivo al crecimiento de la c&#233;lula endotelial, datos experimentales de adaptaci&#243;n de abastecimiento capilar en respuesta a la hipoxia son a&#250;n controvertidos. Se consider&#243; el n&#250;mero de capilares inadecuado en corazones con hipoplasia de coraz&#243;n izquierdo<sup>13</sup> y en la atresia tric&#250;spide<sup>4</sup>.</p>
      <p>Los resultados encontrados en el presente estudio mostraron que en el caso de la tetralog&#237;a de Fallot las alteraciones encontradas en las muestras subendoc&#225;rdicas son representativas para las diversas caracter&#237;sticas estudiadas (di&#225;metro de los cardiomiocitos, porcentaje de fibrosis intersticial y densidad y difusi&#243;n de capilares) en la mayor&#237;a de las regiones ventriculares, con dos excepciones que ocurren exactamente en la regi&#243;n que m&#225;s se destaca en la anatom&#237;a de la tetralog&#237;a de Fallot: el infund&#237;bulo pulmonar.</p>
      <p>En esa regi&#243;n se evidenci&#243; que los cardiomiocitos tienen mayor di&#225;metro en la capa subendoc&#225;rdica cuando comparados a la subepic&#225;rdica, y que la densidad de capilares es mayor en la capa subepic&#225;rdica cuando comparada a la capa subendoc&#225;rdica. Ello est&#225; de acuerdo con la afirmativa de que la hipertrofia en respuesta a la sobrecarga de presi&#243;n es mayor en el subendocardio y no est&#225; seguida de una capilarizaci&#243;n proporcional adecuada<sup>16</sup>. En cuanto a la fibrosis, el resultado indica que, aunque &#233;sta est&#233; aumentada en todo el ventr&#237;culo derecho, dicho aumento es m&#225;s significativo en su v&#237;a de entrada y en la pared anterior, justamente aquellas que tienen mayor importancia en la funci&#243;n ventricular derecha.</p>
      <p>La contracci&#243;n de esas paredes hacia el septo desempe&#241;a un importante rol tanto en la funci&#243;n sist&#243;lica como en la relajaci&#243;n diast&#243;lica. Rushmer<sup>17</sup>, citado por Nakasato et al<sup>18</sup> revela que la sangre es eyectada desde el VD por acortamiento de la pared libre con el desplazamiento hacia abajo del anillo de la v&#225;lvula tric&#250;spide y el movimiento de la pared libre hacia el septo. Seguidamente, la contrataci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo ejerce un efecto de "torsi&#243;n" del ventr&#237;culo derecho finalizando la s&#237;stole<sup>19</sup>. Por lo tanto, el aspecto de la remodelaci&#243;n descrita anteriormente puede estar relacionado a la existencia de disfunci&#243;n ventricular derecha. Debemos considerar tambi&#233;n que los varios est&#225;ndares de remodelaci&#243;n tienen consecuencias funcionales diversas<sup>3</sup>.</p>
      <p>Sabemos que un mayor porcentaje de fibrosis mioc&#225;rdica otorga una mayor rigidez. El compromiso de la funci&#243;n diast&#243;lica est&#225; m&#225;s relacionado al aumento de la concentraci&#243;n de col&#225;geno que a la hipertrofia de los cardiomi&#243;citos<sup>2</sup>. Los resultados de este estudio nos inducen a creer que la hipertrofia como respuesta de remodelaci&#243;n mioc&#225;rdica en la tetralog&#237;a de Fallot ocurra en todas las regiones del ventr&#237;culo derecho, pero se convierta en m&#225;s significativa en el subendoc&#225;rdico de la regi&#243;n infundibular, donde no ocurre el aumento proporcional de los capilares. Es posible que ese fen&#243;meno est&#233; relacionado al grado de anormalidad del septo infundibular y a la obstrucci&#243;n de la v&#237;a de salida del ventr&#237;culo derecho.</p>
      <p>Como constatamos en este estudio, las alteraciones presentes en el miocardio postnatal en la tetralog&#237;a de Fallot est&#225;n distribuidas de modo homog&#233;neo en las mitades subepic&#225;rdica y subendoc&#225;rdica de las paredes ventriculares, a excepci&#243;n del infund&#237;bulo, que presenta caracter&#237;sticas peculiares de remodelaci&#243;n mioc&#225;rdica. Concluimos, por lo tanto, que las muestras mioc&#225;rdicas subendoc&#225;rdicas de la regi&#243;n infundibular no son representativas de las dem&#225;s regiones ventriculares para estudios morfom&#233;tricos.</p>
      <p>Estudios posteriores ser&#225;n esenciales para definir si alg&#250;n est&#225;ndar o intensidad de lesi&#243;n histol&#243;gica se correlaciona con la disfunci&#243;n ventricular cl&#237;nicamente detectada en el postoperatorio de algunos pacientes con esa anomal&#237;a cong&#233;nita. En ese contexto, y como perspectiva del presente trabajo, una biopsia endoc&#225;rdica realizada en el intraoperatorio ser&#237;a &#250;til para preverse el comportamiento de la funci&#243;n ventricular tras la correcci&#243;n. Debemos asimismo reconocer que, en este estudio, el n&#250;mero de espec&#237;menes estudiados fue peque&#241;o, y que la interpretaci&#243;n de la cantidad de capilares de los diferentes grupos de edad merece estudios m&#225;s extensos, incluyendo mayor variaci&#243;n de edad.</p>
