<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">fq6v9np7G5sQ65zbYKXrJNJ</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00007</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2009000200007</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(09)09200207</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2009000200007</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Baixo peso ao nascer como marcador de altera&#231;&#245;es na monitoriza&#231;&#227;o ambulatorial da press&#227;o arterial</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Salgado</surname>
            <given-names>Cl&#225;udia Maria</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff03"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Jardim</surname>
            <given-names>Paulo C&#233;sar Brand&#227;o Veiga</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Teles</surname>
            <given-names>Fl&#225;vio Bittencourt Gon&#231;alves</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Nunes</surname>
            <given-names>Mariana Cabral</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff02">
        <addr-line>
          <named-content content-type="state"/>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade Federal de Goi&#225;s</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Departamento de Cl&#237;nica M&#233;dica </institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff03">
        <addr-line>
          <named-content content-type="state"/>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade Federal de Goi&#225;s</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Departamento de Pediatria </institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="state"/>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade Federal de Goi&#225;s</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Liga de Hipertens&#227;o Arterial </institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>02</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
      <volume>92</volume>
      <issue>2</issue>
      <fpage>113</fpage>
      <lpage>121</lpage>
      <history>
        <date date-type="received">
          <day>26</day>
          <month>09</month>
          <year>2007</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>09</day>
          <month>11</month>
          <year>2007</year>
        </date>
        <date date-type="accepted">
          <day>09</day>
          <month>11</month>
          <year>2007</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: O baixo peso ao nascimento (BPN) est&#225; associado com aumento da press&#227;o arterial (PA) e de doen&#231;as cardiovasculares no adulto. OBJETIVO: Avaliar as poss&#237;veis altera&#231;&#245;es na monitoriza&#231;&#227;o ambulatorial da press&#227;o arterial (MAPA) em crian&#231;as com BPN. M&#201;TODOS: Avaliou-se o peso ao nascimento (PN) de 1.049 crian&#231;as, entre 8 e 11 anos, em escolas de Goi&#226;nia. Aquelas com BPN (PN &lt; 2,5 kg) foram comparadas com crian&#231;as com peso ao nascimento normal - PNN (PN &gt; 3,0 kg). O PN foi obtido no cart&#227;o da crian&#231;a. Avaliaram-se PA casual e MAPA. Ap&#243;s a obten&#231;&#227;o do peso e da estatura para c&#225;lculo do &#237;ndice de massa corp&#243;rea (IMC), realizou-se avalia&#231;&#227;o da matura&#231;&#227;o sexual segundo os crit&#233;rios de Tanner (exclu&#237;dos Tanner &gt;2). RESULTADOS: Obtiveram-se 34 crian&#231;as com BPN e 34 com PNN. Os grupos foram semelhantes quanto a idade, sexo, ra&#231;a, peso, estatura, IMC e hist&#243;ria familiar de hipertens&#227;o. As crian&#231;as com BPN apresentaram maior press&#227;o sist&#243;lica (PS) casual (p = 0,007). Na MAPA, apresentaram maior press&#227;o diast&#243;lica (PD) nas 24 horas (p = 0,009), maior PD de vig&#237;lia (p = 0,002), maiores PS e PD no sono (p = 0,005 e p = 0,001) e menor descenso noturno da PS e PD (p = 0,001) do que as com PNN. Observou-se uma correla&#231;&#227;o positiva do PN com o descenso noturno da PS (p = 0,022) e negativa com a PS no sono (p = 0,032). CONCLUS&#195;O: As crian&#231;as com BPN apresentaram PA mais elevada e altera&#231;&#227;o do ritmo circadiano da press&#227;o arterial, com atenua&#231;&#227;o do descenso noturno. Esses achados podem representar um risco aumentado para a hipertens&#227;o arterial e doen&#231;a cardiovascular no adulto.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Baixo peso ao nascer</kwd>
        <kwd>monitoriza&#231;&#227;o ambulatorial</kwd>
        <kwd>press&#227;o arterial</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>06</day>
        <month>04</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>ARTIGO ORIGINAL </p>
    <p> DISLIPIDEMIAS</p>
    <p>Baixo peso ao nascer como marcador de altera&#231;&#245;es na monitoriza&#231;&#227;o ambulatorial da press&#227;o arterial</p>
    <p>
      <bold>Cl&#225;udia Maria Salgado<sup>I, III</sup>; Paulo C&#233;sar Brand&#227;o Veiga Jardim<sup>I, II</sup>; Fl&#225;vio Bittencourt Gon&#231;alves Teles<sup>I</sup>; Mariana Cabral Nunes<sup>I</sup></bold>
    </p>
    <p><sup>I</sup>Liga de Hipertens&#227;o Arterial - Universidade Federal de Goi&#225;s, GO - Brasil </p>
    <p><sup>II</sup>Departamento de Cl&#237;nica M&#233;dica da Universidade Federal de Goi&#225;s, GO - Brasil </p>
    <p><sup>III</sup>Departamento de Pediatria da Universidade Federal de Goi&#225;s, Goi&#226;nia, GO - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="end">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> O baixo peso ao nascimento (BPN) est&#225; associado com aumento da press&#227;o arterial (PA) e de doen&#231;as cardiovasculares no adulto. </p>
    <p><bold>OBJETIVO:</bold> Avaliar as poss&#237;veis altera&#231;&#245;es na monitoriza&#231;&#227;o ambulatorial da press&#227;o arterial (MAPA) em crian&#231;as com BPN. </p>
    <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Avaliou-se o peso ao nascimento (PN) de 1.049 crian&#231;as, entre 8 e 11 anos, em escolas de Goi&#226;nia. Aquelas com BPN (PN <underline>&lt;</underline> 2,5 kg) foram comparadas com crian&#231;as com peso ao nascimento normal &#150; PNN (PN <underline>&gt;</underline> 3,0 kg). O PN foi obtido no cart&#227;o da crian&#231;a. Avaliaram-se PA casual e MAPA. Ap&#243;s a obten&#231;&#227;o do peso e da estatura para c&#225;lculo do &#237;ndice de massa corp&#243;rea (IMC), realizou-se avalia&#231;&#227;o da matura&#231;&#227;o sexual segundo os crit&#233;rios de Tanner (exclu&#237;dos Tanner <underline>&gt;</underline>2). </p>
    <p><bold>RESULTADOS:</bold> Obtiveram-se 34 crian&#231;as com BPN e 34 com PNN. Os grupos foram semelhantes quanto a idade, sexo, ra&#231;a, peso, estatura, IMC e hist&#243;ria familiar de hipertens&#227;o. As crian&#231;as com BPN apresentaram maior press&#227;o sist&#243;lica (PS) casual (p = 0,007). Na MAPA, apresentaram maior press&#227;o diast&#243;lica (PD) nas 24 horas (p = 0,009), maior PD de vig&#237;lia (p = 0,002), maiores PS e PD no sono (p = 0,005 e p = 0,001) e menor descenso noturno da PS e PD (p = 0,001) do que as com PNN. Observou-se uma correla&#231;&#227;o positiva do PN com o descenso noturno da PS (p = 0,022) e negativa com a PS no sono (p = 0,032). </p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O:</bold> As crian&#231;as com BPN apresentaram PA mais elevada e altera&#231;&#227;o do ritmo circadiano da press&#227;o arterial, com atenua&#231;&#227;o do descenso noturno. Esses achados podem representar um risco aumentado para a hipertens&#227;o arterial e doen&#231;a cardiovascular no adulto.</p>
    <p><bold>Palavras-chave:</bold> Baixo peso ao nascer, monitoriza&#231;&#227;o ambulatorial, press&#227;o arterial.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A hipertens&#227;o arterial &#233; uma das mais importantes causas de morte prematura em todo o mundo, est&#225; presente em aproximadamente 25% dos adultos e a preval&#234;ncia aumenta com a idade<sup>1</sup>. Evid&#234;ncias epidemiol&#243;gicas sugerem que o baixo peso ao nascimento &#233; um determinante importante para o desenvolvimento de hipertens&#227;o arterial<sup>2,3</sup>, doen&#231;a card&#237;aca isqu&#234;mica<sup>4,5</sup> e diabetes tipo 2<sup>6</sup>. Essas observa&#231;&#245;es sugerem que fatores presentes na vida pr&#233;-natal geram altera&#231;&#245;es metab&#243;licas persistentes, predispondo a doen&#231;a da vida adulta<sup>7</sup>. Por sua vez, a restri&#231;&#227;o de crescimento intra-uterino afeta cerca de 30 milh&#245;es de nascimentos por ano, e 95% desses beb&#234;s nascem em pa&#237;ses pobres e em desenvolvimento, nas v&#225;rias regi&#245;es do mundo<sup>8</sup>. A correla&#231;&#227;o entre o baixo peso ao nascimento e o aumento da press&#227;o arterial em crian&#231;as e adolescentes n&#227;o &#233; um consenso, existem estudos que demonstraram essa associa&#231;&#227;o<sup>9,10</sup> e outros que n&#227;o observaram aumento da press&#227;o arterial relacionada ao BPN<sup>11,12</sup>.</p>
    <p>Na monitoriza&#231;&#227;o ambulatorial da press&#227;o arterial (MAPA), medidas m&#250;ltiplas e indiretas da press&#227;o arterial s&#227;o obtidas durante 24 ou mais horas, com um m&#237;nimo de desconforto, e durante as atividades di&#225;rias do paciente. A possibilidade de obter uma curva representativa das varia&#231;&#245;es da press&#227;o arterial, em um determinado per&#237;odo, faz que se possa ter uma vis&#227;o din&#226;mica do comportamento desta, e n&#227;o apenas uma observa&#231;&#227;o meramente est&#225;tica que reflete somente o instante em que foi medida a press&#227;o arterial. Na crian&#231;a, a MAPA &#233; fact&#237;vel, com dados reprodut&#237;veis em v&#225;rios estudos consecutivos<sup>13</sup>. O desenvolvimento de equipamentos mais leves e do tipo oscilom&#233;trico favoreceu a utiliza&#231;&#227;o do m&#233;todo em crian&#231;as menores, cujo padr&#227;o intenso de atividade impossibilita registros eficientes com equipamentos do tipo exclusivamente auscultat&#243;rio<sup>14</sup>. Estudos em hipertensos adultos demonstraram que as medidas da press&#227;o arterial durante 24 horas (dia e noite) apresentam uma maior correla&#231;&#227;o com a les&#227;o de &#243;rg&#227;o-alvo, cl&#237;nica ou subcl&#237;nica, do que a press&#227;o arterial medida em consult&#243;rio<sup>15</sup>. Tamb&#233;m existem evid&#234;ncias de que os valores de press&#227;o na MAPA t&#234;m maior valor preditivo do risco cardiovascular do que os valores de consult&#243;rio<sup>16</sup>. </p>
    <p>A proposta deste estudo foi avaliar as poss&#237;veis altera&#231;&#245;es na monitoriza&#231;&#227;o ambulatorial da press&#227;o arterial em crian&#231;as pr&#233;-p&#250;beres com baixo peso ao nascimento.</p>
    <p>
      <bold>M&#233;todos</bold>
    </p>
    <p>A amostra foi obtida a partir do banco de dados do estudo "Conjunto de a&#231;&#245;es para redu&#231;&#227;o da mortalidade por enfermidades n&#227;o transmiss&#237;veis" &#150; Subprojeto Escolas Promotoras da Sa&#250;de<sup>17</sup>. Foram selecionadas crian&#231;as com idade entre 8 e 11 anos, matriculadas em oito escolas da cidade de Goi&#226;nia, totalizando 1.049 crian&#231;as (534 meninos). O peso de nascimento foi obtido por meio do cart&#227;o da crian&#231;a (cart&#227;o que a fam&#237;lia recebe na maternidade com informa&#231;&#245;es do parto). Foi poss&#237;vel a obten&#231;&#227;o do peso ao nascimento de 852 (81,22 %) crian&#231;as, das quais 82 (9,62%) apresentaram peso ao nascimento <underline>&lt;</underline> 2,5 kg, denominadas "baixo peso ao nascimento" (BPN). Estas foram convidadas a participar do estudo e comparadas com um grupo equivalente de crian&#231;as da mesma idade e escola, escolhidas aleatoriamente entre 647 que apresentaram peso ao nascimento <underline>&gt;</underline> 3,0 kg, chamadas de "peso ao nascimento normal" (PNN).</p>
    <p>Foi agendada avalia&#231;&#227;o m&#233;dica para as que aceitaram participar (57 crian&#231;as, 69,5% da amostra inicial). Consideraram-se os seguintes crit&#233;rios de exclus&#227;o: </p>
    <p>&#149; Doen&#231;a cr&#244;nica ou no momento do exame; </p>
    <p>&#149; Hist&#243;ria de glomerulopatia, infec&#231;&#227;o do trato urin&#225;rio recorrente ou nos &#250;ltimos tr&#234;s meses, refluxo vesicoureteral e presen&#231;a de cicatriz renal; </p>
    <p>&#149; Matura&#231;&#227;o sexual avaliada pelos est&#225;gios de Tanner <underline>&gt;</underline> 2<sup>18</sup>.</p>
    <p>Segundo esses crit&#233;rios, 21 crian&#231;as foram exclu&#237;das (14 por apresentarem Tanner <underline>&gt;</underline> 2, 5 por falta de confirma&#231;&#227;o do peso ao nascimento e 5 por outros crit&#233;rios).</p>
    <p>O projeto foi aprovado pelo Comit&#234; de &#201;tica e Pesquisa Humana e Animal do Hospital das Cl&#237;nicas da Universidade Federal de Goi&#225;s (Registro no CEP n&#186; 122/03) e pelas secretarias da Educa&#231;&#227;o do Estado de Goi&#225;s e pela Secretaria Municipal de Educa&#231;&#227;o de Goi&#226;nia. As crian&#231;as foram inclu&#237;das ap&#243;s seus respons&#225;veis formalizarem o consentimento por escrito.</p>
    <p>Na consulta m&#233;dica, realizou-se o preenchimento de ficha com identifica&#231;&#227;o, idade, sexo e ra&#231;a (classificada, por meio de suas caracter&#237;sticas fenot&#237;picas, em branco e n&#227;o-branco). O peso ao nascimento e a prematuridade (idade gestacional &lt; 37 semanas) foram obtidos por meio da anota&#231;&#227;o no cart&#227;o da crian&#231;a. Por meio de entrevista, investigou-se a hist&#243;ria familiar de hipertens&#227;o arterial. </p>
    <p>Para avalia&#231;&#227;o do tempo de amamenta&#231;&#227;o, adotaram-se as categorias e os seguintes indicadores propostos pela Organiza&#231;&#227;o Mundial da Sa&#250;de (OMS)<sup>19</sup>: </p>
    <p>&#149; Aleitamento materno exclusivo (AME): tempo em que a crian&#231;a foi alimentada exclusivamente com leite materno.</p>
    <p>&#149; Aleitamento materno predominante (AMP): tempo em que a crian&#231;a foi alimentada com leite materno, mas com ingest&#227;o de &#225;gua, ch&#225; ou suco.</p>
    <p>Para este estudo, considerou-se o tempo em AME e/ou AMP. </p>
    <p>Realizou-se exame f&#237;sico com medida de peso e estatura para c&#225;lculo do &#237;ndice de massa corp&#243;rea (IMC)<sup>20</sup>. Avaliou-se a matura&#231;&#227;o sexual segundo os crit&#233;rios de Tanner. A aferi&#231;&#227;o da press&#227;o arterial foi realizada com aparelho aner&#243;ide calibrado, manguito adequado ao tamanho do bra&#231;o da crian&#231;a, de acordo com a t&#233;cnica padronizada pelo 4&#186; Task Force<sup>21</sup>. A press&#227;o arterial foi aferida duas vezes com intervalo m&#237;nimo de 10 minutos e em duas ocasi&#245;es. O n&#237;vel considerado para an&#225;lise foi o valor m&#233;dio das quatro medidas (press&#227;o casual).</p>
    <p>
      <bold>Monitoriza&#231;&#227;o ambulatorial da press&#227;o arterial (MAPA)</bold>
    </p>
    <p>A MAPA foi realizada na Liga de Hipertens&#227;o da Universidade Federal de Goi&#225;s, utilizando equipamento Spacelabs, modelo 90207, validado para uso na popula&#231;&#227;o pedi&#225;trica<sup>22</sup>. O tamanho do manguito foi igual ao empregado para medida casual da PA, e utilizou-se a t&#233;cnica r<italic>ecomendada pela American Heart Association Council on High Blood Pressure Research</italic><sup>14</sup>. O aparelho foi programado para realizar uma medida a cada 20 minutos no per&#237;odo das 7 &#224;s 22 horas, e uma medida a cada 30 minutos, das 22 &#224;s 7 horas. Foram aceitos para an&#225;lise registros com pelo menos 80% das medidas v&#225;lidas e pelo menos uma medida a cada hora. Os per&#237;odos vig&#237;lia e sono foram definidos com base nos hor&#225;rios reais, de acordo com informa&#231;&#245;es obtidas em di&#225;rio preenchido pelo respons&#225;vel pela crian&#231;a. Os par&#226;metros analisados foram: m&#233;dias da press&#227;o arterial (sist&#243;lica e diast&#243;lica) nas 24 horas, m&#233;dia das press&#245;es durante o per&#237;odo de vig&#237;lia e sono, e descenso das press&#245;es sist&#243;lica e diast&#243;lica durante o sono (percentual de diminui&#231;&#227;o da press&#227;o arterial durante o sono). Este &#250;ltimo foi calculado subtraindo-se a m&#233;dia da press&#227;o durante o sono da m&#233;dia da press&#227;o de vig&#237;lia e dividindo pela m&#233;dia da press&#227;o de vig&#237;lia.</p>
    <p>
      <bold>M&#233;todo estat&#237;stico</bold>
    </p>
