<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">FFRyHyx5HDgs7rjR3fR7znq</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00008</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2009000100008</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(09)09200108</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2009000100008</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Microneurografia e pletismografia de oclus&#227;o venosa na insufici&#234;ncia card&#237;aca: correla&#231;&#227;o com progn&#243;stico</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Munhoz</surname>
            <given-names>Robinson Tadeu</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Negr&#227;o</surname>
            <given-names>Carlos Eduardo</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Barretto</surname>
            <given-names>Antonio Carlos Pereira</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Ochiai</surname>
            <given-names>Marcelo Eidi</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Cardoso</surname>
            <given-names>Juliano Novaes</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Morgado</surname>
            <given-names>Paulo Cesar</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Del Carlo</surname>
            <given-names>Carlos Henrique</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Ramires</surname>
            <given-names>Jos&#233; Antonio Franchini</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade de S&#227;o Paulo</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Faculdade de Medicina </institution>
        <institution content-type="orgdiv2">Instituto do Cora&#231;&#227;o do Hospital das Cl&#237;nicas</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>01</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
      <volume>92</volume>
      <issue>1</issue>
      <fpage>46</fpage>
      <lpage>53</lpage>
      <history>
        <date date-type="received">
          <day>29</day>
          <month>01</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>14</day>
          <month>04</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="accepted">
          <day>17</day>
          <month>04</month>
          <year>2008</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: Microneurografia e pletismografia de oclus&#227;o venosa podem ser considerados m&#233;todos de avalia&#231;&#227;o da atividade simp&#225;tica. OBJETIVO: Avaliar a intensidade da atividade simp&#225;tica atrav&#233;s da microneurografia e da pletismografia de oclus&#227;o venosa em pacientes com insufici&#234;ncia card&#237;aca, e correlacionar essa intensidade com progn&#243;stico. M&#201;TODOS: 52 pacientes com insufici&#234;ncia card&#237;aca (FE &lt;45% ao ecocardiograma), sendo 12 em CFII e quarenta em CFIV. Ap&#243;s compensa&#231;&#227;o avaliou-se a atividade nervosa simp&#225;tica muscular (ANSM) no nervo peronero (microneurografia), e o fluxo sangu&#237;neo muscular (FSM) no antebra&#231;o (pletismografia de oclus&#227;o venosa). Ap&#243;s seguimento de 18 meses os pacientes foram divididos em tr&#234;s grupos: 12 em CFII, 19 em CFIV que n&#227;o morreram e 21 em CFIV que morreram. A intensidade da atividade da simp&#225;tica foi comparada nos tr&#234;s diferentes grupos. RESULTADOS: CFII apresentaram menor ANSM (Atividade Nervosa Simp&#225;tica Muscular) (p=0,026) e maior FSM (p=0,045) que os CFIV que n&#227;o morreram. CFIV que morreram apresentaram maior ANSM (p&lt;0.001) e menor FSM (p=0,002) que os CFIV que n&#227;o morreram. Curva ROC: valor de corte &gt;53,5 impulsos/min para ANSM (S=90,55. E=73,68%) e &lt;1,81 ml/mn/100gr para FSM (S=90,4%. E=73,7%). Curva Kaplan-Meier: sobrevida maior com ANSM &lt;53,5 impulsos/min (p&lt;0,001), e ou FSM &gt;1,81 ml/min/100gr (P&lt;0,001). An&#225;lise de regress&#227;o log&#237;stica: quanto maior a ANSM e menor o FSM, maior &#233; a probabilidade de morte. CONCLUS&#195;O: A intensidade da ANSM e do FSM podem ser considerados marcadores progn&#243;sticos na insufici&#234;ncia card&#237;aca avan&#231;ada.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Insufici&#234;ncia card&#237;aca</kwd>
        <kwd>eletromiografia</kwd>
        <kwd>pletismografia</kwd>
        <kwd>progn&#243;stico</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>04</day>
        <month>02</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>
      <bold>ARTIGO ORIGINAL</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Microneurografia e pletismografia de oclus&#227;o venosa na insufici&#234;ncia card&#237;aca: correla&#231;&#227;o com progn&#243;stico</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Robinson Tadeu Munhoz; Carlos Eduardo Negr&#227;o; Antonio Carlos Pereira Barretto; Marcelo Eidi Ochiai; Juliano Novaes Cardoso; Paulo Cesar Morgado; Carlos Henrique Del Carlo; Jos&#233; Antonio Franchini Ramires</bold>
    </p>
    <p>Instituto do Cora&#231;&#227;o do Hospital das Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo (IncorFMUSP), S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="back">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> Microneurografia e pletismografia de oclus&#227;o venosa podem ser considerados m&#233;todos de avalia&#231;&#227;o da atividade simp&#225;tica. </p>
    <p><bold>OBJETIVO:</bold> Avaliar a intensidade da atividade simp&#225;tica atrav&#233;s da microneurografia e da pletismografia de oclus&#227;o venosa em pacientes com insufici&#234;ncia card&#237;aca, e correlacionar essa intensidade com progn&#243;stico. </p>
    <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> 52 pacientes com insufici&#234;ncia card&#237;aca (FE &lt;45% ao ecocardiograma), sendo 12 em CFII e quarenta em CFIV. Ap&#243;s compensa&#231;&#227;o avaliou-se a atividade nervosa simp&#225;tica muscular (ANSM) no nervo peronero (microneurografia), e o fluxo sangu&#237;neo muscular (FSM) no antebra&#231;o (pletismografia de oclus&#227;o venosa). Ap&#243;s seguimento de 18 meses os pacientes foram divididos em tr&#234;s grupos: 12 em CFII, 19 em CFIV que n&#227;o morreram e 21 em CFIV que morreram. A intensidade da atividade da simp&#225;tica foi comparada nos tr&#234;s diferentes grupos. </p>
    <p><bold>RESULTADOS:</bold> CFII apresentaram menor ANSM (Atividade Nervosa Simp&#225;tica Muscular) (p=0,026) e maior FSM (p=0,045) que os CFIV que n&#227;o morreram. CFIV que morreram apresentaram maior ANSM (p&lt;0.001) e menor FSM (p=0,002) que os CFIV que n&#227;o morreram. Curva ROC: valor de corte &gt;53,5 impulsos/min para ANSM (S=90,55. E=73,68%) e &lt;1,81 ml/mn/100gr para FSM (S=90,4%. E=73,7%). Curva Kaplan-Meier: sobrevida maior com ANSM &lt;53,5 impulsos/min (p&lt;0,001), e ou FSM &gt;1,81 ml/min/100gr (P&lt;0,001). An&#225;lise de regress&#227;o log&#237;stica: quanto maior a ANSM e menor o FSM, maior &#233; a probabilidade de morte. </p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O:</bold> A intensidade da ANSM e do FSM podem ser considerados marcadores progn&#243;sticos na insufici&#234;ncia card&#237;aca avan&#231;ada.</p>
    <p><bold>Palavras-chave:</bold> Insufici&#234;ncia card&#237;aca, eletromiografia, pletismografia, progn&#243;stico.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A insufici&#234;ncia card&#237;aca &#233; caracterizada por ativa&#231;&#227;o generalizada do sistema nervoso simp&#225;tico e inibi&#231;&#227;o do sistema nervoso parassimp&#225;tico. No inicio da les&#227;o mioc&#225;rdica, a estimula&#231;&#227;o adren&#233;rgica ocorre como resposta adaptativa. Entretanto, a ativa&#231;&#227;o simp&#225;tica sustentada por longo per&#237;odo leva &#224; destrui&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio, reten&#231;&#227;o de s&#243;dio, vasoconstric&#231;&#227;o perif&#233;rica e progress&#227;o da doen&#231;a<sup>1,2</sup>.</p>
    <p>V&#225;rios s&#227;o os m&#233;todos utilizados para avalia&#231;&#227;o da atividade simp&#225;tica. A medida da concentra&#231;&#227;o plasm&#225;tica de noradrenalina (m&#233;todo mais utilizado na pr&#225;tica cl&#237;nica) e a medida da excre&#231;&#227;o urin&#225;ria de norepinefrina (hoje em desuso) n&#227;o fornecem informa&#231;&#245;es sobre a atividade simp&#225;tica regional<sup>3,5</sup>. A t&#233;cnica que consiste na infus&#227;o de norepinefrina marcada com tritium permite a avalia&#231;&#227;o da atividade simp&#225;tica regional (apperance, spillover - 4). Wallin e cols.<sup>6</sup> mostraram que a atividade simp&#225;tica pode ser quantificada diretamente nos nervos perif&#233;ricos (peronero, braquial ou mediano) atrav&#233;s da t&#233;cnica de microneurografia. Esses nervos emitem descargas de atividade (impulsos), que s&#227;o contadas numericamente (n&#250;mero de impulsos por minuto) refletindo a intensidade da ANSM<sup>6,7</sup>. Alguns estudos mostraram que em pacientes com insufici&#234;ncia card&#237;aca, a ANSM &#233; maior que em indiv&#237;duos normais, por&#233;m esses estudos n&#227;o mostraram rela&#231;&#227;o dessa atividade com progn&#243;stico<sup>8-10</sup>. A determina&#231;&#227;o do fluxo sangu&#237;neo muscular (FSM) atrav&#233;s da pletismografia de oclus&#227;o venosa pode ser considerado um m&#233;todo indireto de se avaliar atividade simp&#225;tica. Os mecanismos envolvidos na varia&#231;&#227;o do FSM s&#227;o: disfun&#231;&#227;o endotelial, caracterizada por comprometimento da resposta vasodilatora devido &#224; atenua&#231;&#227;o da produ&#231;&#227;o de oxido n&#237;trico; ativa&#231;&#227;o de fatores neuro-hormonais, representados pela estimula&#231;&#227;o do sistema renina angiotensina e produ&#231;&#227;o de horm&#244;nios vasodilatadores; ativa&#231;&#227;o do sistema nervoso simp&#225;tico<sup>11</sup>. O objetivo desse estudo foi determinar atrav&#233;s da microneurografia e da pletismografia de oclus&#227;o venosa, a intensidade da atividade simp&#225;tica em pacientes com insufici&#234;ncia card&#237;aca e correlacionar essa intensidade com progn&#243;stico.</p>
    <p>
      <bold>M&#233;todos</bold>
    </p>
    <p> Foram estudados prospectivamente quarenta pacientes internados no Hospital Auxiliar de Cotox&#243; do Hospital das Clinicas da FMUSP, com diagn&#243;stico de insufici&#234;ncia card&#237;aca CFIV (NYHA) e 12 pacientes provenientes do ambulat&#243;rio do Instituto do Cora&#231;&#227;o do Hospital das Cl&#237;nicas da FMUSP em CFII (NYHA).Todos os pacientes apresentavam disfun&#231;&#227;o sist&#243;lica do ventr&#237;culo esquerdo e fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o &lt; 45% ao ecocardiograma. Os crit&#233;rios de exclus&#227;o foram: idade inferior a 15 anos ou superior a 65 anos, alcoolismo atual, neuropatias de qualquer etiologia, doen&#231;as valvares, pneumopatias, insufici&#234;ncia coronariana aguda, arritmias card&#237;acas sintom&#225;ticas, diabetes melito, hipertens&#227;o arterial, insufici&#234;ncia renal (creatinina&gt; 2,0 mg%), doen&#231;as cr&#244;nicas ou degenerativas. Em rela&#231;&#227;o &#224; amostra, trinta pacientes apresentavam diagn&#243;stico de miocardiopatia dilatada idiop&#225;tica (sete em CFII, 23 em CFIV), nove com miocardiopatia chag&#225;sica (um em CFII, oito em CFIV ), seis com miocardiopatia isqu&#234;mica (quatro em CFII, dois em CFIV), cinco com mocardiopatia hipertensiva em CFIV e dois com miocardiopatia periparto em CF IV (diagn&#243;stico feito h&#225; mais de um ano). Os quarenta pacientes em CFIV foram compensados, sendo que em cinco pacientes que n&#227;o morreram, e em dez pacientes que morreram houve necessidade do uso de droga vasoativa (dobutamina) devido ao baixo d&#233;bito importante. Ap&#243;s estabiliza&#231;&#227;o clinica e suspens&#227;o da dobutamina todos os pacientes em CF IV receberam as seguintes medica&#231;&#245;es (doses individualizadas): captopril 75 mg a 150 mg dia, furosemide 80 a 160 mg dia, espironolactona 25 mg dia, hidralazina 100 a 300 mg dia, dinitrato de issossorbide 80 a 120 mg dia, e 23 pacientes receberam digoxina 0.25 mg dia. Nenhum paciente apresentava caquexia card&#237;aca. Antes da introdu&#231;&#227;o do betabloqueador os quarenta pacientes em CFIV foram submetidos a microneurografia e pletismografia de oclus&#227;o venosa. Da mesma forma, os 12 pacientes em CFII estavam compensados e receberam as seguintes medica&#231;&#245;es: captopril 100 mg dia, espironolactona 25 mg dia, furosemide 40 a 80 mg dia; e sete pacientes receberam digoxina 0.25 mg dia. Antes da introdu&#231;&#227;o do betabloqueador e aproximadamente sete dias ap&#243;s compensa&#231;&#227;o cl&#237;nica, os 12 pacientes foram submetidos a microneurografia e pletismografia de oclus&#227;o venosa. A ANSM foi avaliada atrav&#233;s da t&#233;cnica de registro de multiunidade da via p&#243;s-gangli&#244;nica eferente, do fasc&#237;culo nervoso muscular, na parte posterior do nervo peronero, imediatamente inferior &#224; cabe&#231;a fibular. Os registros foram obtidos atrav&#233;s da implanta&#231;&#227;o