<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">yN7sD3VbRfSgpJdc9qx5b4B</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00014</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2009000200014</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(09)09200214</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2009000200014</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Correla&#231;&#227;o Cl&#237;nico-Radiogr&#225;fica</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Caso 2/2009: crian&#231;a de 8 anos de idade com insufici&#234;ncia valvar pulmonar e estenose da art&#233;ria pulmonar esquerda, como defeitos residuais ap&#243;s corre&#231;&#227;o de tetralogia de Fallot</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Atik</surname>
            <given-names>Edmar</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Hospital S&#237;rio-Liban&#234;s</institution>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>02</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
      <volume>92</volume>
      <issue>2</issue>
      <fpage>165</fpage>
      <lpage>166</lpage>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>06</day>
        <month>04</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>
      <bold>CORRELA&#199;&#195;O CL&#205;NICO-RADIOGR&#193;FICA</bold>
    </p>
    <p>Caso 2/2009 &#150; crian&#231;a de 8 anos de idade com insufici&#234;ncia valvar pulmonar e estenose da art&#233;ria pulmonar esquerda, como defeitos residuais ap&#243;s corre&#231;&#227;o de tetralogia de Fallot</p>
    <p>
      <bold>Edmar Atik</bold>
    </p>
    <p> Hospital S&#237;rio-Liban&#234;s de S&#227;o Paulo</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="end">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p><bold>Palavras-chave:</bold> Cardiopatias cong&#234;nitas, insufici&#234;ncia da valva pulmonar, estenose da valva pulmonar, tetralogia de Fallot / complica&#231;&#245;es.</p>
    <p>
      <bold>Dados cl&#237;nicos</bold>
    </p>
    <p>Cansa&#231;o aos m&#233;dios esfor&#231;os, inalterado h&#225; 2 anos apesar do uso de digoxina e espironolactona. Portador de tetralogia de Fallot, corrigida aos 8 meses de idade, mediante amplia&#231;&#227;o da via de sa&#237;da de ventr&#237;culo direito (VD) com peric&#225;rdio bovino e coloca&#231;&#227;o de monoc&#250;spide.</p>
    <p>Ao exame f&#237;sico estava eupn&#233;ico, corado e os pulsos perif&#233;ricos eram normais. Apresentava peso: 32 Kgs; altura: 130 cm; press&#227;o arterial (PA): 100/60 mm Hg; FC: 88 bpm.</p>
    <p>A aorta n&#227;o era palpada na f&#250;rcula. No prec&#243;rdio havia impuls&#245;es discretas na borda esternal esquerda e o <italic>ictus cordis </italic>era palpado no 4&#186; e 5&#186; espa&#231;os intercostais esquerdos, na linha hemiclavicular e limitado por duas polpas digitais. Os ru&#237;dos card&#237;acos eram normofon&#233;ticos sendo o segundo ru&#237;do desdobrado constante, com os dois componentes iguais em intensidade. Auscultava-se sopro protomeso diast&#243;lico, suave, ao longo da borda esternal esquerda, n&#227;o acompanhado de fr&#234;mito. N&#227;o havia sopro sist&#243;lico. O f&#237;gado n&#227;o era palp&#225;vel. Eletrocardiograma mostrou sinais de bloqueio completo do ramo direito com complexos QRS de dura&#231;&#227;o de 0,12 segundos. &#194;P:+20&#186;, &#194;QRS: indeterminado, &#194;T:+80&#186;.</p>
    <p>
      <bold>Imagem radiogr&#225;fica</bold>
    </p>
    <p>Salienta &#225;rea card&#237;aca discreta a moderadamente aumentada, &#224; custa das cavidades direitas. Correspondendo, portanto, &#224; maior sali&#234;ncia do arco inferior direito, ademais da via de sa&#237;da de ventr&#237;culo direito &#150; em sali&#234;ncia entre o arco m&#233;dio e o arco inferior esquerdo &#150;, e com trama vascular pulmonar ligeiramente aumentada &#224; direita, em contraste com diminui&#231;&#227;o da mesma &#224; esquerda (<xref ref-type="fig" rid="fig01">fig.1</xref>). </p>