      <p>
        <bold>Agradecimientos</bold>
      </p>
      <p>Esta investigaci&#243;n fue realizada con el apoyo de la Fundaci&#243;n de Amparo a la Investigaci&#243;n del Estado de S&#227;o Paulo - Fapesp (proyecto n&#186;05/01476-2).</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio fue parcialmente financiado por FAPESP.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>Este artigo forma parte de tesis de Doctorado de Maria Cecilia Knoll Farah, por la Universidad Federal de S&#227;o Paulo.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">The myocardium in tetralogy of Fallot: a histological and morphometric study</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: Patients with Tetralogy of Fallot frequently develop ventricular dysfunction in the postoperative period. The histological basis of this functional alteration has been scarcely studied. OBJECTIVE: To evaluate myocardial remodeling in anatomical specimens, comparing the subepicardial and subendocardial regions, especially because the subendocardial region is easily approached by means of endomyocardial biopsy. METHODS: Transmural sections of myocardium from the right ventricular (RV) inflow tract, anterior wall and infundibulum, and from the left ventricular (LV) free wall were evaluated regarding the degree of cardiomyocyte hypertrophy, vascularization and interstitial fibrosis were analyzed. RESULTS: The mean diameter of subendocardial cardiomyocytes is similar to that of subepicardial cardiomyocytes in all regions, except for the RV infundibulum, in which subendocardial cardiomyocytes are significantly larger in relation to those of the subepicardium (p=0.007). The amount of interstitial collagen is in the upper limits of normal and was similar in the subendocardial layers in comparison with the subpericardial layer of each region; however, it was greater in the inflow tract and RV anterior wall than in the LV lateral wall. The numerical density of subendocardial capillaries was similar to that of the subepicardium and was lower than the mean minus two standard deviations of normal in all regions and layers, except for the infundibulum, in which the subepicardium showed normal values and the subendocardium showed values lower than the mean minus two standard deviations. CONCLUSION: The postnatal myocardial changes in Tetralogy of Fallot are homogeneously distributed in the subepicardial and subendocardial halves of the ventricular walls, except for the infundibulum, which has peculiar remodeling characteristics and, therefore, is not representative of the other ventricular regions and layers for morphometric studies.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Tetralogy of Fallot</kwd>
        <kwd>heart defects, congenital</kwd>
        <kwd>myocardium</kwd>
        <kwd>cardiomegaly</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ORIGINAL ARTICLE</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body3">
          <label>
            <bold>The myocardium in tetralogy of fallot: a histological and morphometric study</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Maria Cec&#237;lia Knoll Farah<sup>II</sup>; Cl&#225;udia Regina Pinheiro de Castro<sup>I</sup>; Val&#233;ria Mello Moreira<sup>I</sup>; Arlindo de Almeida Riso<sup>I</sup>; Antonio Augusto Barbosa Lopes<sup>I</sup>; Vera Demarchi Aiello<sup>I</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor) Hospital das Cl&#237;nicas-FMUSP, S&#227;o Paulo, SP - Brazil</p>
      <p><sup>II</sup>Faculdade de Medicina - Centro de Ci&#234;ncias Biol&#243;gicas da Sa&#250;de - Universidade Federal de Mato Grosso, Cuiab&#225;, MT - Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>SUMMARY</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND:</bold> Patients with Tetralogy of Fallot frequently develop ventricular dysfunction in the postoperative period. The histological basis of this functional alteration has been scarcely studied.</p>
      <p><bold>OBJECTIVE:</bold> To evaluate myocardial remodeling in anatomical specimens, comparing the subepicardial and subendocardial regions, especially because the subendocardial region is easily approached by means of endomyocardial biopsy.</p>
      <p><bold>METHODS:</bold> Transmural sections of myocardium from the right ventricular (RV) inflow tract, anterior wall and infundibulum, and from the left ventricular (LV) free wall were evaluated regarding the degree of cardiomyocyte hypertrophy, vascularization and interstitial fibrosis were analyzed.</p>
