<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">7FY4GQSnFR9xhts59wKTGLg</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00008</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2009000200008</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(09)09200208</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2009000200008</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Impacto do sildenafil sublingual na hipertens&#227;o pulmonar de pacientes com insufici&#234;ncia card&#237;aca</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Freitas Jr.</surname>
            <given-names>Aguinaldo Figueiredo de</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Bacal</surname>
            <given-names>Fernando</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Oliveira Jr.</surname>
            <given-names>Jos&#233; de Lima</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Santos</surname>
            <given-names>Ronaldo Honorato Barros</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Moreira</surname>
            <given-names>Luiz Felipe Pinho</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Silva</surname>
            <given-names>Christiano Pereira</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Mangini</surname>
            <given-names>Sandrigo</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Carneiro</surname>
            <given-names>Rodrigo Moreno Dias</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Fiorelli</surname>
            <given-names>Alfredo In&#225;cio</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Bocchi</surname>
            <given-names>Edimar Alcides</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade de S&#227;o Paulo</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Faculdade de Medicina </institution>
        <institution content-type="orgdiv2">Hospital das Cl&#237;nicas</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>02</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
      <volume>92</volume>
      <issue>2</issue>
      <fpage>122</fpage>
      <lpage>126</lpage>
      <history>
        <date date-type="accepted">
          <day>09</day>
          <month>06</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>19</day>
          <month>05</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>15</day>
          <month>01</month>
          <year>2008</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: A hipertens&#227;o pulmonar (HP) &#233; fator de mau progn&#243;stico no p&#243;s-operat&#243;rio de transplante card&#237;aco (TC) e, desta forma, o estudo do grau de reversibilidade a vasodilatadores &#233; obrigat&#243;rio durante avalia&#231;&#227;o pr&#233;-operat&#243;ria. OBJETIVO: Avaliar os efeitos hemodin&#226;micos pulmonares e sist&#234;micos do sildenafil como droga vasodilatadora durante o teste de reversibilidade da HP em candidatos a transplante card&#237;aco. M&#201;TODOS: Pacientes em fila para TC foram submetidos &#224; medida de vari&#225;veis hemodin&#226;micas sist&#234;micas e pulmonares antes e ap&#243;s a administra&#231;&#227;o de 100mg dose &#250;nica e sublingual de sildenafil, durante cateteriza&#231;&#227;o card&#237;aca direita. RESULTADOS: Quatorze pacientes (idade: 47&#177;12 anos, 71,4% homens) com insufici&#234;ncia card&#237;aca avan&#231;ada, Fra&#231;&#227;o de Eje&#231;&#227;o (FE) 25 &#177; 7%, Classe Funcional (CF- NYHA) CF III - 6 e CF IV - 8, foram avaliados neste estudo. A administra&#231;&#227;o aguda de sildenafil mostrou ser eficaz na redu&#231;&#227;o das press&#245;es sist&#243;lica (62,4 &#177; 12,1 vs. 51,5 &#177; 9,6 mmHg, IC=95%, p&lt;0,05) e m&#233;dia (40,7 &#177; 7,3 vs. 33,8 &#177; 7,6 mmHg, IC=95%, p &lt;0,05) da art&#233;ria pulmonar. Houve tamb&#233;m uma redu&#231;&#227;o significativa da resist&#234;ncia vascular pulmonar (4,2 &#177; 3 vs. 2,0 &#177; 0,9 uWood, IC=95%, p&lt;0,05) e sist&#234;mica (22,9 &#177; 6,8 vs. 18,6 &#177; 4,1 Wood, IC=95%, p&lt;0,05), associada a uma eleva&#231;&#227;o do d&#233;bito card&#237;aco (3,28 &#177; 0,79 vs. 4,12 &#177;1,12 uWood, IC=95%, p&lt;0,05) sem, no entanto, interferir de maneira significativa na press&#227;o arterial sist&#234;mica (87,8 &#177; 8,2 vs. 83,6 &#177; 9,1 mmHg, IC=95%, p=0,3). CONCLUS&#195;O: O sildenafil sublingual &#233; uma alternativa eficaz e segura como droga vasodilatadora durante o teste de reversibilidade da HP em portadores de insufici&#234;ncia card&#237;aca e em fila para transplante card&#237;aco.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Vasodilatadores</kwd>
        <kwd>hipertens&#227;o pulmonar</kwd>
        <kwd>insufici&#234;ncia card&#237;aca</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>09</day>
        <month>04</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>ARTIGO ORIGINAL </p>
    <p> INSUFICI&#202;NCIA CARD&#205;ACA</p>
    <p>Impacto do sildenafil sublingual na hipertens&#227;o pulmonar de pacientes com insufici&#234;ncia card&#237;aca</p>
    <p>
      <bold>Aguinaldo Figueiredo de Freitas Jr.; Fernando Bacal; Jos&#233; de Lima Oliveira Jr.; Ronaldo Honorato Barros Santos; Luiz Felipe Pinho Moreira; Christiano Pereira Silva; Sandrigo Mangini; Rodrigo Moreno Dias Carneiro; Alfredo In&#225;cio Fiorelli; Edimar Alcides Bocchi</bold>
    </p>
    <p> Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor); Hospital das Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="end">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> A hipertens&#227;o pulmonar (HP) &#233; fator de mau progn&#243;stico no p&#243;s-operat&#243;rio de transplante card&#237;aco (TC) e, desta forma, o estudo do grau de reversibilidade a vasodilatadores &#233; obrigat&#243;rio durante avalia&#231;&#227;o pr&#233;-operat&#243;ria. </p>
    <p><bold>OBJETIVO:</bold> Avaliar os efeitos hemodin&#226;micos pulmonares e sist&#234;micos do sildenafil como droga vasodilatadora durante o teste de reversibilidade da HP em candidatos a transplante card&#237;aco. </p>
    <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Pacientes em fila para TC foram submetidos &#224; medida de vari&#225;veis hemodin&#226;micas sist&#234;micas e pulmonares antes e ap&#243;s a administra&#231;&#227;o de 100mg dose &#250;nica e sublingual de sildenafil, durante cateteriza&#231;&#227;o card&#237;aca direita. </p>
    <p><bold>RESULTADOS:</bold> Quatorze pacientes (idade: 47&#177;12 anos, 71,4% homens) com insufici&#234;ncia card&#237;aca avan&#231;ada, Fra&#231;&#227;o de Eje&#231;&#227;o (FE) 25 &#177; 7%, Classe Funcional (CF- NYHA) CF III - 6 e CF IV - 8, foram avaliados neste estudo. A administra&#231;&#227;o aguda de sildenafil mostrou ser eficaz na redu&#231;&#227;o das press&#245;es sist&#243;lica (62,4 &#177; 12,1 vs. 51,5 &#177; 9,6 mmHg, IC=95%, p&lt;0,05) e m&#233;dia (40,7 &#177; 7,3 vs. 33,8 &#177; 7,6 mmHg, IC=95%, p &lt;0,05) da art&#233;ria pulmonar. Houve tamb&#233;m uma redu&#231;&#227;o significativa da resist&#234;ncia vascular pulmonar (4,2 &#177; 3 vs. 2,0 &#177; 0,9 uWood, IC=95%, p&lt;0,05) e sist&#234;mica (22,9 &#177; 6,8 vs. 18,6 &#177; 4,1 Wood, IC=95%, p&lt;0,05), associada a uma eleva&#231;&#227;o do d&#233;bito card&#237;aco (3,28 &#177; 0,79 vs. 4,12 &#177;1,12 uWood, IC=95%, p&lt;0,05) sem, no entanto, interferir de maneira significativa na press&#227;o arterial sist&#234;mica (87,8 &#177; 8,2 vs. 83,6 &#177; 9,1 mmHg, IC=95%, p=0,3). </p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O:</bold> O sildenafil sublingual &#233; uma alternativa eficaz e segura como droga vasodilatadora durante o teste de reversibilidade da HP em portadores de insufici&#234;ncia card&#237;aca e em fila para transplante card&#237;aco.</p>
    <p><bold>Palavras-chave:</bold> Vasodilatadores, hipertens&#227;o pulmonar, insufici&#234;ncia card&#237;aca.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A hipertens&#227;o pulmonar (HP) &#233; sabidamente um fator de mau progn&#243;stico em pacientes portadores de Insufici&#234;ncia Card&#237;aca Cr&#244;nica<sup>1-5</sup>, aumentando a mortalidade no p&#243;s-operat&#243;rio precoce de transplante card&#237;aco (TC) em decorr&#234;ncia da disfun&#231;&#227;o ventricular direita do enxerto transplantado<sup>3-9</sup>. Desta forma, todos os pacientes em avalia&#231;&#227;o pr&#233;-operat&#243;ria para TC s&#227;o, rotineiramente, submetidos ao estudo hemodin&#226;mico do grau de HP, de maneira a estratificar o risco deste subgrupo. </p>
    <p>Dependendo do grau de HP diagnosticado durante a cateteriza&#231;&#227;o card&#237;aca direita, determinados pacientes s&#227;o submetidos ao Teste de Reatividade Vascular, o qual avalia a reversibilidade da HP a vasodilatadores, uma vez que o progn&#243;stico p&#243;s TC de portadores de HP revers&#237;vel &#233; semelhante &#224;queles sem evid&#234;ncias de hipertens&#227;o pulmonar pr&#233;-operat&#243;ria<sup>4-9</sup>.</p>
    <p>Tradicionalmente, o vasodilatador mais comumente utilizado &#233; o nitroprussiato de s&#243;dio, um vasodilatador arterial de a&#231;&#227;o r&#225;pida, baixo custo e f&#225;cil manuseio, mas com importante limita&#231;&#227;o em decorr&#234;ncia da hipotens&#227;o arterial que provoca<sup>8,10</sup>. Esta limita&#231;&#227;o &#233; particularmente relevante nestes pacientes uma vez que a press&#227;o arterial sist&#243;lica sist&#234;mica de portadores de insufici&#234;ncia card&#237;aca (IC) avan&#231;ada gira em torno de 90 a 100 mmHg, o que em diversas situa&#231;&#245;es limita a aplicabilidade do f&#225;rmaco ou at&#233; mesmo a realiza&#231;&#227;o do teste de reatividade vascular pulmonar. </p>