    <fig id="fig01">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-02-0165-00014-gf01.jpg"/></fig>
    <p>
      <bold>Impress&#227;o diagn&#243;stica</bold>
    </p>
    <p>Esta imagem em paciente previamente operado de tetralogia de Fallot &#233; compat&#237;vel com dilata&#231;&#227;o da via de sa&#237;da de ventr&#237;culo direito, ampliada por ocasi&#227;o da opera&#231;&#227;o. O aumento do ventr&#237;culo direito e a trama vascular pulmonar aumentada &#224; direita decorrem da insufici&#234;ncia valvar pulmonar. A diminui&#231;&#227;o da trama vascular &#224; esquerda aponta para a possibilidade de estenose da art&#233;ria pulmonar esquerda. </p>
    <p>
      <bold>Diagn&#243;stico diferencial</bold>
    </p>
    <p>Aumento atrial esquerdo pode se projetar tamb&#233;m nessa regi&#227;o da via de sa&#237;da de VD, mas os outros elementos descartam essa possibilidade. </p>
    <p>
      <bold>Confirma&#231;&#227;o diagn&#243;stica</bold>
    </p>
    <p>Os elementos cl&#237;nicos apontam para o diagn&#243;stico de insufici&#234;ncia valvar pulmonar e estenose da art&#233;ria pulmonar esquerda, ap&#243;s corre&#231;&#227;o da tetralogia de Fallot. O ecocardiograma (<xref ref-type="fig" rid="fig02">fig.2</xref>) mostrou dilata&#231;&#227;o de ventr&#237;culo direito (30 mm) decorrente da insufici&#234;ncia pulmonar acentuada. O ventr&#237;culo esquerdo (38 mm), o &#225;trio esquerdo (28 mm), a aorta (30 mm) e a fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o (71%) eram normais. </p>
    <fig id="fig02">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-02-0165-00014-gf02.jpg"/></fig>
    <p>
      <bold>Conduta</bold>
    </p>
    <p>&#192; cirurgia, foi retirada, pelo tronco pulmonar, monoc&#250;spide calcificada. A art&#233;ria pulmonar esquerda, obstru&#237;da no in&#237;cio, foi ampliada com remendo de peric&#225;rdio bovino. Homoenxerto n&#250;mero 21 foi implantado entre o VD e as art&#233;rias pulmonares em CEC de 100' e per&#237;odo de an&#243;xia de 60'. A evolu&#231;&#227;o imediata foi boa, com desaparecimento do sopro card&#237;aco, apesar da continuidade da cardiomegalia.</p>
    <p>
      <bold>Coment&#225;rios</bold>
    </p>
    <p>Chama a aten&#231;&#227;o neste caso a ocorr&#234;ncia da estenose da art&#233;ria pulmonar esquerda como complica&#231;&#227;o tardia ap&#243;s a corre&#231;&#227;o da tetralogia de Fallot. Ademais, salienta-se a evolu&#231;&#227;o favor&#225;vel ap&#243;s coloca&#231;&#227;o de homoenxerto pulmonar sem insufici&#234;ncia residual, esta, entretanto, encontrada frequentemente ap&#243;s tal procedimento.</p>
    <p>
      <fn id="end" fn-type="corresp">
        <label>
          <bold>Correspond&#234;ncia:</bold>
        </label>
        <p> Edmar Atik </p>
        <p> InCor </p>
        <p> Av. Dr. En&#233;as Carvalho de Aguiar, 44 </p>
        <p> 05403-000 - S&#227;o Paulo, SP - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="conatik@incor.usp.br">conatik@incor.usp.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
  </body>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Clinicoradiological Session</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Case 2/2009: eight-year-old child with pulmonary valve insufficiency and left pulmonary artery stenosis, as residual defects after tetralogy of fallot repair</article-title>
      </title-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>CLINICORADIOLOGICAL SESSION</bold>
      </p>
      <p>Case 2/2009- eight-year-old child with pulmonary valve insufficiency and left pulmonary artery stenosis, as residual defects after tetralogy of fallot repair </p>
