<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">GzyVt7rQsQknkfwjwSTMMDv</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00002</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2009000200002</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(09)09200202</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2009000200002</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Incid&#234;ncia de complica&#231;&#245;es relacionadas &#224; massagem do seio carot&#237;deo em 502 pacientes ambulatoriais</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Lacerda</surname>
            <given-names>Gustavo de Castro</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Pedrosa</surname>
            <given-names>Roberto Coury</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Lacerda</surname>
            <given-names>Renato C&#244;rtes de</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Santos</surname>
            <given-names>Marcela Cedenilla dos</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Brasil</surname>
            <given-names>Alfredo Teixeira</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Siqueira-Filho</surname>
            <given-names>Aristarco Gon&#231;alves de</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Rio de Janeiro</named-content>
          <named-content content-type="state">RJ</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Minist&#233;rio da Sa&#250;de</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Hospital Geral de Bonsucesso </institution>
        <country country="BR">Brasil</country>
      </aff>
      <aff id="aff02">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Rio de Janeiro</named-content>
          <named-content content-type="state">Rio de Janeiro</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade Federal do Rio de Janeiro</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>02</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
      <volume>92</volume>
      <issue>2</issue>
      <fpage>82</fpage>
      <lpage>87</lpage>
      <history>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>22</day>
          <month>04</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>08</day>
          <month>03</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="accepted">
          <day>28</day>
          <month>04</month>
          <year>2008</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: A massagem do seio carot&#237;deo (MSC) &#233; uma t&#233;cnica simples, de baixo custo e com muitas indica&#231;&#245;es. OBJETIVO: Determinar a seguran&#231;a da MSC em pacientes ambulatoriais com alta preval&#234;ncia de doen&#231;a ateroscler&#243;tica e de cardiopatia. M&#201;TODOS: Estudo transversal. Crit&#233;rios de inclus&#227;o: pacientes ambulatoriais com idade &gt; 50 anos, encaminhados para realiza&#231;&#227;o de eletrocardiograma (ECG). Crit&#233;rios de exclus&#227;o: indiv&#237;duos que n&#227;o aceitaram participar de um estudo sobre a preval&#234;ncia da resposta cardioinibit&#243;ria &#224; MSC, pacientes com dem&#234;ncia, portadores de marca-passo, indiv&#237;duos com sopro carot&#237;deo ou com hist&#243;ria de AVC ou IAM nos &#250;ltimos 3 meses. A MSC foi realizada na posi&#231;&#227;o supina durante 10 segundos. Foram consideradas complica&#231;&#245;es da MSC a ocorr&#234;ncia de arritmias sustentadas e o aparecimento de d&#233;ficit neurol&#243;gico durante a MSC ou nas primeiras 24 horas ap&#243;s o seu t&#233;rmino. RESULTADOS: Foram selecionados aleatoriamente 562 pacientes de um total de 1.686 indiv&#237;duos com crit&#233;rios de inclus&#227;o. Sessenta indiv&#237;duos apresentaram crit&#233;rios de exclus&#227;o. Os 502 pacientes restantes (52% homens, idade m&#233;dia de 65 anos, 69% cardiopatas e 50% com doen&#231;a ateroscler&#243;tica) foram submetidos a 1.053 MSC. Dois pacientes apresentaram complica&#231;&#245;es (0,4%; IC95%:0%-0,9%). Um homem de 71 anos apresentou monoparesia do bra&#231;o esquerdo com regress&#227;o completa em 30 minutos. Outro homem, de 56 anos, apresentou hemianopsia hom&#244;nima &#224; esquerda que regrediu em 7 dias. CONCLUS&#195;O: A incid&#234;ncia de complica&#231;&#245;es relacionadas &#224; MSC foi pequena, particularmente quando se considerou que a popula&#231;&#227;o submetida &#224; manobra era idosa e com alta preval&#234;ncia de cardiopatia estrutural e de doen&#231;a ateroscler&#243;tica.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Seio carot&#237;deo</kwd>
        <kwd>s&#237;ncope</kwd>
        <kwd>arritmias card&#237;acas</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>06</day>
        <month>04</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>ARTIGO ORIGINAL </p>
    <p> ARRITMIA CL&#205;NICA</p>
    <p>Incid&#234;ncia de complica&#231;&#245;es relacionadas &#224; massagem do seio carot&#237;deo em 502 pacientes ambulatoriais</p>
    <p>
      <bold>Gustavo de Castro Lacerda<sup>I, II</sup>; Roberto Coury Pedrosa<sup>II</sup>; Renato C&#244;rtes de Lacerda<sup>I</sup>; Marcela Cedenilla dos Santos<sup>I</sup>; Alfredo Teixeira Brasil<sup>I</sup>; Aristarco Gon&#231;alves de Siqueira-Filho<sup>II</sup></bold>
    </p>
    <p><sup>I</sup>Hospital Geral de Bonsucesso - Minist&#233;rio da Sa&#250;de, Rio de Janeiro, RJ - Brasil </p>
    <p><sup>II</sup>Universidade Federal do Rio de Janeiro, Rio de Janeiro, RJ - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="end">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> A massagem do seio carot&#237;deo (MSC) &#233; uma t&#233;cnica simples, de baixo custo e com muitas indica&#231;&#245;es. </p>
    <p><bold>OBJETIVO:</bold> Determinar a seguran&#231;a da MSC em pacientes ambulatoriais com alta preval&#234;ncia de doen&#231;a ateroscler&#243;tica e de cardiopatia. </p>
    <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Estudo transversal. Crit&#233;rios de inclus&#227;o: pacientes ambulatoriais com idade <underline>&gt;</underline> 50 anos, encaminhados para realiza&#231;&#227;o de eletrocardiograma (ECG). Crit&#233;rios de exclus&#227;o: indiv&#237;duos que n&#227;o aceitaram participar de um estudo sobre a preval&#234;ncia da resposta cardioinibit&#243;ria &#224; MSC, pacientes com dem&#234;ncia, portadores de marca-passo, indiv&#237;duos com sopro carot&#237;deo ou com hist&#243;ria de AVC ou IAM nos &#250;ltimos 3 meses. A MSC foi realizada na posi&#231;&#227;o supina durante 10 segundos. Foram consideradas complica&#231;&#245;es da MSC a ocorr&#234;ncia de arritmias sustentadas e o aparecimento de d&#233;ficit neurol&#243;gico durante a MSC ou nas primeiras 24 horas ap&#243;s o seu t&#233;rmino. </p>
    <p><bold>RESULTADOS:</bold> Foram selecionados aleatoriamente 562 pacientes de um total de 1.686 indiv&#237;duos com crit&#233;rios de inclus&#227;o. Sessenta indiv&#237;duos apresentaram crit&#233;rios de exclus&#227;o. Os 502 pacientes restantes (52% homens, idade m&#233;dia de 65 anos, 69% cardiopatas e 50% com doen&#231;a ateroscler&#243;tica) foram submetidos a 1.053 MSC. Dois pacientes apresentaram complica&#231;&#245;es (0,4%; IC95%:0%-0,9%). Um homem de 71 anos apresentou monoparesia do bra&#231;o esquerdo com regress&#227;o completa em 30 minutos. Outro homem, de 56 anos, apresentou hemianopsia hom&#244;nima &#224; esquerda que regrediu em 7 dias. </p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O:</bold> A incid&#234;ncia de complica&#231;&#245;es relacionadas &#224; MSC foi pequena, particularmente quando se considerou que a popula&#231;&#227;o submetida &#224; manobra era idosa e com alta preval&#234;ncia de cardiopatia estrutural e de doen&#231;a ateroscler&#243;tica.</p>
    <p><bold>Palavras-chave:</bold> Seio carot&#237;deo, s&#237;ncope, arritmias card&#237;acas/complica&#231;&#245;es.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A massagem do seio carot&#237;deo (MSC) &#233; uma t&#233;cnica simples, de baixo custo, realizada &#224; beira do leito, com &#237;ndice de complica&#231;&#245;es muito reduzida, que requer para a sua realiza&#231;&#227;o apenas um eletrocardi&#243;grafo e um m&#233;dico familiarizado com o m&#233;todo<sup>1</sup>. As indica&#231;&#245;es diagn&#243;sticas e terap&#234;uticas s&#227;o diversas<sup>1</sup>. No campo das indica&#231;&#245;es diagn&#243;sticas, destaca-se a pesquisa da hipersensibilidade do seio carot&#237;deo (HSC) e da chamada s&#237;ncope do seio carot&#237;deo (SSC)<sup>1-3</sup>. Entre as indica&#231;&#245;es terap&#234;uticas, destaca-se a possibilidade de revers&#227;o de crises de taquicardia parox&#237;stica supraventricular (TPSV)<sup>1,3</sup>. A revers&#227;o s&#250;bita de uma crise de TPSV, obtida por um leve toque de dedo abaixo da mand&#237;bula, &#233; uma situa&#231;&#227;o muito gratificante para o m&#233;dico, e uma surpresa agrad&#225;vel para o paciente, que se v&#234; livre das palpita&#231;&#245;es angustiantes por um toque "m&#225;gico". Gratid&#227;o e admira&#231;&#227;o pelo m&#233;dico s&#227;o sentimentos habitualmente expressados pelos pacientes e costumam ser o in&#237;cio de uma boa rela&#231;&#227;o entre ambos. Entretanto, nos &#250;ltimos anos a MSC tem sido pouco empregada na revers&#227;o das TPSV e com o objetivo do diagn&#243;stico da HSC<sup>4</sup>. Parece existir um temor irracional quanto aos seus riscos, o que diminui a familiaridade com a sua utiliza&#231;&#227;o e contribui para o seu esquecimento.</p>
    <p>Relatos de casos isolados parecem ser respons&#225;veis por grande parte do temor excessivo e injustificado que envolve a pr&#225;tica da MSC. N&#227;o h&#225; fundamento cient&#237;fico para que a MSC n&#227;o seja utilizada sob a alega&#231;&#227;o de que &#233; arriscada. Em cinco grandes s&#233;ries de casos (<xref ref-type="table" rid="tab01">tab. 1</xref>), nenhuma complica&#231;&#227;o cardiol&#243;gica relacionada ao procedimento foi observada<sup>5-9</sup>. Nessas s&#233;ries, a incid&#234;ncia de complica&#231;&#245;es cerebrovasculares da MSC tamb&#233;m foi pequena, variando de 1,7&#137; a 9&#137;<sup>5-9</sup>.</p>
    <table-wrap id="tab01">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-02-0082-00002-gt01.jpg"/></table-wrap>
    <p>O presente estudo &#233; o primeiro trabalho realizado fora do continente europeu com o objetivo de avaliar a incid&#234;ncia de complica&#231;&#245;es relacionadas &#224; MSC em pacientes ambulatoriais, com idade <underline>&gt;</underline>50 anos e com alta preval&#234;ncia de cardiopatia estrutural e de doen&#231;a ateroscler&#243;tica.</p>
    <p>
      <bold>M&#233;todos</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Desenho</bold>
    </p>