de um microeletrodo no nervo peronero e de um microeletrodo refer&#234;ncia a aproximadamente 1 cm de dist&#226;ncia do primeiro. Os eletrodos foram conectados a um pr&#233;-amplificador e o sinal do nervo foi alimentado atrav&#233;s de um filtro passa-banda e, em seguida, dirigido a um discriminador de amplitude para armazenagem em oscilosc&#243;pio e em caixa de som. Para fins de registro e an&#225;lise, o neurograma filtrado foi alimentado atrav&#233;s de um integrador de capacit&#226;ncia-resist&#234;ncia para a obten&#231;&#227;o da voltagem m&#233;dia da atividade neural. A ANSM foi avaliada atrav&#233;s da contagem do n&#250;mero de descargas (impulsos) por minuto. O FSM foi avaliado pela t&#233;cnica de pletismografia de oclus&#227;o venosa, imediatamente ap&#243;s a avalia&#231;&#227;o ANSM. O bra&#231;o contralateral n&#227;o dominante (aquele que n&#227;o estar&#225; realizando o exerc&#237;cio isom&#233;trico) foi elevado acima do n&#237;vel do cora&#231;&#227;o para garantir uma adequada drenagem venosa. Um tubo sil&#225;stico preenchido com merc&#250;rio, conectado a um transdutor de baixa press&#227;o foi colocado ao redor do antebra&#231;o, a 5cm de dist&#226;ncia da articula&#231;&#227;o &#250;mero-radial e conectado a um pletism&#243;grafo-Hokanson 201 AG. Um manguito foi colocado ao redor do pulso e outro na parte superior do bra&#231;o. O manguito do pulso foi inflado a um n&#237;vel supra-sist&#243;lico um minuto antes de se iniciar as medidas. Em intervalos de 15 segundos, o manguito do bra&#231;o foi inflado acima da press&#227;o venosa por um per&#237;odo de sete a oito segundos. O aumento em tens&#227;o no tubo sil&#225;stico refletiu o aumento de volume do antebra&#231;o e, conseq&#252;entemente, sua vasodilata&#231;&#227;o. O sinal de onda do FSM basal foi registrado em um pol&#237;grafo e analisado a cada minuto, realizando-se uma m&#233;dia de tr&#234;s registros por minuto. Foi levado em considera&#231;&#227;o no estudo o FSM basal (ml/min/100 gr).</p>
    <p>Ap&#243;s alta hospitalar, os pacientes em CFIV e os CFII foram tratados com medica&#231;&#227;o cl&#225;ssica para insufici&#234;ncia card&#237;aca. As doses das medica&#231;&#245;es foram mantidas e tamb&#233;m foi introduzido betabloqueador ap&#243;s avalia&#231;&#227;o da atividade simp&#225;tica. Os pacientes em CFIV receberam carvedilol 37.5 a 75 mg dia, sendo que as doses foram individualizadas de acordo com a toler&#226;ncia e efic&#225;cia da resposta ao betabloqueador. Todos os pacientes apresentaram redu&#231;&#227;o da freq&#252;&#234;ncia card&#237;aca (60 a 65 batimentos/min) e da press&#227;o arterial. Os pacientes com diagn&#243;stico de miocardiopatia chag&#225;sica receberam carvedilol 37,5 mg, devido a baixa toler&#226;ncia. Os CFII receberam 50 mg dia. Os pacientes foram seguidos e acompanhados no ambulat&#243;rio do INCOR por um per&#237;odo de 18 meses e atrav&#233;s de contato telef&#244;nico ou postal determinou-se ou n&#227;o a ocorr&#234;ncia de morte. Para fins de avalia&#231;&#227;o e estudo, os pacientes foram divididos em tr&#234;s grupos: 12 em CFII, 19 em CF IV, que n&#227;o morreram; 21 pacientes em CF IV, que morreram. No grupo de pacientes que morreram: 12 foram a &#243;bito por progress&#227;o da insufici&#234;ncia card&#237;aca; sendo oito com diagn&#243;stico de miocardiopatia dilatada idiop&#225;tica; um com miocardiopatia periparto; um com miocardiopatia hipertensiva e dois com miocardiopatia chag&#225;sica. Tr&#234;s morreram por embolia pulmonar, sendo um com diagn&#243;stico de miocardiopatia chag&#225;sica, dois com miocardiopatia dilatada idiop&#225;tica. Seis morreram por morte s&#250;bita, sendo tr&#234;s com diagn&#243;stico de miocardiopatia dilatada idiop&#225;tica, um com miocardiopatia isqu&#234;mica, um com miocardiopatia chag&#225;sica e um com miocardiopatia hipertensiva.</p>
    <p>O Protocolo foi aprovado pela Comiss&#227;o de &#201;tica do Hospital das Cl&#237;nicas da FMUSP 261/99. A an&#225;lise estat&#237;stica utilizou o teste t de igualdade de m&#233;dias com o intuito de se avaliar diferen&#231;as entre ANSM e FSM no antebra&#231;o nos diferentes grupos (valores de p inferiores a 0,05). Quanto &#224; regress&#227;o log&#237;stica, estimou-se a probabilidade de &#243;bito atrav&#233;s das co-vari&#225;veis ANSM e FSM. Com rela&#231;&#227;o ao Teste de Hosner e Lemeshow, houve ajuste da regress&#227;o log&#237;stica na probabilidade de &#243;bito. Ajustou-se uma curva ROC aos valores da ANSM e FSM e determinou-se um ponto de corte para as duas vari&#225;veis. Curva de Kaplan-Meier utilizando as duas vari&#225;veis: ANSM e FSM.</p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>A microneurografia mostrou que o n&#250;mero de impulsos por minuto em pacientes CFII variou entre 26 e 58, com m&#233;dia de 38,5. Nos CF IV que n&#227;o morreram variou entre 30 e 76, com m&#233;dia de 49,1.Nos CF IV que morreram, variou entre 46 e 94, com m&#233;dia de 65 (<xref ref-type="table" rid="tab1">tabela 1</xref>). Os pacientes CFII apresentaram menor ANSM m&#233;dia comparados aos CFIV que n&#227;o morreram (p=0,026). Os pacientes CFIV que morreram apresentaram maior ANSM em compara&#231;&#227;o aos que n&#227;o morreram (p &lt;0,001) (<xref ref-type="fig" rid="g1">gr&#225;fico 1</xref>). A curva ROC mostrou para pacientes em CF IV uma &#225;rea de 0.830 (<xref ref-type="fig" rid="g2">gr&#225;fico 2</xref>). Combinando os valores de sensibilidade (90,5%) e especificidade (73,68%) encontramos um ponto de corte para ANSM &gt;53,5 impulsos/min. A probabilidade de sobrevida &#233; maior nos pacientes que apresentaram ANSM &lt;53,5 impulsos/min (p &lt;0,001) (<xref ref-type="fig" rid="g3">gr&#225;fico 3</xref>).</p>
    <table-wrap id="tab1">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-01-0046-00008-gt01.jpg"/></table-wrap>
    <fig id="g1">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-01-0046-00008-gf01.jpg"/></fig>
    <fig id="g2">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-01-0046-00008-gf02.jpg"/></fig>
    <fig id="g3">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-01-0046-00008-gf03.jpg"/></fig>
    <p>O FSM em pacientes CF II variou entre 1,71 e 3,40 ml/min/100gr, m&#233;dia de 2,53. Nos pacientes CF IV que n&#227;o morreram variou entre 0,93 e 3,02 ml/min/100gr, m&#233;dia de 2,06. O FSM nos pacientes que morreram variou entre 0,61 e 2,31 ml/min/100gr, m&#233;dia de 1,49 (<xref ref-type="table" rid="tab2">Tabela 2</xref>). Pacientes CF II apresentaram maior FSM do que os CF IV que n&#227;o morreram (p=0,045). Pacientes CF IV que morreram apresentaram FSM m&#233;dio menor do que os que n&#227;o morreram (p=0,002) (<xref ref-type="fig" rid="g4">gr&#225;fico 4</xref>). A curva ROC mostrou para CF IV uma &#225;rea de 0.815 (<xref ref-type="fig" rid="g5">gr&#225;fico 5</xref>). Combinando os valores de sensibilidade (90,4%) e especificidade (73,7%) encontramos um ponto de corte para FSM &lt;1,81 ml/min/100gr. A probabilidade de sobrevida &#233; maior nos pacientes em CF IV que apresentaram FSM &gt;1,81 ml/min/ 100gr (p &lt;0,001) (<xref ref-type="fig" rid="g6">gr&#225;fico 6</xref>).</p>
    <table-wrap id="tab2">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-01-0046-00008-gt02.jpg"/></table-wrap>
    <fig id="g4">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-01-0046-00008-gf04.jpg"/></fig>
    <fig id="g5">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-01-0046-00008-gf05.jpg"/></fig>
    <fig id="g6">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-01-0046-00008-gf06.jpg"/></fig>
    <p>A probabilidade de morte &#233; maior quanto menor &#233; o FSM, e maior &#233; ANSM. Especificamente, ao comparar dois pacientes em CF IV, aquele com maior FSM ter&#225; menor probabilidade de &#243;bito, enquanto o que tiver maior ANSM ter&#225; maior probabilidade de morte. Por outro lado, os resultados podem ser apresentados de acordo com as chances de morte: a- entre dois pacientes com a mesma ANSM, e o FSM diferindo entre eles em apenas 1 unidade, as chances de morte daquele com maior FSM &#233; aproximadamente 0,027 (IC95%=0,0015;0,48) vezes as chances de morte do outro com menor FSM. b- entre dois pacientes com o mesmo FSM, e a ANSM diferindo entre eles em apenas uma unidade, as chances de morte daquele com maior ANSM &#233; aproximadamente 1,15 (IC 95%=1,04;1,27) vezes as chances de morte daquele com menor ANSM (<xref ref-type="table" rid="tab3">Tabela 3</xref>).</p>
    <table-wrap id="tab3">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-01-0046-00008-gt03.jpg"/></table-wrap>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Os principais resultados do estudo foram: 1) pacientes com insufici&#234;ncia card&#237;aca avan&#231;ada apresentaram ANSM maior e FSM no antebra&#231;o menor que pacientes em CFII. 2) pacientes com insufici&#234;ncia card&#237;aca avan&#231;ada que morreram apresentaram ANSM maior e FSM menor que os pacientes que n&#227;o morreram.</p>
    <p>V&#225;rios estudos t&#234;m mostrado evid&#234;ncias da import&#226;ncia da ativa&#231;&#227;o simp&#225;tica na insufici&#234;ncia card&#237;aca. N&#237;veis elevados de norepinefrina plasm&#225;tica est&#227;o relacionados com a gravidade e o progn&#243;stico em pacientes com insufici&#234;ncia card&#237;aca<sup>3</sup>. Alguns estudos se destacaram na avalia&#231;&#227;o da atividade simp&#225;tica com o emprego da microneurografia. Leimbach e cols.<sup>9</sup>, estudando 16 pacientes com insufici&#234;ncia card&#237;aca (5 CFII, 7CFIII e 4 CFIV) e 28 indiv&#237;duos normais, mostraram que pacientes com insufici&#234;ncia card&#237;aca apresentaram elevada ANSM (m&#233;dia de 54 impulsos/min) comparados aos normais (25 impulsos/min). Houve correla&#231;&#227;o positiva entre n&#237;veis s&#233;ricos de norepinefrina e ANSM<sup>9</sup>. Ferguson e cols.<sup>8</sup> utilizaram a mesma metodologia e avaliaram 29 pacientes com insufici&#234;ncia card&#237;aca e dez indiv&#237;duos normais. Os pacientes com insufici&#234;ncia card&#237;aca apresentaram ANSM (m&#233;dia de 54,7 impulsos/min) maior que o grupo controle (m&#233;dia=16,7 impulsos/min), por&#233;m n&#227;o houve diferen&#231;a entre ANSM e classe funcional (CFII, CFIII e CFIV). Houve correla&#231;&#227;o positiva entre n&#237;veis s&#233;ricos de norepinefrina e ANSM<sup>8</sup>. O nosso estudo mostrou diferen&#231;as entre ANSM m&#233;dia e classe funcional II e IV. Os pacientes em CF II tiveram menor ANSM comparados aos CF IV que n&#227;o morreram. Nos pacientes em CF IV houve diferen&#231;a significativa entre os pacientes que morreram e os que n&#227;o morreram. Os pacientes que morreram tiveram maior ANSM. Esses resultados diferem dos estudos de Ferguson e cols.<sup>8</sup> e Leimbach e cols.<sup>9</sup> que n&#227;o mostraram diferen&#231;as entre atividade nervosa simp&#225;tica muscular e classe funcional II e IV. Os pacientes em CF IV do nosso estudo apresentavam insufici&#234;ncia card&#237;aca avan&#231;ada, baixo d&#233;bito importante, sendo que em 15 pacientes houve necessidade do uso de droga vasoativa (dobutamina) durante a fase de compensa&#231;&#227;o cl&#237;nica. Embora esse grupo de pacientes aparentemente fosse um grupo homog&#234;neo em rela&#231;&#227;o &#224; gravidade e repercuss&#227;o clinica, o nosso estudo mostrou diferen&#231;as entre eles. Os pacientes em CF IV que morreram apresentaram maior ANSM (m&#233;dia de 65 impulsos/min) em compara&#231;&#227;o aos que n&#227;o morreram (m&#233;dia de 49,1 impulsos /min). Os estudos de Ferguson e cols.<sup>8</sup> e Leimbach e cols.<sup>9</sup> que utilizaram pacientes em CF II, III e IV, por&#233;m est&#225;veis e n&#227;o com insufici&#234;ncia card&#237;aca avan&#231;ada apresentaram ANSM media de 54 impulsos/min. A curva ROC do nosso estudo mostrou ponto de corte para ANSM &gt;53,5 impulsos/min. Provavelmente o tamanho da amostra e a maior gravidade dos nossos pacientes justifiquem essas diferen&#231;as.</p>
    <p>Dois mecanismos tem sido estudados para explicar o aumento do tono vascular perif&#233;rico: a disfun&#231;&#227;o endotelial e a estimula&#231;&#227;o neuro-humoral. O endot&#233;lio vascular tem sido intensamente estudado nos &#250;ltimos anos. Dentre as subst&#226;ncias vasoativas derivadas do endot&#233;lio est&#227;o os vasodilatadores: &#243;xido n&#237;trico, prostaciclina e o fator hiperpolarizante do endot&#233;lio, e os vasoconstrictores: endotelina, angiotensina II e os endoper&#243;xidos<sup>12,13</sup>. Comprometimento da produ&#231;&#227;o de &#243;xido n&#237;trico pode reduzir a vasodilata&#231;&#227;o fluxo dependente e alterar o d&#233;bito card&#237;aco atrav&#233;s do aumento da p&#243;s-carga<sup>14,15</sup>. Alguns estudos sugeriram que a produ&#231;&#227;o basal de &#243;xido n&#237;trico, de forma compensat&#243;ria, estaria aumentada na insufici&#234;ncia card&#237;aca<sup>16</sup>, por&#233;m evid&#234;ncias diretas de altera&#231;&#227;o na produ&#231;&#227;o, e sua import&#226;ncia na regula&#231;&#227;o da tonicidade vascular basal da insufici&#234;ncia card&#237;aca ainda s&#227;o discut&#237;veis<sup>17,18</sup>. Yoshida e cols.<sup>19</sup> mostraram que a biodisponibilidade do &#243;xido n&#237;trico em pacientes com insufici&#234;ncia card&#237;aca tem rela&#231;&#227;o inversa com a classe funcional, e &#233; significativamente menor que em indiv&#237;duos normais<sup>19</sup>.</p>