    <p>Compararam-se as vari&#225;veis distribu&#237;das em dois grupos: crian&#231;as com BPN e as com PNN. O teste do &#967;<sup>2</sup> foi usado para comparar as vari&#225;veis categ&#243;ricas e o teste t Student para as vari&#225;veis cont&#237;nuas. O coeficiente de correla&#231;&#227;o de Pearson foi calculado para avaliar poss&#237;vel associa&#231;&#227;o entre peso de nascimento e as demais vari&#225;veis, em todas as crian&#231;as e em cada grupo separadamente. A regress&#227;o log&#237;stica foi utilizada para avaliar a influ&#234;ncia da hist&#243;ria familiar de hipertens&#227;o e da prematuridade nas press&#245;es casuais e na MAPA. A an&#225;lise de regress&#227;o m&#250;ltipla foi calculada com a utiliza&#231;&#227;o de valores da PA e do descenso como vari&#225;veis dependentes. As vari&#225;veis independentes foram PN, idade, sexo, peso, altura e IMC atuais. Valores de p &lt; 0,05 foram considerados significativos para todas as an&#225;lises. Para elabora&#231;&#227;o do banco de dados e an&#225;lise estat&#237;stica, utilizou-se o programa do SPSS (vers&#227;o 10.0; SPSS, Chicago, IL, USA).</p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Caracter&#237;sticas da amostra</bold>
    </p>
    <p>Das 36 crian&#231;as selecionadas para o grupo estudo, 2 foram exclu&#237;das por n&#227;o completarem os exames necess&#225;rios. Uma por n&#227;o suportar a realiza&#231;&#227;o da MAPA e a outra por n&#227;o ter conseguido dormir durante a realiza&#231;&#227;o da monitoriza&#231;&#227;o. A MAPA foi bem tolerada, e n&#227;o houve, no di&#225;rio preenchido pelo respons&#225;vel, relato de interfer&#234;ncia importante no sono das crian&#231;as.</p>
    <p>Trinta e quatro completaram o protocolo e foram consideradas para an&#225;lise, sendo comparadas com 34 crian&#231;as com PNN.</p>
    <p>A <xref ref-type="table" rid="tab01">tabela 1</xref> descreve as caracter&#237;sticas cl&#237;nicas e antropom&#233;tricas das crian&#231;as participantes. A distribui&#231;&#227;o por sexo, ra&#231;a e idade e os par&#226;metros antropom&#233;tricos avaliados foram similares nos dois grupos. Tamb&#233;m n&#227;o observamos diferen&#231;a quanto &#224; hist&#243;ria familiar de hipertens&#227;o arterial. O grupo com BPN apresentou maior n&#250;mero de crian&#231;as prematuras e menor tempo de aleitamento materno, quando comparado com o grupo com PNN.</p>
    <table-wrap id="tab01">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-02-0113-00007-gt01.jpg"/></table-wrap>
    <p>Tamb&#233;m encontramos uma correla&#231;&#227;o positiva entre o peso ao nascimento e o tempo em que a crian&#231;a recebeu aleitamento materno (r= 0,367 e p = 0,002).</p>
    <p>
      <bold>Medidas da press&#227;o arterial: casual e MAPA</bold>
    </p>
    <p>As press&#245;es arteriais casuais e na MAPA s&#227;o mostradas na <xref ref-type="table" rid="tab02">tabela 2</xref>. As crian&#231;as com BPN apresentaram maior press&#227;o sist&#243;lica (PS) casual. Na MAPA, apresentaram maior m&#233;dia da press&#227;o diast&#243;lica (PD) nas 24 horas e na vig&#237;lia, e maiores m&#233;dias da PS e PD durante o sono, do que as crian&#231;as que tinham PNN. Al&#233;m disso, apresentaram menor descenso noturno das press&#245;es sist&#243;lica e diast&#243;lica (<xref ref-type="fig" rid="fig01">fig. 1</xref> e <xref ref-type="fig" rid="fig02">2</xref>). </p>
    <table-wrap id="tab02">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-02-0113-00007-gt02.jpg"/></table-wrap>
    <fig id="fig01">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-02-0113-00007-gf01.jpg"/></fig>
    <fig id="fig02">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-02-0113-00007-gf02.jpg"/></fig>
    <p>Quando analisamos, por meio de regress&#227;o log&#237;stica, a hist&#243;ria familiar de hipertens&#227;o arterial, verificou-se correla&#231;&#227;o com: press&#227;o sist&#243;lica casual (p = 0,03), m&#233;dia da press&#227;o sist&#243;lica nas 24 horas (p = 0,01) e m&#233;dia da press&#227;o sist&#243;lica durante o sono (p = 0,03).</p>
    <p>Exclu&#237;mos os descendentes de hipertensos e analisamos uma subamostra de 22 crian&#231;as com baixo peso ao nascimento e 26 com peso ao nascimento normal. Na MAPA, as press&#245;es diast&#243;lica de vig&#237;lia, sist&#243;lica e diast&#243;lica durante o sono permaneciam mais elevadas nas crian&#231;as que tinham baixo peso ao nascimento (p = 0,025; p = 0,024 e p = 0,018, respectivamente), e o descenso noturno da press&#227;o sist&#243;lica tamb&#233;m foi menor nestas (p = 0,002).</p>
    <p>Nenhuma das vari&#225;veis estudadas demonstrou ser significativamente influenciada pela prematuridade quando os dados foram analisados por meio da regress&#227;o log&#237;stica. Al&#233;m disso, quando exclu&#237;mos as crian&#231;as que nasceram prematuras (ficando com 24 crian&#231;as com BPN e 33 com PNN), n&#227;o observamos modifica&#231;&#245;es nos resultados encontrados (<xref ref-type="table" rid="tab03">tab. 3</xref>).</p>
    <table-wrap id="tab03">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-02-0113-00007-gt03.jpg"/></table-wrap>
    <p>
      <bold>Correla&#231;&#227;o entre peso de nascimento e press&#227;o arterial (casual e MAPA)</bold>
    </p>
    <p>N&#227;o encontramos nenhuma correla&#231;&#227;o entre o peso ao nascimento e as medidas antropom&#233;tricas atuais (peso, estatura e IMC), mas observamos correla&#231;&#227;o negativa com a PS durante o sono, r = -0,244 e p = 0,046, e correla&#231;&#227;o positiva com o descenso noturno das press&#245;es sist&#243;lica e diast&#243;lica (<xref ref-type="fig" rid="fig03">fig. 3</xref> e <xref ref-type="fig" rid="fig04">4</xref>). </p>
    <fig id="fig03">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-02-0113-00007-gf03.jpg"/></fig>
    <fig id="fig04">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-02-0113-00007-gf04.jpg"/></fig>
    <p>Na an&#225;lise por regress&#227;o m&#250;ltipla, apenas o peso ao nascimento apresentou correla&#231;&#227;o independente com o descenso noturno da PS (p = 0,032). Foram exclu&#237;das desta an&#225;lise as medidas antropom&#233;tricas atuais (peso, estatura e IMC), o tempo em aleitamento materno, as medidas de press&#227;o arterial casual e na MAPA.</p>
    <p>Tamb&#233;m n&#227;o encontramos nenhuma correla&#231;&#227;o entre o tempo em aleitamento materno e as medidas antropom&#233;tricas atuais (peso, estatura e IMC), nem com as medidas de press&#227;o arterial.</p>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>O BPN tem sido relacionado, em alguns estudos, a um risco aumentado de desenvolvimento de hipertens&#227;o arterial<sup>2,3</sup>. Os resultados de nossa investiga&#231;&#227;o contribuem com mais evid&#234;ncias neste sentido, pois as crian&#231;as pr&#233;-p&#250;beres com BPN apresentaram PA mais elevadas do que aquelas com PNN. Al&#233;m disso, tamb&#233;m encontramos altera&#231;&#227;o no ritmo circadiano da PA (menor descenso da PA durante o sono). Devemos ressaltar que essa altera&#231;&#227;o &#233; reconhecidamente relacionada a um maior risco de desenvolvimento de doen&#231;a cardiovascular e de mortalidade na vida adulta<sup>14-16</sup>.</p>
    <p>A defini&#231;&#227;o de BPN &#233; um dos pontos que merecem discuss&#227;o. Sabe-se que o PN &#233; a medida bruta de um processo din&#226;mico e n&#227;o mensura os efeitos da desnutri&#231;&#227;o fetal na composi&#231;&#227;o corporal e no desenvolvimento de tecidos espec&#237;ficos. Em nosso trabalho, utilizamos como defini&#231;&#227;o de BPN o PN <underline>&lt;</underline> 2,5 kg. Esta j&#225; foi utilizada em outros estudos que avaliaram a associa&#231;&#227;o entre o BPN e a doen&#231;a na vida adulta<sup>2,23.</sup>. N&#227;o avaliamos as crian&#231;as com PN entre 2,5 e 3 kg, porque, nesse grupo, poderia haver algumas que n&#227;o haviam atingido seu potencial de crescimento intra-uterino, o que provocaria confus&#227;o nos resultados. Foram escolhidas crian&#231;as escolares, pois nessa faixa et&#225;ria j&#225; contamos com a sua coopera&#231;&#227;o para realiza&#231;&#227;o da monitoriza&#231;&#227;o ambulatorial da press&#227;o arterial (MAPA).</p>
    <p>Neste estudo, as crian&#231;as com BPN tiveram maior PS casual. Esse resultado foi igual ao encontrado por v&#225;rios outros autores, alguns em crian&#231;as na mesma faixa et&#225;ria<sup>2,10,23,24</sup>. &#201; importante notar que os grupos foram homog&#234;neos quanto a peso, estatura e IMC atuais, indicando, assim, que o estado de nutri&#231;&#227;o atual n&#227;o &#233; o fator determinante para as diferen&#231;as observadas. Esses achados s&#227;o semelhantes aos estudos de Law e cols.<sup>10</sup> que demonstraram aumento da press&#227;o arterial relacionado &#224; redu&#231;&#227;o do tamanho corporal ao nascimento em crian&#231;as da China, Guatemala e do Chile, aumento este que era independente do tamanho corporal atual. Outros autores n&#227;o encontraram aumento da press&#227;o arterial em crian&#231;as com BPN, n&#227;o sustentando assim a teoria da "programa&#231;&#227;o" fetal. Estes sugerem que fatores p&#243;s-natais, agindo durante a inf&#226;ncia, t&#234;m um maior efeito na PA que os fatores intrauterinos<sup>11,12,25</sup>.</p>
    <p>Na MAPA, as crian&#231;as com BPN, apresentaram maior PD em 24 horas e de vig&#237;lia, maior PS e PD durante o sono, e menor descenso noturno da PS e PD do que as crian&#231;as que tinham PNN. Al&#233;m disso, observamos rela&#231;&#227;o negativa entre o PN e a PS durante o sono e rela&#231;&#227;o positiva entre o PN e o descenso noturno da PS e PD, rela&#231;&#227;o esta que n&#227;o foi influenciada por IMC, idade, sexo e valores das press&#245;es arteriais. Esse dado &#233; interessante, pois estudos cl&#237;nicos com MAPA demonstram que as complica&#231;&#245;es cardiovasculares da hipertens&#227;o s&#227;o mais freq&#252;entes em indiv&#237;duos que n&#227;o apresentam o esperado descenso noturno da PA<sup>14</sup>. Assim, a hipertrofia ventricular esquerda, a doen&#231;a cardiovascular silenciosa, a microalbumin&#250;ria e a progress&#227;o da les&#227;o renal s&#227;o maiores em indiv&#237;duos que n&#227;o apresentam o esperado descenso noturno da PA<sup>14</sup>.</p>
    <p>Resultado semelhante ao nosso foi relatado por Veening e cols.<sup>26 </sup>em estudos com crian&#231;as pr&#233;-p&#250;beres. Esses autores encontraram maior PS noturna nessas crian&#231;as pequenas para idade gestacional, e nenhuma diferen&#231;a foi observada na PA durante o dia. J&#225; Lurbe e cols.<sup>27,28</sup>, em estudo com crian&#231;as e adolescentes (idade entre 4 e 18 anos), tamb&#233;m relataram aumento da press&#227;o arterial diurna e noturna nas 35 crian&#231;as com BPN, mas, ao contr&#225;rio de nosso estudo, n&#227;o encontraram altera&#231;&#227;o no ritmo circadiano da PA.</p>
    <p>Esses resultados contradit&#243;rios podem ser devidos a diversos motivos, pois sabe-se que a rela&#231;&#227;o entre PN e PA fica progressivamente mais forte com o aumento da idade, sugerindo, assim, que o processo se inicia no &#250;tero e se amplia ao longo da vida, podendo sofrer influ&#234;ncias diversas<sup>12,25,29</sup>. </p>
    <p>Como sabemos, na adolesc&#234;ncia, com o in&#237;cio da puberdade, v&#225;rios fatores hormonais promovem crescimento e modifica&#231;&#245;es corporais aceleradas e heterog&#234;neas, o que poderia mascarar diferen&#231;as e associa&#231;&#245;es estudadas. Por esse motivo, diferentemente dos estudos de Lurbe e cols.<sup>27,28</sup>, estudamos apenas crian&#231;as pr&#233;-p&#250;beres. O in&#237;cio da puberdade foi o principal fator que levou &#224; exclus&#227;o de pacientes de nossa pesquisa (67% das exclus&#245;es). Das 59 crian&#231;as que participaram da consulta inicial, 14 (23,7%) j&#225; haviam entrado em puberdade e, por isso, foram exclu&#237;das. Corroborando essa id&#233;ia, no estudo de Veening e cols.<sup>26</sup> que apresentou resultados semelhantes aos nossos quanto &#224;s altera&#231;&#245;es no ritmo circadiano da PA, tamb&#233;m foram analisadas apenas crian&#231;as pr&#233;-p&#250;beres.</p>
    <p>Outra diferen&#231;a metodol&#243;gica foi que utilizamos, para o c&#225;lculo dos par&#226;metros de descenso noturno na MAPA, os per&#237;odos reais de sono e vig&#237;lia obtidos a partir das informa&#231;&#245;es contidas nos di&#225;rios das crian&#231;as. Essa conduta &#233;, atualmente, considerada mais correta do que aquela que atribui hor&#225;rios padronizados, pois confere precis&#227;o ao c&#225;lculo do descenso fisiol&#243;gico da PA. Essa diferen&#231;a metodol&#243;gica pode ser uma causa para os resultados contradit&#243;rios, principalmente aqueles referentes ao descenso da PA durante o sono.</p>
    <p>O descenso avaliado na MAPA pode ser influenciado por altera&#231;&#245;es da qualidade do sono provocadas pelo pr&#243;prio equipamento e pelas medidas intermitentes da press&#227;o<sup>30</sup>. Este poderia ser um fator de interfer&#234;ncia nos resultados. Apesar de a avalia&#231;&#227;o espec&#237;fica da qualidade do sono n&#227;o fazer parte do nosso estudo, a an&#225;lise das informa&#231;&#245;es contidas nos di&#225;rios da MAPA n&#227;o demonstrou altera&#231;&#245;es importantes no sono habitual dessas crian&#231;as. Al&#233;m disso, esse fator teria influenciado os resultados de ambos os grupos (estudo e controle), n&#227;o sendo, assim, respons&#225;vel pelas diferen&#231;as encontradas por nosso estudo.</p>
    <p>Alguns fatores poderiam ter interferido nos resultados desta pesquisa e, por esse motivo, foram analisados separadamente. Entre eles, o tempo em aleitamento materno, a prematuridade e a hist&#243;ria familiar de hipertens&#227;o devem ser abordados.</p>
    <p>V&#225;rios estudos demonstraram que os beb&#234;s que receberam leite materno t&#234;m, no futuro, press&#227;o arterial menor do que aqueles que n&#227;o receberam<sup>31-34. </sup>Em nosso estudo, verificamos inicialmente que as crian&#231;as que tiveram BPN receberam leite materno por tempo inferior &#224;quelas com PNN; al&#233;m disso, tamb&#233;m houve correla&#231;&#227;o positiva entre o PN e o tempo em aleitamento materno. Esse dado &#233; preocupante, pois justamente as crian&#231;as que apresentam predisposi&#231;&#227;o para a doen&#231;a cardiovascular futura s&#227;o as que receberam por menor tempo leite materno, fator que pode ter efeito ben&#233;fico para sa&#250;de futura dessas crian&#231;as. Em nosso caso, entretanto, a diferen&#231;a quanto ao descenso da PS durante o sono entre as BPN e PNN n&#227;o pode ser atribu&#237;da a um tempo menor em aleitamento materno, porque, quando analisado por regress&#227;o m&#250;ltipla, o tempo em aleitamento n&#227;o apresentou influ&#234;ncia nessa vari&#225;vel. </p>
    <p>O risco cardiovascular para indiv&#237;duos que nasceram pequenos como resultado da prematuridade &#233; controverso<sup>35</sup>. Em nosso estudo, n&#227;o foi o fator respons&#225;vel pelas diferen&#231;as encontradas na PA, pois, quando se realizou an&#225;lise por meio da regress&#227;o log&#237;stica, o fato de a crian&#231;a ser termo ou pr&#233;-termo n&#227;o apresentou influ&#234;ncia nas PA. Al&#233;m disso, quando exclu&#237;mos as crian&#231;as prematuras, notamos que as diferen&#231;as nas press&#245;es casual e da MAPA se mantiveram. </p>
    <p>Outro fator que poderia ter influenciado nos resultados da PA &#233; a hist&#243;ria familiar de hipertens&#227;o. No nosso estudo, o fator gen&#233;tico p&#244;de ser exclu&#237;do como causa das diferen&#231;as observadas, primeiro porque os grupos em estudo foram semelhantes quanto &#224; hist&#243;ria familiar de hipertens&#227;o arterial, e segundo porque, quando exclu&#237;mos os descendentes de hipertensos, as diferen&#231;as nas press&#245;es entre os BPN e PNN se mantiveram.</p>
    <p>V&#225;rias hip&#243;teses foram propostas, tentando explicar as poss&#237;veis causas que correlacionam o BPN ao aumento da PA. Veening e cols.<sup>26</sup> sugerem como justificativa o achado de altera&#231;&#227;o na sensibilidade &#224; insulina nas crian&#231;as com BPN, resultado este que foi confirmado, entre outros, por Yajnik e cols<sup>36</sup>. Outra explica&#231;&#227;o seria uma altera&#231;&#227;o na curva press&#227;o-natriurese. Lurbe e cols.<sup>37</sup> observaram que crian&#231;as com BPN tendem a excretar menos s&#243;dio durante a noite do que as que tiveram PNN. Uma menor habilidade para excretar s&#243;dio poderia, ent&#227;o, predispor a um progressivo aumento nos n&#237;veis da PA ao longo da vida.</p>
    <p>A influ&#234;ncia do fator socioecon&#244;mico, na rela&#231;&#227;o entre PN e doen&#231;a futura, tem sido demonstrada por diversos autores<sup>38-40. </sup>Em nossa pesquisa, todas as crian&#231;as, tanto as BPN quanto as PNN, foram selecionadas dentro da mesma popula&#231;&#227;o (freq&#252;entavam as mesmas escolas e viviam pr&#243;ximas). Por esse motivo, apesar de n&#227;o ter sido feita avalia&#231;&#227;o social individual, podem ser afastadas diferen&#231;as socioecon&#244;micas significativas entre elas. O fator socioecon&#244;mico pode ter influenciado os resultados de uma outra forma, pois essas crian&#231;as foram selecionadas dentro de uma popula&#231;&#227;o que vive uma "transi&#231;&#227;o" epidemiol&#243;gica e nutricional<sup>17</sup>, popula&#231;&#227;o esta que tem sido descrita como tendo uma maior chance de apresentar os efeitos adversos do BPN na sa&#250;de futura<sup>40. </sup></p>