    <p>Estudo transversal, realizado no ambulat&#243;rio de cardiologia do Hospital Geral de Bonsucesso (HGB), um hospital p&#250;blico de n&#237;vel terci&#225;rio. A popula&#231;&#227;o avaliada foi recrutada durante estudo que objetivava avaliar a preval&#234;ncia e os preditores da resposta cardioinibit&#243;ria &#224; MSC<sup>10</sup>. Esse estudo foi aprovado pelo Comit&#234; de &#201;tica em Pesquisa da institui&#231;&#227;o. Nele foram selecionados, de modo aleat&#243;rio, 562 pacientes ambulatoriais com idade <underline>&gt;</underline>50 anos, encaminhados para registro do eletrocardiograma (ECG) precedendo consulta cardiol&#243;gica de rotina, e pacientes que por solicita&#231;&#227;o de m&#233;dicos de outras especialidades, cl&#237;nicas ou cir&#250;rgicas, haviam sido encaminhados para realiza&#231;&#227;o do ECG.</p>
    <p>Foram exclu&#237;dos do estudo pacientes que n&#227;o assinaram o termo de consentimento livre e esclarecido, indiv&#237;duos obesos, portadores de traqueostomia ou com feridas no pesco&#231;o, pacientes com dem&#234;ncia, indiv&#237;duos com bradiarritmia sintom&#225;tica, portadores de marca-passo definitivo e pacientes com hist&#243;rico de arritmia ventricular complexa. Pacientes com sopro carot&#237;deo ou com Doppler de car&#243;tidas pr&#233;vio documentando estenose carot&#237;dea <underline>&gt;</underline>50%, indiv&#237;duos com hist&#243;ria de infarto agudo do mioc&#225;rdio (IAM) nos &#250;ltimos 3 meses e aqueles com hist&#243;ria de acidente vascular cerebral (AVC) ou ataque isqu&#234;mico transit&#243;rio (AIT) nos &#250;ltimos 3 meses tamb&#233;m foram exclu&#237;dos.</p>
    <p>A MSC foi realizada em ambiente com desfibrilador card&#237;aco, marca-passo transcut&#226;neo e todo material necess&#225;rio para realiza&#231;&#227;o de ressuscita&#231;&#227;o cardiopulmonar. Em todos os casos, o primeiro autor deste estudo foi o respons&#225;vel pela realiza&#231;&#227;o da MSC.</p>
    <p>A MSC foi realizada apenas na posi&#231;&#227;o supina, primeiramente do lado direito. Exerceu-se uma press&#227;o com movimentos longitudinais no ponto onde &#233; palpada a m&#225;xima impuls&#227;o do pulso carot&#237;deo, imediatamente acima da cartilagem tire&#243;ide e abaixo do &#226;ngulo da mand&#237;bula, por um per&#237;odo de 10 segundos. Nos casos sem complica&#231;&#227;o imediata, o procedimento foi repetido ap&#243;s um minuto do lado esquerdo.</p>
    <p>Ap&#243;s o t&#233;rmino da MSC, todos os indiv&#237;duos foram reavaliados e questionados sobre a presen&#231;a de sintomas. Antes de serem liberados, os pacientes foram orientados a procurar o primeiro autor do estudo pessoalmente no Servi&#231;o do Cora&#231;&#227;o do HGB, ou pelo telefone, caso surgissem d&#250;vidas ou complica&#231;&#245;es relacionadas ao estudo ou &#224; MSC. Os indiv&#237;duos com complica&#231;&#245;es relacionadas &#224; MSC foram identificados e tratados na enfermaria de cardiologia do HGB. </p>
    <p>Complica&#231;&#245;es da MSC foram definidas antes do in&#237;cio do estudo, como a ocorr&#234;ncia de arritmias ventriculares ou supraventriculares sustentadas (aquelas com dura&#231;&#227;o superior a 30 segundos ou que necessitassem de interven&#231;&#227;o m&#233;dica para seu controle), a ocorr&#234;ncia de assistolia prolongada que viesse a requerer manobras de ressuscita&#231;&#227;o e o aparecimento de d&#233;ficit neurol&#243;gico (AVC ou AIT) durante a MSC ou nas primeiras 24 horas ap&#243;s o t&#233;rmino da massagem.</p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Descri&#231;&#227;o da popula&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Durante o per&#237;odo de recrutamento, 1.686 pacientes com idade <underline>&gt;</underline>50 anos foram atendidos no setor de eletrocardiografia do ambulat&#243;rio do HGB. Selecionaram-se de modo aleat&#243;rio 562 (33,3%). Sessenta pacientes foram exclu&#237;dos do estudo (<xref ref-type="fig" rid="fig01">fig. 1</xref>). </p>
    <fig id="fig01">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-02-0082-00002-gf01.jpg"/></fig>
    <p>As caracter&#237;sticas dos 502 pacientes submetidos &#224; MSC est&#227;o resumidas na <xref ref-type="table" rid="tab02">tabela 2</xref>. A resposta cardioinibit&#243;ria &#224; MSC estava presente em 52 pacientes (preval&#234;ncia: 10,4%; IC95%: 7,7%-13%). As caracter&#237;sticas desses 52 pacientes e os preditores da resposta cardioinibit&#243;ria podem ser encontrados em artigo publicado nesta revista<sup>10</sup>.</p>
    <table-wrap id="tab02">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-02-0082-00002-gt02.jpg"/></table-wrap>
    <p>A mortalidade e as complica&#231;&#245;es cardiol&#243;gicas relacionadas &#224; MSC foram nulas. Dois pacientes apresentaram d&#233;ficit neurol&#243;gico (0,4%; IC95%: 0%-0,9%).</p>
    <p>Um homem, de 71 anos, hipertenso e dislipid&#234;mico, com passado de revasculariza&#231;&#227;o mioc&#225;rdica cir&#250;rgica em dezembro de 2005 e com <italic>duplex scan</italic> de car&#243;tidas e vertebrais dessa &#233;poca sem les&#245;es significativas, apresentou assitolia de 4.380 ms durante a MSC direito. A manobra foi interrompida 9 segundos ap&#243;s o seu in&#237;cio, quando o paciente referiu "moleza e dorm&#234;ncia" por todo o corpo. Menos de 1 minuto ap&#243;s o t&#233;rmino da manobra, percebeu-se a presen&#231;a de disartria com discreta diminui&#231;&#227;o da for&#231;a do membro superior esquerdo. O paciente foi medicado com &#225;cido acetilsalic&#237;lico, o dist&#250;rbio da fala regrediu em menos de 5 minutos, e a monoparesia desapareceu em 30 minutos. Um novo <italic>duplex scan</italic> de car&#243;tidas demonstrou a presen&#231;a de irregularidades parietais difusas. Trinta dias ap&#243;s a MSC, o paciente permanecia assintom&#225;tico e sem seq&#252;elas neurol&#243;gicas (<xref ref-type="fig" rid="fig02">fig. 2</xref>).</p>
    <fig id="fig02">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-02-0082-00002-gf02.jpg"/></fig>
    <p>Outro paciente do sexo masculino, de 56 anos, hipertenso, dislipid&#234;mico, com passado de IAM e com ecocardiograma-Doppler documentando disfun&#231;&#227;o ventricular grave, queixou-se de sensa&#231;&#227;o de embriaguez de in&#237;cio 30 minutos ap&#243;s o t&#233;rmino da MSC. No exame cl&#237;nico, identificou-se a presen&#231;a de hemianopsia hom&#244;nima &#224; esquerda, sem nenhuma altera&#231;&#227;o motora, da sensibilidade ou do equil&#237;brio. Foi medicado com &#225;cido acetilsalic&#237;lico e internado na enfermaria de cardiologia do HGB. A tomografia computadorizada do cr&#226;nio confirmou a presen&#231;a de AVC isqu&#234;mico (pequeno infarto na regi&#227;o occipital direita). Sete dias ap&#243;s o &#237;ctus, o paciente n&#227;o apresentava nenhum d&#233;ficit no campo visual. O <italic>duplex scan</italic> das car&#243;tidas demonstrou a presen&#231;a de placa mista com obstru&#231;&#227;o de 50% da luz do ramo interno da car&#243;tida direita, e o ecocardiograma-Doppler confirmou a presen&#231;a de disfun&#231;&#227;o ventricular grave, sendo indicado uma cineangiocoronariografia. O procedimento foi realizado 14 dias ap&#243;s a MSC, revelando les&#227;o esten&#243;tica moderada na art&#233;ria circunflexa. N&#227;o havia doen&#231;a ateroscler&#243;tica na art&#233;ria descendente anterior e na coron&#225;ria direita. Imediatamente ap&#243;s o cateterismo, percebeu-se a presen&#231;a de monoplegia do membro superior esquerdo. Trinta dias ap&#243;s a realiza&#231;&#227;o da coronariografia, apresentava for&#231;a normal na regi&#227;o proximal do bra&#231;o com monoparesia da m&#227;o esquerda (<xref ref-type="fig" rid="fig03">fig. 3</xref>).</p>
    <fig id="fig03">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-02-0082-00002-gf03.jpg"/></fig>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>As complica&#231;&#245;es da MSC s&#227;o bem conhecidas<sup>1-3</sup>, cabe ao m&#233;dico que realiza a t&#233;cnica informar a sua indica&#231;&#227;o e os seus riscos. Complica&#231;&#245;es arr&#237;tmicas graves e amea&#231;adoras da vida s&#227;o consideradas extremamente raras<sup>1-3</sup>. S&#227;o, em sua maioria, secund&#225;rias aos efeitos da MSC sobre os n&#243;dulos sinusal e atrioventricular. A manobra pode provocar per&#237;odos prolongados de assistolia, interrompidos por batimentos de escape, que raramente degeneram para arritmias mais graves.</p>
    <p>Muitas s&#233;ries de casos foram publicadas sobre a seguran&#231;a da MSC<sup>5-9</sup>. Nesses trabalhos, mais de 10 mil pacientes foram submetidos &#224; MSC. Nenhuma dessas s&#233;ries relatou epis&#243;dios de arritmia ventricular maligna ou de assistolia prolongada que necessitasse de interven&#231;&#227;o m&#233;dica<sup>5-9</sup>. No entanto, casos isolados de pacientes que desenvolveram fibrila&#231;&#227;o ventricular foram descritos<sup>11</sup>. Esses casos motivaram recomenda&#231;&#245;es para disponibiliza&#231;&#227;o do desfibrilador card&#237;aco nos locais onde o procedimento &#233; realizado<sup>2,3</sup>.</p>
    <p>As complica&#231;&#245;es cerebrovasculares da MSC s&#227;o muito temidas. O primeiro caso foi relatado por Weiss e Baker na d&#233;cada de 1930<sup>12</sup>. Nos anos 1960, Lown e Levine<sup>1</sup> apresentaram sua experi&#234;ncia com a t&#233;cnica referindo que suas complica&#231;&#245;es s&#227;o extremamente raras<sup>1</sup>. Esses autores relatam ter realizado a manobra em milhares de pacientes e descrevem apenas uma complica&#231;&#227;o: um epis&#243;dio de paralisia facial que n&#227;o deixou seq&#252;elas<sup>1</sup>. </p>
    <p>Outros casos isolados de pacientes com d&#233;ficit neurol&#243;gico provocado pela MSC foram descritos<sup>13</sup>. Em muitas publica&#231;&#245;es, n&#227;o h&#225; registro da t&#233;cnica empregada para estimula&#231;&#227;o do seio carot&#237;deo. &#201; poss&#237;vel que, em certas ocasi&#245;es, a dura&#231;&#227;o da massagem tenha sido demasiadamente longa e que, em algumas situa&#231;&#245;es, o procedimento tenha sido realizado em pacientes que atualmente seriam considerados portadores de contra-indica&#231;&#245;es &#224; manobra. </p>
    <p>No presente estudo, a mortalidade e as complica&#231;&#245;es cardiol&#243;gicas relacionadas &#224; manobra foram nulas. Dois pacientes apresentaram d&#233;ficit neurol&#243;gico. Essa incid&#234;ncia de complica&#231;&#245;es (4&#137;) n&#227;o diferiu de modo significativo daquela descrita em 5 grandes s&#233;ries de casos<sup>5-9</sup> (<xref ref-type="table" rid="tab01">tab. 1</xref>). Nesses estudos, 10.711 pacientes foram submetidos a aproximadamente 42 mil MSC e somente 35 apresentaram complica&#231;&#245;es (3,2 complica&#231;&#245;es neurol&#243;gicas por 1.000 pacientes)<sup>5-9</sup>. A incid&#234;ncia de complica&#231;&#245;es com seq&#252;elas foi ainda menor (0,74&#137;)<sup>5-9</sup>.</p>