    <p>O sildenafil &#233; um inibidor seletivo da fosfodiasterase-5 (PDE-5), corriqueiramente utilizado no tratamento da disfun&#231;&#227;o er&#233;til. Na &#250;ltima d&#233;cada, diversos estudos t&#234;m demonstrado benef&#237;cios do sildenafil no manejo terap&#234;utico da HP idiop&#225;tica ou associada a doen&#231;as do tecido conjuntivo sem, no entanto, provocar efeitos sist&#234;micos adversos<sup>11,12</sup>. Em alguns trabalhos, j&#225; forma demonstrados os benef&#237;cios do uso cr&#244;nico do sildenafil em pacientes com IC, seja tanto na redu&#231;&#227;o da hipertens&#227;o pulmonar, quanto na melhoria da capacidade f&#237;sica<sup>1,13-16</sup>.</p>
    <p>Neste estudo, avaliaremos a responsividade vascular pulmonar e sist&#234;mica &#224; administra&#231;&#227;o aguda de sildenafil em portadores de insufici&#234;ncia card&#237;aca e hipertens&#227;o pulmonar que se encontram em fila para transplante card&#237;aco. </p>
    <p>
      <bold>M&#233;todos</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo foi aprovado previamente pela Comiss&#227;o de &#201;tica em Pesquisa do Hospital das Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina da USP e todos os pacientes selecionados aceitaram participar do trabalho atrav&#233;s do Termo de Consentimento Livre e Esclarecido.</p>
    <p>
      <bold>Pacientes</bold>
    </p>
    <p>Os pacientes deste estudo foram alocados seq&#252;encialmente a partir do ambulat&#243;rio de insufici&#234;ncia card&#237;aca e transplante do Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor) de S&#227;o Paulo. Todos esses pacientes eram portadores de insufici&#234;ncia card&#237;aca em fase avan&#231;ada e com indica&#231;&#227;o formal para TC de acordo com as recomenda&#231;&#245;es da Sociedade Internacional de Transplante de Cora&#231;&#227;o e Pulm&#227;o<sup>4</sup> (ISHLT) e I Diretriz da Sociedade Brasileira de Cardiologia para Transplante Card&#237;aco<sup>17</sup>, apesar da terap&#234;utica padr&#227;o otimizada para IC cr&#244;nica. </p>
    <p>
      <bold>Crit&#233;rios de exclus&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Foram exclu&#237;dos do estudo pacientes com IC descompensada, instabilidade hemodin&#226;mica (press&#227;o arterial sist&#243;lica &lt; 90mmHg ou em uso de drogas endovenosas vasoativas), cardiomiopatia dilatada associada a shunts arteriovenosos, doen&#231;a pulmonar obstrutiva cr&#244;nica e tromboembolismo pulmonar, portadores de fibrila&#231;&#227;o atrial e aqueles com hist&#243;ria de uso pr&#233;vio de sildenafil, fenfluramina e nitratos nas &#250;ltimas 24 horas. </p>
    <p>
      <bold>Vari&#225;veis hemodin&#226;micas</bold>
    </p>
    <p>No teste de reatividade vascular pulmonar, durante a cateteriza&#231;&#227;o card&#237;aca direita, foram avaliadas as seguintes vari&#225;veis hemodin&#226;micas: press&#227;o sist&#243;lica e m&#233;dia da art&#233;ria pulmonar (PsAP e PmAP), press&#227;o m&#233;dia do capilar pulmonar (PmCP), gradiente transpulmonar m&#233;dio (GTPm), d&#233;bito card&#237;aco (DC), resist&#234;ncia vascular pulmonar e sist&#234;mica (RVP e RVS) e press&#227;o arterial sist&#234;mica m&#233;dia (PASm). </p>
    <p>
      <bold>Delineamento do estudo</bold>
    </p>
    <p>Os pacientes selecionados para o estudo foram submetidos &#224; cateteriza&#231;&#227;o card&#237;aca direita com medida das vari&#225;veis pulmonares e sist&#234;micas. Em seguida, foi administrado sildenafil para todos os pacientes, na dose &#250;nica de 100mg via sublingual e, posteriormente, num intervalo de tempo de 60 minutos, nova determina&#231;&#227;o das vari&#225;veis hemodin&#226;micas. </p>
    <p>O intervalo de tempo de 60 minutos equivale ao tempo de maior biodisponibilidade da droga e por isso foi considerado como <italic>tempo &#243;timo</italic> para avalia&#231;&#227;o do seu efeito<sup>18</sup>. </p>
    <p>
      <bold>An&#225;lise estat&#237;stica</bold>
    </p>
    <p>Os dados hemodin&#226;micos foram comparados em dois tempos, antes e ap&#243;s a administra&#231;&#227;o do f&#225;rmaco. A an&#225;lise estat&#237;stica dos mesmos foi procedida atrav&#233;s do <italic>Teste T de Students</italic>, com intervalo de confian&#231;a de 95%. </p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>A amostra foi composta por 14 pacientes com idade m&#233;dia de 47 &#177; 12 anos, sendo a maioria (71,4%) do sexo masculino. Todos eram portadores de hist&#243;ria de insufici&#234;ncia card&#237;aca superior a 12 meses e em fase avan&#231;ada (FE: 25 &#177; 7%, CF III - 6 e CF IV - 8, NYHA), al&#233;m de hipertens&#227;o pulmonar (m&#233;dia da PsAP: 62,4 &#177; 12,1mmHg). As etiologias das cardiomiopatias foram: isqu&#234;mica (4), chag&#225;sica (3), idiop&#225;tica (3), hipertensiva (2) e periparto (2). Nenhum dos pacientes apresentava-se em descompensa&#231;&#227;o card&#237;aca ou em uso de drogas endovenosas vasoativas, nitratos, fenfluramina e inibidores da PDE-5. As caracter&#237;sticas basais da popula&#231;&#227;o estudada encontram-se na <xref ref-type="table" rid="tab01">Tabela 1</xref>.</p>
    <table-wrap id="tab01">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-02-0122-00008-gt01.jpg"/></table-wrap>
    <p>A administra&#231;&#227;o aguda de sildenafil mostrou ser eficaz na redu&#231;&#227;o das press&#245;es sist&#243;lica (62,4 &#177; 12,1 vs. 51,5 &#177; 9,6 mmHg, IC=95%, p&lt;0,05) e m&#233;dia (40,7 &#177; 7,3 vs. 33,8 &#177; 7,6 mmHg, IC=95%, p &lt;0,05) da art&#233;ria pulmonar (<xref ref-type="fig" rid="fig01">Figura 1</xref>). Este efeito hemodin&#226;mico, por&#233;m, n&#227;o foi observado sobre a press&#227;o m&#233;dia do capilar pulmonar (27 &#177; 6,9 vs. 25,6 &#177; 8,2 mmHg, IC=95%, p=0,3).</p>
    <fig id="fig01">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-02-0122-00008-gf01.jpg"/></fig>
    <p>Outro achado foi a influ&#234;ncia do sildenafil na redu&#231;&#227;o expressiva da resist&#234;ncia vascular pulmonar (4,2 &#177; 3 vs. 2,0 &#177; 0,9 uWood, IC=95%, p&lt;0,05) e sist&#234;mica (22,9 &#177; 6,8 vs. 18,6 &#177; 4,1 Wood, IC=95%, p&lt;0,05) (<xref ref-type="fig" rid="fig02">Figura 2</xref>) sem, no entanto, interferir de maneira significativa na press&#227;o arterial sist&#234;mica (87,8 &#177; 8,2 vs. 83,6 &#177; 9,1 mmHg, IC=95%, p=0,3) (<xref ref-type="fig" rid="fig03">Figura 3</xref>).</p>
    <fig id="fig02">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-02-0122-00008-gf02.jpg"/></fig>
    <fig id="fig03">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-02-0122-00008-gf03.jpg"/></fig>
    <p>Al&#233;m dos efeitos sobre a circula&#231;&#227;o pulmonar e m&#237;nima interfer&#234;ncia na press&#227;o arterial sist&#234;mica, observou &#150; se tamb&#233;m um aumento significativo do d&#233;bito card&#237;aco (3,28 &#177; 0,79 vs. 4,12 &#177;1,12 uWood, IC=95%, p&lt;0,05) (<xref ref-type="fig" rid="fig04">Figura 4</xref>), provavelmente decorrente da redu&#231;&#227;o da resist&#234;ncia vascular sist&#234;mica.</p>
    <fig id="fig04">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-02-0122-00008-gf04.jpg"/></fig>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A escolha do vasodilatador durante o teste de reatividade vascular pulmonar &#233; essencial para a estratifica&#231;&#227;o de risco pr&#233;-transplante card&#237;aco. O nitroprussiato de s&#243;dio tem sido a droga comumente utilizada em diversos centros especializados tanto pela facilidade de aquisi&#231;&#227;o e a meia vida curta, quanto por sua administra&#231;&#227;o endovenosa. Por&#233;m, a hipotens&#227;o arterial sist&#234;mica tem se tornado importante fator limitante de sua maior aplicabilidade. Este efeito colateral &#233; especialmente relevante em pacientes portadores de insufici&#234;ncia card&#237;aca em fase avan&#231;ada, cujo arsenal terap&#234;utico otimizado mant&#233;m uma press&#227;o sangu&#237;nea sist&#243;lica em torno de 90 a 100 mmHg. Desta forma, o emprego de doses elevadas de nitroprussiato de s&#243;dio de maneira a atingir um n&#237;vel de press&#227;o pulmonar aceit&#225;vel para o TC fica impossibilitado pelo risco de descompensa&#231;&#227;o card&#237;aca. Em nossa experi&#234;ncia, aproximadamente 18% de pacientes com HP e em pr&#233;-operat&#243;rio de TC n&#227;o s&#227;o submetidos ao teste de reatividade vascular com nitroprussiato de s&#243;dio devido a uma press&#227;o sangu&#237;nea lim&#237;trofe.</p>
    <p>Neste aspecto, a aplicabilidade do sildenafil no manejo terap&#234;utico da HP, fundamentada na vasodilata&#231;&#227;o espec&#237;fica da circula&#231;&#227;o pulmonar, poderia se configurar numa alternativa eficaz para o teste de reatividade vascular sem, no entanto, provocar efeitos sist&#234;micos indesej&#225;veis.</p>
    <p>Apesar de uma amostra populacional reduzida e da aus&#234;ncia de um grupo controle, este estudo p&#244;de determinar a efic&#225;cia da administra&#231;&#227;o aguda de sildenafil na redu&#231;&#227;o da HP de pacientes com insufici&#234;ncia card&#237;aca. Paralelamente aos benef&#237;cios &#224; circula&#231;&#227;o pulmonar, observaram-se tamb&#233;m repercuss&#245;es sist&#234;micas positivas, como o incremento do d&#233;bito card&#237;aco sem interfer&#234;ncias significativas na press&#227;o sist&#234;mica. </p>