    <p>Em suma, nossos achados indicam que crian&#231;as escolares com baixo peso ao nascimento apresentam press&#227;o arterial mais elevada e descenso noturno da press&#227;o arterial diminu&#237;do em rela&#231;&#227;o &#224;s crian&#231;as com peso ao nascimento normal. Esses achados podem representar um risco aumentado para hipertens&#227;o arterial e doen&#231;a cardiovascular no adulto.</p>
    <p>
      <bold>Considera&#231;&#245;es finais</bold>
    </p>
    <p>Sabemos que o baixo peso ao nascimento acontece freq&#252;entemente em comunidades pobres no Brasil e no mundo<sup>9</sup>. Nosso estudo contribui com mais evid&#234;ncias de que essa situa&#231;&#227;o tem conseq&#252;&#234;ncias na inf&#226;ncia, predispondo precocemente a hipertens&#227;o arterial. Esses dados podem nos levar a supor que as regi&#245;es pobres e em desenvolvimento teriam, ent&#227;o, um risco aumentado para o aparecimento de doen&#231;a cardiovascular e hipertens&#227;o arterial entre os adultos<sup>38,40. </sup>Dessa maneira, para a preven&#231;&#227;o do aparecimento dessas doen&#231;as no futuro, s&#227;o necess&#225;rias pol&#237;ticas p&#250;blicas que foquem a aten&#231;&#227;o aos cuidados com a sa&#250;de materna durante a gravidez, por meio de boa nutri&#231;&#227;o e pr&#233;-natal adequado, visando &#224; promo&#231;&#227;o do crescimento fetal, contribuindo, assim, para termos uma popula&#231;&#227;o mais saud&#225;vel no futuro.</p>
    <p>
      <bold>Fonte de Financiamento da Pesquisa</bold>
    </p>
    <p>Este estudo foi realizado com recursos da Liga de Hipertens&#227;o Arterial da Faculdade de Medicina, da Universidade Federal de Goi&#225;s, e faz parte do programa de P&#243;s-Gradua&#231;&#227;o em Ci&#234;ncia da Sa&#250;de do Conv&#234;nio Centro-Oeste (UnB-UFG-UFMS), n&#237;vel de doutorado.</p>
    <p>
      <bold>Agradecimentos</bold>
    </p>
    <p>Agradecemos aos pais e &#224;s crian&#231;as que participaram deste estudo, &#224;s secretarias da Educa&#231;&#227;o do Estado de Goi&#225;s e &#224; Secretaria Municipal de Educa&#231;&#227;o de Goi&#226;nia.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fonte de Financiamento </bold>
    </p>
    <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>Este artigo &#233; parte de tese de Doutorado de Cl&#225;udia Maria Salgado pelo conv&#234;nio Centro Oeste entre UnB, UFG e UFMS.</p>
    <p>
      <fn id="end" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p> Cl&#225;udia Maria Salgado </p>
        <p> Primeira Avenida, s/n - Universidade Federal de Goi&#225;s, Departamento de Pediatria </p>
        <p> 74.605-050 - Goi&#226;nia, GO - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="claudia.ufg@uol.com.br">claudia.ufg@uol.com.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p> Artigo recebido em 26/09/07; revisado recebido em 09/11/07; aceito em 09/11/07</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Chobanian AV, Bakris GL, Black HR, Crishman    WC, Green LA, Izzo JL Jr, et al. Joint National Committee On Prevention,Detection,    Evaluation, And Treatment Of High Blood Pressure; National Heart, Lung, and    Blood Institute; National High Blood Pressure Education Program Coordinating    Committee. Seventh Report of the Joint National Committee on Prevention, Detection,    Evaluation, and Treatment of High Blood Pressure: the JNC 7 complete report.    Hypertension. 2003; 42: 1206-52.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Joint National Committee On Prevention,Detection, Evaluation, And Treatment Of High Blood Pressure; National Heart, Lung, and Blood Institute; National High Blood Pressure Education Program Coordinating Committee: Seventh Report of the Joint National Committee on Prevention, Detection, Evaluation, and Treatment of High Blood Pressure: the JNC 7 complete report</article-title>
          <source>Hypertension</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>1206</fpage>
          <lpage>52</lpage>
          <volume>42</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Chobanian</surname>
              <given-names>AV</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bakris</surname>
              <given-names>GL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Black</surname>
              <given-names>HR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Crishman</surname>
              <given-names>WC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Green</surname>
              <given-names>LA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Izzo Jr</surname>
              <given-names>JL</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Barker DJP, Osmond C, Golding J, Kuh D, Wadsworth    ME. Growth in utero, blood pressure in childhood and adult life, and mortality    from cardiovascular disease. BMJ. 1989; 298: 564-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Growth in utero, blood pressure in childhood and adult life, and mortality from cardiovascular disease</article-title>
          <source>BMJ</source>
          <date>
            <year>1989</year>
          </date>
          <fpage>564</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <volume>298</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Barker</surname>
              <given-names>DJP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Osmond</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Golding</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kuh</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wadsworth</surname>
              <given-names>ME</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Huxley RR, Shiell AW, Law CM. The role of    size at birth and postnatal catch-up growth in determining systolic blood pressure:    a systematic review of the literature. J Hypertens. 2000; 18: 815-31.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The role of size at birth and postnatal catch-up growth in determining systolic blood pressure: a systematic review of the literature</article-title>
          <source>J Hypertens</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>815</fpage>
          <lpage>31</lpage>
          <volume>18</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Huxley</surname>
              <given-names>RR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Shiell</surname>
              <given-names>AW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Law</surname>
              <given-names>CM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Osmond C, Barker DJ, Winter PD, Fall CH, Simmons    SJ. Early growth and death from cardiovascular disease in women. Bone Miner    J. 1993; 307: 1519-24.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Early growth and death from cardiovascular disease in women</article-title>
          <source>Bone Miner J</source>
          <date>
            <year>1993</year>
          </date>
          <fpage>1519</fpage>
          <lpage>24</lpage>
          <volume>307</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Osmond</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Barker</surname>
              <given-names>DJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Winter</surname>
              <given-names>PD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fall</surname>
              <given-names>CH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Simmons</surname>
              <given-names>SJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Rich-Edwards JW, Stampfer MJ, Manson JE, Rosner    B, Hankinson SE, Colditz GA, et al. Birth weight and risk of cardiovascular    disease in a cohort of women followed up since 1976. BMJ. 1997; 315: 396-400.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Birth weight and risk of cardiovascular disease in a cohort of women followed up since 1976</article-title>
          <source>BMJ</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>396</fpage>
          <lpage>400</lpage>
          <volume>315</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Rich-Edwards</surname>
              <given-names>JW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Stampfer</surname>
              <given-names>MJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Manson</surname>
              <given-names>JE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rosner</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hankinson</surname>
              <given-names>SE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Colditz</surname>
              <given-names>GA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Rich-Edwards JW, Colditz GA, Stampfer MJ,    Willet WC, Gillman MW,Hennekens CH, et al. Birthweight and the risk for type    2 diabetes mellitus in adult women. Ann Intern Med. 1999; 130: 278-84.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Birthweight and the risk for type 2 diabetes mellitus in adult women</article-title>
          <source>Ann Intern Med</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>278</fpage>
          <lpage>84</lpage>
          <volume>130</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Rich-Edwards</surname>
              <given-names>JW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Colditz</surname>
              <given-names>GA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Stampfer</surname>
              <given-names>MJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Willet</surname>
              <given-names>WC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gillman</surname>
              <given-names>MW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hennekens</surname>
              <given-names>CH</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Mcmillen C, Jeffrey SR. Developmental origins    of the metabolic syndrome: prediction, plasticity, and programming. Physiol    Rev. 2005; 85: 571-633.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Developmental origins of the metabolic syndrome: prediction, plasticity, and programming</article-title>
          <source>Physiol Rev</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>571</fpage>
          <lpage>633</lpage>
          <volume>85</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Mcmillen</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jeffrey</surname>
              <given-names>SR</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. De Onis M, Blossner M, Villar J. Levels and    patterns of intrauterine growth retardation in developing countries. Eur J Clin    Nutr. 1998; 52: S83-S93.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Levels and patterns of intrauterine growth retardation in developing countries</article-title>
          <source>Eur J Clin Nutr</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>S83</fpage>
          <lpage>S93</lpage>
          <volume>52</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>De Onis</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Blossner</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Villar</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Whincup P, Cook D, Papacosta O, Walker M.    Birth weight and blood pressure: cross sectional and longitudinal relations    in childhood. BMJ. 1995; 311: 773-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Birth weight and blood pressure: cross sectional and longitudinal relations in childhood</article-title>
          <source>BMJ</source>
          <date>
            <year>1995</year>
          </date>
          <fpage>773</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <volume>311</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Whincup</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cook</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Papacosta</surname>
              <given-names>O</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Walker</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Law CM, Egger P, Dada O, Delgado H, Kylberg    E, Lavin P, et al. Body size at birth and blood pressure among children in developing    countries. Int J Epidemiol. 2001; 30: 52-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Body size at birth and blood pressure among children in developing countries</article-title>
          <source>Int J Epidemiol</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>52</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <volume>30</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Law</surname>
              <given-names>CM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Egger</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dada</surname>
              <given-names>O</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Delgado</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kylberg</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lavin</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Falkner B, Hulman S, Kushner H. Effect of    birth weight on blood pressure and body size in early adolescence. Hypertension.    2004; 43: 203-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effect of birth weight on blood pressure and body size in early adolescence</article-title>
          <source>Hypertension</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>203</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <volume>43</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Falkner</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hulman</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kushner</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Taylor SJ, Whincup PH, Cook DG, Papacosta    O, Walker M. Size at birth and blood pressure cross sectional study in 8-11    year old children. BMJ. 1997; 314: 475-80.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Size at birth and blood pressure cross sectional study in 8-11 year old children</article-title>
          <source>BMJ</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>475</fpage>
          <lpage>80</lpage>
          <volume>314</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Taylor</surname>
              <given-names>SJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Whincup</surname>
              <given-names>PH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cook</surname>
              <given-names>DG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Papacosta</surname>
              <given-names>O</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Walker</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Koch VH, Colli A, Saito MI, Ruffo P, Cardoso    R, Ignes EC, et al. Monitoriza&#231;&#227;o ambulatorial da press&#227;o    arterial em adolescentes normais. Arq Bras Cardiol. 1997; 69: 41-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Monitoriza&#231;&#227;o ambulatorial da press&#227;o arterial em adolescentes normais</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>41</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <volume>69</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Koch</surname>
              <given-names>VH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Colli</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Saito</surname>
              <given-names>MI</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ruffo</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cardoso</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ignes</surname>
              <given-names>EC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Pickering TG, Hall JE, Appel LJ, Falkner    BE, Graves J, Hill MN, et al. Recommendations for blood pressure measurement    in humans and experimental animals. Part 1: Blood pressure measurement in humans:    a statement for professionals from the subcommittee of professional and public    education of the American Heart Association Council on High Blood Pressure Research.    Circulation. 2005; 111: 697-716.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Recommendations for blood pressure measurement in humans and experimental animals: Part 1: Blood pressure measurement in humans: a statement for professionals from the subcommittee of professional and public education of the American Heart Association Council on High Blood Pressure Research</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>697</fpage>
          <lpage>716</lpage>
          <volume>111</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Pickering</surname>
              <given-names>TG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hall</surname>
              <given-names>JE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Appel</surname>