    <p>Richardson e cols.<sup>7</sup> consideram que o n&#250;mero de complica&#231;&#245;es descritas em algumas s&#233;ries possa ter sido subestimado<sup>7</sup>. O desenho retrospectivo de 4 delas suscita d&#250;vidas a esse respeito<sup>5,6,8,9</sup>. Essa diferen&#231;a no desenho dos estudos, as caracter&#237;sticas distintas das popula&#231;&#245;es avaliadas e as disparidades entre as t&#233;cnicas empregadas para a realiza&#231;&#227;o da MSC podem ter contribu&#237;do para a diferen&#231;a na incid&#234;ncia de complica&#231;&#245;es que variou de 1,7&#137; a 9&#137;.</p>
    <p>Quando a MSC &#233; realizada em indiv&#237;duos idosos, dislipid&#234;micos e portadores de doen&#231;a ateroscler&#243;tica, o risco de complica&#231;&#245;es neurol&#243;gicas &#233; maior. A possibilidade de infarto emb&#243;lico &#233; maior nessa popula&#231;&#227;o. Teoricamente, o risco de complica&#231;&#245;es tamb&#233;m seria maior em pacientes com doen&#231;a ateroscler&#243;tica intracraniana e naqueles com infartos lacunares pr&#233;vios. Nesses indiv&#237;duos, um epis&#243;dio de hipotens&#227;o arterial prolongada poderia provocar an&#243;xia cerebral e d&#233;ficit neurol&#243;gico<sup>9</sup>. &#201; poss&#237;vel que esse mecanismo tenha atuado na g&#234;nese da complica&#231;&#227;o apresentada por um dos pacientes do HGB, no qual o <italic>duplex scan</italic> de car&#243;tidas revelou apenas irregularidades parietais difusas. No outro paciente, com placa mista de 50% na car&#243;tida interna direita, a complica&#231;&#227;o cerebrovascular teve claramente origem emb&#243;lica. Nesse indiv&#237;duo, a hemianopsia hom&#244;nima &#224; esquerda apareceu 30 minutos ap&#243;s o t&#233;rmino da MSC.</p>
    <p>O aparecimento de d&#233;ficit neurol&#243;gico tardio pode fazer com que a verdadeira incid&#234;ncia de complica&#231;&#245;es da MSC seja subestimada. No estudo de Davies e Kenny, 10 dos 11 indiv&#237;duos com complica&#231;&#227;o foram identificados imediatamente ap&#243;s o t&#233;rmino da MSC. Por&#233;m, em um deles o d&#233;ficit neurol&#243;gico s&#243; apareceu 2 horas depois<sup>6</sup>. Ap&#243;s a realiza&#231;&#227;o da MSC, os pacientes do HGB foram orientados a entrar em contato com o autor do presente estudo pessoalmente ou por telefone em caso de novos sintomas. &#201; improv&#225;vel que pacientes com d&#233;ficit neurol&#243;gico tardio tenham procurado assist&#234;ncia em outros locais, visto que a popula&#231;&#227;o assistida no HGB tem pouco acesso a outros servi&#231;os de sa&#250;de.</p>
    <p>Pacientes com sopro carot&#237;deo ou com <italic>duplex scan</italic> de car&#243;tidas pr&#233;vio documentando estenose carot&#237;dea <underline>&gt;</underline>50% foram exclu&#237;dos do presente estudo. Ressalta-se que a grande maioria dos indiv&#237;duos n&#227;o possu&#237;a <italic>duplex scan</italic> de car&#243;tidas pr&#233;vio. Esse foi o caso do paciente que desenvolveu hemianopsia hom&#244;nima &#224; esquerda. Esse indiv&#237;duo n&#227;o tinha sopro carot&#237;deo e nunca havia sido submetido &#224; avalia&#231;&#227;o ultra-sonogr&#225;fica das car&#243;tidas. A realiza&#231;&#227;o rotineira do <italic>duplex scan</italic> de car&#243;tidas precendendo a MSC e a exclus&#227;o dos pacientes com estenose superior a 50% da luz do vaso teria reduzido em 50% a incid&#234;ncia de complica&#231;&#245;es observadas no presente estudo. No entanto, a maioria dos pesquisadores n&#227;o preconiza a realiza&#231;&#227;o rotineira do <italic>duplex scan</italic> de car&#243;tidas precedendo a MSC<sup>2,3,5-9</sup>.</p>
    <p>Richardson e cols.<sup>14</sup> demonstraram que a MSC pode ser considerada segura mesmo nos pacientes com les&#227;o carot&#237;dea documentada pelo <italic>duplex scan</italic><sup>14</sup>. Esses autores identificaram 167 pacientes com quedas recorrentes ou inexplicadas e sopro carot&#237;deo. Todos foram submetidos &#224; avalia&#231;&#227;o ultra-sonogr&#225;fica das car&#243;tidas. Quarenta e seis pacientes (28%) foram exclu&#237;dos do estudo (34 com estenose carot&#237;dea <underline>&gt;</underline>70%, 4 com hist&#243;ria de AVC nos &#250;ltimos 3 meses e 8 por outros motivos). Os 121 pacientes restantes foram submetidos &#224; MSC. Nos 18 indiv&#237;duos com estenose <underline>&gt;</underline>50% e &lt;70%, a MSC foi realizada exclusivamente na posi&#231;&#227;o supina. Nos pacientes com estenose &lt;50%, a manobra foi executada da forma usual, isto &#233;, nas posi&#231;&#245;es supina e ortost&#225;tica durante 5 segundos. Nenhum dos 121 pacientes submetido &#224; MSC desenvolveu d&#233;ficit neurol&#243;gico persistente<sup>4</sup>. </p>
    <p>
      <bold>Conclus&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Como visto, no estudo do HGB a realiza&#231;&#227;o do <italic>duplex scan</italic> de car&#243;tidas precedendo a MSC e a exclus&#227;o dos pacientes com estenoses superiores a 50% teria diminu&#237;do a incid&#234;ncia de complica&#231;&#245;es relacionadas ao m&#233;todo. No entanto, ainda que tivesse sido rotineiramente empregado, o <italic>duplex scan</italic> n&#227;o teria sido capaz de evitar uma das duas complica&#231;&#245;es observadas. O presente estudo confirma a baixa incid&#234;ncia de complica&#231;&#245;es relacionadas &#224; MSC, mesmo quando esta &#233; realizada fora de centros de excel&#234;ncia e em pacientes idosos com alta preval&#234;ncia de cardiopatia estrutural e de doen&#231;a ateroscler&#243;tica.</p>
    <p>
      <bold>Agradecimentos</bold>
    </p>
    <p>Agradecemos aos colegas do Servi&#231;o do Cora&#231;&#227;o do Hospital Geral de Bonsucesso pelo incentivo e pela colabora&#231;&#227;o prestada durante a realiza&#231;&#227;o deste trabalho.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>Este artigo &#233; parte de tese de Mestrado de Gustavo de Castro Lacerda pela Universidade Federal do Rio de Janeiro.</p>
    <p>
      <fn id="end" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p> Gustavo de Castro Lacerda </p>
        <p> Rua Hadock Lobo, 369, Sl. 308, Est&#225;cio </p>
        <p> 20260-131, Rio de Janeiro, RJ - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="glacerda@cardiol.br">glacerda@cardiol.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p> Artigo recebido em 08/03/08; revisado recebido em 22/04/08; aceito em 28/04/08.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Lown B, Levine SA. The carotid sinus: clinical    value of its stimulation. Circulation. 1961; 23: 766-89.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The carotid sinus: clinical value of its stimulation</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1961</year>
          </date>
          <fpage>766</fpage>
          <lpage>89</lpage>
          <volume>23</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lown</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Levine</surname>
              <given-names>SA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Guidelines on management (diagnosis and treatment    of syncope  update 2004 ) The Task force on Syncope, European Society of Cardiology.    Europace. 2004; 6 (6): 467-537.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Guidelines on management (diagnosis and treatment of syncope - update 2004 ) The Task force on Syncope, European Society of Cardiology</article-title>
          <source>Europace</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>467</fpage>
          <lpage>537</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>6</volume>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Sociedade Brasileira de Cardiologia. Diretrizes    para avalia&#231;&#227;o e tratamento de pacientes com arritmias card&#237;acas.    Arq Bras Cardiol. 2002; 79 (supl 5): 1-50.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Diretrizes para avalia&#231;&#227;o e tratamento de pacientes com arritmias card&#237;acas</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>1</fpage>
          <lpage>50</lpage>
          <volume>79</volume>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Disertori M, Brignole M, Menozzi C, Raviele    A, Rizzon P, Santini M, et al. Management of patients with syncope referred    urgently to general hospitals. Europace. 2003; 5 (3): 283-91.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Management of patients with syncope referred urgently to general hospitals</article-title>
          <source>Europace</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>283</fpage>
          <lpage>91</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>5</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Disertori</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Brignole</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Menozzi</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Raviele</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rizzon</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Santini</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Munro N, McIntosh S, Lawson J, Morley C, Sutton    R, Kenny R. The incidence of complications after carotid sinus massage in older    patients with syncope. J Am Geriatr Soc. 1994; 42: 1248-51.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The incidence of complications after carotid sinus massage in older patients with syncope</article-title>
          <source>J Am Geriatr Soc</source>
          <date>
            <year>1994</year>
          </date>
          <fpage>1248</fpage>
          <lpage>51</lpage>
          <volume>42</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Munro</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McIntosh</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lawson</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Morley</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sutton</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kenny</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Davies G, Kenny R. Frequency of neurological    complications following carotid sinus massage. Am J Cardiol. 1998; 81: 1256-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Frequency of neurological complications following carotid sinus massage</article-title>
          <source>Am J Cardiol</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>1256</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <volume>81</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Davies</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kenny</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Richardson D, Bexton R, Shaw F, Steen N, Bond    J, Kenny R. Complications of carotid sinus massage  a prospective series of    older patients. Age Ageing. 2000; 29: 413-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Complications of carotid sinus massage - a prospective series of older patients</article-title>