    <p>A princ&#237;pio, ficamos inseguros com rela&#231;&#227;o &#224; administra&#231;&#227;o do sildenafil por via oral em fun&#231;&#227;o da possibilidade de efeitos colaterais importantes, sem dispormos, no entanto, de meios para revers&#227;o do quadro. Neste contexto, a utilidade do nitroprussiato de s&#243;dio seria mais vantajosa, por&#233;m n&#227;o foi o que observamos. Todos os 14 pacientes que receberam 100 mg de sildenafil n&#227;o apresentaram hipotens&#227;o arterial ou outros efeitos colaterais significativos, demonstrando a seguran&#231;a da administra&#231;&#227;o do f&#225;rmaco por via oral aliada a uma maior efici&#234;ncia hemodin&#226;mica pulmonar e sist&#234;mica.</p>
    <p>Estes achados podem contribuir para a utiliza&#231;&#227;o do sildenafil tanto na redu&#231;&#227;o da HP durante a avalia&#231;&#227;o pr&#233; &#150; operat&#243;ria de TC como tamb&#233;m no manejo da HP e disfun&#231;&#227;o ventricular direita do enxerto transplantado. Podemos observar que seus benef&#237;cios hemodin&#226;micos e seguran&#231;a de administra&#231;&#227;o s&#227;o achados relevantes diante de nossa realidade. </p>
    <p>
      <bold>Conclus&#227;o</bold>
    </p>
    <p>O Sildenafil &#233; uma alternativa eficaz e segura no manejo agudo da hipertens&#227;o pulmonar de pacientes com insufici&#234;ncia card&#237;aca durante o teste de reatividade vascular pulmonar. Seus benef&#237;cios hemodin&#226;micos pulmonares foram obtidos sem repercuss&#245;es sist&#234;micas significativas, como a hipotens&#227;o arterial. Estes achados podem contribuir para o emprego do sildenafil no controle da HP no p&#243;s-operat&#243;rio de transplante card&#237;aco, mas outros estudos s&#227;o necess&#225;rios para definir sua aplicabilidade.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>Este artigo &#233; parte de tese de doutorado de Aguinaldo Figueiredo de Freitas Junior pela Faculdade de Medicina da USP.</p>
    <p>
      <fn id="end" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p> Aguinaldo Figueiredo de Freitas Junior </p>
        <p> Rua 5 &#150; A, 93 / 203 &#150; Setor Aeroporto </p>
        <p> 74075-210 &#150; Goi&#226;nia, GO - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="affreitasjr@cardiol.br">affreitasjr@cardiol.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p> Artigo recebido em 15/01/08; revisado recebido em 19/05/08; aceito em 09/06/08.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Michelakis ED, Tymchak W, Noga M, Webster    L, Wu XC, Lien D, et al. Long-term treatment with oral sildenafil is safe and    improves functional capacity and hemodynamics in patients with pulmonary arterial    hypertension. Circulation. 2003; 108: 2066-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Long-term treatment with oral sildenafil is safe and improves functional capacity and hemodynamics in patients with pulmonary arterial hypertension</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>2066</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>108</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Michelakis</surname>
              <given-names>ED</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tymchak</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Noga</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Webster</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wu</surname>
              <given-names>XC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lien</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Archer S, Rich S. Primary pulmonary hypertension:    a vascular biology and translational research "work in progress."    Circulation. 2000; 102: 2781-91.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Primary pulmonary hypertension: a vascular biology and translational research "work in progress."</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>2781</fpage>
          <lpage>91</lpage>
          <volume>102</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Archer</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rich</surname>
              <given-names>S.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. G&#243;mez-S&#225;nchez MA, Calzada CS,    Sub&#237;ass PE, Jim&#233;nez JFD, Salvador ML, Gonz&#225;lez AA, et al.    Pilot assessment of the response of several pulmonary hemodynamic variables    to sublingual sildenafil in candidates for heart transplantation. Eur J Heart    Fail. 2004; 6 (5): 615-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Pilot assessment of the response of several pulmonary hemodynamic variables to sublingual sildenafil in candidates for heart transplantation</article-title>
          <source>Eur J Heart Fail</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>615</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>6</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>G&#243;mez-S&#225;nchez</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Calzada</surname>
              <given-names>CS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sub&#237;ass</surname>
              <given-names>PE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jim&#233;nez</surname>
              <given-names>JFD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Salvador</surname>
              <given-names>ML</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gonz&#225;lez</surname>
              <given-names>AA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Mehra MR, Kobashigawa J, Starling R, Russell    S, Uber PA, Parameshwar J, et al. Listing Criteria for Heart Transplantation:    International Society for Heart and Lung Transplantation Guidelines for the    Care of Cardiac Transplant Candidates. J Heart Lung Transplant. 2006; 25 (9):    1024-42.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Listing Criteria for Heart Transplantation: International Society for Heart and Lung Transplantation Guidelines for the Care of Cardiac Transplant Candidates</article-title>
          <source>J Heart Lung Transplant</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>1024</fpage>
          <lpage>42</lpage>
          <issue>9</issue>
          <volume>25</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Mehra</surname>
              <given-names>MR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kobashigawa</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Starling</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Russell</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Uber</surname>
              <given-names>PA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Parameshwar</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Costard-Jackle A, Fowler MB. Influence of    preoperative pulmonary artery pressure on mortality after heart transplantation:    testing of potential reversibility of pulmonary hypertension with nitroprusside    is useful in defining a high risk group. J Am Coll Cardiol. 1992; 19: 48-54.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Influence of preoperative pulmonary artery pressure on mortality after heart transplantation: testing of potential reversibility of pulmonary hypertension with nitroprusside is useful in defining a high risk group</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>1992</year>
          </date>
          <fpage>48</fpage>
          <lpage>54</lpage>
          <volume>19</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Costard-Jackle</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fowler</surname>
              <given-names>MB</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Chen JM, Levin HR, Michler RE, Prusmack CJ,    Rose EA, Aaronson KD. Reevaluating the significance of pulmonary hypertension    before cardiac transplantation: determination of optimal thresholds and quantification    of the effect of reversibility on perioperative mortality. J Thorac Cardiovasc    Surg. 1997; 114: 627-34.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Reevaluating the significance of pulmonary hypertension before cardiac transplantation: determination of optimal thresholds and quantification of the effect of reversibility on perioperative mortality</article-title>
          <source>J Thorac Cardiovasc Surg</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>627</fpage>
          <lpage>34</lpage>
          <volume>114</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Chen</surname>
              <given-names>JM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Levin</surname>
              <given-names>HR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Michler</surname>
              <given-names>RE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Prusmack</surname>
              <given-names>CJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rose</surname>
              <given-names>EA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Aaronson</surname>