              <given-names>LJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Falkner</surname>
              <given-names>BE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Graves</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hill</surname>
              <given-names>MN</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Mancia G, Parati G. Ambulatory blood pressure    monitoring and organ damage. Hypertension. 2000; 36: 894-900.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Ambulatory blood pressure monitoring and organ damage</article-title>
          <source>Hypertension</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>894</fpage>
          <lpage>900</lpage>
          <volume>36</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Mancia</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Parati</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Clement DL, De Buyzere ML, De Bacquer DA,    de Leeuw PW, Duprez DA, Fagard RH, et al. et al. Office versus Ambulatory Pressure    Study Investigators. Prognostic value of ambulatory blood-pressure recordings    in patients with treated hypertension. N Engl J Med. 2003; 348: 2407-15.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Office versus Ambulatory Pressure Study Investigators: Prognostic value of ambulatory blood-pressure recordings in patients with treated hypertension</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>2407</fpage>
          <lpage>15</lpage>
          <volume>348</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Clement</surname>
              <given-names>DL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>De Buyzere</surname>
              <given-names>ML</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>De Bacquer</surname>
              <given-names>DA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>de Leeuw</surname>
              <given-names>PW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Duprez</surname>
              <given-names>DA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fagard</surname>
              <given-names>RH</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Monego ET, Jardim PCVB. Determinantes de    risco para doen&#231;as cardiovasculares em escolares. Arq Bras Cardiol. 2006;    87: 37-45.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Determinantes de risco para doen&#231;as cardiovasculares em escolares</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>37</fpage>
          <lpage>45</lpage>
          <volume>87</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Monego</surname>
              <given-names>ET</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jardim</surname>
              <given-names>PCVB</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. Tanner JM. Growth and maturation during adolescence.    Nutr Rev. 1981; 39: 43-55.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Growth and maturation during adolescence</article-title>
          <source>Nutr Rev</source>
          <date>
            <year>1981</year>
          </date>
          <fpage>43</fpage>
          <lpage>55</lpage>
          <volume>39</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Tanner</surname>
              <given-names>JM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19. World Health Organization. Indicators for    assessing breastfeeding practices. Update. Programme Control Diarrhoeal Dis.    1992; (10): 1-4.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Indicators for assessing breastfeeding practices: Update</article-title>
          <source>Programme Control Diarrhoeal Dis</source>
          <date>
            <year>1992</year>
          </date>
          <fpage>1</fpage>
          <lpage>4</lpage>
          <issue>10</issue>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B20">
        <label>20</label>
        <mixed-citation>20. World Health Organization. Physical status: the use and interpretation of antropometry. Report of WHO Expert Committee. Geneva: WHO; 1995 (WHO Technical Report Series 854).</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Physical status: the use and interpretation of antropometry: Report of WHO Expert Committee</source>
          <date>
            <year>1995</year>
          </date>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B21">
        <mixed-citation>21. National High Blood Pressure Education Program    Working Group On High Blood Pressure In Children And Adolescents. The fourth    report on the diagnosis, evaluation, and treatment of high blood pressure in    children and adolescents. Pediatrics. 2004; 114 (Suppl): 555-76.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The fourth report on the diagnosis, evaluation, and treatment of high blood pressure in children and adolescents</article-title>
          <source>Pediatrics</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>555</fpage>
          <lpage>76</lpage>
          <issue>Suppl</issue>
          <volume>114</volume>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B22">
        <mixed-citation>22. O'brien E, Atkins N, Staessen J. State of    the market: a review of ambulatory blood pressure monitoring devices. Hypertension.    1995; 26: 835-42.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>State of the market: a review of ambulatory blood pressure monitoring devices</article-title>
          <source>Hypertension</source>
          <date>
            <year>1995</year>
          </date>
          <fpage>835</fpage>
          <lpage>42</lpage>
          <volume>26</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>O'brien</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Atkins</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Staessen</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B23">
        <mixed-citation>23. Franco MC, Christofalo DM, Sawaya AL, Aizen    SA, Sesso R. Effects of low birth weight in 8 to 13 year-old children: implications    in endotelial function and uric acid levels. Hypertension. 2006; 48: 45-50.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effects of low birth weight in 8 to 13 year-old children: implications in endotelial function and uric acid levels</article-title>
          <source>Hypertension</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>45</fpage>
          <lpage>50</lpage>
          <volume>48</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Franco</surname>
              <given-names>MC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Christofalo</surname>
              <given-names>DM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sawaya</surname>
              <given-names>AL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Aizen</surname>
              <given-names>SA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sesso</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B24">
        <mixed-citation>24. Cruickshank JK, Mzayek F, Liu L, Kieltyka    L, Sherwin R, Webber LS, et al. Origins of the [quot ] black/white [quot ] difference    in blood pressure: roles of birth weight, postnatal growth, early blood pressure,    and adolescent body size: the Bogalusa heart study. Circulation. 2005; 111:    1932-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Origins of the [quot ] black/white [quot ] difference in blood pressure: roles of birth weight, postnatal growth, early blood pressure, and adolescent body size: the Bogalusa heart study</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>1932</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <volume>111</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Cruickshank</surname>
              <given-names>JK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mzayek</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Liu</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kieltyka</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sherwin</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Webber</surname>
              <given-names>LS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B25">
        <mixed-citation>25. Burke V, Beilin LJ, Blake KV, Doherty D,    Kendall GE, Newnham JP, et al. Indicators of fetal growth do not independently    predict blood pressure in 8-year-old Australians: a prospective cohort study.    Hypertension. 2004; 43: 208-13.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Indicators of fetal growth do not independently predict blood pressure in 8-year-old Australians: a prospective cohort study</article-title>
          <source>Hypertension</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>208</fpage>
          <lpage>13</lpage>
          <volume>43</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Burke</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Beilin</surname>
              <given-names>LJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Blake</surname>
              <given-names>KV</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Doherty</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kendall</surname>
              <given-names>GE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Newnham</surname>
              <given-names>JP</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B26">
        <mixed-citation>26. Veening MA, Weissenbruch MM, Delemarre-Van    De Wall HA. Sequelae of sydrome X in children born small for gestacional age.    Horm Res. 2004; 61:103-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Sequelae of sydrome X in children born small for gestacional age</article-title>
          <source>Horm Res</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>103</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <volume>61</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Veening</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Weissenbruch</surname>
              <given-names>MM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Delemarre-Van De Wall</surname>
              <given-names>HA.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B27">
        <mixed-citation>27. Lurbe E, Redon J, Alvarez V, Hofman A. Relationship    between birth weight and awake blood pressure in children and adolescents in    absence of intrauterine growth retardation. Am J Hypertens. 1996; 9: 787-94.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Relationship between birth weight and awake blood pressure in children and adolescents in absence of intrauterine growth retardation</article-title>
          <source>Am J Hypertens</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>787</fpage>
          <lpage>94</lpage>
          <volume>9</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lurbe</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Redon</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Alvarez</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hofman</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B28">
        <mixed-citation>28. Lurbe E, Torr&#243; I , Rodriguez C, Alvarez    V, Red&#243;n J. Birth weight influences blood pressure values and variability    in children and adolescents. Hypertension. 2001; 38 (3): 389-93.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Birth weight influences blood pressure values and variability in children and adolescents</article-title>
          <source>Hypertension</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>389</fpage>
          <lpage>93</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>38</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lurbe</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Torr&#243;</surname>
              <given-names>I</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rodriguez</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Alvarez</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Red&#243;n</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B29">
        <mixed-citation>29. Law CM, De Sweit M, Osmond C, Fayers PM,    Barker DJ, Cruddas AM, et al. Initiation of hypertension in utero and its amplification    throughout life. BMJ. 1993; 306: 24-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Initiation of hypertension in utero and its amplification throughout life</article-title>
          <source>BMJ</source>
          <date>
            <year>1993</year>
          </date>
          <fpage>24</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <volume>306</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Law</surname>
              <given-names>CM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>De Sweit</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Osmond</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fayers</surname>
              <given-names>PM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Barker</surname>
              <given-names>DJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cruddas</surname>
              <given-names>AM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B30">
        <mixed-citation>30. Alessi A, Alessi CR, Pianna ER, Assis M,    Oliveira LR, Cunha CL. Influ&#234;ncia da qualidade do sono na queda noturna    da press&#227;o arterial durante monitoriza&#231;&#227;o ambulatorial    da press&#227;o arterial. Arq Bras Cardiol. 2002; 78: 212-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Influ&#234;ncia da qualidade do sono na queda noturna da press&#227;o arterial durante monitoriza&#231;&#227;o ambulatorial da press&#227;o arterial</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>212</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <volume>78</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Alessi</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Alessi</surname>
              <given-names>CR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pianna</surname>
              <given-names>ER</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Assis</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Oliveira</surname>
              <given-names>LR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cunha</surname>
              <given-names>CL</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B31">
        <mixed-citation>31. Martin RM, Davey Smith G, Mangtani P, Tilling    K, Frankel S, Gunmell D. Breastfeeding and cardiovascular mortality: the Boyd    Orr cohort and a systematic review with meta-analysis. Eur Heart J. 2004; 25:    778-86.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Breastfeeding and cardiovascular mortality: the Boyd Orr cohort and a systematic review with meta-analysis</article-title>
          <source>Eur Heart J</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>778</fpage>
          <lpage>86</lpage>
          <volume>25</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Martin</surname>
              <given-names>RM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Davey Smith</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mangtani</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tilling</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Frankel</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gunmell</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B32">
        <mixed-citation>32. Singhal A, Cole TJ, Lucas A. Early nutrition    in preterm infants and later blood pressure: two cohorts after randomised trials.    Lancet. 2001; 357: 413-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Early nutrition in preterm infants and later blood pressure: two cohorts after randomised trials</article-title>
          <source>Lancet</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>413</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>357</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Singhal</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cole</surname>
              <given-names>TJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lucas</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B33">
        <mixed-citation>33. Geleijnse JM, Grobbee DE, Hofman A. Sodium    and potassium intake and blood pressure change in childhood. BMJ. 1990; 300:    899-902.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Sodium and potassium intake and blood pressure change in childhood</article-title>
          <source>BMJ</source>
          <date>
            <year>1990</year>
          </date>
          <fpage>899</fpage>
          <lpage>902</lpage>
          <volume>300</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Geleijnse</surname>
              <given-names>JM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Grobbee</surname>
              <given-names>DE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hofman</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B34">