          <source>Age Ageing</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>413</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <volume>29</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Richardson</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bexton</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Shaw</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Steen</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bond</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kenny</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Puggioni E, Guiducci V, Brignole M, Menozzi    C, Oddone D, Donateo P, et al. Results and complications of the carotid sinus    massage performed according to the "method of symptoms". Am J Cardiol.    2002; 89 (5): 599-601.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Results and complications of the carotid sinus massage performed according to the "method of symptoms"</article-title>
          <source>Am J Cardiol</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>599</fpage>
          <lpage>601</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>89</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Puggioni</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Guiducci</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Brignole</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Menozzi</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Oddone</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Donateo</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Walsh T, Clinch D, Costelloe A, Moore A, Sheehy    T, Watts M, et al. Carotid sinus massage  how safe is it? Age Ageing. 2006;    35 (5): 518-20.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Carotid sinus massage - how safe is it?</article-title>
          <source>Age Ageing</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>518</fpage>
          <lpage>20</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>35</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Walsh</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Clinch</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Costelloe</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Moore</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sheehy</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Watts</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Lacerda G, Pedrosa R, Lacerda R, Santos M,    Perez M, Teixeira A, et al. Preval&#234;ncia e preditores da resposta cardioinibit&#243;ria    &#224; massagem do seio carot&#237;deo em 502 pacientes ambulatoriais. Arq    Bras Cardiol. 2008; 90 (3); 163-71.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Preval&#234;ncia e preditores da resposta cardioinibit&#243;ria &#224; massagem do seio carot&#237;deo em 502 pacientes ambulatoriais</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>163</fpage>
          <lpage>71</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>90</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lacerda</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pedrosa</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lacerda</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Santos</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Perez</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Teixeira</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Deepak M, Jenkins N, Davidson N, Bennett    D. Ventricular fibrillation induced by carotid sinus massage without preceding    bradycardia. Europace. 2005; 7 (6): 638-40.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Ventricular fibrillation induced by carotid sinus massage without preceding bradycardia</article-title>
          <source>Europace</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>638</fpage>
          <lpage>40</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>7</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Deepak</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jenkins</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Davidson</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bennett</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Weiss S, Baker J. The carotid sinus reflex    in health and disease: its role in the causation of faitining and convulsions.    Medicine. 1933; 12: 297.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The carotid sinus reflex in health and disease: its role in the causation of faitining and convulsions</article-title>
          <source>Medicine</source>
          <date>
            <year>1933</year>
          </date>
          <fpage>297</fpage>
          <volume>12</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Weiss</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Baker</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Beal F, Park S, Fisher M. Cerebral atheromatous    embolism following carotid sinus pressure. Arch Neuro. 1981; 38: 310-2.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cerebral atheromatous embolism following carotid sinus pressure</article-title>
          <source>Arch Neuro</source>
          <date>
            <year>1981</year>
          </date>
          <fpage>310</fpage>
          <lpage>2</lpage>
          <volume>38</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Beal</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Park</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fisher</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Richardson D, Shaw F, Bexton R, Steen N,    Kenny R. Presence of a carotid bruit in adults with unexplained or recurrent    falls: implications for carotid sinus massage. Age Ageing. 2002; 31: 379-84.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Presence of a carotid bruit in adults with unexplained or recurrent falls: implications for carotid sinus massage</article-title>
          <source>Age Ageing</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>379</fpage>
          <lpage>84</lpage>
          <volume>31</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Richardson</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Shaw</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bexton</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Steen</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kenny</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Complications related to carotid sinus massage in 502 ambulatory patients</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: The carotid sinus massage (CSM) is a simple and low-cost technique with many indications. OBJECTIVE: To determine the safety of CSM in outpatients with high prevalence of atherosclerotic disease and cardiopathy. METHODS: A transversal study. Inclusion criteria: Outpatients aged &gt;50 years, referred for ECG. Exclusion criteria: Individuals that refused to participate in a study on the prevalence of the cardioinhibitory response to CSM, patients with dementia, patients with pacemakers, individuals with carotid murmur or history of stroke or AMI in the last three months. The CSM was carried out in the supine position during 10 seconds. The occurrence of sustained arrhythmias or the occurence of neurological deficit during the CSM or in the first 24 hours after its end were considered complications of the CSM. RESULTS: 562 patients were randomly selected from a total of 1,686 individuals that met the inclusion criteria. Sixty individuals met the exclusion criteria. The remaining 502 patients (52% males, 69% with cardiopathies and 50% with atherosclerotic disease) were submitted to 1,053 CSM. Two patients presented complications (0.4%; 95%CI:0%-0.9%). A 71-yr-old man developed left arm monoparesis with complete regression within 30 minutes. Another 56-yr-old man presented left homonymous hemianopsia, with regression after 7 days. CONCLUSION: The incidence of CSM-related complications was small, particularly when considering that the population submitted to the maneuver was elderly, with high incidence of structural heart disease and atherosclerotic disease.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Carotid sinus</kwd>
        <kwd>syncope</kwd>
        <kwd>arrhythmias, cardiac</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ORIGINAL ARTICLE</bold>
      </p>
      <p><undefined id="tx-body2"/>Complications related to carotid sinus massage in 502 ambulatory patients</p>
      <p>
        <bold>Gustavo de Castro Lacerda<sup>I, II</sup>; Roberto Coury Pedrosa<sup>II</sup>; Renato C&#244;rtes de Lacerda<sup>I</sup>; Marcela Cedenilla dos Santos<sup>I</sup>; Alfredo Teixeira Brasil<sup>I</sup>; Aristarco Gon&#231;alves de Siqueira-Filho<sup>II</sup></bold>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Hospital Geral de Bonsucesso - Minist&#233;rio da Sa&#250;de</p>
      <p><sup>II</sup>Universidade Federal do Rio de Janeiro, Rio de Janeiro, RJ - Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>SUMMARY</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND: </bold>The carotid sinus massage (CSM) is a simple and low-cost technique with many indications.</p>
      <p><bold>OBJECTIVE: </bold>To determine the safety of CSM in outpatients with high prevalence of atherosclerotic disease and cardiopathy.</p>
      <p><bold>METHODS: </bold>A transversal study. Inclusion criteria: Outpatients aged <underline>&gt;</underline>50 years, referred for ECG. Exclusion criteria: Individuals that refused to participate in a study on the prevalence of the cardioinhibitory response to CSM, patients with dementia, patients with pacemakers, individuals with carotid murmur or history of stroke or AMI in the last three months. The CSM was carried out in the supine position during 10 seconds. The occurrence of sustained arrhythmias or the occurence of neurological deficit during the CSM or in the first 24 hours after its end were considered complications of the CSM.</p>
      <p><bold>RESULTS: </bold>562 patients were randomly selected from a total of 1,686 individuals that met the inclusion criteria. Sixty individuals met the exclusion criteria. The remaining 502 patients (52% males, 69% with cardiopathies and 50% with atherosclerotic disease) were submitted to 1,053 CSM. Two patients presented complications (0.4%; 95%CI:0%-0.9%). A 71-yr-old man developed left arm monoparesis with complete regression within 30 minutes. Another 56-yr-old man presented left homonymous hemianopsia, with regression after 7 days.</p>