              <given-names>KD</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Hosenpud JD, Bennett LE, Keck BM, Boucek MM,    Novick RJ. The registry of the International Society for Heart and Lung Transplantation:    seventeenth official report2000. J Heart Lung Transplant. 2000; 19: 909-31.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The registry of the International Society for Heart and Lung Transplantation: seventeenth official report-2000</article-title>
          <source>J Heart Lung Transplant</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>909</fpage>
          <lpage>31</lpage>
          <volume>19</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hosenpud</surname>
              <given-names>JD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bennett</surname>
              <given-names>LE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Keck</surname>
              <given-names>BM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Boucek</surname>
              <given-names>MM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Novick</surname>
              <given-names>RJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Goland S, Czer LSC, Kass RM, De Robertis MA,    Mirocha J, Coleman B, et al. Pre-existing pulmonary hypertension in patients    with end-stage heart failure: impact on clinical outcome and hemodynamic follow-up    after orthotopic heart transplantation. J Heart Lung Transplant. 2006; 26 (4):    312-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Pre-existing pulmonary hypertension in patients with end-stage heart failure: impact on clinical outcome and hemodynamic follow-up after orthotopic heart transplantation</article-title>
          <source>J Heart Lung Transplant</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>312</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>26</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Goland</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Czer</surname>
              <given-names>LSC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kass</surname>
              <given-names>RM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>De Robertis</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mirocha</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Coleman</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Klotz S, Wenzelburger F, Stypmann J, Welp    H, Drees G, Schmid C, et al. Reversible pulmonary hypertension in heart transplant    candidates: to transplant or not to transplant. Ann Thorac Surg. 2006; 82: 1770-3.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Reversible pulmonary hypertension in heart transplant candidates: to transplant or not to transplant</article-title>
          <source>Ann Thorac Surg</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>1770</fpage>
          <lpage>3</lpage>
          <volume>82</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Klotz</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wenzelburger</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Stypmann</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Welp</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Drees</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Schmid</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Kieler-Jensen N, Lundin S, Ricksten SE. Vasodilator    therapy after heart transplantation: effects of inhaled nitric oxide and intravenous    prostacyclin, prostaglandin E1, and sodium nitroprusside. J Heart Lung Transplant.    1995; 14 (3): 436-43.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Vasodilator therapy after heart transplantation: effects of inhaled nitric oxide and intravenous prostacyclin, prostaglandin E1, and sodium nitroprusside</article-title>
          <source>J Heart Lung Transplant</source>
          <date>
            <year>1995</year>
          </date>
          <fpage>436</fpage>
          <lpage>43</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>14</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kieler-Jensen</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lundin</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ricksten</surname>
              <given-names>SE</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Mikhail GW, Prasad SK, Li W, Rogers P, Chester    AH, Bayne S, et al. Clinical and haemodynamic effects of sildenafil in pulmonary    hypertension: acute and mid term effects. Eur Heart J. 2004; 25: 431-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Clinical and haemodynamic effects of sildenafil in pulmonary hypertension: acute and mid term effects</article-title>
          <source>Eur Heart J</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>431</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <volume>25</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Mikhail</surname>
              <given-names>GW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Prasad</surname>
              <given-names>SK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Li</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rogers</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chester</surname>
              <given-names>AH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bayne</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Jackson G. Hemodynamic and exercise effects    of phosphodiesterase 5 inhibitors. Am J Cardiol. 2005; 96 (Suppl): 32M-36M.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Hemodynamic and exercise effects of phosphodiesterase 5 inhibitors</article-title>
          <source>Am J Cardiol</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>32M</fpage>
          <lpage>36M</lpage>
          <issue>Suppl</issue>
          <volume>96</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Jackson</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Bocchi EA, Guimar&#227;es G, Mocelin A,    Bacal F, Bellotti G, Ramires JAF. Sildenafil effects on exercise, neurohormonal    activation, and erectile dysfunction in congestive heart failure: a double-blind,    placebo-controlled, randomized study followed by a prospective treatment for    erectile dysfunction. Circulation. 2002; 106: 1097-103.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Sildenafil effects on exercise, neurohormonal activation, and erectile dysfunction in congestive heart failure: a double-blind, placebo-controlled, randomized study followed by a prospective treatment for erectile dysfunction</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>1097</fpage>
          <lpage>103</lpage>
          <volume>106</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bocchi</surname>
              <given-names>EA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Guimar&#227;es</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mocelin</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bacal</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bellotti</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ramires</surname>
              <given-names>JAF</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Fox KM, Thadani U, Ma PS, Nash SD, Keating    Z, Czorniak MA, et al. Sildenafil citrate does not reduce exercise tolerance    in men with erectile dysfunction and chronic stable angina. Eur Heart J. 2003;    24: 2206-12.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Sildenafil citrate does not reduce exercise tolerance in men with erectile dysfunction and chronic stable angina</article-title>
          <source>Eur Heart J</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>2206</fpage>
          <lpage>12</lpage>
          <volume>24</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Fox</surname>
              <given-names>KM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Thadani</surname>
              <given-names>U</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ma</surname>
              <given-names>PS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nash</surname>
              <given-names>SD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Keating</surname>
              <given-names>Z</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Czorniak</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Michelakis E, Tymchak W, Lien D, Webster    L, Hashimoto K, Archer S. Oral sildenafil is an effective and specific pulmonary    vasodilator in patients with pulmonary arterial hypertension: comparison with    inhaled nitric oxide. Circulation. 2002; 105: 2398-403.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Oral sildenafil is an effective and specific pulmonary vasodilator in patients with pulmonary arterial hypertension: comparison with inhaled nitric oxide</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>2398</fpage>
          <lpage>403</lpage>
          <volume>105</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Michelakis</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tymchak</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lien</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Webster</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hashimoto</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Archer</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Lepore JJ, Maroo A, Pereira NL, Ginns LC,    Dec GW, Zapol WM, et al. Effect of sildenafil on the acute pulmonary vasodilator    response to inhaled nitric oxide in adults with primary pulmonary hypertension.    Am J Cardiol. 2002; 90: 677-80.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effect of sildenafil on the acute pulmonary vasodilator response to inhaled nitric oxide in adults with primary pulmonary hypertension</article-title>