      <p><bold>RESULTS:</bold> The mean diameter of subendocardial cardiomyocytes is similar to that of subepicardial cardiomyocytes in all regions, except for the RV infundibulum, in which subendocardial cardiomyocytes are significantly larger in relation to those of the subepicardium (p=0.007). The amount of interstitial collagen is in the upper limits of normal and was similar in the subendocardial layers in comparison with the subpericardial layer of each region; however, it was greater in the inflow tract and RV anterior wall than in the LV lateral wall. The numerical density of subendocardial capillaries was similar to that of the subepicardium and was lower than the mean minus two standard deviations of normal in all regions and layers, except for the infundibulum, in which the subepicardium showed normal values and the subendocardium showed values lower than the mean minus two standard deviations.</p>
      <p><bold>CONCLUSION:</bold> The postnatal myocardial changes in Tetralogy of Fallot are homogeneously distributed in the subepicardial and subendocardial halves of the ventricular walls, except for the infundibulum, which has peculiar remodeling characteristics and, therefore, is not representative of the other ventricular regions and layers for morphometric studies.</p>
      <p><bold>Key words:</bold> Tetralogy of Fallot; heart defects, congenital; myocardium/anatomy and histology; cardiomegaly.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>Histological studies of the myocardium in Tetralogy of Fallot demonstrated the existence of cardiomyocyte hypertrophy and disarray in addition to varying degrees and types of interstitial fibrosis and edema<sup>1</sup>. On gross examination, ventricular hypertrophy is particularly evident in the infundibular region, precisely where the basic embryologic defect of this anomaly is manifested, leading to the anterior deviation of the infundibular septum. In adults with acquired heart diseases it has been demonstrated that the different patterns of fibrosis and remodeling in the different ventricular regions and muscle layers (subendocardial and subepicardial) have varying functional consequences<sup>2,3</sup>.</p>
      <p>It is important to know the distribution and intensity of the histological changes in the different ventricular regions in Tetralogy of Fallot, including cardiomyocyte hypertrophy, percentage of fibrosis and capillary network, since this anomaly is frequently accompanied by ventricular dysfunction in the postoperative period and its histological basis has been scarcely studied.</p>
      <p>Considering that during surgical correction muscle resection from the right ventricular infundibulum is also performed, it is also relevant to know the morphometric representativeness of this specimen in relation to the ventricles as a whole, aiming at evaluating the possibility of correlating these aspects with the type and degree of postoperative ventricular dysfunction, which would make myocardial biopsy a tool with great potential to establish the prognosis after surgical correction.</p>
      <p>
        <bold>Objective</bold>
      </p>
      <p>To morphometrically study the histological characteristics (degree of myocardial hypertrophy, interstitial fibrosis, and capillary density) of samples from three different right ventricular (RV) regions - inflow tract, anterior wall and outflow tract, and to compare them with each other and with left ventricular (LV) samples, in addition to verifying the transmural distribution of these samples.</p>
      <p>
        <bold>Methods</bold>
      </p>
      <p>A total of 192 histological sections prepared from eight anatomical pieces of hearts with congenital defects that characterize Tetralogy of Fallot were analyzed. These specimens are part of the collection of the Laboratory of Pathology from the Heart Institute (InCor), University of S&#227;o Paulo Medical School, S&#227;o Paulo, and were obtained from autopsies performed in the period between 1999 and 2005.</p>
      <p>The cases were selected according to the integrity of the specimens filed, considering the possibility of their representing all walls, and also according to the quality of the histological sections. Sections with signs of poor fixation were excluded. <xref ref-type="table" rid="en_02t1-body3">Table 1</xref> shows the selected cases.</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="en_02t1-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-03-0169-00002-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>Transmural myocardial slices from four different ventricular regions were removed - RV inflow tract, anterior wall and infundibulum, and LV free wall. The samples underwent conventional histological processing, and then histological sections with 5-micrometer (&#181;m) width were obtained. These were stained with hematoxylin-eosin; picrosirius (Sirius Red) for quantitative analysis of collagen in the myocardial interstitium; and also immunohistochemical staining for Von Willebrand factor to label the myocardial capillaries. All sections were divided into two halves for analysis: subendocardial sample and subepicardial sample.</p>