      <p>
        <bold>Edmar Atik</bold>
      </p>
      <p>Hospital S&#237;rio-Liban&#234;s de S&#227;o Paulo</p>
      <p>
        <xref ref-type="corresp" rid="end-body2">Mailing address</xref>
      </p>
      <p><bold>Key Words:</bold> Heart defects, congenital; pulmonary valve insufficiency; pulmonary valve stenosis; tetralogy of Fallot / complications.</p>
      <p>
        <bold>Clinical data</bold>
      </p>
      <p>Tiredness at moderate exertion, unaltered for 2 years, despite the use of digoxin and spironolactone. Patient underwent Tetralogy of Fallot repair at 8 months of age, with augmentation of the right ventricular outflow tract with bovine pericardium graft and monocusp placement.</p>
      <p>At physical examination, the patient was eupneic, had normal skin color and the peripheral pulses were normal. Weight: 32 kg; height: 130 cm; BP: 100/60 mm Hg; HR: 88 bpm. The aorta was not palpable at the sternal notch. There were slight precordial impulses at the left sternal border and the <italic>ictus cordis</italic> was palpable at the 4<sup>th</sup> and 5<sup>th</sup> left intercostal spaces, in the hemiclavicular line and limited by two digital pulps. The heart sounds were normal and the second heart sound was constant, with its two components of equal intensity. A mild proto-meso-diastolic murmur was identified through auscultation along the left sternal border, not accompanied by thrill. There was no systolic murmur. The liver was not palpable. </p>
      <p>The electrocardiogram showed signs of complete right bundle branch block with QRS complexes with a duration of 0.12 seconds. &#194;P:+20&#186;, &#194;QRS: undetermined, &#194;T:+80&#186;.</p>
      <p>
        <bold>Radiographic image</bold>
      </p>
      <p>shows slightly to moderately increased cardiac area, at the expense of the right cavities, corresponding mostly to a larger protusion of the right ventricular outflow tract between the mid arch and left lower arch, with slightly increased pulmonary vascular net on the right in contrast with the decreased aspect on the left (<xref ref-type="fig" rid="fig01-body2">Figure 1</xref>). </p>
      <fig id="fig01-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-02-0165-00014-gf01-en.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Diagnostic impression</bold>
      </p>
      <p>This image, in a patient previously submitted to Tetralogy of Fallot repair, is compatible with right ventricular (RV) outflow tract dilation, augmented at the time of the surgery. The enlargement of the right ventricle and of the pulmonary vascular net on the right is caused by the pulmonary valve insufficiency. The decrease in the vascular net on the left indicates the possibility of left pulmonary artery stenosis. </p>
      <p>
        <bold>Differential diagnosis</bold>
      </p>
      <p>left atrial enlargement can also protrude in this region of the RV outflow tract, but the other elements rule out this possibility. </p>
      <p>
        <bold>Diagnostic confirmation </bold>
      </p>
      <p>the clinical elements lead to the diagnosis of pulmonary valve insufficiency and stenosis of the left pulmonary artery, after Tetralogy of Fallot repair. The echocardiogram (<xref ref-type="fig" rid="fig02-body2">Figure 2</xref>) showed RV dilation (30 mm) caused by the marked pulmonary insufficiency. The left ventricle (38 mm), left atrium (28 mm), aorta (30 mm) and ejection fraction (71%) were normal. </p>
      <fig id="fig02-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-02-0165-00014-gf02-en.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Conduct </bold>
      </p>