      <p><bold>CONCLUSION: </bold>The incidence of CSM-related complications was small, particularly when considering that the population submitted to the maneuver was elderly, with high incidence of structural heart disease and atherosclerotic disease.</p>
      <p><bold>Key words: </bold>Carotid sinus; syncope; arrhythmias, cardiac/complications.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>The carotid sinus massage (CSM) is a simple and low-cost technique, performed at the bedside, with a very low incidence of complications, which requires only an electrocardiograph and a physician accustomed to the method<sup>1</sup>. Its diagnostic and therapeutic indications are varied<sup>1</sup>. Among the diagnostic indications is the study of the carotid sinus hypersensitivity (CSH) and the so-called carotid sinus syncope (CSS)<sup>1-3</sup>. Among the therapeutic indications is the possibility of reverting episodes of paroxysmal supraventricular tachycardia (PSVT)<sup>1,3</sup>. The sudden reversal of a PSVT crisis, attained by the touch of a finger below the angle of the mandible is a very gratifying situation for the physician and a pleasant surprise for the patient, who feels suddenly relieved from the distressing palpitations by a "magic" touch. Gratitude and admiration for the physician are feelings that are usually expressed by the patients and are usually the start of a good relationship between the patients and the physician. However, in the recent years, the CSM has been scarcely employed to revert PSVT and in the diagnosis of CSH<sup>4</sup>. There seems to be an irrational fear regarding its risks, which decreases the acquaintance with its use and contributes to its relinquishment. </p>
      <p>Case reports seems to be responsible for a large part of the excessive and unjustified fear that involves the practice of CSM. There is no scientific basis for the allegation that CSM should not be used due to the risks it involves. In five large case series (<xref ref-type="table" rid="tab01-body2">Table 1</xref>), no cardiologic complication related to the procedure were observed<sup>5-9</sup>. In these series, the incidence of cerebrovascular complications of the CSM was also small, varying from 1.7&#137; to 9&#137;<sup>5-9</sup>. The present study is the first one carried out of the European continent with the objective of evaluating the incidence of CSM-related complications in outpatients aged <underline>&gt;</underline>50 years and with a high prevalence of structural cardiopathy and atherosclerotic disease. </p>
      <table-wrap id="tab01-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-02-0082-00002-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Methods</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Design</bold>
      </p>
      <p>Transversal study carried out at the Outpatient Clinic of <italic>Hospital Geral de Bonsucesso</italic> (HGB), a tertiary public hospital. The studied population was recruited during a study that aimed at evaluating the prevalence and the predictors of the cardioinhibitory response to CSM<sup>10</sup>. This study was approved by the Ethics Committee in Research of the institution. The study sample consisted of 562 randomly selected outpatients aged <underline>&gt;</underline>50 years, referred for electrocardiogram (ECG) recording before a routine medical visit and patients that had been referred for ECG at the request of physicians from other specialties, either clinical or surgical. </p>
      <p>The patients excluded from the study were those that did not sign the free and informed consent form, obese individuals, those with tracheotomies or neck wounds, patients with dementia, individuals with symptomatic bradyarrhythmia, those with pacemakers and patients with a history of complex ventricular arrhythmia. Patients with carotid murmur or carotid stenosis <underline>&gt;</underline>50%, documented by previous carotid Doppler, patients with a history of acute myocardial infarction (AMI) in the previous 3 months and patients with a history of cerebrovascular accident (CVA) or transient ischemic attack (TIA) in the previous three months were also excluded. </p>
      <p>The CSM was carried out in an environment with cardiac defibrillator, transcutaneous pacemaker and all the material necessary to perform a cardiopulmonary resuscitation. The first author of the present study performed all CSM in all cases. </p>
      <p>The CSM was initially performed only in the supine position, firstly on the right side. Pressure was exercised with longitudinal movements at the point where the maximum impulse of the carotid pulse is palpated, immediately above the thyroid cartilage and below the angle of the mandible, for a period of 10 seconds. The procedure was repeated after one minute on the left side, in the cases with no immediate complications. </p>
      <p>After the CSM, all individuals were re-evaluated and questioned regarding the presence of symptoms. Before they were released, the patients were instructed to seek the first author of the study at the Heart Service of HGB either in person or by telephone, in case of doubts or complications related to the study or the CSM. The individuals with CSM-related complications were identified and treated at the Cardiology Service of HGB.</p>
      <p>The CSM complications were defined before the start of the study as the occurrence of sustained ventricular or supraventricular arrhythmias (those lasting more than 30 seconds or the ones that needed medical intervention for control), the occurrence of prolonged asystole that required resuscitation maneuvers and the onset of neurological deficit (stroke or TIA) during the CSM or within the first 24 hours after its end. </p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Description of the population</bold>
      </p>
      <p>During the period of recruitment, 1,686 outpatients aged <underline>&gt;</underline>50 years recorded an ECG at the HGB, of which 562 (33.3%) patients were randomly selected. Sixty patients were excluded from the study (<xref ref-type="fig" rid="fig01-body2">Figure 1</xref>).</p>
      <fig id="fig01-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-02-0082-00002-gf01-en.jpg"/></fig>
      <p>The characteristics of the 502 patients submitted to the CSM are summarized in <xref ref-type="table" rid="tab02-body2">Table 2</xref>. The cardioinhibitory response to the CSM was present in 52 patients (prevalence: 10.4%; 95%CI: 7.7%-13%). The characteristics of these 52 patients and the predictors of the cardioinhibitory response can be found in an article published in this same journal<sup>10</sup>.</p>
      <table-wrap id="tab02-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-02-0082-00002-gt02-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>The mortality and the CSM-related cardiologic complications were 0%. Two patients presented neurological deficit (0.4%; 95%CI: 0%-0.9%).</p>
      <p>A 71-year-old hypertensive and dyslipidemic man, with a past history of surgical myocardial revascularization in December 2005 and a carotid/vertebral duplex scan performed at that time with no significant lesions, presented asystole of 4,380 ms during a right CSM. The maneuver was interrupted 9 seconds after its start, when the patient referred "sluggishness and numbness" all over the body. Less than one minute after the end of the maneuver, the presence of dysarthria with slight decrease in the strength of the left upper limb was observed. The patient was medicated with acetylsalicylic acid (ASA), the speech disorder reverted in less than 5 minutes and the monoparesis disappeared in 30 minutes. A new carotid duplex scan showed the presence of diffuse parietal irregularities. Thirty days after the CSM the patients remained asymptomatic, with no neurological sequelae (<xref ref-type="fig" rid="fig02-body2">Figure 2</xref>).</p>
      <fig id="fig02-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-02-0082-00002-gf02-en.jpg"/></fig>
      <p>Another male patient, a 56-year-old hypertensive, dyslipidemic individual, with a past history of AMI and a Doppler echocardiogram showing severe ventricular dysfunction, complained of a feeling of drunkenness that started 30 minutes after the end of the CSM. The neurological examination revealed the presence of left homonimous hemianopsia, with no motor, sensitivity or balance alteration. He was medicated with ASA and admitted at the Infirmary of Cardiology of HGB. </p>
      <p>The computed tomography (CT) of the head confirmed the presence of an ischemic cerebrovascular accident (small infarction in the right occipital region). Seven days after the ictus, the patient did not present any visual field deficit. The duplex scan of the carotids showed the presence of mixed plaque with 50% obstruction of the right internal carotid and the Doppler echocardiogram confirmed the presence of severe left ventricular dysfunction. A coronary angiography was ordered. The procedure was carried out 14 days after the CSM, disclosing a moderate stenotic lesion in the circumflex artery. There was no atherosclerotic disease in the anterior descending artery or in the right coronary artery. Immediately after the catheterism, the presence of monoplegia was observed in the left upper limb. Thirty days after the coronary angiography, the patient recovered normal strength in the proximal region of the arm, but remained with left hand monoparesis (<xref ref-type="fig" rid="fig03-body2">Figure 3</xref>).</p>
      <fig id="fig03-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-02-0082-00002-gf03-en.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>The complications of the CSM are well known<sup>1-3</sup>. It is the responsibility of the physician performing the maneuver to inform its indications and risks. Severe and life-threatening arrhythmic complications are considered extremely rare<sup>1-3</sup>. They are mostly secondary to the effects of the CSM on the sinus and atrioventricular nodes. The maneuver can cause prolonged periods of asystole, interrupted by escape beats, which rarely degenerate into more severe arrhythmias.</p>
      <p>Many case series have been published on the safety of the CSM<sup>5-9</sup> and more than 10,000 patients were submitted to the CSM in these studies. None of these series reported episodes of malignant ventricular arrhythmia or prolonged asystole that needed medical intervention<sup>5-9</sup>. However, isolated cases of patients that developed ventricular fibrillation have been described<sup>11</sup>. These cases led to the recommendations of having a cardiac defibrillator available in the places where the procedure is performed<sup>2,3</sup>.</p>