    <p>Kubo e cols.<sup>20</sup> mostraram atenua&#231;&#227;o da vasodilata&#231;&#227;o endot&#233;lio-dependente na circula&#231;&#227;o perif&#233;rica em pacientes com insufici&#234;ncia card&#237;aca ap&#243;s a administra&#231;&#227;o de acetilcolina (vasodilatador endot&#233;lio dependente) e nitroprussiato de s&#243;dio (vasodilatador endot&#233;lio independente)<sup>20</sup>. Entretanto, Negr&#227;o e cols.<sup>21</sup> utilizando stress mental e infus&#227;o de L-arginina, acetilcolina e nitroprussiato de s&#243;dio mostraram que o comprometimento da vasodilata&#231;&#227;o endot&#233;lio dependente n&#227;o &#233; a principal causa de vasoconstric&#231;&#227;o perif&#233;rica na insufici&#234;ncia card&#237;aca<sup>21</sup>. Nakamura e cols.<sup>22</sup>, estudando 46 pacientes com insufici&#234;ncia card&#237;aca, e utilizando a infus&#227;o de acetilcolina e nitroprussiato de s&#243;dio, mostraram que os pacientes que apresentavam comprometimento da resposta vascular perif&#233;rica endot&#233;lio independente em grau mais acentuado que a resposta endot&#233;lio dependente, eram admitidos com maior freq&#252;&#234;ncia em hospitais devido &#224; piora dos sintomas da insufici&#234;ncia card&#237;aca. Estes resultados sugeriram que altera&#231;&#245;es na musculatura lisa da parede dos vasos e/ou na sua estrutura tem papel importante na piora e na evolu&#231;&#227;o da doen&#231;a, e que outros fatores, al&#233;m da disfun&#231;&#227;o endotelial, participam na manuten&#231;&#227;o do t&#244;nus vascular perif&#233;rico aumentado<sup>22</sup>. O sistema renina-angiotensina tamb&#233;m contribui de forma significativa para o aumento da resist&#234;ncia vascular sist&#234;mica. Numerosos estudos t&#234;m mostrado o benef&#237;cio do uso dos inibidores da enzima de convers&#227;o da angiotensina no tratamento desses pacientes<sup>23-25</sup>.</p>
    <p>Os estudos citados mostraram evidencias de que a disfun&#231;&#227;o endotelial tem participa&#231;&#227;o efetiva na manuten&#231;&#227;o da resist&#234;ncia perif&#233;rica elevada durante a evolu&#231;&#227;o de doen&#231;a. Entretanto nos est&#225;gios avan&#231;ados a disfun&#231;&#227;o endotelial provavelmente n&#227;o &#233; a principal causa do aumento do t&#244;nus vascular perif&#233;rico em pacientes com insufici&#234;ncia card&#237;aca. O nosso estudo mostrou diferen&#231;as significativas entre FSM e classe funcional II e IV, confirmando os resultados de Negr&#227;o e cols.<sup>10</sup> que mostraram FSM m&#233;dio de 2,5 ml/min/100gr nos pacientes CF II e 1,9 ml/ min/100grs nos CFIV<sup>10</sup>. Entretanto, o nosso estudo mostrou diferen&#231;as nos pacientes CF IV. Os que n&#227;o morreram apresentaram FSM m&#233;dio de 2,06 ml/min/100gr e os que morreram 1,49 ml/min/100gr. Provavelmente, as diferen&#231;as encontradas nos CF IV do nosso estudo s&#227;o devidas a maior gravidade de nossos pacientes, um grupo espec&#237;fico que apresentava insufici&#234;ncia card&#237;aca avan&#231;ada. A curva ROC mostrou que pacientes com ANSM &gt; 53,5 impulsos por minuto e ou FSM &lt; 1,81 ml/min/100grs t&#234;m maior probabilidade de morte. A an&#225;lise de regress&#227;o log&#237;stica mostrou que quanto maior a ANSM e menor o FSM no antebra&#231;o, maior &#233; a probabilidade de morte. Esses resultados nos permitem inferir que a acentuada vasoconstric&#231;&#227;o perif&#233;rica encontrada em pacientes com insufici&#234;ncia card&#237;aca avan&#231;ada tem como prov&#225;vel causa principal o aumento da atividade simp&#225;tica. A diferen&#231;a significativa na atividade simp&#225;tica entre os pacientes em CF IV que morreram e os que n&#227;o morreram, tamb&#233;m nos permite inferir que a atividade simp&#225;tica registrada pela microneurografia e pela quantifica&#231;&#227;o do fluxo sangu&#237;neo muscular no antebra&#231;o pode ser considerada um marcador progn&#243;stico em pacientes com insufici&#234;ncia card&#237;aca avan&#231;ada</p>
    <p>
      <bold>Limita&#231;&#245;es do estudo</bold>
    </p>
    <p>O nosso estudo avaliou pacientes com insufici&#234;ncia card&#237;aca avan&#231;ada que necessitaram de interna&#231;&#227;o para compensa&#231;&#227;o cl&#237;nica. Um grupo espec&#237;fico de pacientes que apresentavam baixo d&#233;bito importante, progn&#243;stico reservado a curto e m&#233;dio prazo e a maioria com indica&#231;&#227;o de transplante card&#237;aco. Os pacientes foram submetidos &#224; avalia&#231;&#227;o da atividade simp&#225;tica antes da introdu&#231;&#227;o do betabloqueador, pois consideramos que ter&#237;amos respostas variadas da atividade simp&#225;tica em uso do betabloqueador, uma droga que sabidamente reduz a atividade simp&#225;tica e provavelmente limitaria a avalia&#231;&#227;o. Todos os estudos citados e comparados com nosso trabalho avaliaram a atividade simp&#225;tica sem uso do betabloqueador. A posterior introdu&#231;&#227;o de forma otimizada do betabloqueador em todos os pacientes e correla&#231;&#227;o significativa encontrada entre morte e atividade simp&#225;tica, nos permite inferir que provavelmente nos pacientes com insufici&#234;ncia avan&#231;ada, a otimiza&#231;&#227;o da medica&#231;&#227;o cl&#225;ssica para insufici&#234;ncia card&#237;aca - diur&#233;ticos e digital de acordo com a necessidade, inibidores de enzima de convers&#227;o, espironolactona e betabloqueadores - podem mudar o progn&#243;stico da doen&#231;a.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>Este artigo &#233; parte de tese de Doutorado de Robinson Tadeu, Munhoz, Carlos Eduardo Negr&#227;o, Antonio Carlos Pereira Barretto, Marcelo Eide Ochiai, Paulo C&#233;sar Morado, Juliano Novaes Cardoso, Carlos Henrique Del Carlo, Jos&#233; Antonio Franchini Ramires pelo Instituto do Cora&#231;&#227;o do Hospital das Cl&#237;nicas da FMUSP.</p>
    <p>
      <fn id="back" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p> Robinson Tadeu Munhoz </p>
        <p> Rua Cayowaa 854 / 143, Perdizes, 05018-001, </p>
        <p> S&#227;o Paulo, SP - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="robinsonmunhoz@uol.com.br">robinsonmunhoz@uol.com.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 29/01/08; revisado recebido em 14/04/08; aceito em 17/04/08.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Mancia G. Sympathetic    activation in congestive heart failure. Eur Heart J.1990;11(Suppl A):3-11.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Sympathetic activation in congestive heart failure</article-title>
          <source>Eur Heart J</source>
          <date>
            <year>1990</year>
          </date>
          <fpage>3</fpage>
          <lpage>11</lpage>
          <volume>11</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Mancia</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Packer M. New    concepts in the pathophysiology of heart failure: beneficial and deleterious    interaction of endogenous haemodynamic and neurohormonal mechanisms. J Intern    Med.1996;239(4):327-33.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>New concepts in the pathophysiology of heart failure: beneficial and deleterious interaction of endogenous haemodynamic and neurohormonal mechanisms</article-title>
          <source>J Intern Med</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>327</fpage>
          <lpage>33</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>239</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Packer</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Cohn JN, Levine    B, Olivari MT, Garberg V, Lura D, Francis GS.;et al. Plasma norepinefrine as    a guide to prognosis in patients with chronic congestive heart failure. N Engl    J Med.1984;311(13):819-23.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Plasma norepinefrine as a guide to prognosis in patients with chronic congestive heart failure</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>1984</year>
          </date>
          <fpage>819</fpage>
          <lpage>23</lpage>
          <issue>13</issue>
          <volume>311</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Cohn</surname>
              <given-names>JN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Levine</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Olivari</surname>
              <given-names>MT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Garberg</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lura</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Francis</surname>
              <given-names>GS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Esler M, Jennings    G, Lambert G, Meredith I, Horne M, Eisenhofer G. Overflow of catecholamine neurotransmitters    to the circulation: source, fate, and functions. Physiol Rev. 1990; 70(4):963-85</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Overflow of catecholamine neurotransmitters to the circulation: source, fate, and functions</article-title>
          <source>Physiol Rev</source>
          <date>
            <year>1990</year>
          </date>
          <fpage>963</fpage>
          <lpage>85</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>70</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Esler</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jennings</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lambert</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Meredith</surname>
              <given-names>I</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Horne</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Eisenhofer</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Braunwald E.(ed.)Heart    disease. Philadelphia:WB Saunders;1962.p.447-66.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Heart disease</source>
          <date>
            <year>1962</year>
          </date>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Braunwald</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Wallin BG. Intraneural    recording and autonomic function in man. In Bannister R ( ed ), Autonomic failure.    Oxford: Oxford University Press;1983.p.36-51.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Autonomic failure</source>
          <date>
            <year>1983</year>
          </date>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Wallin</surname>
              <given-names>BG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bannister</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Delius W, Hagbarth    KE, Hongel A, Wallin B.G. General characteristics of sympatethic activity in    human muscle nerves.Acta Physiol Scand. 1972;84(1):65-81.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>General characteristics of sympatethic activity in human muscle nerves</article-title>
          <source>Acta Physiol Scand</source>
          <date>
            <year>1972</year>
          </date>
          <fpage>65</fpage>
          <lpage>81</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>84</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Delius</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hagbarth</surname>
              <given-names>KE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hongel</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wallin</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Ferguson DW,    Berg WJ, Sanders JS. Clinical and hemodynamic correlates of sympathetic nerve    activity in normal humans and patients with heart filure: evidence from direct    microneurographic recordings. J Am Coll Cardiol, 1990;16(5):1125-34.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Clinical and hemodynamic correlates of sympathetic nerve activity in normal humans and patients with heart filure: evidence from direct microneurographic recordings</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol,</source>
          <date>
            <year>1990</year>
          </date>
          <fpage>1125</fpage>
          <lpage>34</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>16</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ferguson</surname>
              <given-names>DW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Berg</surname>
              <given-names>WJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sanders</surname>