      <p>At the surgical intervention through the pulmonary trunk, the calcified monocusp was removed. The left pulmonary artery, obstructed at first, was enlarged with a bovine pericardium graft. Homograft number 21 was implanted between the RV and the pulmonary arteries in ECC of 100' and period of anoxia of 60'. The immediate post-surgical evolution was good, with the disappearance of the heart murmur, despite the remaining cardiomegaly. </p>
      <p>
        <bold>Comments</bold>
      </p>
      <p>This case is interesting due to the occurrence of left pulmonary artery stenosis as a late complication of Tetralogy of Fallot repair. Additionally, it is worth mentioning the favorable evolution after the placement of a pulmonary homograft with no residual insufficiency, which is often found after this procedure.</p>
      <p>
        <fn id="end-body2" fn-type="corresp">
          <label>
            <bold>Correspondencia:</bold>
          </label>
          <p> Edmar Atik</p>
          <p> InCor</p>
          <p> Av. Dr. En&#233;as Carvalho de Aguiar, 44</p>
          <p> 05403-000 - S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
          <p> E-mail: </p>
          <p>
            <email xlink:href="conatik@incor.usp.br">conatik@incor.usp.br</email>
          </p>
        </fn>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Caso 2/2009: ni&#241;o de 8 a&#241;os de edad con insuficiencia valvular pulmonar y estenosis de la arteria pulmonar izquierda como defectos residuales tras correcciones de tetralog&#237;a de Fallot</article-title>
      </title-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Caso 2/2009 &#150; ni&#241;o de 8 a&#241;os de edad con insuficiencia valvular pulmonar y estenosis de la arteria pulmonar izquierda como defectos residuales tras correcciones de tetralog&#237;a de Fallot </bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Edmar Atik</bold>
      </p>
      <p> Hospital S&#237;rio-Liban&#234;s de S&#227;o Paulo</p>
      <p>
        <xref ref-type="corresp" rid="end-body3">Correspondencia</xref>
      </p>
      <p><bold>Palabras clave:</bold> Cardiopat&#237;as cong&#233;nitas, insuficiencia de la v&#225;lvula pulmonar, estenosis de la v&#225;lvula pulmonar, tetralog&#237;a de Fallot / complicaciones.</p>
      <p>
        <bold>Datos cl&#237;nicos</bold>
      </p>
      <p>Cansancio a esfuerzos medios, que se mantiene inalterado hace 2 a&#241;os a pesar del uso de digoxina y espironolactona. Portador de tetralog&#237;a de Fallot, corregida a los 8 meses de edad, por medio de ampliaci&#243;n del tracto de salida de ventr&#237;culo derecho (VD) con pericardio bovino y colocaci&#243;n de monoc&#250;spide.</p>
      <p>Al examen f&#237;sico estaba eupneico, enrojecido y el pulso perif&#233;rico se mostraba normal. Presentaba peso: 32 Kg; talla: 130 cm; presi&#243;n arterial (PA): 100/60 mm Hg; frecuencia cardiaca (FC): 88 bpm.</p>
      <p>No se palpaba la aorta en la f&#250;rcula. En el precordio hab&#237;a impulsos discretos al margen esternal izquierdo, mientras el <italic>ictus cordis</italic> &#150;que se palpaba en el 4&#186; y 5&#186; espacios intercostales izquierdos en la l&#237;nea hemiclavicular&#150;, se limitaba a trav&#233;s de dos pulpas digitales. Los ruidos cardiacos estaban normofon&#233;ticos, con desdoblamiento constante del segundo ruido, pero ambos en igual intensidad. Se auscultaba soplo protomesodiast&#243;lico, suave, a lo largo del margen esternal izquierdo, no seguido de fr&#233;mito. No hab&#237;a soplo sist&#243;lico. El h&#237;gado no estaba palpable. El electrocardiograma mostr&#243; se&#241;ales de bloqueo completo de la rama derecha, con complejos QRS de duraci&#243;n de 0,12 segundos. AP:+20&#186;, AQRS: indeterminado y AT:+80&#186;.</p>
      <p>
        <bold>Imagen radiogr&#225;fica</bold>