        <mixed-citation>34. Miralles O, Sanchez J, Palou A, Pico CA Physiological    role of breast milk leptin in body weight control in developing infants. Obesity.    2006; 14: 1371-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Physiological role of breast milk leptin in body weight control in developing infants</article-title>
          <source>Obesity</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>1371</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <volume>14</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Miralles</surname>
              <given-names>O</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sanchez</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Palou</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pico</surname>
              <given-names>CA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B35">
        <mixed-citation>35. Irving RJ, Belton NR, Elton RA, Walker BR.    Adult cardiovascular risk factors in premature babies. Lancet. 2000; 355: 2135-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Adult cardiovascular risk factors in premature babies</article-title>
          <source>Lancet</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>2135</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <volume>355</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Irving</surname>
              <given-names>RJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Belton</surname>
              <given-names>NR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Elton</surname>
              <given-names>RA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Walker</surname>
              <given-names>BR</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B36">
        <mixed-citation>36. Yajnik CS, Fall CHD, Vaidya U, Pandit AN,    Bavadekar A, Bhrat DS, et al. Fetal growth and glucose and insulin metabolism    in four year old Indian children. Diabet Med. 1995; 12: 330-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Fetal growth and glucose and insulin metabolism in four year old Indian children</article-title>
          <source>Diabet Med</source>
          <date>
            <year>1995</year>
          </date>
          <fpage>330</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <volume>12</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Yajnik</surname>
              <given-names>CS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fall</surname>
              <given-names>CHD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Vaidya</surname>
              <given-names>U</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pandit</surname>
              <given-names>AN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bavadekar</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bhrat</surname>
              <given-names>DS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B37">
        <mixed-citation>37. Lurbe E, Redon J, Tacons J, Torr&#243;    I, Alvarez V. Current and birth weights exert independent influences on nocturnal    pressure-natriuresis relationships in normotensive children. Hypertension. 1998;    31 (1 Pt 2): 546-51.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Current and birth weights exert independent influences on nocturnal pressure-natriuresis relationships in normotensive children</article-title>
          <source>Hypertension</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>546</fpage>
          <lpage>51</lpage>
          <issue>1 Pt 2</issue>
          <volume>31</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lurbe</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Redon</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tacons</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Torr&#243;</surname>
              <given-names>I</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Alvarez</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B38">
        <mixed-citation>38. Barker DJ, Forsen T, Eriksson JG, Osmond    C. Growth and living conditions in childhood and hypertension in adult life:    a longitudinal study. J Hypertens. 2002; 20: 1951-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Growth and living conditions in childhood and hypertension in adult life: a longitudinal study</article-title>
          <source>J Hypertens</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>1951</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <volume>20</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Barker</surname>
              <given-names>DJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Forsen</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Eriksson</surname>
              <given-names>JG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Osmond</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B39">
        <mixed-citation>39. Prentice AM, Moore SE. Early programming    of adult diseases in resource poor countries. Arch Dis Child. 2005; 90: 429-32.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Early programming of adult diseases in resource poor countries</article-title>
          <source>Arch Dis Child</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>429</fpage>
          <lpage>32</lpage>
          <volume>90</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Prentice</surname>
              <given-names>AM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Moore</surname>
              <given-names>SE</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B40">
        <mixed-citation>40. Yajnik CS. The lifecycle effects of nutrition    and body size on adult adiposity, diabetes and cardiovascular disease. Obes    Rev. 2002; 3 (3): 217-24.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The lifecycle effects of nutrition and body size on adult adiposity, diabetes and cardiovascular disease</article-title>
          <source>Obes Rev</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>217</fpage>
          <lpage>24</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>3</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Yajnik</surname>
              <given-names>CS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Low birth weight as a marker of changes in ambulatory blood pressure monitoring</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: Low birth weight (LBW) is associated with increased incidence of high blood pressure (BP) and cardiovascular diseases in adulthood. OBJECTIVE: To evaluate possible changes in Ambulatory Blood Pressure Monitoring (ABPM) in LBW children. METHODS: The birth weight (BW) of 1049 school children (ages 8 to 11) living in Goi&#226;nia was assessed. Children with low birth weight (BW &lt; 2.5 Kg) were compared with those of normal birth weight (BW &gt; 3.0 Kg). Information on birth weight was obtained from each child's health card. Casual BP and ABPM were measured. Height and weight measurements were obtained to calculate the body mass index (BMI), and sexual maturity was assessed according to Tanner's criteria (those at Tanner stage &gt; 2 were excluded). RESULTS: Thirty-four children had low birth weight (LBW) and 34 had normal birth weight (NBW). Both groups were similar regarding age, gender, race, body weight, height, BMI, and family history of hypertension. Low-birth-weight children had higher casual systolic blood pressure (SBP) (p = 0.007). ABPM recordings showed that these children had higher 24-hour diastolic blood pressure (DBP) (p = 0.009), daytime DBP (p = 0.002), night-time DBP and SBP (p = 0.005 and p = 0.001), and reduced nocturnal dip in SBP and DBP (p = 0.001) than those born with normal weight. Birth weight was positively correlated with nocturnal dip in SBP (p = 0.022) and negatively correlated with sleep SBP (p = 0.032). CONCLUSION: Low-birth-weight children have higher BP and changes in circadian rhythm of blood pressure, with reduced nocturnal dipping. These findings may reflect increased risk of adult hypertension and cardiovascular diseases.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Infant, low birth weight</kwd>
        <kwd>monitoring ambulatory</kwd>
        <kwd>blood pressure</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ORIGINAL ARTICLE</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="tx-body2">
          <label>
            <bold>Low birth weight as a marker of changes in ambulatory blood pressure monitoring</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Cl&#225;udia Maria Salgado<sup>I, III</sup>; Paulo C&#233;sar Brand&#227;o Veiga Jardim<sup>I, II</sup>; Fl&#225;vio Bittencourt Gon&#231;alves Teles<sup>I</sup>; Mariana Cabral Nunes<sup>I</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Arterial Hypertension Division-Federal University of Goi&#225;s, Goi&#226;nia, GO - Brazil</p>
      <p><sup>II</sup>Department of Clinical Medicine-Federal University of Goi&#225;s, Goi&#226;nia, GO - Brazil</p>
      <p><sup>III</sup>Pediatrics Department of the Federal University of Goi&#225;s, Goi&#226;nia, GO - Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>SUMMARY</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND:</bold> Low birth weight (LBW) is associated with increased incidence of high blood pressure (BP) and cardiovascular diseases in adulthood.</p>
      <p><bold>OBJECTIVE:</bold> To evaluate possible changes in Ambulatory Blood Pressure Monitoring (ABPM) in LBW children.</p>
      <p><bold>METHODS: </bold>The birth weight (BW) of 1049 school children (ages 8 to 11) living in Goi&#226;nia was assessed. Children with low birth weight (BW <underline>&lt;</underline> 2.5 Kg) were compared with those of normal birth weight (BW <underline>&gt;</underline> 3.0 Kg). Information on birth weight was obtained from each child's health card. Casual BP and ABPM were measured. Height and weight measurements were obtained to calculate the body mass index (BMI), and sexual maturity was assessed according to Tanner's criteria (those at Tanner stage <underline>&gt;</underline> 2 were excluded).</p>
      <p><bold>RESULTS: </bold> Thirty-four children had low birth weight (LBW) and 34 had normal birth weight (NBW). Both groups were similar regarding age, gender, race, body weight, height, BMI, and family history of hypertension. Low-birth-weight children had higher casual systolic blood pressure (SBP) (p = 0.007). ABPM recordings showed that these children had higher 24-hour diastolic blood pressure (DBP) (p = 0.009), daytime DBP (p = 0.002), night-time DBP and SBP (p = 0.005 and p = 0.001), and reduced nocturnal dip in SBP and DBP (p = 0.001) than those born with normal weight. Birth weight was positively correlated with nocturnal dip in SBP (p = 0.022) and negatively correlated with sleep SBP (p = 0.032).</p>
      <p><bold>CONCLUSION: </bold>Low-birth-weight children have higher BP and changes in circadian rhythm of blood pressure, with reduced nocturnal dipping. These findings may reflect increased risk of adult hypertension and cardiovascular diseases. </p>
      <p><bold>Key words: </bold>Infant, low birth weight; monitoring ambulatory; blood pressure.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>Hypertension is one of the leading causes of premature death worldwide. It affects approximately 25% of the adult population and its prevalence increases with age<sup>1</sup>. Epidemiological evidence indicates that low birth weight is a key determinant for the development of hypertension<sup>2,3</sup>, ischemic heart disease<sup>4,5</sup>, and type-2 diabetes<sup>6</sup>. This suggests that factors present in the prenatal period cause persistent metabolic changes that predispose to disease in adult life<sup>7</sup>. On the other hand, intrauterine growth retardation affects approximately 30 million newborns per year, 95% of them in poor and developing countries in various regions of the world<sup>8</sup>. There is no consensus on the correlation between low birth weight and increased blood pressure in children and adolescents. Some studies have demonstrated this association<sup>9,10</sup>, whereas others did not<sup>11,12</sup>. </p>
      <p>Ambulatory blood pressure monitoring (ABPM) allows multiple indirect measurements of blood pressure during 24 hours or more, with a minimum amount of discomfort and is done during daily activities. A curve representing variability in blood pressure over a period of time provides a dynamic view of its behavior, rather than merely a static observation reflecting only the time at which BP was measured. ABMP is feasible in children, showing reproducible data in several consecutive studies<sup>13</sup>. With the development of lighter oscillometric devices, this method can be used in younger children, in whom accurate readings are difficult with exclusively auscultatory devices, because of their high level of acivity<sup>14</sup>. Studies with hypertensive adults demonstrate that 24-hour blood pressure readings (day and night) are more correlated with target-organ damage, either clinical or subclinical, than office readings<sup>15</sup>. There is also evidence that ABPM values have higher predictive value for cardiovascular risk than office values<sup>16</sup>.</p>
      <p>This study was designed to evaluate possible changes in ambulatory blood pressure monitoring (ABPM) in prepubertal children with low birth weight.</p>
      <p>
        <bold>Method</bold>
      </p>
      <p>Study sample was drawn from the database of the CARMEN initiative, an intervention strategy aimed at reducing mortality due to non-communicable diseases &#150; Subproject Health Promoting Schools<sup>17</sup>. A total of 1049 children enrolled in eight schools in the city of Goi&#226;nia, Brazil, were included in the study. Ages ranged from 8 to 11, and 534 were boys. Birth weight was obtained from the child health card (a card that the family receives from the hospital containing information on labor and delivery).</p>
      <p>The birth weight of 852 children (81.22%) was obtained, 82 (9.62%) of whom were considered low birth weight (<underline>&lt;</underline> 2.5 Kg). These children were invited to participate in the study and compared with an age-matched group of children of the same school randomly selected among 647 of normal birth weight (<underline>&gt;</underline> 3.0 Kg). </p>
      <p>Medical examinations were scheduled for those who agreed to take part in the study (57 children, 69.5% of the initial sample). Exclusion criteria were the following: The presence of disease (chronic or at the time of examination); history of glomerulopathy, urinary tract infection (recurrent or in the previous three months), vesicoureteral reflux, or renal scarring; and Tanner stage <underline>&gt;</underline> 2 of sexual maturity<sup>18</sup>. Based on these criteria, 21 children were excluded (14 for being at Tanner stage 2 or above, four whose birth weight could not be confirmed, and five who met other exclusion criteria). </p>
      <p>The study protocol was approved by the Human and Animal Experimentation Ethics Committee of <italic>Hospital das Cl&#237;nicas </italic>(filed under number 122/03) and by the departments of education of the State of Goi&#225;s and of the City of Goi&#226;nia. Children were included in the study after a written informed consent was obtained from their parents or guardians.</p>
      <p>During the medical examination the physician completed a form with patients' identification, age, gender, race (classified as white and non-white according to their phenotypic characteristics). Data on birth weight and prematurity (gestational age &lt; 37 weeks) were derived from each child's health card, and the presence of family history of hypertension was investigated through interview. </p>
      <p>Duration of breastfeeding was assessed according to the following categories and indicators proposed by the World Health Organization<sup>19</sup>: </p>
      <p>&#8226; EBF - Exclusive breastfeeding: length of time the infant was exclusively breastfed;</p>
      <p>&#8226; PBF - Predominant breastfeeding: length of time the infant was breastfed, but also received water, tea, or fruit juice.</p>
      <p>In this study, duration of breastfeeding was considered as the period the infant was in EBF and/or PBF. Height and weight were measured to calculate the body mass index (BMI)<sup>20</sup>, and sexual maturity was assessed according to Tanner criteria. Blood pressure was measured using calibrated aneroid sphygmomanometers, with cuff size appropriate for the child's arm circumference, according to the technique standardized by the 4<sup>th</sup> Task Force<sup>21</sup>.</p>
      <p>Blood pressure was measured twice, ten minutes apart, on two different occasions, and the mean value of the four readings (casual BP) was considered. </p>
      <p>
        <bold>Ambulatory blood pressure monitoring (ABPM)</bold>
      </p>