              <given-names>JS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Leimbach WN,    Wallin BG, Victor RG., Ayward P.E, Sundlof G, Mark AL. Direct evidence from    intraneural recordings for increased central sympathetic outflow in pacients    with heart failure. Circulation.1986;73(5):913-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Direct evidence from intraneural recordings for increased central sympathetic outflow in pacients with heart failure</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1986</year>
          </date>
          <fpage>913</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>73</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Leimbach</surname>
              <given-names>WN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wallin</surname>
              <given-names>BG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Victor</surname>
              <given-names>RG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ayward</surname>
              <given-names>PE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sundlof</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mark</surname>
              <given-names>AL</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Negr&#227;o    CE, Rondon MU, Tinucci T, Alves MJN, Roveda F, Braga, A.M.W et al. Abnormal    neurovascular control during exercise is linked to heart failure severity. Am    J Physiol Heart Circ Physiol.2001;280(3):H1286-92</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Abnormal neurovascular control during exercise is linked to heart failure severity</article-title>
          <source>Am J Physiol Heart Circ Physiol</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>H1286</fpage>
          <lpage>92</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>280</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Negr&#227;o</surname>
              <given-names>CE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rondon</surname>
              <given-names>MU</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tinucci</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Alves</surname>
              <given-names>MJN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Roveda</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Braga</surname>
              <given-names>A M.W</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Nakamura, M.    Peripheral vascular remodeling in chronic heart failure: Clinical relevance    and new conceptualization of its mechanisms. J Card Fail.1999;5(2):127-38.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Peripheral vascular remodeling in chronic heart failure: Clinical relevance and new conceptualization of its mechanisms</article-title>
          <source>J Card Fail</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>127</fpage>
          <lpage>38</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>5</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Nakamura</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Mombouli JV,    Vanhoutte PM. Endothelial dysfunction: from physiology to Therapy. J Mol Cell    Cardiol. .1999;31(1):61-74.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Endothelial dysfunction: from physiology to Therapy</article-title>
          <source>J Mol Cell Cardiol</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>61</fpage>
          <lpage>74</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>31</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Mombouli</surname>
              <given-names>JV</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Vanhoutte</surname>
              <given-names>PM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Gryglewsky    RJ, Botting RM, Vane JR. Mediators produced by the endotelial cell. Hypertension.1988;12(6):530-48.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Mediators produced by the endotelial cell</article-title>
          <source>Hypertension</source>
          <date>
            <year>1988</year>
          </date>
          <fpage>530</fpage>
          <lpage>48</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>12</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Gryglewsky</surname>
              <given-names>RJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Botting</surname>
              <given-names>RM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Vane</surname>
              <given-names>JR</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Drexler, H.    Endothelium function in heart failure : some unsolved issues. Eur Heart J.1996;17(12):1775-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Endothelium function in heart failure: some unsolved issues</article-title>
          <source>Eur Heart J</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>1775</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>12</issue>
          <volume>17</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Drexler</surname>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Joannides R,    Haefeli W.E, Linder L, Richard V, Luscher, T.F. Nitric oxide is responsible    for flow -dependent dilatation of human peripheral conduit arteries in vivo.    Circulation.1995;91(5):1314-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Nitric oxide is responsible for flow: dependent dilatation of human peripheral conduit arteries in vivo</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1995</year>
          </date>
          <fpage>1314</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>91</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Joannides</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Haefeli</surname>
              <given-names>WE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Linder</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Richard</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Luscher</surname>
              <given-names>T.F.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Winlaw DS,    Smythe G.A, Keogh A.M, Schyvens CG. Increased nitric oxide production in heart    failure. Lancet.1994;344(8919):373-4.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Increased nitric oxide production in heart failure</article-title>
          <source>Lancet</source>
          <date>
            <year>1994</year>
          </date>
          <fpage>373</fpage>
          <lpage>4</lpage>
          <issue>8919</issue>
          <volume>344</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Winlaw</surname>
              <given-names>DS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Smythe</surname>
              <given-names>G.A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Keogh</surname>
              <given-names>A.M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Schyvens</surname>
              <given-names>CG</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Katz SD, Biasucci    L, Sabba C, Strom J&#193;, Solomon S, Nikolic SD.et al. Impaired endothelium    mediated vasodilation in the peripheral vasculature of patients with congestive    heart failure. J Am Coll Cardiol .1992;19(5):918-25.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Impaired endothelium mediated vasodilation in the peripheral vasculature of patients with congestive heart failure</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>1992</year>
          </date>
          <fpage>918</fpage>
          <lpage>25</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>19</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Katz</surname>
              <given-names>SD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Biasucci</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sabba</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Strom</surname>
              <given-names>J&#193;</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Solomon</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nikolic</surname>
              <given-names>SD</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. Habib F., Dutka    D, Crossman D, Oakley CM,Cleland JG.Enhanced basal nitric oxide production in    heart failure :another failed counter regulatory vasodilator mechanism? Lancet.1994;344(8919):371-3.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Enhanced basal nitric oxide production in heart failure: another failed counter regulatory vasodilator mechanism?</article-title>
          <source>Lancet</source>
          <date>
            <year>1994</year>
          </date>
          <fpage>371</fpage>
          <lpage>3</lpage>
          <issue>8919</issue>
          <volume>344</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Habib</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dutka</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Crossman</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Oakley</surname>
              <given-names>CM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cleland</surname>
              <given-names>JG</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19. Yoshida H.,    Nakamura M, Akatsu T, Arakawa , Hiramori K. Effects of nitric oxide inhibition    on basal forearm bood flow in patients with non-ischemic chronic heart failure.    Heart Vessels.1998;13(3):142-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effects of nitric oxide inhibition on basal forearm bood flow in patients with non-ischemic chronic heart failure</article-title>
          <source>Heart Vessels</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>142</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>13</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Yoshida</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nakamura</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Akatsu</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Arakawa</surname>
            </name>
            <name>
              <surname>Hiramori</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B20">
        <mixed-citation>20. Kubo SH, Rector    TS, Bank AJ, Willians RE, Heifetz SM. Endothelium-dependent vasodilation is    attenuated in patients with heart failure. Circulation.1991;84(4):1589-96.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Endothelium-dependent vasodilation is attenuated in patients with heart failure</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1991</year>
          </date>
          <fpage>1589</fpage>
          <lpage>96</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>84</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kubo</surname>
              <given-names>SH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rector</surname>
              <given-names>TS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bank</surname>
              <given-names>AJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Willians</surname>
              <given-names>RE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Heifetz</surname>
              <given-names>SM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B21">
        <mixed-citation>21. Negr&#227;o    C.E, Gregg C, Jaime D, Middlekauff H.R. Impaired endothelium-mediated vasodilation    is not the principal cause of vasoconstriction in heart failure. Am J Physiol    Heart Circ PHysiol.2000;278(1):H168-74.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Impaired endothelium-mediated vasodilation is not the principal cause of vasoconstriction in heart failure</article-title>
          <source>Am J Physiol Heart Circ PHysiol</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>H168</fpage>
          <lpage>74</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>278</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Negr&#227;o</surname>
              <given-names>C.E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gregg</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jaime</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Middlekauff</surname>
              <given-names>H.R.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B22">
        <mixed-citation>22. Nakamura M,    Arakawa N, Yoshida H, Saitoh S, Hiramori K. Blunted peripheral vasodilatory    response is a hallmark of progressive deterioration in mild to moderate congestive    heart failure. J Card Fail.2001;7(1):38-44.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Blunted peripheral vasodilatory response is a hallmark of progressive deterioration in mild to moderate congestive heart failure</article-title>
          <source>J Card Fail</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>38</fpage>
          <lpage>44</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>7</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Nakamura</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Arakawa</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Yoshida</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Saitoh</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hiramori</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B23">