      <p>The cerebrovascular complications of the CSM are much feared. The first case was reported by Weiss and Baker in the 30s<sup>12</sup>. In the 60s, Lown and Levine<sup>1</sup> presented their experience with the technique and reported that its complications were extremely rare<sup>1</sup>. These authors reported having performed the maneuver in thousands of patients and described only one complication: 1 episode of facial paralysis with no sequelae<sup>1</sup>.</p>
      <p>Other isolated cases of patients with neurological deficit caused by the CSM have been described<sup>13</sup>. Many publications do not have any record of the technique employed to stimulate the carotid sinus. It is possible that, in certain occasions, the duration of the massage was overly long, and that, in some situations, the procedure was performed in patients that, nowadays, would have been considered as presenting contraindications to the maneuver. </p>
      <p>In the present study, the mortality and the cardiologic complications related to the maneuver were 0%. Two patients presented neurological deficit. This incidence of complications (4&#137;) did not significantly differ from the one described in 5 large case series<sup>5,9</sup> (<xref ref-type="table" rid="tab01-body2">Table 1</xref>). In these studies, 10,711 patients were submitted to approximately 42,000 CSM and only 35 presented complications (3.2 neurological complications per 1,000 patients)<sup>5-9</sup>. The incidence of complications with sequelae was even lower (0.74&#137;)<sup>5-9</sup>. </p>
      <p>Richardson et al<sup>7</sup> believe that the incidence of complications described in some of these studies might have been underestimated<sup>7</sup>. The retrospective design of 4 of them raises doubts about that<sup>5,6,8,9</sup>. This difference in study design, the distinct characteristics of the assessed populations and the differences between the techniques employed to perform the CSM might have contributed to the difference in the incidence of complications, which varied from 1.7&#137; to 9&#137;.</p>
      <p>When the CSM is performed in elderly, or dyslipidemic individuals or those with atherosclerotic disease, the risk of neurological complications is higher. The possibility of embolic infarction is higher in this population. Theoretically, the risk of complications should also be higher in patients with intracranial atherosclerotic disease and in those with previous lacunar infarctions. In these individuals, an episode of prolonged arterial hypotension could cause brain anoxia and neurological deficit<sup>9</sup>. It is possible that this mechanism had an effect on the genesis of the complication presented by one of our patients from HGB, in whom the duplex-scan of the carotids showed only diffuse parietal irregularities. In the other patient, with a mixed plaque of 50% in the right internal carotid, the cerebrovascular complication had a clear embolic origin. In this individual, the left homonymous hemianopsia appeared 30 minutes after the end of the CSM.</p>
      <p>The real incidence of the CSM related complications can be underestimated by the presence of neurological deficits of late onset. In the study by Davies and Kenny, 10 of 11 individuals with complications were identified immediately after the end of the CSM. However, in one case, the neurological deficit appeared only two hours later<sup>6</sup>. After the CSM, the patients from the HGB were instructed to contact the author of the present study in person or by phone in case of new symptoms. It is unlikely that patients with a late neurological deficit sought assistance at another service, as the population treated at the HGB has little access to other healthcare services. </p>
      <p>Patients with carotid murmur or previous duplex-scan of carotids documenting carotid stenosis <underline>&gt;</underline>50% were excluded from the present study. It is noteworthy that most of the individuals had not undergone a previous carotid duplex-scan. This was the case of the patient that developed left homonymous hemianopsia. This individual did not have carotid murmur and had never been submitted to an ultrasonographic assessment of the carotids. The routine performance of the duplex-scan of the carotids, preceding the CSM, and the exclusion of the patients with stenosis &gt; 50% of the lumen of the artery would have reduced in 50% the incidence of complications observed in the present study. Indeed, most researchers don't recommend the routine performance of the duplex scan of carotids before the CSM<sup>2,3,5-9</sup>.</p>
      <p>Richardson et al<sup>14</sup> demonstrated that the CSM can be considered safe even in patients with carotid lesions documented by the duplex-scan<sup>14</sup>. These authors identified 167 patients that presented recurrent or unexplained falls and carotid murmur. All of them were submitted to the ultrasonographic assessment of the carotids. Forty-six patients (28%) were excluded from the study (34 with carotid stenosis <underline>&gt;</underline>70%, 4 with a history of CVA in the previous three months and 8 for other reasons). The remaining 121 patients were submitted to the CSM. In the 18 individuals with stenosis <underline>&gt;</underline>50% and &lt;70%, the CSM was performed exclusively in the supine position. In the patients with stenosis &lt;50%, the maneuver was performed in the usual manner, i.e., in the supine and orthostatic positions during 5 seconds. None of the 121 patients submitted to the CSM developed persistent neurological deficit<sup>14</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Conclusion</bold>
      </p>
      <p>In the present study, the performance of the duplex-scan of carotids prior to the CSM and the exclusion of patients with stenoses &gt; 50% would have decreased the incidence of complications related to the method. However, even if the duplex-scan had been routinely employed prior to the maneuver, it would not have prevented 1 of the 2 complications observed. The present study confirms the low incidence of complications related to the CSM, even when it is performed outside Centers of Excellence and in elderly patients with a high prevalence of structural heart disease and atherosclerotic disease.</p>
      <p>
        <bold>Acknowledgements</bold>
      </p>
      <p>We thank our colleagues from <italic>Servi&#231;o do Cora&#231;&#227;o </italic>of <italic>Hospital Geral de Bonsucesso</italic> for their incentive and collaboration during the study.</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>There were no external funding sources for this study.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This article is part of the thesis of Master submitted by Gustavo de Castro Lacerda, from <italic>Universidade Federal do Rio de Janeiro</italic>.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Incidencia de complicaciones relacionadas al masaje del seno carot&#237;deo en 502 pacientes ambulatorios</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: El masaje del seno carot&#237;deo (MSC) es una t&#233;cnica simple, de bajo costo y con muchas indicaciones. OBJETIVO: Determinar la seguridad del MSC en pacientes ambulatorios con alta prevalencia de enfermedad ateroscler&#243;tica y cardiopat&#237;a. M&#201;TODOS: Estudio transversal. Criterios de inclusi&#243;n: pacientes ambulatorios con edad &gt;50 a&#241;os, orientados a realizar el electrocardiograma (ECG). Criterios de exclusi&#243;n: individuos que no aceptaron participar de un estudio sobre la prevalencia de la respuesta cardioinhibitoria al MSC; pacientes con demencia; portadores de marcapaso; individuos con soplo carot&#237;deo o historia de ACV o IAM en los &#250;ltimos 3 meses. Se realiz&#243; el MSC en posici&#243;n supina durante 10 segundos. Se consideraron complicaciones del MSC: la ocurrencia de arritmias sostenidas y el aparecimiento de d&#233;ficit neurol&#243;gico, ya sea durante el MSC, ya sea en las 24 horas subsecuentes a su t&#233;rmino. RESULTADOS: Se seleccionaron, de modo aleatorio, a 562 pacientes, de un total de 1.686 individuos con los criterios de inclusi&#243;n. El total de 60 individuos presentaron criterios de exclusi&#243;n. Los 502 pacientes restantes (el 52% varones, edad promedio de 65 a&#241;os, el 69% cardi&#243;patas y el 50% con enfermedad ateroscler&#243;tica) se sometieron a 1.053 MSC. La cantidad de dos pacientes presentaron complicaciones (0,4%; IC95%:0%-0,9%). Un var&#243;n de 71 a&#241;os present&#243; monoparesia del brazo izquierdo con regresi&#243;n completa en 30 minutos. Otro var&#243;n, de 56 a&#241;os, present&#243; hemianopsia hom&#243;nima izquierda, que retrocedi&#243; en 7 d&#237;as. CONCLUSI&#211;N: La incidencia de complicaciones relacionadas al MSC result&#243; peque&#241;a, particularmente cuando se consider&#243; que la poblaci&#243;n sometida a la maniobra era anciana y con alta prevalencia tanto de cardiopat&#237;a estructural como de enfermedad ateroscler&#243;tica.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Seno carot&#237;deo</kwd>
        <kwd>s&#237;ncope</kwd>
        <kwd>arritmias card&#237;acas</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="tx-body3">
          <label>
            <bold>Incidencia de complicaciones relacionadas al masaje del seno carot&#237;deo en 502 pacientes ambulatorios</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Gustavo de Castro Lacerda<sup>I, II</sup>; Roberto Coury Pedrosa<sup>II</sup>; Renato C&#244;rtes de Lacerda<sup>I</sup>; Marcela Cedenilla dos Santos<sup>I</sup>; Alfredo Teixeira Brasil<sup>I</sup>; Aristarco Gon&#231;alves de Siqueira-Filho<sup>II</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Hospital Geral de Bonsucesso - Minist&#233;rio da Sa&#250;de</p>
      <p><sup>II</sup>Universidade Federal do Rio de Janeiro, Rio de Janeiro, RJ - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> El masaje del seno carot&#237;deo (MSC) es una t&#233;cnica simple, de bajo costo y con muchas indicaciones.</p>
      <p><bold>OBJETIVO:</bold> Determinar la seguridad del MSC en pacientes ambulatorios con alta prevalencia de enfermedad ateroscler&#243;tica y cardiopat&#237;a.</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Estudio transversal. Criterios de inclusi&#243;n: pacientes ambulatorios con edad <underline>&gt;</underline>50 a&#241;os, orientados a realizar el electrocardiograma (ECG). Criterios de exclusi&#243;n: individuos que no aceptaron participar de un estudio sobre la prevalencia de la respuesta cardioinhibitoria al MSC; pacientes con demencia; portadores de marcapaso; individuos con soplo carot&#237;deo o historia de ACV o IAM en los &#250;ltimos 3 meses. Se realiz&#243; el MSC en posici&#243;n supina durante 10 segundos. Se consideraron complicaciones del MSC: la ocurrencia de arritmias sostenidas y el aparecimiento de d&#233;ficit neurol&#243;gico, ya sea durante el MSC, ya sea en las 24 horas subsecuentes a su t&#233;rmino.</p>