          <source>Am J Cardiol</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>677</fpage>
          <lpage>80</lpage>
          <volume>90</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lepore</surname>
              <given-names>JJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Maroo</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pereira</surname>
              <given-names>NL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ginns</surname>
              <given-names>LC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dec</surname>
              <given-names>GW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zapol</surname>
              <given-names>WM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <label>17</label>
        <mixed-citation>17. Sociedade Brasileira de Cardiologia. I Diretrizes da Sociedade Brasileira de Cardiologia para Transplante Card&#237;aco. Arq Bras Cardiol. 1999; 73 (supl 5): 1-57.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>I Diretrizes da Sociedade Brasileira de Cardiologia para Transplante Card&#237;aco</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>1</fpage>
          <lpage>57</lpage>
          <volume>73</volume>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. Hirata K, Adji A, Vlachopoulos C, O'Rourke    MF. Effect of sildenafil on cardiac performance in patients with heart failure.    Am J Cardiol. 2005; 96 (10): 1436-40.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effect of sildenafil on cardiac performance in patients with heart failure</article-title>
          <source>Am J Cardiol</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>1436</fpage>
          <lpage>40</lpage>
          <issue>10</issue>
          <volume>96</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hirata</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Adji</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Vlachopoulos</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>O'Rourke MF</surname>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Impact of sublingual sildenafil on pulmonary hypertension in patients with heart failure</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: Pulmonary hypertension (PH) is a factor of poor prognosis in the postoperative period of heart transplant (HT) and thus, the study of the degree of reversibility to vasodilators is mandatory during the preoperative assessment. OBJECTIVE: To evaluate the pulmonary and systemic hemodynamic effects of sildenafil as a vasodilator during the PH reversibility test in patients that are candidates to HT. METHODS: Patients awaiting HT were submitted to the measurement of systemic and pulmonary hemodynamic variables before and after the administration of a single sublingual dose of 100 mg of sildenafil during right heart catheterization. RESULTS: Fourteen patients (age: 47&#177;12 years, 71.4% men) with advanced heart failure Ejection Fraction (EF) 25 &#177; 7%, Functional Class (FC - NYHA) FC III - 6 and FC IV - 8, were evaluated in this study. The acute administration of sildenafil showed to be effective in decreasing the systolic (62.4 &#177; 12.1 vs 51.5 &#177; 9.6 mmHg, CI=95%, p&lt;0.05) and mean (40.7 &#177; 7.3 vs 33.8 &#177; 7.6 mmHg, CI=95%, p &lt;0.05) pressures of the pulmonary artery. There was also a significant decrease in the pulmonary (4.2 &#177; 3 vs 2.0 &#177; 0.9 uWood, CI=95%, p&lt;0.05) and systemic vascular resistance (22.9 &#177; 6.8 vs 18.6 &#177; 4.1 Wood, CI=95%, p&lt;0.05), associated to an increase in the cardiac output (3.28 &#177; 0.79 vs 4.12 &#177;1.12 uWood, CI=95%, p&lt;0.05) without, however, significantly interfering in the systemic arterial pressure (87.8 &#177; 8.2 vs 83.6 &#177; 9.1 mmHg, CI=95%, p=0.3). CONCLUSION:The sublingual administration of sildenafil is an effective and safe alternative as a vasodilator during the PH reversibility test in patients with heart failure and awaiting a HT.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Vasodilatator agents</kwd>
        <kwd>hypertension, pulmonary</kwd>
        <kwd>heart failure</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ORIGINAL ARTICLE</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="tx-body2">
          <label>
            <bold>Impact of sublingual sildenafil on pulmonary hypertension in patients with heart failure</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Aguinaldo Figueiredo de Freitas J&#250;nior; Fernando Bacal; Jos&#233; de Lima Oliveira Jr; Ronaldo Honorato Barros Santos; Luiz Felipe Pinho Moreira; Christiano Pereira Silva; Sandrigo Mangini; Rodrigo Moreno Dias Carneiro; Alfredo In&#225;cio Fiorelli; Edimar Alcides Bocchi</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor); Hospital das Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP - Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>SUMMARY</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND:</bold> Pulmonary hypertension (PH) is a factor of poor prognosis in the postoperative period of heart transplant (HT) and thus, the study of the degree of reversibility to vasodilators is mandatory during the preoperative assessment.</p>
      <p><bold>OBJECTIVE: </bold>To evaluate the pulmonary and systemic hemodynamic effects of sildenafil as a vasodilator during the PH reversibility test in patients that are candidates to HT.</p>
      <p><bold>METHODS:</bold> Patients awaiting HT were submitted to the measurement of systemic and pulmonary hemodynamic variables before and after the administration of a single sublingual dose of 100 mg of sildenafil during right heart catheterization.</p>
      <p><bold>RESULTS: </bold>Fourteen patients (age: 47&#177;12 years, 71.4% men) with advanced heart failure Ejection Fraction (EF) 25 &#177; 7%, Functional Class (FC - NYHA) FC III - 6 and FC IV - 8, were evaluated in this study. The acute administration of sildenafil showed to be effective in decreasing the systolic (62.4 &#177; 12.1 <italic>vs</italic> 51.5 &#177; 9.6 mmHg, CI=95%, p&lt;0.05) and mean (40.7 &#177; 7.3 <italic>vs</italic> 33.8 &#177; 7.6 mmHg, CI=95%, p &lt;0.05) pressures of the pulmonary artery. There was also a significant decrease in the pulmonary (4.2 &#177; 3 <italic>vs</italic> 2.0 &#177; 0.9 uWood, CI=95%, p&lt;0.05) and systemic vascular resistance (22.9 &#177; 6.8 <italic>vs</italic> 18.6 &#177; 4.1 Wood, CI=95%, p&lt;0.05), associated to an increase in the cardiac output (3.28 &#177; 0.79 <italic>vs</italic> 4.12 &#177;1.12 uWood, CI=95%, p&lt;0.05) without, however, significantly interfering in the systemic arterial pressure (87.8 &#177; 8.2 <italic>vs</italic> 83.6 &#177; 9.1 mmHg, CI=95%, p=0.3).</p>
      <p><bold>CONCLUSION:</bold>The sublingual administration of sildenafil is an effective and safe alternative as a vasodilator during the PH reversibility test in patients with heart failure and awaiting a HT. </p>
      <p><bold>Key Words: </bold>Vasodilatator agents; hypertension, pulmonary; heart failure.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>Pulmonary hypertension (PH) is known to be a poor prognostic factor in patients with Chronic Heart Failure (CHF)<sup>1-5</sup>, increasing the mortality in the early postoperative period of heart transplant (HT) due to right ventricular dysfunction of the transplanted graft<sup>3-9</sup>. Thus, all patients in the preoperative assessment for HT are routinely submitted to the hemodynamic study of the degree of PH, in order to stratify the risk of this subgroup.</p>
      <p>Depending on the degree of PH diagnosed during the right cardiac catheterization, some patients are submitted to the Vascular Reactivity Test, which evaluates the reversibility of the PH to vasodilators, as the post-HT prognosis of patients with reversible PH is similar to those with no evidence of preoperative pulmonary hypertension<sup>4-9</sup>. </p>
      <p>Traditionally, the most frequently used vasodilator is sodium nitroprussiate, a fast-acting, low-cost and easy-to-manage arterial vasodilator, but which has important limitation due to the arterial hypotension it causes<sup>8,10</sup>. This limitation is particularly relevant in these patients, as the systemic systolic arterial pressure of patients with advanced heart failure (HF) is around 90 to 100 mmHg, which, is several situations, limits the applicability of the drug or even carrying out the pulmonary vascular reactivity test.</p>
      <p>Sildenafil is a selective phosphodiesterase-5 (PDE-5) inhibitor, routinely used in the treatment of erectile dysfunction. In the last decade, several studies have demonstrated benefits of sildenafil use in the therapeutic management of idiopathic PH or PH associated to conjunctive tissue diseases without, however, resulting in adverse systemic effects<sup>11,12</sup>. Some studies have demonstrated the benefits of the chronic use of sildenafil in patients with HF, in the reduction of the pulmonary hypertension as well as in the improvement of the physical capacity<sup>1,13-16</sup>. </p>