      <p>ABPM was performed at the Hypertension Division of the Federal University of Goi&#225;s using a SPACELABS 90207 device, validated for the pediatric population<sup>22</sup>, with a cuff of the same size as that used to measure casual BP and according to the technique described by the American Heart Association Council on High Blood Pressure Research<sup>14</sup>. The device was programmed to obtain BP readings every 20 minutes from 7:00 AM to 10:00 PM and every 30 minutes from 10:00 PM to 7:00 AM. Recordings with at least 80% of valid readings and at least one reading every hour were considered for the analysis.</p>
      <p>Sleep and wake periods were defined on the basis of the actual times reported in a diary completed by the child's parents/guardians. The following parameters were analyzed: mean 24-hour BP (systolic and diastolic), mean awake and sleep BP, plus nocturnal systolic and diastolic dipping (percent decline in BP during sleep). The latter was calculated by subtracting mean night-time BP from mean daytime BP and dividing this value by the mean daytime BP.</p>
      <p>
        <bold>Statistical analysis</bold>
      </p>
      <p>Study variables were compared between the two groups: LBW children and NBW children. The chi-square test was used to compare categorical variables, and Student's <italic>t</italic>-test for continuous variables. Pearson's correlation coefficient was calculated to check for a possible association between birth weight and the other variables, for every child and each group separately. Logistic regression analysis was performed to evaluate the influence of family history of hypertension and prematurity on casual BP and ABPM. Multiple linear regression analysis was performed using BP and nocturnal dip values as dependent variables and BW, age, gender and current body weight, height, and BMI as independent variables. P values <underline>&lt;</underline> 0.05 were considered statistically significant in all analyses.</p>
      <p>SPSS 10.0 software (SPSS, Chicago, IL, USA) was used to create a database and for statistical analyses. </p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Sample characteristics</bold>
      </p>
      <p>Of the 36 children selected for the study group, two were excluded for failure to complete the necessary examinations. One of them did not tolerate ABPM and the other was unable to sleep during monitoring. Overall, ABPM was well tolerated by the children, and there were no reports of major interference with sleep on the diaries completed by the parents/guardians. Thirty-four children who completed the protocol were included in the study and compared with 34 NBW peers.</p>
      <p><xref ref-type="table" rid="tab01-body2">Table 1</xref> summarizes the clinical and anthropometric characteristics of the participants. Distribution by gender, race, age, and anthropometric parameters was similar in both groups, and no differences were found regarding family history of hypertension. The LBW group showed a greater proportion of premature children and shorter duration of breastfeeding than the NBW group.</p>
      <table-wrap id="tab01-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-02-0113-00007-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>There was a positive correlation between birth weight and duration of breastfeeding (<italic>r</italic> = 0.367 and <italic>p</italic> = 0.002).</p>
      <p>
        <bold>Blood pressure measurements: casual BP and ABPM</bold>
      </p>
      <p>Casual BP and ABPM readings are shown in <xref ref-type="table" rid="tab02-body2">Table 2</xref>. LBW children had higher casual systolic BP (SBP), higher mean 24-hour and daytime DPB, and higher mean night-time SBP and DBP than NBW children. In addition, they had reduced nocturnal systolic and diastolic dipping (<xref ref-type="fig" rid="fig01-body2">Figures 1 and 2</xref>). </p>
      <table-wrap id="tab02-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-02-0113-00007-gt02-en.jpg"/></table-wrap>
      <fig id="fig01-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-02-0113-00007-gf01-en.jpg"/></fig>
      <p>
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-02-0113-00007-e01-en.jpg"/></p>
      <p>Logistic regression analysis showed that family history of hypertension was correlated with casual SBP (<italic>p</italic> = 0.03), mean 24-hour SBP (<italic>p</italic> = 0.01), and mean night-time SBP (<italic>p</italic> = 0.03).</p>
      <p>Offspring of hypertensive parents were excluded from the study, and a subsample of 22 LBW children and 26 NBW children was analyzed. During ABPM, NBW children showed higher daytime DBP and night-time SBP and DBP (<italic>p</italic> = 0.025; <italic>p </italic>= 0.024 and <italic>p </italic>= 0.018, respectively), in addition to reduced nocturnal systolic dipping (p = 0.002). No study variable was found to be significantly influenced by prematurity, as shown by the logistic regression analysis. Moreover, when premature children were excluded (leaving 24 LBW and 33 NBW children) the results were not affected (<xref ref-type="table" rid="tab03-body2">Table 3</xref>).</p>
      <table-wrap id="tab03-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-02-0113-00007-gt03-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Correlation between birth weight and blood pressure (casual and ABPM)</bold>
      </p>
      <p>Birth weight was not correlated with current anthropometric measurements (body weight, height, and BMI). However, it was negatively correlated with night-time SBP (<italic>r </italic>= -0.244 and <italic>p</italic> = 0.046) and positively correlated with nocturnal dipping in SBP and DBP (<xref ref-type="fig" rid="fig03-body2">Figures 3 and 4</xref>). </p>
      <fig id="fig03-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-02-0113-00007-gf02-en.jpg"/></fig>
      <p>
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-02-0113-00007-e02-en.jpg"/></p>
      <p>In the multiple regression analysis, only birth weight was independently correlated with nocturnal SBP dipping (<italic>p</italic> = 0.032). Current anthropometric measurements (body weight, height, and BMI), duration of breastfeeding, and casual BP and ABPM readings were excluded from this analysis, No correlation was found between duration of breastfeeding and current anthropometric measurements (body weight, height, and BMI) or between duration of breastfeeding and blood pressure readings.</p>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>In some studies, LBW has been associated with increased risk of hypertension<sup>2,3</sup>. Our findings provide further evidence in this direction, since BP was higher in prepubertal children with LBW than in their NBW counterparts. A change in BP circadian rhythm was also found (reduced nocturnal dipping). It is worth noting that this change is related to increased risk of cardiovascular disease and mortality in adulthood<sup>14-16</sup>.</p>
      <p>LBW definition merits further consideration. It is known that birth weight represents a raw measurement of a dynamic process, and that it does not evaluate the effects of fetal undernutrition on body composition and development of specific tissues. In our study, LBW was defined as <underline>&lt;</underline> 2.5 Kg. This cut-off value has already been used in other studies examining the association between LBW and disease later in life<sup>2,23</sup>. Children with birth weights between 2.5 and 3.0 Kg were not assessed, because this weight range might have included some who had failed to reach their intrauterine growth potential, leading to confusing results. Only school children were selected, because at this age they cooperate with ambulatory blood pressure measurement.</p>
      <p>In this study, casual BP was higher in LBW than in NBW children. This finding was consistent with that reported in other studies, some of them involving children of the same age group<sup>2,10,23,24</sup>. Of note, study groups were homogeneous regarding current body weight, height, and BMI, indicating that their present nutritional status was not a determinant factor for the differences observed. These findings are similar to those reported by Law et al<sup>10</sup>, who have shown that elevated blood pressure is related to reduced body size at birth in children from China, Guatemala, and Chile, regardless of current body size. Other authors have not found raised blood pressure in LBW children, contradicting the fetal "programming" hypothesis. They suggest that postnatal factors, which come into play during childhood, have more effect on BP than intrauterine factors<sup>11,12,25</sup>. </p>
      <p>ABPM showed that LBW children had higher 24-hour and daytime DBP, higher night-time SBP and DBP, and reduced nocturnal dip in SBP and DBP than NBW children. We found a negative relationship between BW and night-time SBP and a positive relationship between BW and nocturnal dip in SBP and DBP, and this relationship was not influenced by BMI, age, gender, or BP readings. This is interesting data, because clinical trials using ABPM show that cardiovascular complications associated with hypertension are more common in subjects who do not experience the usual nocturnal dipping in blood pressure (non-dippers)<sup>14</sup>. Thus, left ventricular hypertrophy, silent cardiovascular disease, microalbuminuria, and progression of renal lesion are greater in non-dippers<sup>14</sup>.</p>
      <p>A similar result was reported by Veening et al<sup>26</sup> in a study with prepubertal children. These authors found higher night-time SBP in children born small for gestational age, with no difference in daytime BP. However, Lurbe et al<sup>27,28</sup> studied children and adolescents (ages 4 to 18), also reported elevation in daytime and night-time blood pressure in 35 LBW children. Nonetheless, unlike our study, no change in BP circadian rhythm was found.</p>
      <p>These contradictory results may be due to a number of factors, since it is known that the relationship between BW and BP strengthens with age, suggesting that this process begins in the uterus and is amplified<italic> throughout life</italic> and that it may be subject to many influences<sup>12,25,29</sup>. </p>
      <p>As we know, during adolescence, with the onset of puberty, several hormonal factors promote growth and accelerated, heterogeneous body changes, which may mask differences and associations under study. Therefore, unlike the studies by Lurbe et al<sup>27,28</sup>, we assessed only prepubertal children. Onset of puberty was the most common reason for exclusion from the study (67% of all exclusions). Of the 59 children who attended the initial visit, 14 (23.7%) had already entered puberty and were excluded. Veening et al<sup>26</sup> reported similar results regarding BP circadian rhythm in a study involving only prepubertal children.</p>
      <p>Another difference was that nocturnal dipping during ABPM was calculated using the actual awake and sleep times derived from the children's diaries. This method is currently regarded as superior to that using a default for day-night definition, because it adds accuracy to the measurement of physiological nocturnal dipping. Such methodological difference may lead to contradictory results, particularly regarding nocturnal dipping.</p>
      <p>Nocturnal dipping assessed by ABPM may be affected by changes in quality of sleep caused by the device itself and by intermittent BP readings, which may interfere with the results<sup>30</sup>. Even though assessment of quality of sleep was not part of our study, data from ABPM recordings did not reveal major changes in the sleep pattern of these children. Furthermore, this factor would have influenced the results of both groups (study and control) and, therefore, did not account for the differences found in our study.</p>
      <p>Some factors that could have interfered with the results of this study were analyzed separately. Among them, duration of breastfeeding, prematurity, and family history of hypertension merit discussion. A number of studies have demonstrated that breastfed infants have lower blood pressure later in life than those who were not breastfed<sup>31-34. </sup>Our study revealed that LBW children were breastfed for shorter periods than those with NBW. In addition, there was a positive correlation between BW and duration of breastfeeding. This is worrisome, since children predisposed to future cardiovascular disease are exactly those who were breastfed for a shorter time. In our case, however, the difference in nocturnal dipping of systolic pressure between LBW and NBW children cannot be attributed to shorter duration of breastfeeding, as shown by multiple regression analysis. </p>
      <p>Cardiovascular risk in subjects who were born small because of premature delivery is controversial<sup>35</sup>. This factor was not responsible for the differences in BP found in our study, because being a full-term or pre-term child had no effect on BP, as shown by logistic regression analysis. Moreover, differences in BP, both casual and ABPM, were unaffected by exclusion of premature children.</p>
      <p>Another factor that may have influenced BP readings was family history of hypertension. In our study, the genetic factor was ruled out as cause of differences observed. Firstly, because study groups were similar regarding family history of hypertension, and secondly because when offspring of hypertensive parents were excluded, differences in BP between LBW and NBW children remained unchanged.</p>
      <p>A number of hypotheses have been proposed as possible causes correlating LBW to elevation in BP. Veening et al<sup>26 </sup>attribute this finding to reduced insulin sensitivity in LBW children, a finding that was confirmed by Yajnik et al<sup>36</sup> and other. Another hypothesis would be a change in the pressure-natriuresis curve, as pointed by Lurbe et al<sup>37</sup>. These authors found that LBW children tend to excrete less sodium during sleep than NBW children. Impaired ability to excrete sodium, therefore, may predispose to a progressive increase in BP levels throughout life. </p>
      <p>Several authors have demonstrated the influence of socioeconomic status on the relationship between BW and later disease38-40. In our study, all children, both LBW and NBW, were selected from within the same population (they were neighbors and attended the same schools). Therefore, although social status was not assessed individually, any significant socioeconomic difference among them can be ruled out. Socioeconomic status may have influenced the results in another manner, since these children were selected from a population experiencing an epidemiological and nutritional "transition"<sup>17</sup> and that has been described as more likely to develop the adverse effects of LBW on their health later in life<sup>40</sup>. </p>
      <p>Our findings suggest that school children with low birth weight have higher blood pressure and reduced nocturnal dip then those born with normal weight. These findings may indicate increased risk for adult hypertension and cardiovascular disease.</p>
      <p>
        <bold>Final remarks</bold>
      </p>
      <p>Low birth weight is common in poor regions in Brazil and around the world<sup>9</sup>. Our study adds further evidence that this condition has adverse effects in childhood, predisposing to early hypertension. We therefore assume that adults living in poor and developing countries are at greater risk of developing cardiovascular disease and hypertension<sup>38,40</sup>. </p>
      <p>One way to prevent these diseases in the future is by implementing public policies focused on maternal health during pregnancy, through good nutrition for pregnant women and adequate prenatal care, in order to promote fetal growth. This will lead to a healthier population in the future. </p>
      <p>
        <bold>Source(s) of funding</bold>
      </p>
      <p>This study was funded by the Hypertension Division/Medical School/Federal University of Goi&#225;s, and is part of the Graduate Program in Health Sciences of the Conv&#234;nio Centro-Oeste (UnB - UFG - UFMS), doctoral level.</p>
      <p>
        <bold>Acknowledgements</bold>
      </p>