      <p><bold>RESULTADOS:</bold> Se seleccionaron, de modo aleatorio, a 562 pacientes, de un total de 1.686 individuos con los criterios de inclusi&#243;n. El total de 60 individuos presentaron criterios de exclusi&#243;n. Los 502 pacientes restantes (el 52% varones, edad promedio de 65 a&#241;os, el 69% cardi&#243;patas y el 50% con enfermedad ateroscler&#243;tica) se sometieron a 1.053 MSC. La cantidad de dos pacientes presentaron complicaciones (0,4%; IC95%:0%-0,9%). Un var&#243;n de 71 a&#241;os present&#243; monoparesia del brazo izquierdo con regresi&#243;n completa en 30 minutos. Otro var&#243;n, de 56 a&#241;os, present&#243; hemianopsia hom&#243;nima izquierda, que retrocedi&#243; en 7 d&#237;as.</p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N:</bold> La incidencia de complicaciones relacionadas al MSC result&#243; peque&#241;a, particularmente cuando se consider&#243; que la poblaci&#243;n sometida a la maniobra era anciana y con alta prevalencia tanto de cardiopat&#237;a estructural como de enfermedad ateroscler&#243;tica.</p>
      <p><bold>Palabras clave:</bold> Seno carot&#237;deo, s&#237;ncope, arritmias card&#237;acas/complicaciones.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El masaje del seno carot&#237;deo (MSC) es una t&#233;cnica simple, de bajo costo, que se realiza en la cama del paciente. Es responsable de un n&#250;mero de complicaciones muy reducido, y requiere, para su realizaci&#243;n, solamente un electrocardi&#243;grafo y un m&#233;dico familiarizado con el m&#233;todo<sup>1</sup>. Las indicaciones diagn&#243;sticas y terap&#233;uticas son diversas<sup>1</sup>. En el campo de las indicaciones diagn&#243;sticas, se destaca la investigaci&#243;n de la hipersensibilidad del seno carot&#237;deo (HSC) y de la denominada s&#237;ncope del seno carot&#237;deo (SSC)<sup>1-3</sup>. Entre las indicaciones terap&#233;uticas, se destaca, a su vez, la posibilidad de reversi&#243;n de crisis de taquicardia parox&#237;stica supraventricular (TPSV)<sup>1,3</sup>. Dicha reversi&#243;n s&#250;bita de una crisis de TPSV - que se obtiene mediante la palpaci&#243;n abajo de la mand&#237;bula -, es muy gratificante para el m&#233;dico, adem&#225;s de ser tambi&#233;n una sorpresa agradable para el paciente, que se ve libre de las palpitaciones angustiantes, a trav&#233;s de una palpaci&#243;n "m&#225;gica". La gratitud y la admiraci&#243;n son sentimientos com&#250;nmente expresados por los pacientes respecto al m&#233;dico y suelen ser el inicio de una buena relaci&#243;n entre ambos. Sin embargo, en los &#250;ltimos a&#241;os, el MSC ha sido poco empleada tanto para reversi&#243;n de las TPSV como con el objetivo de diagnosticar la HSC<sup>4</sup>. Parece existir un temor irracional respecto a sus riesgos, lo que disminuye la familiaridad con su utilizaci&#243;n, as&#237; como tambi&#233;n contribuye para el olvido de esta t&#233;cnica.</p>
      <p>Relatos de casos aislados parecen responsables de gran parte del temor excesivo e injustificado que implica la pr&#225;ctica del MSC. No hay un fundamento cient&#237;fico para que no se utilice el MSC bajo en funci&#243;n de su riesgo. En cinco grandes series de casos (<xref ref-type="table" rid="tab01-body3">Tabla 1</xref>), no se observ&#243; ninguna complicaci&#243;n cardiol&#243;gica relacionada al procedimiento observado<sup>5-9</sup>. En estas series, la incidencia de complicaciones cerebrovasculares del MSC tambi&#233;n se mostr&#243; peque&#241;a, con variaci&#243;n entre el 1,7&#137; y el 9&#137;<sup>5-9</sup>.</p>
      <table-wrap id="tab01-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-02-0082-00002-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>El presente estudio es el primer trabajo realizado fuera del continente europeo con objeto de evaluar la incidencia de complicaciones relacionadas al MSC en pacientes ambulatorios, con edad <underline>&gt;</underline>50 a&#241;os y alta prevalencia tanto de cardiopat&#237;a estructural como de enfermedad ateroscler&#243;tica.</p>
      <p>
        <bold>M&#233;todos</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Dise&#241;o</bold>
      </p>
      <p>Estudio transversal, realizado en el ambulatorio de cardiolog&#237;a del Hospital General de Bonsucesso (HGB), un hospital p&#250;blico de nivel terciario. Se reclut&#243; a la poblaci&#243;n examinada durante el estudio a fin de se evaluar la prevalencia y los predictores de la respuesta cardioinhibitoria al MSC<sup>10</sup>. Este estudio fue aprobado por el Comit&#233; de &#201;tica en Investigaci&#243;n de la. Adem&#225;s de otros pacientes que, por solicitaci&#243;n de m&#233;dicos de otras especialidades, cl&#237;nicas o quir&#250;rgicas, ya hab&#237;an sido orientados para la realizaci&#243;n del ECG, se seleccionaron, de modo aleatorio, a 562 pacientes ambulatorios con edad <underline>&gt;</underline>50 a&#241;os, y se los orientaron al registro del electrocardiograma (ECG), antes de la consulta cardiol&#243;gica de rutina.</p>
      <p>Se excluyeron del estudio a pacientes que no firmaron el formulario de consentimiento informado; individuos obesos; portadores de traqueotom&#237;a o con heridas en el cuello; pacientes con demencia; individuos con bradiarritmia sintom&#225;tica; portadores de marcapaso definitivo y, por &#250;ltimo, pacientes con historia de arritmia ventricular compleja. Se excluyeron tambi&#233;n a pacientes con soplo carot&#237;deo o cuyo Doppler de car&#243;tidas previo documentara estenosis carot&#237;dea <underline>&gt;</underline>50%; individuos con historia de infarto agudo de miocardio (IAM) en los &#250;ltimos 3 meses, as&#237; como aquellos con historia de accidente cerebrovascular (ACV) o ataque isqu&#233;mico transitorio (AIT) en los &#250;ltimos 3 meses.</p>
      <p>Se realiz&#243; el MSC en ambiente con desfibrilador card&#237;aco, marcapaso transcut&#225;neo y todo material necesario para realizar resucitaci&#243;n cardiopulmonar. En todos los casos, el primer autor de este estudio fue el responsable por la realizaci&#243;n del MSC.</p>
      <p>Se realiz&#243; el MSC s&#243;lo en posici&#243;n supina, primero en el lado derecho. Se efectu&#243; una presi&#243;n con movimientos longitudinales en el punto donde se palpa la m&#225;xima impulsi&#243;n del pulso carot&#237;deo, inmediatamente arriba del cart&#237;lago tiroides y abajo del &#225;ngulo de la mand&#237;bula, por un per&#237;odo de 10 segundos. En los casos sin complicaci&#243;n inmediata, se repiti&#243; el procedimiento luego de un minuto en el lado izquierdo.</p>
      <p>Tras el t&#233;rmino del MSC, se reevaluaron a todos los individuos, cuestion&#225;ndolos sobre la presencia de s&#237;ntomas. Antes de que fueran liberados, se orient&#243; a los pacientes a que buscaran al primer autor de este estudio en persona en el Servicio del Coraz&#243;n del HGB, o por tel&#233;fono, si surgieran dudas o complicaciones con relaci&#243;n al estudio o al MSC. A los individuos con complicaciones relacionadas al MSC se los identificaron y se los trataron en la sala de internaci&#243;n de cardiolog&#237;a del HGB. </p>
      <p>Antes del inicio del estudio se definieron las complicaciones del MSC: la ocurrencia de arritmias ventriculares o supraventriculares sostenidas (con duraci&#243;n superior a 30 segundos o que necesitaran de intervenci&#243;n m&#233;dica para su control); la ocurrencia de asistolia prolongada que exigiera maniobras de resucitaci&#243;n y tambi&#233;n el surgimiento de d&#233;ficit neurol&#243;gico (ACV o AIT) durante el MSC o en las 24 horas subsecuentes al t&#233;rmino del masaje.</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Descripci&#243;n de la poblaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Durante el per&#237;odo de reclutamiento, se atendieron a 1.686 pacientes con edad <underline>&gt;</underline>50 a&#241;os, en la secci&#243;n de electrocardiograf&#237;a del ambulatorio del HGB. Se seleccionaron, de modo aleatorio, a 562 (el 33,3%). Se excluyeron a 60 pacientes del estudio (<xref ref-type="fig" rid="fig01-body3">Fig. 1</xref>).</p>
      <fig id="fig01-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-02-0082-00002-gf01-es.jpg"/></fig>
      <p>Se resumen las caracter&#237;sticas de los 502 pacientes sometidos al MSC en la <xref ref-type="table" rid="tab02-body3">Tabla 2</xref>. El total de 52 pacientes presentaron respuesta cardioinhibitoria al MSC (prevalencia: 10,4%; IC95%: 7,7%-13%). Se pueden encontrar las caracter&#237;sticas de esos 52 pacientes y los predictores de la respuesta cardioinhibitoria en art&#237;culo publicado en esta revista<sup>10</sup>.</p>
      <table-wrap id="tab02-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-02-0082-00002-gt02-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>La mortalidad y las complicaciones cardiol&#243;gicas relacionadas al MSC resultaron nulas. La cantidad de dos pacientes present&#243; d&#233;ficit neurol&#243;gico (0,4%; IC95%: 0%-0,9%).</p>
      <p>Un var&#243;n, de 71 a&#241;os, hipertenso y dislipid&#233;mico, con historia de revascularizaci&#243;n mioc&#225;rdica quir&#250;rgica el diciembre de 2005 y cuyo duplex <italic>scan</italic> de car&#243;tidas y vertebrales de esa &#233;poca no mostraba lesiones significativas, present&#243; asistolia de 4.380 ms durante el MSC derecho. Se interrumpi&#243; la maniobra 9 segundos tras su inicio, cuando el paciente refiri&#243; "languidez y hormigueo" por todo el cuerpo. Menos de 1 minuto tras el t&#233;rmino de la maniobra, se percibi&#243; la presencia de disartria con discreta disminuci&#243;n de la fuerza del miembro superior izquierdo. Se medic&#243; el paciente con &#225;cido acetilsalic&#237;lico; el disturbio en el habla retrocedi&#243; en menos de 5 minutos y la monoparesia desapareci&#243; en 30 minutos. Un nuevo duplex <italic>scan</italic> de car&#243;tidas demostr&#243; la presencia de irregularidades parietales difusas. Treinta d&#237;as tras el MSC, el paciente permanec&#237;a asintom&#225;tico y sin secuelas neurol&#243;gicas (<xref ref-type="fig" rid="fig02-body3">Fig. 2</xref>).</p>
      <fig id="fig02-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-02-0082-00002-gf02-es.jpg"/></fig>