      <p>In this study, we will evaluate the pulmonary and systemic vascular responsiveness to the acute administration of sildenafil in patients with heart failure and pulmonary hypertension awaiting a HT.</p>
      <p>
        <bold>Methods</bold>
      </p>
      <p>The present study was previously approved by the Ethics Committee on Research of <italic>Hospital das Cl&#237;nicas </italic>of the School of Medicine of the University of Sao Paulo (HC-FMUSP) and all selected patients that accepted to participate in the study signed the Free and Informed Consent Form.</p>
      <p>
        <bold>Patients</bold>
      </p>
      <p>The patients of the present study were allocated in sequence from the Heart Failure and Transplant Outpatient Clinic of <italic>Instituto do Coracao</italic> (The Heart Institute) &#150;InCor&#150; in Sao Paulo. All patients had advanced-stage heart failure and a formal indication for HT according to the recommendations of the International Society of Heart and Lung Transplant<sup>4</sup> (ISHLT) and the I Directive of the Brazilian Society of Cardiology for Heart Transplant<sup>17</sup>, in spite of the optimized standard therapy for chronic HF.</p>
      <p>
        <bold>Exclusion criteria </bold>
      </p>
      <p>Patients with decompensated HF, hemodynamic instability (systolic arterial pressure &lt; 90 mmHg or using vasoactive IV drugs), dilated cardiomyopathy associated to arteriovenous shunt, chronic pulmonary obstructive disease and pulmonary thromboembolism, atrial fibrillation and those with a prior history of sildenafil use, fenfluramine and nitrates in the previous 24 hours, were excluded from the study.</p>
      <p>
        <bold>Hemodynamic vsariables </bold>
      </p>
      <p>At the test of pulmonary vascular reactivity, during the right cardiac catheterization, the following hemodynamic variables were assessed: pulmonary artery systolic pressure (PASP) and mean pulmonary artery pressure (MPAP), mean pulmonary capillary pressure (MPCP), mean transpulmonary gradient (MTPG), cardiac output (CO), pulmonary and systemic vascular resistance (PVR and SVR) and mean systemic blood pressure (MBP). </p>
      <p>
        <bold>Study design </bold>
      </p>
      <p>The patients selected for the study were submitted to right cardiac catheterization with measurement of the pulmonary and systemic variables. Subsequently, sildenafil was administered to all patients, at a single dose of 100 mg, sublingual, and after 60 minutes, a new measurement of the hemodynamic variables was carried out. </p>
      <p>The 60-minute interval is equivalent to the highest bioavailability time of the drug and thus, it was considered as the optimal time to evaluate its effect<sup>18</sup>. </p>
      <p>
        <bold>Statistical analysis</bold>
      </p>
      <p>The hemodynamic data ere compared at two times, before and after the drug administration. The statistical analysis of the data was carried out by Student's <italic>t </italic>test, with a 95% confidence interval (95%CI). </p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>The sample consisted of 14 patients with a mean age of 47 &#177; 12 years and the majority (71.4%) was of the male sex. All of them had previous history of advanced-stage heart failure for more than 12 months (EF: 25 &#177; 7%, FC III - 6 and FC IV - 8, NYHA), in addition to pulmonary hypertension (mean PASP: 62.4 &#177; 12.1mmHg). The etiologies of the cardiomyopathies were: ischemic (4), chagasic (3), idiopathic (3), hypertensive (2) or peripartum (2). None of the patients presented cardiac decompensation or used vasoactive intravenous drugs, nitrates, fenfluramine or PDE-5 inhibitors. The basal characteristics of the studied population are shown in <xref ref-type="table" rid="tab01-body2">Table 1</xref>. </p>
      <table-wrap id="tab01-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-02-0122-00008-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>The acute administration of sildenafil showed to be effective in decreasing the systolic (62.4 &#177; 12.1 <italic>vs</italic>. 51.5 &#177; 9.6 mmHg, CI=95%, p&lt;0.05) and mean (40.7 &#177; 7.3 <italic>vs</italic>. 33.8 &#177; 7.6 mmHg, CI=95%, p &lt;0.05) pulmonary artery pressures (<xref ref-type="fig" rid="fig01-body2">Figure 1</xref>). This hemodynamic effect, however, was not observed for the mean pulmonary capillary pressure (27 &#177; 6.9 <italic>vs</italic>. 25.6 &#177; 8.2 mmHg, CI=95%, p=0.3).</p>
      <fig id="fig01-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-02-0122-00008-gf01-en.jpg"/></fig>
      <p>Another finding was the influence of sildenafil in the significant decrease in the pulmonary (4.2 &#177; 3 <italic>vs</italic>. 2.0 &#177; 0.9 uWood, CI=95%, p&lt;0.05) and systemic (22.9 &#177; 6.8 <italic>vs</italic>. 18.6 &#177; 4.1 Wood, CI=95%, p&lt;0.05) vascular resistance (<xref ref-type="fig" rid="fig02-body2">Figure 2</xref>) without, however, significantly interfering in the systemic blood pressure (SBP) (87.8 &#177; 8.2 <italic>vs</italic>. 83.6 &#177; 9.1 mmHg, CI=95%, p=0.3) (<xref ref-type="fig" rid="fig03-body2">Figure 3</xref>). </p>
      <fig id="fig02-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-02-0122-00008-gf02-en.jpg"/></fig>
      <fig id="fig03-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-02-0122-00008-gf03-en.jpg"/></fig>
      <p>In addition to the effects on the pulmonary circulation and minimal impact on the systemic blood pressure, we also observed a significant increase in cardiac output (3.28 &#177; 0.79 <italic>vs</italic>. 4.12 &#177;1.12 uWood, CI=95%, p&lt;0.05) (<xref ref-type="fig" rid="fig04-body2">Figure 4</xref>), probably caused by the decrease in the systemic vascular resistance. </p>
      <fig id="fig04-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-02-0122-00008-gf04-en.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>The choice of the vasodilator during the test of pulmonary vascular reactivity is essential for the pre-cardiac transplant risk stratification. Sodium nitroprussiate has been the drug of choice in several specialized centers, due to its easy availability and short half-life as well as for its intravenous administration route. However, the systemic arterial hypotension has become an important limiting factor of its broader applicability. This adverse effect is especially relevant in patients with advanced-stage heart failure, whose optimized therapeutic resources maintain a systolic blood pressure of around 90 to 100 mmHg. </p>
      <p>Therefore, the use of elevated doses of sodium nitroprussiate in order to attain a pulmonary pressure level that is acceptable for the HT is prevented by the risk of cardiac decompensation. In our experience, approximately 18% of the patients with PH and in the preoperative period of HT are not submitted to the vascular reactivity test with sodium nitroprussiate, due to borderline blood pressure. </p>
      <p>In this aspect, the applicability of sildenafil in the therapeutic management of PH, based on the specific vasodilation of the pulmonary circulation, could be an effective alternative for the vascular reactivity test, without, however, causing undesirable systemic effects. </p>
      <p>In spite of a small sample size and the absence of a control group, this study established the efficacy of the acute administration of sildenafil in decreasing PH in patients with heart failure. Parallel to the benefits to pulmonary circulation, we also observed positive systemic effects, such as the increase in cardiac output without significant interferences on blood pressure. </p>
      <p>At the start, we were uncertain regarding the administration of sildenafil by oral route due to the possibility of significant adverse effects, without, however, the means to reverse the picture. </p>
      <p>In this context, the usefulness of the sodium nitroprussiate would be more beneficial; however, that was not what we observed. None of the 14 patients that received 100 mg of sildenafil presented arterial hypotension or other significant adverse effects, demonstrating the safety of the administration of the drug by oral route, as well as a higher pulmonary and systemic hemodynamic efficiency.</p>
      <p>These findings can contribute to the use of sildenafil in the decrease of PH during the preoperative assessment of HT as well as in the management of PH and right ventricular dysfunction of the transplanted graft. It can be observed that its hemodynamic benefits and the safety of its administration are relevant findings, considering our reality.</p>
      <p>
        <bold>Conclusion</bold>
      </p>