      <p>We thank all the children and parents who took part in this study. We also thank the departments of education of the State of Goi&#225;s and of the City of Goi&#226;nia.</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>There were no external funding sources for this study.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This article is part of the thesis of Doctoral submitted by Cl&#225;udia Maria Salgado, from <italic>Conv&#234;nio Centro-Oeste</italic> (UnB - UFG - UFMS).</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Bajo peso al nacer como marcador de alteraciones en el monitoreo ambulatorio de la presi&#243;n arterial</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: El bajo peso al nacer (BPN) est&#225; asociado al aumento de la presi&#243;n arterial (PA) y de enfermedades cardiovasculares en el adulto. OBJETIVO: Evaluar las posibles alteraciones en el monitoreo ambulatorio de la presi&#243;n arterial (MAPA) en ni&#241;os con BPN. M&#201;TODOS: Se evalu&#243; el peso al nacer (PN) de 1.049 ni&#241;os, entre 8 y 11 a&#241;os, en escuelas de la ciudad de Goi&#226;nia. Aquellos con BPN (PN &lt; 2,5 kg) se compararon con ni&#241;os con peso normal al nacer - PNN (PN &gt; 3,0 kg). El PN se obtuvo en la tarjeta del ni&#241;o. Se evaluaron la PA casual y el MAPA. Tras la medici&#243;n del peso y de la estatura para c&#225;lculo del &#237;ndice de masa corp&#243;rea (IMC), se evalu&#243; la maduraci&#243;n sexual seg&#250;n los criterios de Tanner (excluidos Tanner &gt;2). RESULTADOS: Se obtuvo un total de 34 ni&#241;os con BPN y 34 con PNN. Los grupos fueron semejantes relaci&#243;n a la edad, sexo, raza, peso, estatura, IMC e historia familiar de hipertensi&#243;n. Los ni&#241;os con BPN presentaron mayor presi&#243;n sist&#243;lica (PS) casual (p = 0,007). En el MAPA, presentaron mayor presi&#243;n diast&#243;lica (PD) en las 24 horas (p = 0,009), mayor PD de vigilia (p = 0,002), mayores PS y PD en el sue&#241;o (p = 0,005 y p = 0,001) y menor descenso nocturno de la PS y PD (p = 0,001) que las con PNN. Se observ&#243; una correlaci&#243;n positiva del PN con el descenso nocturno de la PS (p = 0,022) y negativa con la PS en el sue&#241;o (p = 0,032). CONCLUSI&#211;N: Los ni&#241;os con BPN presentaron PA m&#225;s elevada y cambio del ritmo circadiano de la presi&#243;n arterial, con atenuaci&#243;n del descenso nocturno. Esos hallazgos pueden representar un riesgo aumentado para la hipertensi&#243;n arterial y enfermedad cardiovascular en el adulto.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Bajo peso al nacer</kwd>
        <kwd>monitoreo ambulatorio</kwd>
        <kwd>presi&#243;n arterial</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="tx-body3">
          <label>
            <bold>Bajo peso al nacer como marcador de alteraciones en el monitoreo ambulatorio de la presi&#243;n arterial</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Cl&#225;udia Maria Salgado<sup>I, III</sup>; Paulo C&#233;sar Brand&#227;o Veiga Jardim<sup>I, II</sup>; Fl&#225;vio Bittencourt Gon&#231;alves Teles<sup>I</sup>; Mariana Cabral Nunes<sup>I</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Liga de Hipertens&#227;o Arterial - Universidade Federal de Goi&#225;s, Goi&#226;nia, GO - Brasil</p>
      <p><sup>II</sup>Departamento de Cl&#237;nica M&#233;dica da Universidade Federal de Goi&#225;s, Goi&#226;nia, GO - Brasil</p>
      <p><sup>III</sup>Departamento de Pediatria da Universidade Federal de Goi&#225;s, Goi&#226;nia, GO - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> El bajo peso al nacer (BPN) est&#225; asociado al aumento de la presi&#243;n arterial (PA) y de enfermedades cardiovasculares en el adulto.</p>
      <p><bold>OBJETIVO:</bold> Evaluar las posibles alteraciones en el monitoreo ambulatorio de la presi&#243;n arterial (MAPA) en ni&#241;os con BPN.</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Se evalu&#243; el peso al nacer (PN) de 1.049 ni&#241;os, entre 8 y 11 a&#241;os, en escuelas de la ciudad de Goi&#226;nia. Aquellos con BPN (PN <underline>&lt;</underline> 2,5 kg) se compararon con ni&#241;os con peso normal al nacer - PNN (PN <underline>&gt;</underline> 3,0 kg). El PN se obtuvo en la tarjeta del ni&#241;o. Se evaluaron la PA casual y el MAPA. Tras la medici&#243;n del peso y de la estatura para c&#225;lculo del &#237;ndice de masa corp&#243;rea (IMC), se evalu&#243; la maduraci&#243;n sexual seg&#250;n los criterios de Tanner (excluidos Tanner <underline>&gt;</underline>2).</p>
      <p><bold>RESULTADOS:</bold> Se obtuvo un total de 34 ni&#241;os con BPN y 34 con PNN. Los grupos fueron semejantes relaci&#243;n a la edad, sexo, raza, peso, estatura, IMC e historia familiar de hipertensi&#243;n. Los ni&#241;os con BPN presentaron mayor presi&#243;n sist&#243;lica (PS) casual (p = 0,007). En el MAPA, presentaron mayor presi&#243;n diast&#243;lica (PD) en las 24 horas (p = 0,009), mayor PD de vigilia (p = 0,002), mayores PS y PD en el sue&#241;o (p = 0,005 y p = 0,001) y menor descenso nocturno de la PS y PD (p = 0,001) que las con PNN. Se observ&#243; una correlaci&#243;n positiva del PN con el descenso nocturno de la PS (p = 0,022) y negativa con la PS en el sue&#241;o (p = 0,032).</p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N:</bold> Los ni&#241;os con BPN presentaron PA m&#225;s elevada y cambio del ritmo circadiano de la presi&#243;n arterial, con atenuaci&#243;n del descenso nocturno. Esos hallazgos pueden representar un riesgo aumentado para la hipertensi&#243;n arterial y enfermedad cardiovascular en el adulto.</p>
      <p><bold>Palabras clave:</bold> Bajo peso al nacer, monitoreo ambulatorio, presi&#243;n arterial.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La hipertensi&#243;n arterial es una de las m&#225;s importantes causas de muerte prematura en todo el mundo, est&#225; presente en aproximadamente el 25% de los adultos y su prevalencia aumenta con la edad<sup>1</sup>. Evidencias epidemiol&#243;gicas sugieren que el bajo peso al nacer es un determinante importante para el desarrollo de hipertensi&#243;n arterial<sup>2,3</sup>, enfermedad cardiaca isqu&#233;mica<sup>4,5</sup> y diabetes tipo 2<sup>6</sup>. Esas observaciones sugieren que factores presentes en la vida prenatal generan alteraciones metab&#243;licas persistentes, lo que predispone a la enfermedad en la vida adulta<sup>7</sup>. A su vez, la restricci&#243;n de crecimiento intrauterino afecta alrededor de 30 millones de nacimientos al a&#241;o, y el 95% de esos beb&#233;s nacen en pa&#237;ses pobres y en desarrollo, en las varias regiones del mundo<sup>8</sup>. La correlaci&#243;n entre el bajo peso al nacer y el aumento de la presi&#243;n arterial en ni&#241;os y adolescentes no es un consenso, existen estudios que evidenciaron esa asociaci&#243;n<sup>9,10</sup> y otros que no observaron un aumento de la presi&#243;n arterial relacionada al BPN<sup>11,12</sup>. </p>
      <p>En el monitoreo ambulatorio de la presi&#243;n arterial (MAPA), mediciones m&#250;ltiples e indirectas de la presi&#243;n arterial se calculan durante 24 horas o m&#225;s, con un m&#237;nimo de inc&#243;modo, y durante las actividades diarias del paciente. La posibilidad de obtenerse una curva representativa de las variaciones de la presi&#243;n arterial, en un determinado periodo, posibilita una visi&#243;n din&#225;mica del comportamiento de la PA, y no s&#243;lo una observaci&#243;n meramente est&#225;tica que refleja solamente el instante en que se midi&#243; la presi&#243;n arterial. En el ni&#241;o, el MAPA es factible, con datos reproductibles en varios estudios consecutivos<sup>13</sup>. El desarrollo de equipamientos m&#225;s livianos y del tipo oscilom&#233;trico favoreci&#243; la utilizaci&#243;n del m&#233;todo en ni&#241;os menores, cuyo patr&#243;n intenso de actividad imposibilita registros eficientes con equipos del tipo exclusivamente auscultat&#243;rio<sup>14</sup>. Estudios en hipertensos adultos evidenciaron que las mediciones de la presi&#243;n arterial durante 24 horas (d&#237;a y noche) presentan una mayor correlaci&#243;n con la lesi&#243;n de &#243;rgano blanco, cl&#237;nica o subcl&#237;nica, que la presi&#243;n arterial medida en consultorio<sup>15</sup>. Asimismo hay evidencias de que los valores de presi&#243;n en el MAPA tienen un mayor valor predictivo del riesgo cardiovascular que los valores de consultorio<sup>16</sup>. </p>
      <p>La propuesta de este estudio fue evaluar las posibles alteraciones en el monitoreo ambulatorio de la presi&#243;n arterial en ni&#241;os prep&#250;beres con bajo peso al nacer.</p>
      <p>
        <bold>M&#233;todo</bold>
      </p>
      <p>La muestra se obtuvo en base al banco de datos del estudio "<italic>Conjunto de a&#231;&#245;es para redu&#231;&#227;o da mortalidade por doen&#231;as n&#227;o transmiss&#237;veis</italic>" ("Conjunto de acciones para la reducci&#243;n de la mortalidad por enfermedades no transmisibles") - Subproyecto <italic>Escolas Promotoras da Sa&#250;de<sup>17</sup></italic>. Se seleccionaron ni&#241;os con edad entre 8 y 11 a&#241;os, matriculados en ocho escuelas de la ciudad de Goi&#226;nia, totalizando 1.049 ni&#241;os y ni&#241;as (534 ni&#241;os). El peso al nacer se obtuvo por medio de la tarjeta del ni&#241;o (tarjeta que la familia recibe en la maternidad con informaciones sobre el parto). Fue posible el c&#225;lculo del peso al nacer de 852 ni&#241;os (81,22 %), de los cuales 82 (9,62%) presentaron peso al nacer <underline>&lt;</underline> 2,5 kg, denominados "bajo peso al nacer" (BPN). Esos ni&#241;os fueron invitados a participar en el estudio y comparados al grupo equivalente de ni&#241;os de la misma edad y escuela, elegidos aleatoriamente entre 647 que presentaron peso normal al nacer <underline>&gt;</underline> 3,0 kg, nombrados de "peso al nacer normal" (PNN).</p>
      <p>Fue marcada una evaluaci&#243;n m&#233;dica para los que aceptaron participar (57 ni&#241;os, el 69,5% de la muestra inicial). Se tomaron en consideraci&#243;n los criterios de exclusi&#243;n que siguen a continuaci&#243;n: </p>
      <p> &#8226; Enfermedad cr&#243;nica o al momento del examen; </p>
      <p>&#8226; Historia de glomerulopat&#237;a, infecci&#243;n del aparato urinario recurrente o en los &#250;ltimos tres meses, reflujo vesicoureteral y presencia de cicatriz renal;  </p>
      <p> &#8226; Maduraci&#243;n sexual evaluada por los estadios de Tanner <underline>&gt;</underline> 2<sup>18</sup>. </p>
      <p>Seg&#250;n esos criterios, se excluyeron a 21 ni&#241;os (14 por presentar Tanner <underline>&gt;</underline> 2,5 por falta de confirmaci&#243;n del peso al nacer y 5 por otros criterios). </p>
      <p>El proyecto fue aprobado por el Comit&#233; de &#201;tica e Investigaci&#243;n Humana y Animal del Hospital de Cl&#237;nicas de la Universidad Federal de Goi&#225;s (Registro en el CEP n&#186; 122/03) y por la Secretar&#237;a de Educaci&#243;n del Estado de Goi&#225;s y la Secretar&#237;a Municipal de Educaci&#243;n de Goi&#226;nia. Se incluyeron a los ni&#241;os tras la firma del formulario de consentimiento informado por sus responsables.</p>
      <p>En la consulta m&#233;dica, se complet&#243; una ficha con identificaci&#243;n, edad, sexo y raza (clasificada, por medio de sus caracter&#237;sticas fenot&#237;picas, en blanco y no blanco). El peso al nacer y la prematuridad (edad gestacional &lt; 37 semanas) se obtuvieron atrav&#233;s del apunte en la tarjeta del ni&#241;o. Mediante entrevista, se investig&#243; la historia familiar de hipertensi&#243;n arterial. </p>
      <p>Para evaluaci&#243;n del tiempo de amamantamiento, se adoptaron las categor&#237;as y los siguientes indicadores propuestos por la Organizaci&#243;n Mundial de la Salud (OMS)<sup>19</sup>: </p>
      <p> &#8226; Lactancia materna exclusiva (LME): tiempo en que se aliment&#243; al ni&#241;o exclusivamente con leche materna.</p>
      <p> &#8226; Lactancia materna predominante (LMP): tiempo en que se aliment&#243; al ni&#241;o con leche materna, pero con ingesti&#243;n de agua, t&#233; o jugo.</p>
      <p>Para este estudio, se tom&#243; en consideraci&#243;n el tiempo en AME y/o AMP. </p>
      <p>Se realiz&#243; examen f&#237;sico con medici&#243;n de peso y estatura para c&#225;lculo del &#237;ndice de masa corp&#243;rea (IMC)<sup>20</sup>. Tambi&#233;n se evalu&#243; la maduraci&#243;n sexual seg&#250;n los criterios de Tanner. La medici&#243;n de la presi&#243;n arterial se realiz&#243; con aparato aneroide calibrado, manguito adecuado al tama&#241;o del brazo del ni&#241;o, de acuerdo con la t&#233;cnica estandarizada por el 4&#186; Task Force<sup>21</sup>. Se calcul&#243; la presi&#243;n arterial dos veces con intervalo m&#237;nimo de 10 minutos y en dos ocasiones. El nivel considerado para an&#225;lisis fue el valor promedio de las cuatro mediciones (presi&#243;n casual). </p>
      <p>
        <bold>Monitoreo ambulatorio de la presi&#243;n arterial (MAPA)</bold>
      </p>
      <p>El MAPA se realiz&#243; en la Liga de Hipertensi&#243;n de la Universidad Federal de Goi&#225;s, con la utilizaci&#243;n del equipamiento Spacelabs, modelo 90207, validado para uso en la poblaci&#243;n pedi&#225;trica<sup>22</sup>. El tama&#241;o del manguito fue igual al empleado para medici&#243;n casual de la PA, y se utiliz&#243; la t&#233;cnica recomendada por American Heart Association Council on High Blood Pressure Research<sup>14</sup>. El aparato se prepar&#243; para realizar una medici&#243;n a cada 20 minutos en el periodo de las 7h00 a las 22h00, y una medici&#243;n a cada 30 minutos, de las 22h00 a las 7h00. Se aceptaron para an&#225;lisis registros con por lo menos el 80% de las mediciones v&#225;lidas y una medici&#243;n a cada hora como m&#237;nimo. Los periodos vigilia y sue&#241;o se definieron en base a los horarios reales, seg&#250;n informaciones obtenidas en diario completado por el responsable del ni&#241;o. Los par&#225;metros analizados fueron: promedios de la presi&#243;n arterial (sist&#243;lica y diast&#243;lica) en las 24 horas, promedio de las presiones durante el periodo de vigilia y sue&#241;o, y descenso de las presiones sist&#243;lica y diast&#243;lica durante el sue&#241;o (porcentaje de disminuci&#243;n de la presi&#243;n arterial durante el sue&#241;o). Este &#250;ltimo se calcul&#243; al sustraerse el promedio de la presi&#243;n durante el sue&#241;o del promedio de la presi&#243;n de vigilia y se dividi&#243; ese total por el promedio de la presi&#243;n de vigilia.</p>
      <p>
        <bold>M&#233;todo estad&#237;stico</bold>
      </p>
      <p>Se compararon las variables distribuidas en dos grupos: ni&#241;os con BPN y los con PNN. La prueba Chi-cuadrado (x<sup>2</sup>) se utiliz&#243; para comparar las variables categ&#243;ricas y la prueba t de Student para las variables continuas. El coeficiente de correlaci&#243;n de Pearson se calcul&#243; para evaluar la posible asociaci&#243;n entre peso al nacer y las dem&#225;s variables, en todos los ni&#241;os y en cada grupo separadamente. La regresi&#243;n log&#237;stica se utiliz&#243; para evaluar la influencia de la historia familiar de hipertensi&#243;n y de la prematuridad en las presiones casuales y en el MAPA. Se calcul&#243; el an&#225;lisis de regresi&#243;n m&#250;ltipla con la utilizaci&#243;n de valores de la PA y del descenso como variables dependientes. Las variables independientes fueron PN, edad, sexo, peso, altura e IMC actuales. Valores de p &lt; 0,05 se consideraron significativos para todos los an&#225;lisis. Para elaboraci&#243;n del banco de datos y an&#225;lisis estad&#237;stico, se utiliz&#243; el programa SPSS (versi&#243;n 10.0; SPSS, Chicago, IL, USA).</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Caracter&#237;sticas de la muestra</bold>
      </p>
      <p>Del total de 36 ni&#241;os seleccionados para el grupo estudio, se excluyeron a dos individuos por no completar los ex&#225;menes necesarios. Uno por no soportar la realizaci&#243;n del MAPA y otro por no haber logrado dormir durante la realizaci&#243;n del monitoreo. El MAPA se toler&#243; muy bien, y no hubo, en el diario completado por el responsable, relato de interferencia importante en el sue&#241;o de los ni&#241;os.</p>
      <p>El n&#250;mero de 34 ni&#241;os complet&#243; el protocolo y a todos se les incluyeron en el an&#225;lisis, y se les compararon con otros 34 ni&#241;os con PNN.</p>
      <p>La <xref ref-type="table" rid="tab01-body3">Tabla 1</xref> describe las caracter&#237;sticas cl&#237;nicas y antropom&#233;tricas de los ni&#241;os participantes. La distribuci&#243;n por sexo, raza y edad y los par&#225;metros antropom&#233;tricos evaluados fueron similares en los dos grupos. Tampoco observamos diferencia en cuanto a la historia familiar de hipertensi&#243;n arterial. El grupo con BPN present&#243; mayor n&#250;mero de ni&#241;os prematuros y menor tiempo de lactancia materna, cuando comparado al grupo con PNN.</p>
      <table-wrap id="tab01-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-02-0113-00007-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>Encontramos a&#250;n una correlaci&#243;n positiva entre el peso al nacer y el tiempo en que el ni&#241;o recibi&#243; lactancia materna (r= 0,367 y p = 0,002).</p>
      <p>
        <bold>Mediciones de la presi&#243;n arterial: casual y MAPA</bold>
      </p>