        <mixed-citation>23. SOLVD Investigators,    Effect of enalapril on survival in pacients whith reduced left ventricular ejection    fractions and congestive heart failure. N. Engl.J.Med.1991;325(5):293-302.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effect of enalapril on survival in pacients whith reduced left ventricular ejection fractions and congestive heart failure</article-title>
          <source>Engl.J.Med</source>
          <date>
            <year>1991</year>
          </date>
          <fpage>293</fpage>
          <lpage>302</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>325</volume>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B24">
        <mixed-citation>24. SOLVD Investigators,    Effect of enalapril on mortality and the development of heart failure in asyntomatic    patients with reduced left ventricular ejection fraction.N Engl J Med.1992;327(10):685-91.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effect of enalapril on mortality and the development of heart failure in asyntomatic patients with reduced left ventricular ejection fraction</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>1992</year>
          </date>
          <fpage>685</fpage>
          <lpage>91</lpage>
          <issue>10</issue>
          <volume>327</volume>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B25">
        <mixed-citation>25. Cohn JN. The    management of chronic heart failure. N Engl J Med.1996;335(7):490-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The management of chronic heart failure</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>490</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>7</issue>
          <volume>335</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Cohn</surname>
              <given-names>JN</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Microneurography and venous occlusion plethysmography in heart failure: correlation with prognosis</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: Microneurography and venous occlusion plethysmography can be considered methods of assessment of the sympathetic activity. OBJECTIVE: To evaluate the intensity of the sympathetic activity through microneurography and venous occlusion plethysmography in patients with heart failure (HF) and correlate this intensity with prognosis. METHODS: 52 patients with HF (ejection fraction &lt; 45% at the echocardiogram): 12 with FCII and 40 with FCIV. After compensation, the muscular sympathetic nervous activity (MSNA) in the peroneal nerve (microneurography) and the muscular blood flow (MBF) in the forearm were evaluated (venous occlusion plethysmography). After an 18-month follow-up, the patients were divided in 3 groups: 12 with FCII, 19 with FCIV that did not die and 21 with FCIV that died. The intensity of the sympathetic activity was compared in the three different groups. RESULTS: Patients with FCII presented lower MSNA (p=0.026) and higher MBF (p=0.045) than the ones with FCIV that did not die. The patients with FCIV that died presented higher MSNA (p&lt;0.001) and lower MBF (p=0.002) than the patients with FCIV that did not die. ROC curve: cutoff &gt;53.5 impulses/min for MSNA (S=90.55. E=73.68%) and &lt; 1.81 ml/min/100gr for MBF (S=90.4%. E=73.7%). Kaplan-Meier curve: higher survival with MSNA &lt; 53.5 impulses/min (p&lt;0.001), and/or MBF &gt;1.81 ml/min/100gr (P&lt;0.001). Logistic regression analysis: the higher the MSNA and the lower the MBF, the higher is the probability of death. CONCLUSION: The intensity of the MSNA and the MBF can be considered prognostic markers in advanced HF.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Heart failure</kwd>
        <kwd>electromiography</kwd>
        <kwd>plethysmography</kwd>
        <kwd>prognosis</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ORIGINAL ARTICLE</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body2">
          <label>
            <bold>Microneurography and venous occlusion plethysmography in heart failure: correlation with prognosis </bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Robinson Tadeu Munhoz; Carlos Eduardo Negr&#227;o; Antonio Carlos Pereira Barretto; Marcelo Eidi Ochiai; Juliano Novaes Cardoso; Paulo Cesar Morgado; Carlos Henrique Del Carlo; Jos&#233; Antonio Franchini Ramires</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Instituto do Cora&#231;&#227;o do Hospital das Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo (IncorFMUSP), S&#227;o Paulo, SP - Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>SUMMARY</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND: </bold> Microneurography and venous occlusion plethysmography can be considered methods of assessment of the sympathetic activity.</p>
      <p><bold>OBJECTIVE: </bold> To evaluate the intensity of the sympathetic activity through microneurography and venous occlusion plethysmography in patients with heart failure (HF) and correlate this intensity with prognosis.</p>
      <p><bold>METHODS: </bold> 52 patients with HF (ejection fraction &lt; 45% at the echocardiogram): 12 with FCII and 40 with FCIV. After compensation, the muscular sympathetic nervous activity (MSNA) in the peroneal nerve (microneurography) and the muscular blood flow (MBF) in the forearm were evaluated (venous occlusion plethysmography). After an 18-month follow-up, the patients were divided in 3 groups: 12 with FCII, 19 with FCIV that did not die and 21 with FCIV that died. The intensity of the sympathetic activity was compared in the three different groups.</p>
      <p><bold>RESULTS: </bold> Patients with FCII presented lower MSNA (p=0.026) and higher MBF (p=0.045) than the ones with FCIV that did not die. The patients with FCIV that died presented higher MSNA (p&lt;0.001) and lower MBF (p=0.002) than the patients with FCIV that did not die. ROC curve: cutoff &gt;53.5 impulses/min for MSNA (S=90.55. E=73.68%) and &lt; 1.81 ml/min/100gr for MBF (S=90.4%. E=73.7%). Kaplan-Meier curve: higher survival with MSNA &lt; 53.5 impulses/min (p&lt;0.001), and/or MBF &gt;1.81 ml/min/100gr (P&lt;0.001). Logistic regression analysis: the higher the MSNA and the lower the MBF, the higher is the probability of death.</p>
      <p><bold>CONCLUSION: </bold> The intensity of the MSNA and the MBF can be considered prognostic markers in advanced HF.</p>
      <p><bold>Key words:</bold> Heart failure, electromiography, plethysmography, prognosis.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>Heart failure (HF) is characterized by a generalized activation of the sympathetic nervous system and inhibition of the parasympathetic nervous system. At the start of the myocardial lesion, the adrenergic stimulation occurs as an adaptive response. However, the long-term sustained sympathetic activation leads to the myocardium destruction, sodium retention, peripheral vasoconstriction and disease progression<sup>1,2</sup>.</p>
      <p>There are several methods to evaluate the sympathetic activity. The measurement of plasma noradrenaline levels (the method that is more often employed in clinical practice) and the measurement of the urinary excretion of norepinephrine (currently in disuse) do not supply information on the regional sympathetic activity<sup>3-5</sup>. The technique that consists in the infusion of tritium-labeled norepinephrine allows the assessment of the regional sympathetic activity (appearance, spillover) (4). Wallin et al showed that the sympathetic activity can be directly quantified in the peripheral nerves (peroneal, brachial or median) through the microneurography technique. These nerves release activity discharges (impulses), which are numerically counted (number of impulses per minute), reflecting the intensity of the muscular sympathetic nervous activity (MSNA)<sup>6,7</sup>. Some studies have shown that, in patients with HF, the MSNA is higher than in normal individuals; however, these studies did not show any association between this activity and prognosis<sup>8-10</sup>. He measurement of the muscular blood flow (MBF) through venous occlusion plethysmography can be considered an indirect method of assessing the sympathetic activity. The mechanisms involved in the MBF variation are: endothelial dysfunction, characterized by the impairment of the vasodilating response due to the attenuation of nitric oxide production; activation of neurohormonal factors, represented by the stimulation of the renin-angiotensin system and production of vasodilating hormones; activation of the sympathetic nervous system<sup>11</sup>.</p>
      <p>The aim of this study was to determine the intensity of the sympathetic activity in patients with HF, through microneurography and venous occlusion plethysmography and correlate this intensity with prognosis.</p>
      <p>
        <bold>Methods</bold>
      </p>
      <p>A total of 40 inpatients admitted at <italic>Hospital Auxiliar de Cotox&#243;</italic> of <italic>Hospital das Cl&#237;nicas</italic> of the School of Medicine of the University of S&#227;o Paulo (HC-FMUSP) with a diagnosis of HF FCIV (NYHA) and 12 outpatients from the Outpatient Clinic of <italic>Instituto do Cora&#231;&#227;o</italic> (The Heart Institute) of HCFMUSP with FCII (NYHA) were prospectively studied. All of the patients presented left ventricular (LV) systolic dysfunction and ejection fraction (EF) &lt; 45% at the echocardiogram. The exclusion criteria were: age &lt; 15 years or &gt; 65 years; current alcoholism; neuropathies of any etiology; valvular diseases; acute coronary failure; symptomatic cardiac arrhythmia; diabetes mellitus; arterial hypertension; renal failure (creatinine &gt; 2.0 mg%); chronic or degenerative diseases. Regarding the sample, 30 patients presented a diagnosis of idiopathic dilated cardiomyopathy (7 with FCII, 23 with FCIV), 9 had Chagasic cardiomyopathy (1 with FCII, 8 with FCIV), 6 had ischemic cardiomyopathy (4 with FCII and 2 with FCIV), 5 had hypertensive cardiomyopathy with FCIV and 2 had peripartum cardiomyopathy with FCIV (diagnosis attained for more than 1 year). The 40 patients with FCIV were compensated; five patients that did not die and 10 patients that died needed a vasoactive drug (dobutamine) due to the significant low cardiac output. After the clinical stabilization and dobutamine withdrawal, all patients with FCIV received the following medications (individualized doses): captopril - 75 mg to 150 mg/day, furosemide - 80 to 160 mg/day, spironolactone - 25 mg/day, hydralazine - 100 to 300 mg/day, dinitrate of isosorbide - 80 to 120 mg/day and 23 patients received digoxin - 0.25 mg/day. None of the patients presented cardiac cachexia. Before the betablocker introduction, the 40 patients with FCIV were submitted to the microneurography and venous occlusion plethysmography. Similarly, the 12 patients with FCII were compensated and received the following medications: captopril - 100 mg/day, spironolactone 25 mg/day, furosemide 40 to 80 mg/day and 7 patients received digoxin 0.25 mg/day. Before the betablocker introduction and approximately 7 days after the clinical compensation, the 12 patients were submitted to microneurography and venous occlusion plethysmography.</p>
      <p>The MSNA was assessed through the multiunit recording of the efferent postganglionic pathway, of the muscular nervous fascicle, in the posterior side of the peroneal nerve, immediately inferior to the fibular head. The recordings were obtained through the implantation of a microelectrode in the peroneal nerve and a reference microelectrode approximately 1 cm far from the first one. The electrodes were connected to a preamplifier and the nerve signal was fed through a bandpass filter and then routed through an amplitude discriminator to a storage oscilloscope and loudspeaker. For registering and analysis purposes, the filtrated neurogram was fed through a capacitance-resistance integrator to obtain the mean voltage of the neural activity. The MSNA was assessed by counting the number of discharges (impulses) per minute. The MBF was evaluated by venous occlusion plethysmography, immediately after the MSNA. The contralateral non-dominant arm (the one not undergoing the isometric exercise) was elevated above the heart level to guarantee an adequate venous drainage.</p>
      <p>A silastic tube filled with mercury, connected to a low-pressure transducer was placed around the forearm, 5 cm from the humeral-radial joint and connected to a plethysmograph-Hokanson 201 AG. A cuff was placed around the wrist and another on the upper part of the arm. The wrist cuff was inflated at a supra-systolic level 1 minute before the measurements were started. At 15-second intervals, the arm cuff was inflated above the venous pressure for a period of 7 to 8 seconds. The increased tension in the silastic tube reflected the increased volume of the forearm, and, consequently, its vasodilation. The basal MBF wave signal was recorded in a polygraph and analyzed every minute, with a mean of 3 recordings per minute. The basal MBF was taken into account in the study (ml/min/100gr).</p>