      <p>Morphometric measurements were taken with the help of an interactive computerized system of image analysis (Leica Qwin version 2.2 - Leica Imaging Systems Inc, 1997). A video camera (JVC model TK-1280U) connected to the light microscope (Leica DMLS) transmits each microscopic field to the system. The fields are then turned into a binary digital image. A sequence of mathematical and morphologic operations allows the identification and quantification of all structures of interest. The technique of histological analysis proposed was tested and showed a small interobserver variation<sup>4</sup>. A 400X magnification was used for linear measurements (diameters).</p>
      <p>After study of the evolution of the mean and variance, 60 cells per region/case were measured in at least 10 different fields. The smallest diameters of cardiomyocytes were measured along a line that intercepted the respective nucleus. The smallest diameter of the nucleus was also measured (<xref ref-type="fig" rid="en_02f1-body3">Figure 1</xref>). The results were compared with normal indexes for age as established in the literature<sup>1,5,,6</sup>. For collagen quantification, the area fraction occupied by interstitial collagen (% of the myocardial area) was determined using a 200X magnification and adopting color as the parameter to discriminate collagen in 40 fields of each sample (<xref ref-type="fig" rid="f2-body3">Figure 2</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_02f1-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-03-0169-00002-gf01-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <fig id="f2-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-03-0169-00002-gf02-en.jpg"/></fig>
      <p>Healing areas characterized by stellate fibrosis with newly formed vessels and collagen around the arterioles with diameter greater than 30&#181;m, measured through the edition functionality of the Quantimet software, were excluded from this analysis. Evaluation of the capillaries was feasible in histological sections of five out of eight specimens, whose results of immunohistochemical reaction enabled the morphometric analysis. The unsatisfactory results of the slides of the three remaining specimens were probably related to the period of time in which they had been stored in formaldehyde, and therefore they were excluded from the analysis.</p>
      <p>For the five specimens studied, all capillaries of each field were counted and then the number of capillaries per fraction of cardiomyocyte area and per myocardial area analyzed was calculated, thus permitting the calculation of capillary density (number of capillaries/mm<sup>2</sup>). In this phase, five fields of each sample were analyzed, corresponding to an area of 72384&#181;m<sup>2</sup>, using an 80-point grid with 400X magnification to count the points falling upon the cardiomyocytes and capillaries.</p>
      <p>In these fields, the shortest distance from each point of the test system to the nearest capillary was evaluated and used as a parameter of homogeneity of the distribution of capillaries in the fields (capillary diffusion distance - <xref ref-type="fig" rid="en_02f3-body3">Figure 3</xref>). For each field, the total number of capillaries (vessels with diameter smaller than or equal to 7&#181;m) inserted into the grid was also counted.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_02f3-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-03-0169-00002-gf03-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>
        <bold>Statistical analysis</bold>
      </p>
      <p>Data were analyzed and computed using the SigmaStat software version 2.03. Continuous variables were descriptively expressed as mean, median and standard deviation. The Student's t test or Mann-Whitney test were used for the comparison between the groups, and the test of analysis of variance was used for repeated measures with one or two factors. The chi square test was used for the analysis of the association between variables. Pearson's or Spearman's correlation tests were used to test the correlation between variables. The results were analyzed considering a significance level of 5%.</p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Cardiomyocyte diameter</bold>
      </p>
      <p>The comparative analysis of the mean diameter of subendocardial versus subepicardial cardiomyocytes in each of the different ventricular regions did not show any significant difference between the diameter of cardiomyocytes from the inflow tract (p=0.055) and from the right ventricular anterior wall (p=0.487) as well as from the left ventricular lateral wall (p=0.959). However, subendocardial cardiomyocytes of the right ventricular infundibular wall were significantly larger than those of the subepicardium (p=0.007).</p>
      <p>The comparative analysis of the mean diameter of cardiomyocytes from the different ventricular walls - inflow tract, anterior wall, right ventricular infundibular region and left ventricular lateral wall-did not show any significant difference among them, both for the subepicardial samples (p=0.415) and for the subendocardial samples (p=0.5222).</p>