      <p>Sildenafil is an effective and safe alternative in the acute management of pulmonary hypertension of patients with heart failure during the pulmonary vascular reactivity test. Their pulmonary hemodynamic benefits were obtained with no significant systemic consequences, such as arterial hypotension. These findings might contribute to the use of sildenafil in the PH control in the postoperative period of heart transplant, but further studies are necessary to define its applicability.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potencial conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>There were no external funding sources for this study.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This article is part of the thesis of doctoral submitted by Aguinaldo Figueiredo de Freitas Junior pela <italic>Faculdade de Medicina da USP.</italic></p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Impacto del sildenafil sublingual en la hipertensi&#243;n pulmonar de pacientes con insuficiencia cardiaca</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: La hipertensi&#243;n pulmonar (HP) se muestra factor de mal pron&#243;stico en el postoperatorio de transplante cardiaco (TC) y, de esta forma, el estudio del grado de reversibilidad a vasodilatadores se vuelve obligatorio durante evaluaci&#243;n preoperatoria. OBJETIVO: Evaluar los efectos hemodin&#225;micos pulmonares y sist&#233;micos del Sildenafil como droga vasodilatadora durante la prueba de reversibilidad de la HP en candidatos a transplante cardiaco. M&#201;TODOS: Pacientes en fila para TC fueron sometidos a la medici&#243;n de variables hemodin&#225;micas sist&#233;micas y pulmonares, antes y luego de la administraci&#243;n de 100mg en dosificaci&#243;n &#250;nica y sublingual de Sildenafil, durante cateterizaci&#243;n cardiaca derecha. RESULTADOS: Se evaluaron en este estudio a 14 pacientes (edad: 47&#177;12 a&#241;os, el 71,4% varones) con insuficiencia cardiaca avanzada, fracci&#243;n de eyecci&#243;n (FE) 25 &#177; 7%, clase funcional (CF-NYHA) CF III - 6 y CF IV - 8. La administraci&#243;n aguda de Sildenafil se mostr&#243; eficaz en la reducci&#243;n de las presiones sist&#243;lica (62,4 &#177; 12,1 vs 51,5 &#177; 9,6 mmHg, IC=95%, p&lt;0,05) y media (40,7 &#177; 7,3 vs 33,8 &#177; 7,6 mmHg, IC=95%, p &lt;0,05) de la arteria pulmonar. Hubo tambi&#233;n una reducci&#243;n significativa de la resistencia vascular pulmonar (4,2 &#177; 3 vs 2,0 &#177; 0,9 uWood, IC=95%, p&lt;0,05) y sist&#233;mica (22,9 &#177; 6,8 vs 18,6 &#177; 4,1 Wood, IC=95%, p&lt;0,05), asociada a una elevaci&#243;n del d&#233;bito cardiaco (3,28 &#177; 0,79 vs 4,12 &#177;1,12 uWood, IC=95%, p&lt;0,05) sin, con todo, interferir de manera significativa en la presi&#243;n arterial sist&#233;mica (87,8 &#177; 8,2 vs 83,6 &#177; 9,1 mmHg, IC=95%, p=0,3). CONCLUSI&#211;N: El Sildenafil sublingual resulta una alternativa eficaz y segura como droga vasodilatadora durante la prueba de reversibilidad de la HP en portadores de insuficiencia cardiaca y en fila para transplante cardiaco.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Vasodilatadores</kwd>
        <kwd>hipertensi&#243;n pulmonar</kwd>
        <kwd>insuficiencia cardiaca</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="tx-body3">
          <label>
            <bold>Impacto del sildenafil sublingual en la hipertensi&#243;n pulmonar de pacientes con insuficiencia cardiaca</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Aguinaldo Figueiredo de Freitas Jr.; Fernando Bacal; Jos&#233; de Lima Oliveira Jr.; Ronaldo Honorato Barros Santos; Luiz Felipe Pinho Moreira; Christiano Pereira Silva; Sandrigo Mangini; Rodrigo Moreno Dias Carneiro; Alfredo In&#225;cio Fiorelli; Edimar Alcides Bocchi</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor); Hospital das Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> La hipertensi&#243;n pulmonar (HP) se muestra factor de mal pron&#243;stico en el postoperatorio de transplante cardiaco (TC) y, de esta forma, el estudio del grado de reversibilidad a vasodilatadores se vuelve obligatorio durante evaluaci&#243;n preoperatoria.</p>
      <p><bold>OBJETIVO:</bold> Evaluar los efectos hemodin&#225;micos pulmonares y sist&#233;micos del Sildenafil como droga vasodilatadora durante la prueba de reversibilidad de la HP en candidatos a transplante cardiaco.</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Pacientes en fila para TC fueron sometidos a la medici&#243;n de variables hemodin&#225;micas sist&#233;micas y pulmonares, antes y luego de la administraci&#243;n de 100mg en dosificaci&#243;n &#250;nica y sublingual de Sildenafil, durante cateterizaci&#243;n cardiaca derecha.</p>
      <p><bold>RESULTADOS:</bold> Se evaluaron en este estudio a 14 pacientes (edad: 47&#177;12 a&#241;os, el 71,4% varones) con insuficiencia cardiaca avanzada, fracci&#243;n de eyecci&#243;n (FE) 25 &#177; 7%, clase funcional (CF-NYHA) CF III &#150; 6 y CF IV &#150; 8. La administraci&#243;n aguda de Sildenafil se mostr&#243; eficaz en la reducci&#243;n de las presiones sist&#243;lica (62,4 &#177; 12,1 <italic>vs</italic> 51,5 &#177; 9,6 mmHg, IC=95%, p&lt;0,05) y media (40,7 &#177; 7,3 <italic>vs</italic> 33,8 &#177; 7,6 mmHg, IC=95%, p &lt;0,05) de la arteria pulmonar. Hubo tambi&#233;n una reducci&#243;n significativa de la resistencia vascular pulmonar (4,2 &#177; 3 <italic>vs</italic> 2,0 &#177; 0,9 uWood, IC=95%, p&lt;0,05) y sist&#233;mica (22,9 &#177; 6,8 <italic>vs</italic> 18,6 &#177; 4,1 Wood, IC=95%, p&lt;0,05), asociada a una elevaci&#243;n del d&#233;bito cardiaco (3,28 &#177; 0,79 <italic>vs</italic> 4,12 &#177;1,12 uWood, IC=95%, p&lt;0,05) sin, con todo, interferir de manera significativa en la presi&#243;n arterial sist&#233;mica (87,8 &#177; 8,2 <italic>vs</italic> 83,6 &#177; 9,1 mmHg, IC=95%, p=0,3).</p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N:</bold> El Sildenafil sublingual resulta una alternativa eficaz y segura como droga vasodilatadora durante la prueba de reversibilidad de la HP en portadores de insuficiencia cardiaca y en fila para transplante cardiaco.</p>
      <p><bold>Palabras clave:</bold> Vasodilatadores, hipertensi&#243;n pulmonar, insuficiencia cardiaca.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La hipertensi&#243;n pulmonar (HP) es, reconocidamente, un factor de mal pron&#243;stico en pacientes portadores de insuficiencia cardiaca cr&#243;nica<sup>1-5</sup>. Su presencia provoca aumento de la mortalidad en el postoperatorio precoz de transplante cardiaco (TC) en virtud de la disfunci&#243;n ventricular derecha del injerto transplantado<sup>3-9</sup>. De esta forma, todos los pacientes en evaluaci&#243;n preoperatoria para TC se someten rutinariamente al estudio hemodin&#225;mico del grado de HP, con el objetivo de estratificarse el riesgo de este subgrupo. </p>
      <p>Conforme el grado de HP diagnosticado durante la cateterizaci&#243;n cardiaca derecha, determinados pacientes se someten a la Prueba de Reactividad Vascular, la que eval&#250;a la reversibilidad de la HP a vasodilatadores, una vez que el pron&#243;stico post-TC de portadores de HP reversible se asemeja a aquellos sin evidencias de hipertensi&#243;n pulmonar preoperatoria<sup>4-9</sup>.</p>
      <p>Tradicionalmente, el vasodilatador m&#225;s com&#250;nmente utilizado es el nitroprusiato de sodio, un vasodilatador arterial de acci&#243;n r&#225;pida, bajo costo y f&#225;cil manejo, pero con una importante limitaci&#243;n decurrente de la hipotensi&#243;n arterial que provoca<sup>8,10</sup>. Esta limitaci&#243;n resulta particularmente relevante en estos pacientes, puesto que la presi&#243;n arterial sist&#243;lica sist&#233;mica de portadores de insuficiencia cardiaca (IC) avanzada est&#225; alrededor de 90 a 100 mmHg, lo que, en diversas circunstancias, restringe la aplicabilidad del f&#225;rmaco o hasta la realizaci&#243;n de la prueba de reactividad vascular pulmonar. </p>
      <p>El Sildenafil es un inhibidor selectivo de la fosfodiesterasa-5 (PDE-5), utilizado habitualmente en el tratamiento de la disfunci&#243;n er&#233;ctil. En la &#250;ltima d&#233;cada, diversos estudios han demostrado beneficios del Sildenafil en el manejo terap&#233;utico de la HP idiop&#225;tica o asociada a enfermedades del tejido conjuntivo sin, con esto, provocar efectos sist&#233;micos adversos<sup>11,12</sup>. En algunos trabajos, ya se demostraron los beneficios del uso cr&#243;nico del Sildenafil en pacientes con IC, sea en la reducci&#243;n de la hipertensi&#243;n pulmonar, sea en la mejor&#237;a de la capacidad f&#237;sica<sup>1,13-16</sup>.</p>
      <p>En este estudio, analizaremos la responsividad vascular pulmonar y sist&#233;mica a la administraci&#243;n aguda de Sildenafil en portadores de insuficiencia cardiaca e hipertensi&#243;n pulmonar que se encuentran en fila para transplante cardiaco. </p>
      <p>
        <bold>M&#233;todos</bold>
      </p>
      <p>El Comit&#233; de &#201;tica en Investigaci&#243;n del Hospital de Cl&#237;nicas de la Facultad de Medicina de USP aprob&#243; previamente este estudio. Todos los pacientes seleccionados aceptaron participar del trabajo a trav&#233;s del Formulario de Consentimiento Informado.</p>
      <p>
        <bold>Pacientes</bold>
      </p>
      <p>Se asignaron a los pacientes de este estudio de forma secuencial a partir del ambulatorio de insuficiencia cardiaca y transplante del Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor) de S&#227;o Paulo. Todos ellos eran portadores de insuficiencia cardiaca en fase avanzada y con indicaci&#243;n formal para TC, de acuerdo con las recomendaciones de la Sociedad Internacional de Transplante de Coraz&#243;n y Pulm&#243;n<sup>4</sup> (ISHLT), as&#237; como de la I Directriz de la Sociedad Brasile&#241;a de Cardiolog&#237;a para Transplante Cardiaco<sup>17</sup>, a pesar de la terap&#233;utica est&#225;ndar optimizada para IC cr&#243;nica. </p>
      <p>