      <p>After the hospital discharge, the patients with FCIV and those with FCII were treated with the conservative therapy for heart failure. The doses of medications were maintained and the betablocker was introduced after the assessment of the sympathetic activity. The patients with FCIV received carvedilol 37.5 to 75 mg/day and the doses were individualized according to the tolerance and efficacy of the response to the betablocker. All of the patients presented a decrease in the heart rate (60 to 65 bpm) as well as in blood pressure. The patients with a diagnosis of Chagasic cardiomyopathy received carvedilol, 37.5 mg/day, due to the low tolerance. The patients with FCII received 50 mg/day. The patients were followed at the Outpatient Clinic of INCOR (The Heart Institute) for a period of 18 months and the occurrence of death was determined through letters or contact by phone. For the purpose of research and evaluation, the patients were divided in three groups: 12 with FCII, 19 with FCIV that did not die and 21 patients with FCIV that died. In the group of patients that died: 12 died due to the heart failure progression, with 8 having a diagnosis of idiopathic dilated cardiomyopathy, 1 with peripartum cardiomyopathy, 1 with hypertensive cardiomyopathy and 2 with Chagasic cardiomyopathy. Three patients died due to pulmonary embolism: 1 with a diagnosis of Chagasic cardiomyopathy and 2 with idiopathic dilated cardiomyopathy. Six patients died due to sudden death: 3 with a diagnosis of idiopathic dilated cardiomyopathy, 1 with ischemic cardiomyopathy, 1 with Chagasic cardiomyopathy and 1 with hypertensive cardiomyopathy.</p>
      <p>The protocol was approved by the Ethics Committee of <italic>Hospital das Cl&#237;nicas</italic> of FMUSP, under number 261/99. The statistical analysis used the t-test of equality of means with the objective of evaluating differences between the MSNA and the MBF in the forearm of the different groups (p values &lt; 0.05). Logistic regression: it estimated the probability of death through the co-variables MSNA and MBF. Hosner and Lemeshow test: logistic regression adjustment in the probability of death. A ROC curve was adjusted to the values of MSNA and MBF and a cutoff was determined for the two variables. The Kaplan-Meier curve used the two variables: MSNA and MBF.</p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>The microneurography showed that the number of impulses per minute in patients with FCII varied from 26 to 58, with a mean of 38.5. In the patients with FCIV that did not die, it varied from 30 to 76, with a mean of 49.1. In the patients with FCIV that died, it varied from 46 to 94, with a mean of 65 (<xref ref-type="table" rid="tab1-body2">Table 1</xref>). The patients with FCII presented a lower mean MSNA than the ones with FCIV that did not die (p=0.026). The patients with FCIV that died presented a higher MSNA than the ones that did not die (p&lt; 0.001) (<xref ref-type="fig" rid="cha1-body2">Chart 1</xref>). The ROC curve showed an area of 0.830 for the patients with FCIV (<xref ref-type="fig" rid="cha2-body2">Chart 2</xref>). Combining the values of sensitivity (90.5%) and those of specificity (73.68%), we found a cutoff for MSNA &gt; 53.5 impulses/min (p&lt;0.001) (<xref ref-type="fig" rid="cha3-body2">Chart 3</xref>).</p>
      <table-wrap id="tab1-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-01-0046-00008-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      <fig id="cha1-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-01-0046-00008-gf01-en.jpg"/></fig>
      <fig id="cha2-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-01-0046-00008-gf02-en.jpg"/></fig>
      <fig id="cha3-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-01-0046-00008-gf03-en.jpg"/></fig>
      <p>The MBF in patients with FCII varied from 1.71 to 3.40 ml/min/100gr, with a mean of 2.53. In patients with FCIV that did not die, it varied from 0.93 to 3.02 ml/min/100gr, with a mean of 2.06. The MBF of the patients that died varied from 0.61 to 2.31 ml/min/100gr, with a mean of 1.49 (<xref ref-type="table" rid="tab2-body2">Table 2</xref>). Patients with FCII presented higher MBF than the ones with FCIV that did not die (p=0.045). Patients with FCIV that died presented a lower mean MBF than the ones that did not die (p=0.002) (<xref ref-type="fig" rid="cha4-body2">Chart 4</xref>). The ROC curve showed an area of 0.815 for FCIV (<xref ref-type="fig" rid="char5-body2">Chart 5</xref>). Combining the sensitivity (90.4%) and specificity (73.7%) values, we found a cutoff value for the MBF &lt; 1.81 ml/min/100gr. The probability of survival is higher in patients with FCIV that presented MBF &gt; 1.81 ml/min/ 100gr (p &lt;0.001) (<xref ref-type="fig" rid="char6-body2">Chart 6</xref> ).</p>
      <table-wrap id="tab2-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-01-0046-00008-gt02-en.jpg"/></table-wrap>
      <fig id="cha4-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-01-0046-00008-gf04-en.jpg"/></fig>
      <fig id="char5-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-01-0046-00008-gf05-en.jpg"/></fig>
      <fig id="char6-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-01-0046-00008-gf06-en.jpg"/></fig>
      <p>
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-01-0046-00008-e01-en.jpg"/></p>
      <p>The lower the MBF and the higher the MSNA, the higher is the probability of death. Specifically, when comparing two patients with FCIV, the one with the higher MBF will present the lower probability of death, whereas the one with the higher MSNA will present the higher probability of death. On the other hand, the results can be presented according to the chances of death: a- between two patients with the same MSNA and the MBF differing in only one unit, the chances of death for the one with the higher MBF is approximately 0.027-fold (95%CI=0.0015; 0.48) the chance of death of the other individual with a lower MBF. B- between two patients with the same MBF and the MSNA differing in only one unit, the chances of death for the one with the higher MSNA is approximately 1.15-fold (95%CI=1.04;1.27 ) the chances of death of the other individual with lower MSNA.</p>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>The main results of the study were: 1- patients with advanced heart failure presented higher MSNA and lower MBF in the forearm than patients with FCII. 2-patients with advanced heart failure that died presented higher MSNA and lower MBF than the patients that did not die.</p>
      <p>Several studies have shown evidence of the importance of the sympathetic activation in heart failure. Elevated plasma norepinephrine levels are related to the severity and the prognosis in patients with heart failure<sup>3</sup>. Some important studies have evaluated the sympathetic activity with the use of microneurography. Leimbach et al<sup>9</sup>, studying 16 patients with HF (5 FCII, 7 FCIII and 4 FCIV) and 28 normal individuals, showed that patients with HF presented high MSNA (mean of 54 impulses/min) when compared with normal individuals (25 impulses/min). There was a positive correlation between serum levels of norepinephrine and MSNA<sup>9</sup>. Ferguson et al<sup>8</sup> used the same methodology and evaluated 29 patients with HF and 10 normal individuals. The patients with HF presented higher MSNA (mean of 54.7 impulses/min) than the control group (mean=16.7 impulses/min); however, there was no difference between MSNA and functional class (FCII, FCIII and FCIV). There was a positive correlation between serum levels of norepinephrine and MSNA<sup>8</sup>. Our study showed differences between mean MSNA and functional class II and IV. The patients with FCII had lower MSNA than the ones with FCIV that did not die. There was a significant difference between patients with FCIV that died and the ones that did not die. The patients that died presented higher MSNA. These results differ from those by Ferguson et al<sup>8</sup> and Leimbach et al<sup>9</sup> that did not show any difference between muscular sympathetic nervous activity and functional classes II and IV. The patients with FCIV in our study presented advanced heart failure, important low cardiac output and 15 of our patients needed a vasoactive drug (dobutamine) during the clinical compensation phase. Although this group of patients was apparently homogenous regarding the severity and clinical outcome, our study showed differences among the patients. The patients with FCIV that died presented higher MSNA (mean of 65 impulses/min) than the ones that did not die (mean of 49.1 impulses /min). The studies by Ferguson et al<sup>8</sup> and Leimbach et al<sup>9</sup>, which evaluated patients with FCII, III and IV that were stable and did not have advanced HF, showed that they presented mean MSNA of 54 impulses/min. The ROC curve of our study showed a cutoff value for MSNA &gt;53.5 impulses/min. It is probable that the sample size and the higher severity of our patients justify these differences.</p>
      <p>Two mechanisms have been studied to explain the increase in peripheral muscular tonus: the endothelial dysfunction and the neurohumoral stimulation. The vascular endothelium has been intensively studied in the last years. Among the endothelium-derived vasoactive substances are the vasodilators: nitric oxide, prostacyclin and the endothelium-derived hyperpolarizing factor and the vasoconstrictors: endothelin, angiotensin II and endoperoxides<sup>12,13</sup>.</p>
      <p>The impairment in the production of nitric oxide can reduce the flow-dependent vasodilation and alter the cardiac output through the increase of the post-load<sup>14,15</sup>. Some studies have suggested that the basal production of nitric oxide, would be increased in HF in a compensatory way<sup>16</sup>; however, direct evidence of production alteration and its importance in the regulation of the basal vascular tonicity of HF are still debatable<sup>17,18</sup>. Yoshida et al<sup>19</sup> showed that the bioavailability of nitric oxide in patients with HF has an inverse association with the functional class, and is significantly lower than in normal individuals<sup>19</sup>.</p>
      <p>Kubo et al<sup>20</sup> showed an attenuation of the endothelium-dependent vasodilation in the peripheral circulation in patients with heart failure after the administration of acetylcholine (endothelium-dependent vasodilator) and sodium nitroprussiate (endothelium-independent vasodilator)<sup>20</sup>. However, Negrao et al<sup>21</sup>, using mental stress and infusion of L-arginine, acetylcholine and sodium nitroprussiate, showed that the impairment of the endothelium-dependent vasodilation is not the main cause of peripheral vasoconstriction in HF<sup>21</sup>. Nakamura et al<sup>22</sup>, studying 46 patients with HF and using the infusion of acetylcholine and sodium nitroprussiate, showed that the patients that presented impairment of the endothelium-independent peripheral vascular response at a higher degree than the endothelium-dependent response, were more frequently admitted at the hospitals due to the worsening of symptoms of HF. These results suggest that alterations in the smooth muscle of the vessel walls and/or their structure have an important role in the disease worsening and evolution and that other factors, in addition to the endothelial dysfunction, participate in the maintenance of the increased peripheral vascular tonus<sup>22</sup>. The renin-angiotensin system also contributes significantly to the increase of systemic vascular resistance. Several studies have shown the benefit of using angiotensin-converting enzyme inhibitor (ACEI) in the treatment of these patients<sup>23-25</sup>.</p>
      <p>The aforementioned studies have shown evidence that the endothelial dysfunction has an effective participation in the maintenance of elevated peripheral resistance during the disease evolution; however, at the advanced stages, the endothelial dysfunction is probably not the main cause of the increase in the peripheral vascular tonus in patients with HF. Our studies showed significant differences between MBF and functional class II and IV, confirming the results by Negrao et al<sup>10</sup> that demonstrated a mean MBF of 2.5 ml/min/100gr in patients with FC II and 1.9 ml/min/100grs in those with FC IV<sup>10</sup>. However, our study showed differences among patients with FC IV. The ones that did not die presented a mean MBF of 2.06 ml/min/100gr and the ones who died, 1.49 ml/min/100gr. It is likely that the differences found among the patients with FC IV in our study are due to a higher severity of our patients, a specific group that presented advanced HF. The ROC curve showed that patients with MSNA &gt; 53.5 impulses per minute or MBF &lt; 1.81 ml/min/100gr presented a higher probability of death. The logistic regression analysis showed that the higher the MSNA and the lower the MBF in the forearm, the higher the probability of death. These results allow us to infer that, the accentuated peripheral vasoconstriction, found in patients with advanced HF, have as the probable main cause the increase in the sympathetic activity. The significant difference in the sympathetic activity between the patients with FCIV that died and those that did not die also allows us to infer that the sympathetic activity recorded by the microneurography and by the quantification of the muscular blood flow in the forearm can be considered a prognostic marker in patients with advanced HF.</p>