      <p>A statistically significant correlation was observed between age and cardiomyocyte diameter in the subendocardial and subepicardial layers of the inflow tract (r=0.94, p&lt;0.001; r=0.89, p&lt;0.001), anterior wall (r=0.76, p&lt;0.05; r=0.84 p&lt;0.001) and right ventricular infundibulum (r=0.96, p&lt;0.001; r=0.94 p&lt;0.001); and in the subepicardial layer of the left ventricular lateral wall (r=0.75, p&lt;0.05), but not in the subendocardial layer of this wall (r=0.41, p=0.311).</p>
      <p>When the mean values of cardiomyocyte diameters of the specimens studied were plotted in the graph with the values established for normal hearts for the same age range<sup>5</sup>, we could observe that in the specimens studied the values obtained from the right ventricular cardiomyocytes in general are higher than the normal values for the same age range, by more than one standard deviation above normal most of the times. A similar analysis for left ventricular cardiomyocytes showed that this difference is not evident in all cases (<xref ref-type="fig" rid="en_02g1-body3">Graph 1</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_02g1-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-03-0169-00002-gf04-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>
        <bold>Interstitial fibrosis</bold>
      </p>
      <p>The area fraction occupied by collagen in the subendocardium was similar to that of the subepicardium of the same region in the different ventricular walls studied. Comparing only the subendocardium of the different ventricular walls, we observed that in the right ventricular inflow tract the area fraction occupied by collagen had values significantly higher than those of the left ventricle (p=0.02). A similar analysis performed for the subepicardium showed that in the right ventricular inflow tract and anterior wall the area fraction of collagen is also higher in comparison with the left ventricle (p=0.002 and p=0.03, respectively) and that in the right ventricular inflow tract the values are higher in comparison with the right ventricular infundibular region (p=0.04) (<xref ref-type="table" rid="en_02t2-body3">Table 2</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="en_02t2-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-03-0169-00002-gt02-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>Comparing the normal values of myocardial fibrosis published in the literature for normal hearts (up to 3%)<sup>7</sup>, we observed that the mean values obtained from the right ventricular samples were in the upper limit or slightly above the mean, except for the subepicardial sample of the infundibular region which presented a mean fibrosis level below the maximum normal value. Values obtained from the left ventricular samples, in turn, were below the maximum normal value. In the histological analysis of these specimens, several patterns of interstitial fibrosis were found, including samples with perimysial fibrosis and samples with endomysial fibrosis (<xref ref-type="fig" rid="en_02f4-body3">Figure 4</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_02f4-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-03-0169-00002-gf05-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>
        <bold>Capillaries</bold>
      </p>
      <p>Capillary density (number of capillaries/mm<sup>2</sup> of cardiomyocytes) in the subendocardium was similar to that of the subepicardium in each of the different regions studied, except for the right ventricular infundibular region whose value was significantly greater in the subepicardial than in the subendocardial muscle layer (p=0.001). Densities of subepicardial capillaries in the different ventricular regions were similar between themselves (p&gt;0.11). However, the subendocardium of the subpulmonary infundibulum showed a lower capillary density in relation to the anterior wall (p=0.031).</p>
      <p>Comparing the data obtained with the normal values of capillary density published in the literature for normal hearts of children younger than nine years of age (3315&#177;85 capillaries/mm<sup>2</sup>)<sup>8</sup>, we observed that the mean values from the four patients in this age range were lower than the mean minus two standard deviations, except for the subepicardial layer of the infundibular region (<xref ref-type="table" rid="en_02t3-body3">Table 3</xref>). The spacing of capillary diffusion (&#181;m) in the subendocardium and subepicardium was similar in each of the different ventricular regions studied for the left ventricle (p=0.693) and for the right ventricle in the infundibular region (p=0.208), inflow tract (p=0.595) and anterior wall (p=0.687).