      </p>
      <p>Se destaca el aumento discreto a moderado del &#225;rea cardiaca, a costa de las cavidades derechas. Corresponde principalmente a la mayor dilataci&#243;n del tracto de salida de ventr&#237;culo derecho &#150;saliente entre el arco medio y el arco inferior izquierdo&#150;, y al aumento ligero de la trama vascular pulmonar a la derecha, en contraste con la disminuci&#243;n de la misma a la izquierda (<xref ref-type="fig" rid="fig01-body3">fig.1</xref>). </p>
      <fig id="fig01-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-02-0165-00014-gf01-es.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Impresi&#243;n diagn&#243;stica</bold>
      </p>
      <p>Esta imagen en paciente previamente operado de tetralog&#237;a de Fallot se revela compatible con dilataci&#243;n del tracto de salida del ventr&#237;culo derecho, ocasionada por la cirug&#237;a. El aumento no s&#243;lo del ventr&#237;culo derecho, sino tambi&#233;n de la trama vascular pulmonar a la derecha resulta de la insuficiencia valvular pulmonar. La disminuci&#243;n de la trama vascular a la izquierda apunta hacia la posibilidad de estenosis de la arteria pulmonar izquierda.</p>
      <p>
        <bold>Diagn&#243;stico diferencial</bold>
      </p>
      <p>Aumento atrial izquierdo puede proyectarse tambi&#233;n en esa regi&#243;n del tracto de salida del VD, pero los dem&#225;s elementos descartan esa posibilidad. </p>
      <p>
        <bold>Confirmaci&#243;n diagn&#243;stica</bold>
      </p>
      <p>Los elementos cl&#237;nicos apuntan hacia el diagn&#243;stico de insuficiencia valvular pulmonar y estenosis de la arteria pulmonar izquierda, despu&#233;s de la correcci&#243;n de la tetralog&#237;a de Fallot. El ecocardiograma (<xref ref-type="fig" rid="fig02-body3">fig.2</xref>) mostr&#243; dilataci&#243;n de ventr&#237;culo derecho (30 mm) en consecuencia de la insuficiencia pulmonar acentuada. El ventr&#237;culo izquierdo (38 mm), el atrio izquierdo (28 mm), la aorta (30 mm) y la fracci&#243;n de eyecci&#243;n (71%) se presentaban normales. </p>
      <fig id="fig02-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-02-0165-00014-gf02-es.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Conducta</bold>
      </p>
      <p>Durante la cirug&#237;a, se retir&#243; por el tronco pulmonar la monoc&#250;spide calcificada. Se aument&#243; la arteria pulmonar izquierda, antes obstruida, con remiendo pericardial bovino. Se implant&#243;, entonces, un homoinjerto n&#250;mero 21 entre el VD y las arterias pulmonares en circulaci&#243;n extracorp&#243;rea (CEC) de 100' y per&#237;odo de anoxia de 60'. La evoluci&#243;n inmediata result&#243; buena, con desaparici&#243;n del soplo cardiaco, a pesar de la continuidad de la cardiomegalia. </p>
      <p>
        <bold>Comentarios</bold>
      </p>
      <p>Llama atenci&#243;n en este caso la ocurrencia de estenosis de la arteria pulmonar izquierda como complicaci&#243;n tard&#237;a tras correcci&#243;n de la tetralog&#237;a de Fallot. Adem&#225;s de ello, se resalta la evoluci&#243;n favorable, despu&#233;s de la colocaci&#243;n del homoinjerto pulmonar sin que ocurriera insuficiencia residual, frecuentemente encontrada tras dicho procedimiento.</p>
      <p>
        <fn id="end-body3" fn-type="corresp">
          <label>
            <bold>Correspondencia:</bold>
          </label>
          <p> Edmar Atik</p>
          <p> InCor</p>
          <p> Av. Dr. En&#233;as Carvalho de Aguiar, 44</p>
          <p> 05403-000 - S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
          <p> E-mail: </p>
          <p>
            <email xlink:href="conatik@incor.usp.br">conatik@incor.usp.br</email>
          </p>
        </fn>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