      <p>
        <bold>Study limitations</bold>
      </p>
      <p>Our study evaluated patients with advanced HF that needed to be hospitalized for clinical compensation. This was a specific group of patients that presented important low cardiac output, a short and mid-term reserved prognosis and most had a heart transplant indication. The patients were submitted to the assessment of the sympathetic activity before the introduction of the betablocker, as we considered that we would have varied responses of the sympathetic activity with the use of the betablocker, a drug that is known to reduce the sympathetic activity and would probably limit the assessment. All the aforementioned studies and that were compared to our study evaluated the sympathetic activity without the betablocker use. The posterior optimized introduction of the betablocker in all patients and the significant correlation found between death and sympathetic activity allow us to infer that, probably, in the patients with advanced HF, the optimization of the classical treatment for HF: diuretics and digitalis, according to the necessity, ACEI, spironolactone and betablockers, can change the prognosis of the disease.</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>There were no external funding sources for this study.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This article is part of the thesis of doctoral submitted by Robinson Tadeu, Munhoz, Carlos Eduardo Negr&#227;o, Antonio Carlos Pereira Barretto, Marcelo Eide Ochiai, Paulo C&#233;sar Morado, Juliano Novaes Cardoso, Carlos Henrique Del Carlo, Jos&#233; Antonio Franchini Ramires, from <italic>Instituto do Cora&#231;&#227;o do Hospital das Cl&#237;nicas da FMUSP</italic>.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Art&#237;culos Originales</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Microneurograf&#237;a y pletismograf&#237;a de oclusi&#243;n venosa en la insuficiencia cardiaca: correlaci&#243;n con pron&#243;stico</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: Microneurograf&#237;a y pletismograf&#237;a de oclusi&#243;n venosa se pueden considerar como m&#233;todos de evaluaci&#243;n de la actividad simp&#225;tica. OBJETIVO: Evaluar la intensidad de la actividad simp&#225;tica a trav&#233;s de la microneurograf&#237;a y de la pletismograf&#237;a de oclusi&#243;n venosa en pacientes con insuficiencia cardiaca, y correlacionar esa intensidad con pron&#243;stico. M&#201;TODOS: Un total de 52 pacientes con insuficiencia cardiaca (FE &lt;45% al ecocardiograma), 12 de ellos en clase funcional II (CFII) y 40 en clase funcional IV (CFIV). Tras la compensaci&#243;n, se evaluaron la actividad nerviosa simp&#225;tica muscular (ANSM) en el nervio peronero (microneurograf&#237;a), y el flujo sangu&#237;neo muscular (FSM) en el antebrazo (pletismograf&#237;a de oclusi&#243;n venosa). Tras el seguimiento de 18 meses, se dividieron a los pacientes en tres grupos: 12 individuos en CFII, 19 en CFIV que no murieron y 21 en CFIV que murieron. La intensidad de la actividad simp&#225;tica se la compar&#243; en los tres diferentes grupos. RESULTADOS: Los pacientes en CFII presentaron menor actividad nerviosa simp&#225;tica muscular (p=0,026) y mayor FSM (p=0,045) que los en CFIV que no murieron. Los individuos en CFIV que murieron presentaron mayor ANSM (p&lt;0.001) y menor FSM (p=0,002) que los en CFIV que no murieron. Curva ROC: valor de corte &gt;53,5 impulsos/min para ANSM (S=90,55. E=73,68%) y &lt;1,81 ml/mn/100gr para FSM (S=90,4%. E=73,7%). Curva Kaplan-Meier: sobrevida mayor con ANSM &lt;53,5 impulsos/min (p&lt;0,001), y/&#243; FSM &gt;1,81 ml/min/100gr (P&lt;0,001). An&#225;lisis de regresi&#243;n log&#237;stica: cuanto mayor sea la ANSM y menor el FSM, mayor ser&#225; la probabilidad de muerte. CONCLUSIONES: La intensidad de la ANSM y del FSM puede considerarse como marcadores pron&#243;sticos en la insuficiencia cardiaca avanzada.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>insuficiencia cardiaca</kwd>
        <kwd>electromiograf&#237;a</kwd>
        <kwd>pletismograf&#237;a</kwd>
        <kwd>pron&#243;stico</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body3">
          <label>
            <bold>Microneurograf&#237;a y pletismograf&#237;a de oclusi&#243;n venosa en la insuficiencia cardiaca: correlaci&#243;n con pron&#243;stico</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Robinson Tadeu Munhoz; Carlos Eduardo Negr&#227;o; Antonio Carlos Pereira Barretto; Marcelo Eidi Ochiai; Juliano Novaes Cardoso; Paulo Cesar Morgado; Carlos Henrique Del Carlo; Jos&#233; Antonio Franchini Ramires</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Instituto do Cora&#231;&#227;o - Hospital de Cl&#237;nicas de la Facultad de Medicina de la Universidad de S&#227;o Paulo (InCorFMUSP), S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO: </bold> Microneurograf&#237;a y pletismograf&#237;a de oclusi&#243;n venosa se pueden considerar como m&#233;todos de evaluaci&#243;n de la actividad simp&#225;tica.</p>
      <p><bold>OBJETIVO:</bold> Evaluar la intensidad de la actividad simp&#225;tica a trav&#233;s de la microneurograf&#237;a y de la pletismograf&#237;a de oclusi&#243;n venosa en pacientes con insuficiencia cardiaca, y correlacionar esa intensidad con pron&#243;stico.</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Un total de 52 pacientes con insuficiencia cardiaca (FE &lt;45% al ecocardiograma), 12 de ellos en clase funcional II (CFII) y 40 en clase funcional IV (CFIV). Tras la compensaci&#243;n, se evaluaron la actividad nerviosa simp&#225;tica muscular (ANSM) en el nervio peronero (microneurograf&#237;a), y el flujo sangu&#237;neo muscular (FSM) en el antebrazo (pletismograf&#237;a de oclusi&#243;n venosa). Tras el seguimiento de 18 meses, se dividieron a los pacientes en tres grupos: 12 individuos en CFII, 19 en CFIV que no murieron y 21 en CFIV que murieron. La intensidad de la actividad simp&#225;tica se la compar&#243; en los tres diferentes grupos.</p>
      <p><bold>RESULTADOS:</bold> Los pacientes en CFII presentaron menor actividad nerviosa simp&#225;tica muscular (p=0,026) y mayor FSM (p=0,045) que los en CFIV que no murieron. Los individuos en CFIV que murieron presentaron mayor ANSM (p&lt;0.001) y menor FSM (p=0,002) que los en CFIV que no murieron. Curva ROC: valor de corte &gt;53,5 impulsos/min para ANSM (S=90,55. E=73,68%) y &lt;1,81 ml/mn/100gr para FSM (S=90,4%. E=73,7%). Curva Kaplan-Meier: sobrevida mayor con ANSM &lt;53,5 impulsos/min (p&lt;0,001), y/&#243; FSM &gt;1,81 ml/min/100gr (P&lt;0,001). An&#225;lisis de regresi&#243;n log&#237;stica: cuanto mayor sea la ANSM y menor el FSM, mayor ser&#225; la probabilidad de muerte.</p>
      <p><bold>CONCLUSIONES:</bold> La intensidad de la ANSM y del FSM puede considerarse como marcadores pron&#243;sticos en la insuficiencia cardiaca avanzada. </p>
      <p><bold>Palabras clave: </bold> insuficiencia cardiaca, electromiograf&#237;a, pletismograf&#237;a, pron&#243;stico</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La insuficiencia cardiaca est&#225; caracterizada por activaci&#243;n generalizada del sistema nervioso simp&#225;tico e inhibici&#243;n del sistema nervioso parasimp&#225;tico. Al inicio de la lesi&#243;n mioc&#225;rdica, la estimulaci&#243;n adren&#233;rgica ocurre como respuesta adaptativa. Sin embargo, la activaci&#243;n simp&#225;tica sostenida por largo per&#237;odo provoca la destrucci&#243;n del miocardio, la retenci&#243;n de sodio, la vasoconstricci&#243;n perif&#233;rica y la progresi&#243;n de la enfermedad<sup>1,2</sup>.</p>
      <p>Son varios los m&#233;todos de evaluaci&#243;n de la actividad simp&#225;tica. La medida de la concentraci&#243;n plasm&#225;tica de noradrenalina (m&#233;todo que m&#225;s se utiliza en la pr&#225;ctica cl&#237;nica) y la medida de la excreci&#243;n urinaria de norepinefrina (hoy en desuso) no suministran informaciones sobre la actividad simp&#225;tica regional<sup>3,5</sup>. La t&#233;cnica que consiste en la infusi&#243;n de norepinefrina marcada con tritium permite la evaluaci&#243;n de la actividad simp&#225;tica regional (<italic>apperance, spillover</italic> - 4). Wallin et al<sup>6</sup> mostraron que la actividad simp&#225;tica se puede cuantificar directamente en los nervios perif&#233;ricos (peronero, braquial o mediano) a trav&#233;s de la t&#233;cnica de microneurograf&#237;a. Esos nervios emiten descargas de actividad (impulsos), que se cuentan num&#233;ricamente (n&#250;mero de impulsos por minuto) lo que revela la intensidad de la ANSM<sup>6,7</sup>. Algunos estudios mostraron que la ANSM es mayor en pacientes con insuficiencia cardiaca que en individuos normales, pero, sin embargo, esos estudios no evidenciaron una relaci&#243;n de esa actividad con pron&#243;stico<sup>8-10</sup>. La determinaci&#243;n del flujo sangu&#237;neo muscular (FSM) por medio de la pletismograf&#237;a de oclusi&#243;n venosa se la puede considerar como un m&#233;todo indirecto de evaluarse la actividad simp&#225;tica. Los mecanismos implicados en la variaci&#243;n del FSM son: disfunci&#243;n endotelial, caracterizada por compromiso de la respuesta vasodilatadora a causa de la atenuaci&#243;n de la producci&#243;n de oxido n&#237;trico; activaci&#243;n de factores neurohormonales, representados por la estimulaci&#243;n del sistema renina angiotensina y la producci&#243;n de hormonas vasodilatadoras; y la activaci&#243;n del sistema nervioso simp&#225;tico<sup>11</sup>. El objetivo de ese estudio fue determinar, a trav&#233;s de la microneurograf&#237;a y de la pletismograf&#237;a de oclusi&#243;n venosa, la intensidad de la actividad simp&#225;tica en pacientes con insuficiencia cardiaca y correlacionar esa intensidad con el pron&#243;stico.</p>
      <p>
        <bold>M&#233;todos</bold>
      </p>
      <p>Se estudiaron prospectivamente a 40 pacientes internados en el Hospital Auxiliar de Cotox&#243; - Hospital de Cl&#237;nicas de FMUSP, con diagn&#243;stico de insuficiencia cardiaca en CFIV (NYHA) y 12 pacientes provenientes del ambulatorio de Instituto do Cora&#231;&#227;o - Hospital de Cl&#237;nicas de FMUSP, en CFII (NYHA). Todos los pacientes presentaban disfunci&#243;n sist&#243;lica del ventr&#237;culo izquierdo y fracci&#243;n de eyecci&#243;n &lt; 45% al ecocardiograma. Los criterios de exclusi&#243;n fueron: edad inferior a 15 a&#241;os o superior a 65 a&#241;os, alcoholismo actual, neuropat&#237;as de cualquier etiolog&#237;a, enfermedades valvulares, neumopat&#237;as, insuficiencia coronaria aguda, arritmias cardiacas sintom&#225;ticas, diabetes mellitus, hipertensi&#243;n arterial, insuficiencia renal (creatinina&gt; 2,0 mg%), enfermedades cr&#243;nicas o degenerativas. Respecto a la muestra, 30 pacientes presentaban diagn&#243;stico de miocardiopat&#237;a dilatada idiop&#225;tica (siete en CFII, 23 en CFIV); nueve individuos con miocardiopat&#237;a chag&#225;sica (un en CFII, ocho en CFIV ); seis con miocardiopat&#237;a isqu&#233;mica (cuatro en CFII, dos en CFIV); cinco con miocardiopat&#237;a hipertensiva en CFIV y dos con miocardiopat&#237;a periparto en CF IV (diagn&#243;stico realizado hace m&#225;s de un a&#241;o). Se compensaron a los 40 pacientes en CFIV, haci&#233;ndose necesario el uso de droga vasoactiva (dobutamina), a causa del bajo d&#233;bito importante, en cinco pacientes que siguieron vivos, y en otros diez que murieron. Tras la estabilizaci&#243;n cl&#237;nica y la suspensi&#243;n de la dobutamina, todos los pacientes en CF IV recibieron las siguientes medicaciones (dosis individualizadas): captopril 75 mg a 150 mg d&#237;a, furosemida 80 a 160 mg d&#237;a, espironolactona 25 mg d&#237;a, hidralacina 100 a 300 mg d&#237;a, dinitrato de isosorbide 80 a 120 mg d&#237;a, y 23 pacientes recibieron digoxina 0.25 mg d&#237;a. Ning&#250;n paciente presentaba caquexia cardiaca. Antes de la introducci&#243;n del betabloqueante, se sometieron a los 40 pacientes en CFIV a microneurograf&#237;a y a pletismograf&#237;a de oclusi&#243;n venosa. De igual modo, los 12 pacientes en CFII estaban compensados y recibieron las siguientes medicaciones: captopril 100 mg d&#237;a, espironolactona 25 mg d&#237;a, furosemida 40 a 80 mg d&#237;a; y siete pacientes recibieron digoxina 0.25 mg d&#237;a. Antes de la introducci&#243;n del