</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="en_02t3-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-03-0169-00002-gt03-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>The distorted cardiac morphology in congenital heart diseases leads to variable hemodynamic consequences that promote myocardial adaptation and may occasionally induce ventricular dysfunction. Previous studies showed that patients with Tetralogy of Fallot present considerable cardiomyocyte hypertrophy and disarray and varying degrees and types of fibrosis, edema, mononuclear cell infiltration and degenerative alterations such as vacuolar degeneration of cardiomyocytes<sup>1</sup>. It was observed that there is no difference between the diameter of cardiomyocytes of patients with Tetralogy of Fallot and those of normal individuals at birth<sup>9</sup>. After birth, this diameter increases progressively and gradually, and connective tissue proliferation occurs proportionally to hypertrophy and age<sup>9</sup>. These findings corroborate the hypothesis that during fetal life the ventricular septal defect and the low left ventricular afterload relieve the pressure overload imposed by the obstruction of the right ventricular outflow tract, thus decreasing the stimulus for right ventricular remodeling.</p>
      <p>After birth, the physiologic increase in left ventricular afterload, which is reflected in the right ventricle through the ventricular septal defect, adds to the afterload imposed by the obstruction of the right ventricular outflow tract, thus generating a strong stimulus to right ventricular remodeling. Thus, we can consider that the right ventricular remodeling possibly occurs mainly in the postnatal period.</p>
      <p>Although a previous study in anatomical specimens had demonstrated that the pulmonary infundibulum is of greater length in Tetralogy of Fallot<sup>10</sup>, a more recent prospective echocardiographic study demonstrated that the pulmonary infundibulum is smaller and shorter and the infundibular septum is thicker and deviated antero-superiorly in Tetralogy of Fallot in comparison with normal infants<sup>11</sup>. Although infundibular obstruction is progressive with age, the absolute dimension of the pulmonary infundibular volume did not change significantly over time, nor did it increase in proportion with the increase in body surface.</p>
      <p>Possibly, the reason for this finding would be an abnormal infundibular growth intrinsic to the congenital anomaly, which makes it relatively smaller in relation to the somatic growth, thus collaborating for the worsening of the obstruction of the right ventricular outflow tract. Therefore, the images confirm the concept that, in the case of congenital heart defects, and provided that these conditions of volume and/or pressure overload are present since the morphogenesis process, the remodeling process occurs concomitantly with the morphogenesis process and heart growth, both before and after birth.</p>
      <p>In the case of Tetralogy of Fallot in particular we should consider that the infundibular hypertrophy present from birth is the result of the intrinsic abnormality of the infundibular morphogenesis that can become more accentuated due to the postnatal remodeling effect. Some authors have already given their opinions regarding the characteristics of myocardial remodeling in congenital heart diseases<sup>12</sup> in the different ventricular wall regions, and in the subendocardial and subepicardial layers.</p>
      <p>Salih et al<sup>13</sup> demonstrated that in the hypoplastic left heart syndrome (HLHS) a lower percentage of collagen per field in the left ventricle is observed in comparison with normal controls as well as with the right ventricle. They showed a higher collagen percentage in the subendocardium in comparison with the subepicardium, and in the subepicardium in comparison with the mesocardium. The authors concluded that these alterations represent an intrinsic abnormality and suggested that this disproportionality in the amount of fibrous tissue may have an important implication in the ventricular function over time.</p>
      <p>Binotto et al<sup>4</sup> studied anatomic specimens with tricuspid atresia and showed a higher proportion of fibrosis in the left ventricle of specimens with tricuspid atresia in comparison with normal specimens. They also observed that the proportion of fibrosis was not homogeneous in the entire left ventricle, with higher values in the inflow tract and apex in comparison with the outflow tract. A higher proportion was also observed in the subendocardial layer. Increased interstitial myocardial fibrosis was also documented in Ebstein's anomaly<sup>14</sup> and pulmonary atresia with intact ventricular septum<sup>15</sup>. Collagen deposit is believed to result in increased stiffness that may impair the ventricular filling, thus causing a restrictive physiology.</p>