      <p>Las presiones arteriales casuales y en el MAPA son ense&#241;adas en la <xref ref-type="table" rid="tab02-body3">Tabla 2</xref>. Los ni&#241;os con BPN presentaron mayor presi&#243;n sist&#243;lica (PS) casual. En el MAPA, presentaron mayor promedio de la presi&#243;n diast&#243;lica (PD) en las 24 horas y en la vigilia, y mayores promedios de la PS y la PD durante el sue&#241;o, que los ni&#241;os que ten&#237;an PNN. Adem&#225;s de ello, presentaron menor descenso nocturno de las presiones sist&#243;lica y diast&#243;lica (<xref ref-type="fig" rid="fig01-body3">fig. 1</xref> y <xref ref-type="fig" rid="fig02-body3">2</xref>).</p>
      <table-wrap id="tab02-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-02-0113-00007-gt02-es.jpg"/></table-wrap>
      <fig id="fig01-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-02-0113-00007-gf01-es.jpg"/></fig>
      <fig id="fig02-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-02-0113-00007-gf02-es.jpg"/></fig>
      <p>Cuando analizamos, atrav&#233;s de la regresi&#243;n log&#237;stica, la historia familiar de hipertensi&#243;n arterial, se verific&#243; correlaci&#243;n con: presi&#243;n sist&#243;lica casual (p = 0,03), promedio de la presi&#243;n sist&#243;lica en las 24 horas (p = 0,01) y promedio de la presi&#243;n sist&#243;lica durante el sue&#241;o (p = 0,03).</p>
      <p>Excluimos los descendientes de hipertensos y analizamos una submuestra de 22 ni&#241;os con bajo peso al nacer y 26 con peso al nacer normal. En el MAPA, las presiones diast&#243;lica de vigilia, sist&#243;lica y diast&#243;lica durante el sue&#241;o permanec&#237;an m&#225;s elevadas en los ni&#241;os que ten&#237;an bajo peso al nacer (p = 0,025; p = 0,024 y p = 0,018, respectivamente), y el descenso nocturno de la presi&#243;n sist&#243;lica tambi&#233;n fue menor en dichos ni&#241;os (p = 0,002).</p>
      <p>Ninguna de las variables estudiadas evidenci&#243; ser significativamente influenciada por la prematuridad cuando se analizaron los datos seg&#250;n la regresi&#243;n log&#237;stica. Adem&#225;s de ello, cuando excluimos a los ni&#241;os que nacieron prematuros (quedando 24 ni&#241;os con BPN y 33 con PNN), no observamos cambios en los resultados encontrados (<xref ref-type="table" rid="tab03-body3">tab. 3</xref>).</p>
      <table-wrap id="tab03-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-02-0113-00007-gt03-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Correlaci&#243;n entre peso al nacer y presi&#243;n arterial (casual y MAPA)</bold>
      </p>
      <p>No encontramos ninguna correlaci&#243;n entre el peso al nacer y las medidas antropom&#233;tricas actuales (peso, estatura e IMC), pero observamos correlaci&#243;n negativa con la PS durante el sue&#241;o, r = -0,244 y p = 0,046, y correlaci&#243;n positiva con el descenso nocturno de las presiones sist&#243;lica y diast&#243;lica (<xref ref-type="fig" rid="fig03-body3">fig. 3</xref> y <xref ref-type="fig" rid="fig04-body3">4</xref>).</p>
      <fig id="fig03-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-02-0113-00007-gf03-es.jpg"/></fig>
      <fig id="fig04-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-02-0113-00007-gf04-es.jpg"/></fig>
      <p>En el an&#225;lisis por regresi&#243;n m&#250;ltipla, s&#243;lo el peso al nacer present&#243; correlaci&#243;n independiente con el descenso nocturno de la PS (p = 0,032). Se excluyeron de este an&#225;lisis las medidas antropom&#233;tricas actuales (peso, estatura e IMC), el tiempo en lactancia materna, las mediciones de presi&#243;n arterial casual y en el MAPA.</p>
      <p>Tampoco no encontramos correlaci&#243;n entre el tiempo en lactancia materna y las medidas antropom&#233;tricas actuales (peso, estatura e IMC), as&#237; como con las mediciones de presi&#243;n arterial.</p>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El BPN ha sido relacionado, en algunos estudios, a un riesgo aumentado de desarrollo de hipertensi&#243;n arterial<sup>2,3</sup>. Los resultados de nuestra investigaci&#243;n contribuyen con m&#225;s evidencias en este sentido, ya que los ni&#241;os prep&#250;beres con BPN presentaron PA m&#225;s elevadas que aquellos con PNN. Adem&#225;s de ello, encontramos, asimismo, una alteraci&#243;n en el ritmo circadiano de la PA (menor descenso de la PA durante el sue&#241;o). Debemos resaltar que esa alteraci&#243;n se relaciona, reconocidamente, a un mayor riesgo de desarrollo de enfermedad cardiovascular y de mortalidad en la vida adulta<sup>14-16</sup>.</p>
      <p>La definici&#243;n de BPN es uno de los puntos que merecen discusi&#243;n. Es sabido que el PN es la medida bruta de un proceso din&#225;mico y no mide los efectos de la destrucci&#243;n fetal en la composici&#243;n corporal y en el desarrollo de tejidos espec&#237;ficos. En nuestro trabajo, utilizamos como definici&#243;n de BPN o PN <underline>&lt;</underline> 2,5 kg. &#201;sta ya se utiliz&#243; en otros estudios que evaluaron la asociaci&#243;n entre el BPN y la enfermedad en la vida adulta<sup>2,23</sup>. No evaluamos los ni&#241;os con PN entre 2,5 kg y 3 kg, porque, en ese grupo, podr&#237;a haber algunas que no hab&#237;an alcanzado a&#250;n su potencial de crecimiento intrauterino, lo que provocar&#237;a confusi&#243;n en los resultados. Se eligieron ni&#241;os escolares pues en en ese grupo de edad ya contamos con su cooperaci&#243;n para realizaci&#243;n del monitoreo ambulatorio de la presi&#243;n arterial (MAPA).</p>
      <p>En este estudio, los ni&#241;os con BPN tuvieron mayor PS casual. Ese resultado se mostr&#243; igual a los datos que varios otros autores encontraron, algunos en ni&#241;os en el mismo grupo de edad<sup>2,10,23,24</sup>. Es importante se&#241;alar que los grupos fueron homog&#233;neos en cuanto a peso, estatura e IMC actuales, indicando, as&#237;, que el estado de nutrici&#243;n actual no es el factor determinante para las diferencias observadas. Esos hallazgos se asemejan a los estudios de Law et al.<sup>10</sup> que evidenciaron aumento de la presi&#243;n arterial relacionado a la reducci&#243;n del tama&#241;o corporal al nacer en ni&#241;os de China, Guatemala y Chile, aumento &#233;ste que era independiente del tama&#241;o corporal actual. Otros autores no encontraron aumento de la presi&#243;n arterial en ni&#241;os con BPN, no sosteni&#233;ndose, por lo tanto, la teor&#237;a de la "programaci&#243;n fetal". Estos sugieren que factores post natales, activos durante la ni&#241;ez, tienen un mayor efecto en la PA que los factores intrauterinos<sup>11,12,25</sup>. </p>
      <p>En el MAPA, los ni&#241;os con BPN presentaron mayor PD en 24 horas y de vigilia, mayor PS y PD durante el sue&#241;o, y menor descenso nocturno de la PS y PD que los ni&#241;os que ten&#237;an PNN. Adem&#225;s de ello, observamos relaci&#243;n negativa entre el PN y la PS durante el sue&#241;o y relaci&#243;n positiva entre el PN y el descenso nocturno de la PS y PD, relaci&#243;n &#233;sta que no fue influenciada por IMC, edad, sexo y valores de las presiones arteriales. Ese dato es interesante, ya que estudios cl&#237;nicos con MAPA evidencian que las complicaciones cardiovasculares de la hipertensi&#243;n son m&#225;s frecuentes en individuos que no presentan el esperado descenso nocturno de la PA<sup>14</sup>. As&#237;, la hipertrofia ventricular izquierda, la enfermedad cardiovascular silenciosa, la microalbuminuria y la progresi&#243;n de la lesi&#243;n renal son mayores en individuos que no presentan el esperado descenso nocturno de la PA<sup>14</sup>.</p>
      <p>Resultado semejante al nuestro fue relatado por Veening et al<sup>26 </sup>en estudios con ni&#241;os prep&#250;beres. Estos autores encontraron mayor PS nocturna en los ni&#241;os peque&#241;os para edad gestacional, y ninguna diferencia se observ&#243; en la PA durante el d&#237;a. Ya Lurbe et al<sup>27,28</sup>, en estudio con ni&#241;os y adolescentes (edad entre 4 y 18 a&#241;os), tambi&#233;n relataron aumento de la presi&#243;n arterial diurna y nocturna en los 35 ni&#241;os con BPN, pero, al contrario de nuestro estudio, no encontraron alteraci&#243;n en el ritmo circadiano de la PA.</p>
      <p>Estos resultados contradictorios pueden estar relacionados a diversos motivos, pues es sabido que la relaci&#243;n entre PN y PA se vuelve progresivamente m&#225;s fuerte con el aumento de la edad. Ello sugiere, as&#237;, que el proceso se inicia en el &#250;tero y se amplia a lo largo de la vida, pudiendo sufrir influencias diversas<sup>12,25,29</sup>. </p>
      <p>Como sabemos, en la adolescencia, con el inicio de la pubertad, varios factores hormonales promueven crecimiento y cambios corporales acelerados y heterog&#233;neos, lo que podr&#237;a enmascarar diferencias y asociaciones estudiadas. Por ese motivo, diferentemente de los estudios de Lurbe et al<sup>27,28</sup>, estudiamos s&#243;lo a ni&#241;os prep&#250;beres. El inicio de la pubertad fue el principal factor que condujo a la exclusi&#243;n de pacientes de nuestra investigaci&#243;n (el 67% de las exclusiones). De los 59 ni&#241;os que participaron de la consulta inicial, 14 (23,7%) ya hab&#237;an entrado en pubertad y, por ello, se les excluyeron. Al corroborar esa idea, el estudio de Veening et al<sup>26</sup> tambi&#233;n analiz&#243; s&#243;lo a ni&#241;os prep&#250;beres y present&#243; resultados semejantes a los nuestros con relaci&#243;n a las alteraciones en el ritmo circadiano de la PA. </p>
      <p>Otra diferencia metodol&#243;gica fue que utilizamos, para el c&#225;lculo de los par&#225;metros de descenso nocturno en el MAPA, los periodos reales de sue&#241;o y vigilia obtenidos a partir de las informaciones contenidas en los diarios de los ni&#241;os. Esa conducta es considerada en los d&#237;as actuales, la m&#225;s correcta que aquella que atribuye horarios estandarizados, ya que otorga precisi&#243;n al c&#225;lculo del descenso fisiol&#243;gico de la PA. Esa diferencia metodol&#243;gica puede ser una causa para los resultados contradictorios, principalmente aquellos referentes al descenso de la PA durante el sue&#241;o.</p>
      <p>El descenso evaluado en el MAPA puede ser influenciado por alteraciones de la calidad del sue&#241;o provocadas por el propio equipo y por las mediciones intermitentes de la presi&#243;n<sup>30</sup>. Esto podr&#237;a ser un factor de interferencia en los resultados. A pesar de la evaluaci&#243;n espec&#237;fica de la calidad del sue&#241;o no hacer parte de nuestro estudio, el an&#225;lisis de las informaciones contenidas en los diarios del MAPA no evidenci&#243; alteraciones importantes en el sue&#241;o habitual de esos ni&#241;os. Adem&#225;s de ello, ese factor tendr&#237;a influenciado los resultados de ambos los grupos (estudio y control), no siendo, as&#237;, responsable por las diferencias encontradas en nuestro estudio.</p>
      <p>Algunos factores podr&#237;an haber interferido en los resultados de esta investigaci&#243;n y, por ese motivo, se analizaron separadamente. Entre ellos, el tiempo en lactancia materna, la prematuridad y la historia familiar de hipertensi&#243;n se deben abordar.</p>
      <p>Varios estudios evidenciaron que los beb&#233;s que recibieron la leche materna tienen, en el futuro, presi&#243;n arterial menor que aquellos que no la recibieron<sup>31-34</sup>. En nuestro estudio, verificamos inicialmente que los ni&#241;os que tuvieron BPN recibieron leche materna por tiempo inferior a aquellos con PNN. Adem&#225;s de ello, hubo tambi&#233;n correlaci&#243;n positiva entre el PN y el tiempo en lactancia materna. Ese dato preocupa, ya que justo los ni&#241;os que presentan predisposici&#243;n a la enfermedad cardiovascular futura son los que recibieron por menor tiempo la leche materna, factor que puede tener efecto ben&#233;fico para la salud futura de esos ni&#241;os. En nuestro caso, sin embargo, la diferencia en cuanto al descenso del PS durante el sue&#241;o entre las BPN y PNN no se la puede atribuir a un tiempo menor en lactancia materna porque, cuando analizado por regresi&#243;n m&#250;ltipla, el tiempo en lactancia no present&#243; influencia en esa variable.</p>
      <p>El riesgo cardiovascular para los individuos que nacieron peque&#241;os, como resultado de la prematuridad, es a&#250;n controvertido<sup>35</sup>. En nuestro estudio, no fue el factor responsable por las diferencias encontradas en la PA ya que cuando se realiz&#243; el an&#225;lisis atrav&#233;s de la regresi&#243;n log&#237;stica, el hecho del ni&#241;o ser o no prematuro, no present&#243; influencia en las PA. Adem&#225;s de ello, cuando excluimos los ni&#241;os prematuros, notamos que las diferencias en las presiones casual y del MAPA se mantuvieron. </p>
      <p>Otro factor que podr&#237;a haber influenciado en los resultados de la PA es la historia familiar de hipertensi&#243;n. En nuestro estudio, el factor gen&#233;tico se pudo excluir como causa de las diferencias observadas, primero porque los grupos en estudio fueron semejantes en cuanto a la historia familiar de hipertensi&#243;n arterial, y segundo porque, cuando excluimos a los descendentes de hipertensos, las diferencias en las presiones entre los BPN y PNN se mantuvieron.</p>
      <p>Varias hip&#243;tesis fueron propuestas, intentando explicar las posibles causas que correlacionen el BPN al aumento de la PA. Veening et al<sup>26</sup> sugieren como justificaci&#243;n el hallazgo de alteraci&#243;n en la sensibilidad a la insulina en los ni&#241;os con BPN, resultado que fue confirmado, entre otros, por Yajnik et al<sup>36</sup>. Otra explicaci&#243;n ser&#237;a una alteraci&#243;n en la curva presi&#243;n natriurese. Lurbe et al<sup>37</sup> observaron que los ni&#241;os con BPN tienden a excretar menos sodio durante la noche que los que tuvieron PNN. Una menor habilidad para excretarse sodio podr&#237;a, entonces, predisponer a un progresivo aumento en los niveles de la PA a lo largo de la vida. </p>
      <p>La influencia del factor socioecon&#243;mico, en la relaci&#243;n entre PN y una enfermedad futura, ha sido evidenciada por diversos autores<sup>38-40</sup>. En nuestra investigaci&#243;n, todos los ni&#241;os, tanto los BPN como los PNN, se seleccionaron dentro de la misma poblaci&#243;n (frecuentaban las mismas escuelas y viv&#237;an pr&#243;ximas). Por ese motivo, a pesar de no haber sido hecha una evaluaci&#243;n social individual, se pueden alejar diferencias socioecon&#243;micas significativas entre ellas. El factor socioecon&#243;mico puede haber influenciado los resultados de una otra forma, ya que esos ni&#241;os fueron seleccionados dentro de una poblaci&#243;n que vive una "transici&#243;n" epidemiol&#243;gica y nutricional<sup>17</sup>, poblaci&#243;n &#233;sta que ha sido descrita como la que tiene una mayor oportunidad de presentar los efectos adversos del BPN en la salud futura<sup>40</sup>.</p>
      <p>En resumen, nuestros hallazgos apuntan que ni&#241;os escolares con bajo peso al nacer presentan presi&#243;n arterial m&#225;s elevada y descenso nocturno de la presi&#243;n arterial disminuido con relaci&#243;n a los ni&#241;os con peso normal al nacer. Esos hallazgos pueden representar un riesgo aumentado para la hipertensi&#243;n arterial y enfermedad cardiovascular en el adulto.</p>
      <p>
        <bold>Consideraciones finales</bold>
      </p>
      <p>Sabemos que el bajo peso al nacer sucede frecuentemente en comunidades pobres en Brasil y en el mundo<sup>9</sup>. Nuestro estudio contribuye con m&#225;s evidencias de que dicha situaci&#243;n tiene consecuencias en la ni&#241;ez, predisponi&#233;ndola precozmente a la hipertensi&#243;n arterial. Esos datos pueden llevarnos a suponer que las regiones pobres y en desarrollo tendr&#237;an, por lo tanto, un riesgo aumentado para el aparecimiento de enfermedad cardiovascular e hipertensi&#243;n arterial entre los adultos<sup>38,40</sup>. De esa manera, para la prevenci&#243;n del aparecimiento de esas enfermedades en el futuro, son necesarias pol&#237;ticas p&#250;blicas que se concentren en los cuidados con la salud materna durante el embarazo, atrav&#233;s de buena nutrici&#243;n y un prenatal adecuado, busc&#225;ndose a la promoci&#243;n del crecimiento fetal, lo que contribuye para que tengamos una poblaci&#243;n m&#225;s saludable en el futuro.</p>
      <p>
        <bold>Agradecimientos</bold>
      </p>
      <p>Agradecemos a los padres y a los ni&#241;os que participaron en este estudio, a la Secretar&#237;a de Educaci&#243;n del Estado de Goi&#225;s y a la Secretar&#237;a Municipal de Educaci&#243;n de Goi&#226;nia.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuvo fuentes de financiaci&#243;n externas.</p>
      <p>Este estudio se realiz&#243; con recursos de la Liga de Hipertensi&#243;n Arterial de la Facultad de Medicina de la Universidad Federal de Goi&#225;s, y forma parte del programa de Postgrado en Ciencias de la Salud del Convenio Centro Oeste (UnB-UFG-UFMS), nivel de doctorado.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>Este art&#237;culo forma parte de la tesis de Doctorado de Cl&#225;udia Maria Salgado, por convenio Centro Oeste entre UnB, UFG y UFMS.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