        <bold>Criterios de exclusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Se excluyeron del estudio a pacientes con IC descompensada, inestabilidad hemodin&#225;mica (presi&#243;n arterial sist&#243;lica &lt; 90mmHg o en uso de drogas endovenosas vasoactivas), cardiomiopat&#237;a dilatada asociada a shunts arteriovenosos, enfermedad pulmonar obstructiva cr&#243;nica y tromboembolismo pulmonar, portadores de fibrilaci&#243;n atrial y, por &#250;ltimo, aquellos con historia de uso previo de Sildenafil, fenfluramina y nitratos en las &#250;ltimas 24 horas. </p>
      <p>
        <bold>Variables hemodin&#225;micas</bold>
      </p>
      <p>En la prueba de reactividad vascular pulmonar, durante la cateterizaci&#243;n cardiaca derecha, se evaluaron las siguientes variables hemodin&#225;micas: presi&#243;n sist&#243;lica y media de la arteria pulmonar (PAPS y PAPM), presi&#243;n capilar pulmonar media (PCPM), gradiente transpulmonar medio (GTPm), d&#233;bito cardiaco (DC), resistencia vascular pulmonar y sist&#233;mica (RVP y RVS) y, tambi&#233;n, presi&#243;n arterial sist&#233;mica media (PASM). </p>
      <p>
        <bold>Dise&#241;o del estudio</bold>
      </p>
      <p>Los pacientes seleccionados para el estudio fueron sometidos a cateterizaci&#243;n cardiaca derecha con medici&#243;n de las variables pulmonares y sist&#233;micas. Enseguida, se administr&#243; Sildenafil a todos los pacientes, en dosificaci&#243;n &#250;nica de 100mg v&#237;a sublingual y, posteriormente, tras un intervalo de 60 minutos, nueva aferici&#243;n de las variables hemodin&#225;micas. </p>
      <p>El intervalo de 60 minutos equivale al tiempo de mayor biodisponibilidad de la droga y, por ello, se consider&#243; como <italic>tiempo &#243;ptimo</italic> para evaluaci&#243;n de su efecto<sup>18</sup>. </p>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis estad&#237;stico</bold>
      </p>
      <p>Se compararon los datos hemodin&#225;micos en dos tiempos, antes y despu&#233;s de la administraci&#243;n del f&#225;rmaco. Se procedi&#243; el an&#225;lisis estad&#237;stico de estos datos a trav&#233;s de la prueba t de Student, con intervalo de confianza del 95%. </p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>La muestra estaba compuesta por 14 pacientes con edad promedio de 47 &#177; 12 a&#241;os, la mayor&#237;a (71,4%) del sexo masculino. Todos se revelaron portadores de historia de insuficiencia cardiaca superior a 12 meses y en fase avanzada (FE: 25 &#177; 7%, CF III &#150; 6 y CF IV &#150; 8, NYHA), adem&#225;s de presentar hipertensi&#243;n pulmonar (promedio de la PSAP: 62,4 &#177; 12,1mmHg). Las etiolog&#237;as de las cardiomiopat&#237;as se distribuyeron de esta forma: isqu&#233;mica (4), chag&#225;sica (3), idiop&#225;tica (3), hipertensiva (2) y periparto (2). Ninguno de los pacientes presentaba el cuadro de descompensaci&#243;n cardiaca o estaba en uso de drogas endovenosas vasoactivas, nitratos, fenfluramina e inhibidores de la PDE-5. Las caracter&#237;sticas basales de la poblaci&#243;n estudiada est&#225;n presentadas en la <xref ref-type="table" rid="tab01-body3">Tabla 1</xref>.</p>
      <table-wrap id="tab01-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-02-0122-00008-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>La administraci&#243;n aguda de Sildenafil se mostr&#243; eficaz en la reducci&#243;n de las presiones sist&#243;lica (62,4 &#177; 12,1 <italic>vs</italic> 51,5 &#177; 9,6 mmHg, IC=95%, p&lt;0,05) y media (40,7 &#177; 7,3 <italic>vs</italic> 33,8 &#177; 7,6 mmHg, IC=95%, p &lt;0,05) de la arteria pulmonar (<xref ref-type="fig" rid="fig01-body3">Figura 1</xref>). Sin embargo, no se observ&#243; este efecto hemodin&#225;mico sobre la presi&#243;n capilar pulmonar media (27 &#177; 6,9 <italic>vs</italic> 25,6 &#177; 8,2 mmHg, IC=95%, p=0,3).</p>
      <fig id="fig01-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-02-0122-00008-gf01-es.jpg"/></fig>
      <p>Otro hallazgo fue la influencia del Sildenafil en la reducci&#243;n expresiva de la resistencia vascular pulmonar (4,2 &#177; 3 <italic>vs</italic> 2,0 &#177; 0,9 uWood, IC=95%, p&lt;0,05) y sist&#233;mica (22,9 &#177; 6,8 <italic>vs</italic> 18,6 &#177; 4,1 Wood, IC=95%, p&lt;0,05) (<xref ref-type="fig" rid="fig02-body3">Figura 2</xref>) sin, con todo, interferir de manera significativa en la presi&#243;n arterial sist&#233;mica (87,8 &#177; 8,2 <italic>vs</italic> 83,6 &#177; 9,1 mmHg, IC=95%, p=0,3) (<xref ref-type="fig" rid="fig03-body3">Figura 3</xref>).</p>
      <fig id="fig02-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-02-0122-00008-gf02-es.jpg"/></fig>
      <fig id="fig03-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-02-0122-00008-gf03-es.jpg"/></fig>
      <p>Adem&#225;s de los efectos sobre la circulaci&#243;n pulmonar y la m&#237;nima interferencia en la presi&#243;n arterial sist&#233;mica, se observ&#243; tambi&#233;n un aumento significativo del gasto cardiaco (3,28 &#177; 0,79 <italic>vs</italic> 4,12 &#177;1,12 uWood, IC=95%, p&lt;0,05) (<xref ref-type="fig" rid="fig04-body3">Figura 4</xref>), probablemente en virtud de la reducci&#243;n de la resistencia vascular sist&#233;mica.</p>
      <fig id="fig04-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-02-0122-00008-gf04-es.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La elecci&#243;n del vasodilatador durante la prueba de reactividad vascular pulmonar resulta esencial para la estratificaci&#243;n de riesgo pretransplante cardiaco. El nitroprusiato de sodio ha sido la droga com&#250;nmente utilizada en diversos centros especializados tanto por la facilidad de adquisici&#243;n y su corta vida promedio, como por su administraci&#243;n endovenosa. No obstante, la hipotensi&#243;n arterial sist&#233;mica se ha convertido en un importante factor limitador para su mayor aplicabilidad. Este efecto colateral se vuelve espec&#237;ficamente relevante en pacientes portadores de insuficiencia cardiaca en fase avanzada, para quienes el arsenal terap&#233;utico optimizado mantiene una presi&#243;n sangu&#237;nea sist&#243;lica alrededor de 90 a 100 mmHg. De esta forma, el empleo de dosificaciones elevadas de nitroprusiato de sodio &#150;con la finalidad de alcanzar un nivel de presi&#243;n pulmonar aceptable para el TC&#150; queda imposibilitado en virtud del riesgo de descompensaci&#243;n cardiaca. En nuestra experiencia, cerca del 18% de pacientes con HP y en preoperatorio de TC no se someten a la prueba de reactividad vascular con nitroprusiato de sodio debido a una presi&#243;n sangu&#237;nea lim&#237;trofe. </p>
      <p>En este aspecto, la aplicabilidad del Sildenafil en el manejo terap&#233;utico de la HP, fundamentada en la vasodilataci&#243;n espec&#237;fica de la circulaci&#243;n pulmonar, podr&#237;a configurarse una alternativa eficaz a la prueba de reactividad vascular sin, con todo, provocar efectos sist&#233;micos indeseables.</p>
      <p>Pese a la muestra poblacional reducida y la ausencia de un grupo control, este estudio pudo determinar la eficacia de la administraci&#243;n aguda de Sildenafil en la reducci&#243;n de la HP de pacientes con insuficiencia cardiaca. Paralelamente a los beneficios relacionados a la circulaci&#243;n pulmonar, se observaron tambi&#233;n repercusiones sist&#233;micas positivas, tales como el incremento del d&#233;bito cardiaco sin interferencias significativas en la presi&#243;n sist&#233;mica. </p>
      <p>Al principio, est&#225;bamos inseguros respecto a la administraci&#243;n del Sildenafil por v&#237;a oral, en funci&#243;n de la posibilidad de efectos colaterales importantes, ya que no dispon&#237;amos de recursos para reversi&#243;n del cuadro. En este contexto, la utilidad del nitroprusiato de sodio resultar&#237;a m&#225;s ventajosa, pero no fue lo que observamos. Todos los 14 pacientes que recibieron 100 mg de Sildenafil no presentaron hipotensi&#243;n arterial u otros efectos colaterales significativos, hecho que demuestra la seguridad de la administraci&#243;n del f&#225;rmaco por v&#237;a oral aliada a una mayor eficiencia hemodin&#225;mica pulmonar y sist&#233;mica.</p>
      <p>Estos hallazgos pueden contribuir a la utilizaci&#243;n del Sildenafil tanto en la reducci&#243;n de la HP durante la evaluaci&#243;n preoperatoria de TC, as&#237; como tambi&#233;n en el manejo de la HP y la disfunci&#243;n ventricular derecha del injerto transplantado. Podemos observar que sus beneficios hemodin&#225;micos y la seguridad de administraci&#243;n son hallazgos relevantes ante nuestra realidad. </p>
      <p>
        <bold>Conclusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El Sildenafil resulta una alternativa eficaz y segura en el manejo agudo de la hipertensi&#243;n pulmonar de pacientes con insuficiencia cardiaca durante la prueba de reactividad vascular pulmonar. Sus beneficios hemodin&#225;micos pulmonares se obtuvieron sin repercusiones sist&#233;micas significativas, tales como la hipotensi&#243;n arterial. Estos hallazgos pueden contribuir al empleo del Sildenafil en el control de la HP en el postoperatorio de transplante cardiaco, aunque otros estudios se revelan necesarios para definirse su aplicabilidad.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuvo fuentes de financiaci&#243;n externas.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>Este art&#237;culo forma parte de tesis de doctorado de Aguinaldo Figueiredo de Freitas Junior, por la Facultad de Medicina de USP.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