      <p>In addition to proportionally following the physiological growth of the heart, the capillaries are involved in all mechanisms of adaptation under adverse conditions<sup>16</sup>. In some situations that lead to myocardial hypertrophy, the inadequate number of capillaries is believed to increase the potential of the ischemic damage. Although hypoxia is considered an effective stimulus to endothelial cell growth, experimental data on adaptation of capillary supply in response to hypoxia are controversial. The number of capillaries was considered inadequate in hearts with hypoplastic left heart<sup>13</sup> and in tricuspid atresia<sup>4</sup>.</p>
      <p>The findings of the present study showed that in the case of Tetralogy of Fallot the changes verified in the subendocardial samples are representative of the whole wall for the different characteristics studied (cardiomyocyte diameter, percentage of interstitial fibrosis, and capillary density and diffusion) in most of the ventricular regions, with two exceptions that occur exactly in the region that most stands out in the anatomy of Tetralogy of Fallot: the pulmonary infundibulum.</p>
      <p>We verified that, in this region, the cardiomyocytes have a greater diameter in the subendocardial layer in comparison with the subepicardium, and that capillary density is higher in the subepicardial layer in comparison with the subendocardial layer. This is consistent with the assertion that hypertrophy in response to pressure overload is greater in the subendocardium and is not accompanied by an adequate proportional capillarization<sup>16</sup>. In relation to fibrosis, the result shows that although this is increased in the entire right ventricle, this increase is more significant in the inflow tract and anterior wall, which are precisely the most important regions for the right ventricular function.</p>
      <p>Contraction of these walls toward the septum has an important role both in the systolic function and in the diastolic relaxation. Rushmer<sup>17</sup>, cited by Nakasato et al<sup>18</sup>, reports that blood is ejected from the RV by the shortening of the free wall with the downward displacement of the tricuspid valve annulus and the motion of the free wall toward the septum. Next, the left ventricular contraction exerts a right ventricular "twist" effect thus ending the systole<sup>19</sup>. Therefore, the aspect of the remodeling described above may be related to the existence of right ventricular dysfunction. We should also consider that the different patterns of remodeling have different functional consequences<sup>3</sup>.</p>
      <p>The higher percentage of myocardial fibrosis is known to result in greater stiffness. Impairment of the diastolic function is more related to increased collagen concentration than to cardiomyocyte hypertrophy<sup>2</sup>. Our findings make us believe that hypertrophy in response to myocardial remodeling in Tetralogy of Fallot occurs in all right ventricular regions, but becomes significant in the subendocardial infundibular region, where a proportional increase of capillaries does not occur. This phenomenon is possibly related to the degree of abnormality in the infundibular septum and to the obstruction of the right ventricular outflow tract.</p>
      <p>As we verified in this study, the alterations seen in the postnatal myocardium in tetralogy of Fallot are homogeneously distributed in the subepicardial and subendocardial halves of the ventricular wall, except for the infundibulum, which presents peculiar myocardial remodeling characteristics. Therefore, we conclude that the subendocardial myocardial samples of the infundibular region are not representative of the remaining ventricular regions for the purpose of morphometric studies.</p>
      <p>Further studies are essential to define whether some pattern or intensity of histological damage is correlated with the ventricular dysfunction clinically detected in the postoperative period of some patients with this congenital anomaly. In this context, and as a prospect of the present study, endocardial biopsy performed in the intraoperative period would be useful to predict the behavior of the ventricular function after correction. We have to recognize that the number of specimens analyzed in our study was small and that the interpretation of the amount of capillaries in the different age ranges requires more extensive studies, including a wider age range.</p>
      <p>
        <bold>Acknowledgement</bold>
      </p>
      <p>This study was supported by Fapesp (project no. 05/01476-2).</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>This study was partially funded by FAPESP.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This article is part of the thesis of Doctoral submitted by Maria Cecilia Knoll Farah, from <italic>Universidade de S&#227;o Paulo</italic>.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