      <p>Otro paciente del sexo masculino, de 56 a&#241;os, hipertenso, dislipid&#233;mico, con historia de IAM y cuyo ecocardiograma Doppler documentaba disfunci&#243;n ventricular grave, se quej&#243; de sensaci&#243;n de embriaguez que tuvo inicio 30 minutos tras el t&#233;rmino del MSC. En el examen cl&#237;nico, se identific&#243; la presencia de hemianopsia hom&#243;nima izquierda, sin ning&#250;n cambio motor, de la sensibilidad, o a&#250;n del equilibrio. Se medic&#243; a este paciente con &#225;cido acetilsalic&#237;lico y se lo intern&#243; en la sala de internaci&#243;n de cardiolog&#237;a del HGB. La tomograf&#237;a computarizada del cr&#225;neo confirm&#243; la presencia de ACV isqu&#233;mico (peque&#241;o infarto en la regi&#243;n occipital derecha). Siete d&#237;as tras el ictus, el paciente no presentaba ning&#250;n d&#233;ficit en el campo visual. El duplex <italic>scan</italic> de las car&#243;tidas evidenci&#243; la ocurrencia de placa mixta con obstrucci&#243;n del 50% de la luz de la rama interna de la car&#243;tida derecha; por su parte, el ecocardiograma Doppler confirm&#243; la presencia de disfunci&#243;n ventricular grave, con consecuente indicaci&#243;n de una cineangiocoronariograf&#237;a. Se realiz&#243; el procedimiento 14 d&#237;as tras el MSC, lo que revel&#243; lesi&#243;n esten&#243;tica moderada en la arteria circunfleja. No hab&#237;a enfermedad ateroscler&#243;tica en la arteria descendiente anterior ni en la coronaria derecha. Inmediatamente tras el cateterismo, se not&#243; la ocurrencia de monoplej&#237;a del miembro superior izquierdo. Tras treinta d&#237;as de la realizaci&#243;n de la coronariograf&#237;a, ese paciente presentaba fuerza normal en la regi&#243;n proximal del brazo con monoparesia de la mano izquierda (<xref ref-type="fig" rid="fig03-body3">Fig. 3</xref>).</p>
      <fig id="fig03-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-02-0082-00002-gf03-es.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Las complicaciones del MSC son bastante conocidas<sup>1-3</sup> y cabe al m&#233;dico que realiza la t&#233;cnica informar su indicaci&#243;n y sus riesgos. Se consideran extremamente raras las complicaciones arr&#237;tmicas graves y amenazadoras para la vida<sup>1-3</sup>. Dichas complicaciones son, en su mayor&#237;a, secundarias a los efectos del MSC sobre los n&#243;dulos sinusal y atrioventricular. La maniobra puede provocar per&#237;odos prolongados de asistolia, interrumpidos por latidos de escape, que raramente degeneran en arritmias m&#225;s graves.</p>
      <p>Se publicaron muchas series de casos sobre la seguridad del MSC<sup>5-9</sup>. En esos trabajos, se sometieron a m&#225;s de 10 mil pacientes al MSC. Ninguna de esas series relat&#243; episodios de arritmia ventricular maligna o asistolia prolongada que necesitara intervenci&#243;n m&#233;dica<sup>5-9</sup>. Sin embargo, se describieron casos aislados de pacientes que desarrollaron fibrilaci&#243;n ventricular<sup>11</sup>. Esos casos motivaron recomendaciones para que se disponga el desfibrilador card&#237;aco en los sitios donde se realiza el procedimiento<sup>3</sup>.</p>
      <p>Las complicaciones cerebrovasculares del MSC son muy temidas. Weiss y Baker relataron el primer caso en la d&#233;cada de 1930<sup>11</sup>. En los a&#241;os 1960, Lown y Levine<sup>1</sup>, al presentar su experiencia con la t&#233;cnica, refieren que sus complicaciones resultan extremamente raras<sup>1</sup>. Esos autores relatan haber realizado la maniobra en miles de pacientes y describen solamente una complicaci&#243;n: un episodio de par&#225;lisis facial que no dej&#243; secuelas<sup>1</sup>. </p>
      <p>Se describieron otros casos aislados de pacientes con d&#233;ficit neurol&#243;gico provocado por el MSC<sup>11</sup>. En muchas publicaciones no hay registro de la t&#233;cnica empleada para estimulaci&#243;n del seno carot&#237;deo. Es posible que, en ciertas ocasiones, la duraci&#243;n del masaje haya sido demasiadamente larga y que, en algunas situaciones, el procedimiento haya sido realizado en pacientes que actualmente se considerar&#237;an portadores de contraindicaciones a la maniobra. </p>
      <p>En el presente estudio, la mortalidad y las complicaciones cardiol&#243;gicas relacionadas a la maniobra resultaron nulas. Dos pacientes presentaron d&#233;ficit neurol&#243;gico. Dicha incidencia de complicaciones (4%) no difiri&#243; de modo significativo en relaci&#243;n a la descripta en 5 grandes series de casos<sup>5-9</sup> (<xref ref-type="table" rid="tab01-body3">Tab. 1</xref>). En esos estudios, se sometieron a 10.711 pacientes a aproximadamente 42 mil MSC y s&#243;lo 35 presentaron complicaciones (3,2 complicaciones neurol&#243;gicas por mil pacientes)<sup>5-9</sup>. La incidencia de complicaciones con secuelas se mostr&#243; a&#250;n menor (0,74%)<sup>5-9</sup>. </p>
      <p>Richardson et al<sup>7</sup> consideran que el n&#250;mero de complicaciones descriptas en algunas series pueda haber sido subestimado<sup>7</sup>. El dise&#241;o retrospectivo de 4 de ellas suscita dudas a ese respecto<sup>5,6,8,9</sup>. Dicha diferencia en el dise&#241;o de los estudios, las caracter&#237;sticas distintas de las poblaciones evaluadas y las disparidades entre las t&#233;cnicas empleadas para realizaci&#243;n del MSC pueden haber contribuido para que se alcanzara valores divergentes en la incidencia de complicaciones, que vari&#243; del 1,7% al 9%.</p>
      <p>Cuando se realiza el MSC en adultos ancianos, dislipid&#233;micos y portadores de enfermedad ateroscler&#243;tica, el riesgo de complicaciones neurol&#243;gicas se muestra mayor. La posibilidad de infarto emb&#243;lico es mayor en esa poblaci&#243;n. Te&#243;ricamente, el riesgo de complicaciones tambi&#233;n ser&#237;a mayor tanto en pacientes con enfermedad ateroscler&#243;tica intracraneal como en aquellos con infartos lacunares previos. En estos individuos, un episodio de hipotensi&#243;n arterial prolongada podr&#237;a provocar anoxia cerebral y d&#233;ficit neurol&#243;gico<sup>9</sup>. Es posible que ese mecanismo haya actuado en la g&#233;nesis de la complicaci&#243;n presentada por uno de los pacientes del HGB, paciente &#233;ste en el que el duplex <italic>scan</italic> de car&#243;tidas revel&#243; apenas irregularidades parietales difusas. En el otro paciente, con placa mixta del 50% en la car&#243;tida interna derecha, la complicaci&#243;n cerebrovascular tuvo claramente origen emb&#243;lico. En este individuo, la hemianopsia hom&#243;nima a la izquierda apareci&#243; 30 minutos tras el t&#233;rmino del MSC.</p>
      <p>La presencia de d&#233;ficit neurol&#243;gico tard&#237;o puede provocar la subestimaci&#243;n de la verdadera incidencia de complicaciones del MSC. En el estudio de Davies y Kenny, la cantidad de 10 de los 11 individuos con complicaci&#243;n se identific&#243; inmediatamente tras del t&#233;rmino del MSC. No obstante, en uno de ellos el d&#233;ficit neurol&#243;gico se revel&#243; s&#243;lo 2 horas despu&#233;s<sup>6</sup>. Tras la realizaci&#243;n del MSC, se orientaron a los pacientes del HGB a entrar en contacto con el autor del presente estudio, en persona o por tel&#233;fono, en caso de nuevos s&#237;ntomas. Es improbable que pacientes con d&#233;ficit neurol&#243;gico tard&#237;o hayan buscado asistencia en otros hospitales, visto que la poblaci&#243;n asistida por el HGB tiene poco acceso a otros servicios de salud.</p>
      <p>Se excluyeron del presente estudio a los pacientes con soplo carot&#237;deo o cuyo duplex <italic>scan</italic> de car&#243;tidas previo documentara estenosis carot&#237;dea <underline>&gt;</underline>50%. Es importante resaltar que la gran mayor&#237;a de los individuos no dispon&#237;a de duplex <italic>scan</italic> de car&#243;tidas previo. Ese fue el caso del paciente que desarroll&#243; hemianopsia hom&#243;nima izquierda. Dicho individuo no sufr&#237;a de soplo carot&#237;deo y tampoco se hab&#237;a sometido a evaluaci&#243;n ultrasonogr&#225;fica de las car&#243;tidas. La realizaci&#243;n rutinaria del duplex <italic>scan</italic> de car&#243;tidas anterior al MSC, as&#237; como la exclusi&#243;n de los pacientes con estenosis superior al 50% de la luz del vaso, tendr&#237;a reducido en el 50% la incidencia de complicaciones observadas en el presente estudio. Sin embargo, la mayor&#237;a de los investigadores no preconiza la realizaci&#243;n rutinaria del duplex <italic>scan</italic> de car&#243;tidas anterior al MSC<sup>2,3,5-9</sup>.</p>
      <p>Richardson et al<sup>14</sup> demostraron que se puede considerar el MSC un procedimiento seguro aun en los pacientes con lesi&#243;n carot&#237;dea documentada por el duplex <italic>scan</italic><sup>14</sup>. Los autores identificaron a 167 pacientes con ca&#237;das recurrentes o inexplicadas que sufr&#237;an de soplo carot&#237;deo. Todos se sometieron a evaluaci&#243;n ultrasonogr&#225;fica de las car&#243;tidas. Se excluyeron a 46 pacientes (28%) del estudio (34 con estenosis carot&#237;dea <underline>&gt;</underline>70%, 4 con historia de ACV en los &#250;ltimos 3 meses y 8 por otros motivos). Los 121 pacientes restantes se sometieron al MSC. En los 18 individuos con estenosis <underline>&gt;</underline>50% y &lt;70%, se realiz&#243; el MSC exclusivamente en posici&#243;n supina. Por su parte, en los pacientes con estenosis &lt;50%, la maniobra se ejecut&#243; de la manera habitual, es decir, en las posiciones supina y ortost&#225;tica durante 5 segundos. Ning&#250;n de los 121 pacientes que se sometieron al MSC desarroll&#243; d&#233;ficit neurol&#243;gico persistente<sup>4</sup>. </p>
      <p>
        <bold>Conclusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>En el estudio del HGB, la realizaci&#243;n del duplex <italic>scan</italic> de car&#243;tidas precediendo al MSC, as&#237; como la exclusi&#243;n de los pacientes con estenosis superiores al 50%, tendr&#237;a reducido la incidencia de complicaciones relacionadas al m&#233;todo. Sin embargo, aunque es procedimiento empleado de rutina, el duplex <italic>scan</italic> no habr&#237;a sido capaz de evitar una de las dos complicaciones observadas. A su vez, el presente estudio confirma la baja incidencia de complicaciones relacionadas al MSC, aun cuando &#233;ste se realiza fuera de centros de excelencia, o en pacientes adultos ancianos con alta prevalencia de cardiopat&#237;a estructural y enfermedad ateroscler&#243;tica.</p>
      <p>
        <bold>Agradecimientos</bold>
      </p>
      <p>Agradecemos a los colegas del Servicio del Coraz&#243;n del Hospital General de Bonsucesso por el incentivo y aporte prestado durante la realizaci&#243;n de este trabajo.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuvo fuentes de financiaci&#243;n externas.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>Este art&#237;culo forma parte de tesis de Maestr&#237;a de Gustavo de Castro Lacerda, por la Universidad Federal del Rio de Janeiro.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