betabloqueante, y aproximadamente tras siete d&#237;as de la compensaci&#243;n cl&#237;nica, se sometieron a los 12 pacientes a microneurograf&#237;a y a pletismograf&#237;a de oclusi&#243;n venosa. Se evalu&#243; a la ANSM a trav&#233;s de la t&#233;cnica de registro de multiunidad de la v&#237;a eferente postganglionar del fasc&#237;culo nervioso muscular, en la parte posterior del nervio peronero, inmediatamente inferior a la cabeza fibular. Se obtuvieron los registros a trav&#233;s de la implantaci&#243;n de un microelectrodo en el nervio peronero y de un microelectrodo de referencia a aproximadamente 1 cm de distancia del primero. Se conectaron los electrodos a un pre amplificador y se aliment&#243; la se&#241;al del nervio a trav&#233;s de un filtro paso banda y, seguidamente, se lo dirigi&#243; a un discriminador de amplitud para almacenaje en osciloscopio y en caja de sonido. Para fines de registro y an&#225;lisis, se aliment&#243; el neurograma filtrado a trav&#233;s de un integrador de capacitancia-resistencia para la obtenci&#243;n de voltaje promedio de la actividad neural. Se evalu&#243; la ANSM por medio del c&#243;mputo del n&#250;mero de descargas (impulsos) por minuto. Se evalu&#243; el FSM por la t&#233;cnica de pletismograf&#237;a de oclusi&#243;n venosa, inmediatamente tras la evaluaci&#243;n ANSM. El brazo contralateral no dominante (&#233;l que no estaba realizando el ejercicio isom&#233;trico) se elev&#243; arriba del nivel del coraz&#243;n para garantizar un adecuado drenaje venoso. Se coloc&#243; alrededor del antebrazo, a 5cm de distancia de la articulaci&#243;n h&#250;mero-radial, un tubo sil&#225;stico llenado con mercurio, conectado a un transductor de baja presi&#243;n y a un pletism&#243;grafo Hokanson 201 AG. Se coloc&#243; un manguito alrededor de la mu&#241;eca y otro en la parte superior del brazo. El manguito de la mu&#241;eca se infl&#243; hasta un nivel suprasist&#243;lico un minuto antes de iniciarse las medidas. En intervalos de 15 segundos, se infl&#243; el manguito del brazo hasta arriba de la presi&#243;n venosa por un periodo de siete a ocho segundos. El aumento en tensi&#243;n en el tubo sil&#225;stico ocasion&#243; el aumento de volumen del antebrazo y, consecuentemente, su vasodilataci&#243;n. La se&#241;al de onda del FSM basal se registr&#243; en un pol&#237;grafo y se la analiz&#243; a cada minuto, obteni&#233;ndose un promedio de tres registros por minuto. Se tom&#243; en consideraci&#243;n en el estudio el FSM basal (ml/min/100 gr).</p>
      <p>Tras el alta hospitalaria, se trataron a los pacientes en CFIV y CFII con medicaci&#243;n cl&#225;sica para insuficiencia cardiaca. Se mantuvieron las dosis de las medicaciones y se introduzco el betabloqueante tras la evaluaci&#243;n de la actividad simp&#225;tica. Los pacientes en CFIV recibieron carvedilol 37.5 a 75 mg d&#237;a, siendo que las dosis estaban individualizadas de acuerdo con la tolerancia y la eficacia de la respuesta al betabloqueante. Todos los pacientes presentaron reducci&#243;n de la frecuencia cardiaca (60 a 65 latidos/min) y de la presi&#243;n arterial. Los pacientes con diagn&#243;stico de miocardiopat&#237;a chag&#225;sica recibieron carvedilol 37,5 mg, a causa de la baja tolerancia. Los CFII recibieron 50 mg d&#237;a. Se siguieron a los pacientes en el ambulatorio de InCor (Insituto do Cora&#231;&#227;o) por un periodo de 18 meses y se determin&#243; la ocurrencia de muerte por medio de llamada telef&#243;nica o correo. Para fines de evaluaci&#243;n y estudio, se dividieron a los pacientes en tres grupos: 12 pacientes en CFII, 19 pacientes en CFIV, que no murieron; 21 pacientes en CFIV, que murieron. En el grupo de pacientes que murieron: fueron 12 los casos de &#243;bito por progresi&#243;n de la insuficiencia cardiaca, ocho de ellos con diagn&#243;stico de miocardiopat&#237;a dilatada idiop&#225;tica, uno con miocardiopat&#237;a periparto y uno m&#225;s con miocardiopat&#237;a hipertensiva, adem&#225;s de dos con miocardiopat&#237;a chag&#225;sica. De un total de tres que murieron por embolia pulmonar, uno tuvo diagn&#243;stico de miocardiopat&#237;a chag&#225;sica y dos de miocardiopat&#237;a dilatada idiop&#225;tica. Seis murieron por muerte s&#250;bita, y tres con diagn&#243;stico de miocardiopat&#237;a dilatada idiop&#225;tica, uno con miocardiopat&#237;a isqu&#233;mica, uno con miocardiopat&#237;a chag&#225;sica y uno con miocardiopat&#237;a hipertensiva.</p>
      <p>El Protocolo fue aprobado por la Comisi&#243;n de &#201;tica de Hospital de las Cl&#237;nicas de FMUSP 261/99. El an&#225;lisis estad&#237;stico utiliz&#243; la prueba t de igualdad de promedios con la intenci&#243;n de evaluarse las diferencias entre ANSM y FSM en el antebrazo en los diferentes grupos (valores de p inferiores a 0,05). En cuanto a la regresi&#243;n log&#237;stica, se estim&#243; la probabilidad de &#243;bito a trav&#233;s de las covariables ANSM y FSM. Respecto a la prueba de Hosner y Lemeshow, hubo ajuste de la regresi&#243;n log&#237;stica en la probabilidad de &#243;bito. Se ajust&#243; una curva ROC a los valores de la ANSM y del FSM y se determin&#243; un punto de corte para las dos variables. Curva de Kaplan-Meier con la utilizaci&#243;n de las dos variables: ANSM y FSM.</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>La microneurograf&#237;a evidenci&#243; que el n&#250;mero de impulsos por minuto en pacientes en CFII vari&#243; entre 26 y 58, con promedio de 38,5. En los pacientes en CF IV que no murieron, la cantidad de impulsos vari&#243; entre 30 y 76, con promedio de 49,1. En los individuos en CF IV que murieron, los impulsos variaron entre 46 y 94, con un promedio de 65 (<xref ref-type="table" rid="t1-body3">Tabla 1</xref>). Los pacientes en CFII presentaron menor ANSM promedio comparados a los de CFIV que no murieron (p=0,026). Los pacientes en CFIV que murieron presentaron mayor ANSM en comparaci&#243;n a los que no murieron (p &lt;0,001) (<xref ref-type="fig" rid="g1-body3">Gr&#225;fico 1</xref>). La curva ROC mostr&#243; para pacientes en CF IV un &#225;rea de 0.830 (<xref ref-type="fig" rid="g2-body3">Gr&#225;fico 2</xref>). Al combinarse los valores de sensibilidad (90,5%) y especificidad (73,68%) encontramos un punto de corte para ANSM &gt;53,5 impulsos/min. La probabilidad de sobrevida es mayor en los pacientes que presentaron ANSM &lt;53,5 impulsos/min (p &lt;0,001) (<xref ref-type="fig" rid="g3-body3">Gr&#225;fico 3</xref>).</p>
      <table-wrap id="t1-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-01-0046-00008-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      <fig id="g1-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-01-0046-00008-gf01-es.jpg"/></fig>
      <fig id="g2-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-01-0046-00008-gf02-es.jpg"/></fig>
      <fig id="g3-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-01-0046-00008-gf03-es.jpg"/></fig>
      <p>El FSM en pacientes en CF II vari&#243; entre 1,71 y 3,40 ml/min/100gr, con promedio de 2,53. En los pacientes en CF IV que no murieron vari&#243; entre 0,93 y 3,02 ml/min/100gr, con promedio de 2,06. El FSM en los pacientes que murieron vari&#243; entre 0,61 y 2,31 ml/min/100gr, con promedio de 1,49 (<xref ref-type="table" rid="t2-body3">Tabla 2</xref>). Pacientes en CF II presentaron mayor FSM que los CF IV que no murieron (p=0,045). Pacientes en CF IV que murieron presentaron FSM promedio menor que los que no murieron (p=0,002) (<xref ref-type="fig" rid="g4-body3">Gr&#225;fico 4</xref>). La curva ROC evidenci&#243; para CF IV un &#225;rea de 0.815 (<xref ref-type="fig" rid="g5-body3">Gr&#225;fico 5</xref>). Al combinarse los valores de sensibilidad (90,4%) y especificidad (73,7%) encontramos un punto de corte para FSM &lt;1,81 ml/min/100gr. La probabilidad de sobrevida es mayor en los pacientes en CF IV que presentaron FSM &gt;1,81 ml/min/ 100gr (p &lt;0,001) (<xref ref-type="fig" rid="g6-body3">Gr&#225;fico 6</xref>).</p>
      <table-wrap id="t2-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-01-0046-00008-gt02-es.jpg"/></table-wrap>
      <fig id="g4-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-01-0046-00008-gf04-es.jpg"/></fig>
      <fig id="g5-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-01-0046-00008-gf05-es.jpg"/></fig>
      <fig id="g6-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-01-0046-00008-gf06-es.jpg"/></fig>
      <p>Cuanto mayor sea el FSM y menor la ANSM, mayor ser&#225; la probabilidad de muerte. Espec&#237;ficamente, al compararse dos pacientes en CF IV, &#233;l que posee mayor FSM tendr&#225; una probabilidad menor de &#243;bito, en tanto que lo que posee mayor ANSM tendr&#225; mayor probabilidad de muerte. Por otra parte, se pueden presentar los resultados de acuerdo con la probabilidad de muerte: A) Entre dos pacientes con igual ANSM, y con el FSM que difiere entre ellos en solamente 1 unidad, las probabilidades de muerte del individuo con mayor FSM es de aproximadamente 0,027 veces (IC95%=0,0015; 0,48) la probabilidad de muerte del otro con menor FSM. B) Entre dos pacientes con igual FSM, y con la ANSM que difiere entre ellos en solamente 1 unidad, las probabilidades de muerte del individuo con mayor ANSM es de aproximadamente 1,15 veces (IC 95%=1,04; 1,27) la probabilidad de muerte del individuo con menor ANSM (<xref ref-type="table" rid="t3-body3">Tabela 3</xref>).</p>
      <table-wrap id="t3-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-92-01-0046-00008-gt03-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Los principales resultados del estudio siguen a continuaci&#243;n: 1) Pacientes con insuficiencia cardiaca avanzada presentaron ANSM mayor y FSM en el antebrazo menor que pacientes en CFII. 2) Pacientes con insuficiencia cardiaca avanzada que murieron presentaron ANSM mayor y FSM menor que los pacientes que no murieron.</p>
      <p>Varios estudios han evidenciado la importancia de la activaci&#243;n simp&#225;tica en la insuficiencia cardiaca. Niveles elevados de norepinefrina plasm&#225;tica est&#225;n relacionados con la gravedad y el pron&#243;stico en pacientes con insuficiencia cardiaca<sup>3</sup>. Algunos estudios se destacaron en la evaluaci&#243;n de la actividad simp&#225;tica con el empleo de la microneurograf&#237;a. Leimbach et al<sup>9</sup>, al estudiar a 16 pacientes con insuficiencia cardiaca (5 CFII, 7CFIII y 4 CFIV) y 28 individuos normales, mostraron que pacientes con insuficiencia cardiaca presentaron elevada ANSM (promedio de 54 impulsos/ min) comparados a los individuos normales (25 impulsos/ min). Hubo correlaci&#243;n positiva entre niveles s&#233;ricos de norepinefrina y ANSM<sup>9</sup>. Ferguson et al.<sup>8</sup> utilizaron igual metodolog&#237;a y evaluaron a 29 pacientes con insuficiencia cardiaca y 10 individuos normales. Los pacientes con insuficiencia cardiaca presentaron ANSM (promedio de 54,7 impulsos/min) mayor que el Grupo Control (promedio=16,7 impulsos/min), adem&#225;s de no haber existido diferencia entre ANSM y clase funcional (CFII, CFIII y CFIV). Hubo correlaci&#243;n positiva entre niveles s&#233;ricos de norepinefrina y ANSM<sup>8</sup>. Nuestro estudio mostr&#243; diferencias entre ANSM promedio y clase funcional II e IV. Los pacientes en CF II tuvieron menor ANSM comparados a los CF IV que no murieron. En los pacientes en CF IV hubo diferencia significativa entre los pacientes que murieron y los que no murieron. Los pacientes que murieron presentaron mayor ANSM. Esos resultados se distinguen de los estudios de Ferguson et al<sup>8</sup> y Leimbach et al<sup>9</sup> que no mostraron diferencias entre la actividad nerviosa simp&#225;tica muscular y las clases funcionales II e IV. Los pacientes en CF IV de nuestro estudio presentaban insuficiencia cardiaca avanzada, bajo d&#233;bito importante, siendo que en 15 pacientes hubo necesidad del uso de droga vasoactiva (dobutamina) durante la fase de compensaci&#243;n cl&#237;nica. Aunque ese grupo de pacientes es aparentemente un grupo homog&#233;neo con relaci&#243;n a la gravedad y repercusi&#243;n cl&#237;nica, nuestro estudio mostr&#243; diferencias entre ellos. Los pacientes en CF IV que murieron presentaron mayor ANSM (promedio de 65 impulsos/min) en comparaci&#243;n a los que no murieron (promedio de 49,1 impulsos /min). Los estudios de Ferguson et al<sup>8</sup> y Leimbach et al<sup>9</sup> que utilizaron pacientes en CF II, III e IV, adem&#225;s de estables y sin insuficiencia cardiaca avanzada presentaron ANSM promedio de 54 impulsos/min. La curva ROC del presente estudio evidenci&#243; un punto de corte para ANSM &gt;53,5 impulsos/min. Probablemente el tama&#241;o de la muestra y la mayor gravedad de nuestros pacientes justifican esas diferencias.</p>
      <p>Dos mecanismos han sido estudiados para explicar el aumento del tono vascular perif&#233;rico: la disfunci&#243;n endotelial y la estimulaci&#243;n neurohumoral. El endotelio vascular ha sido intensamente estudiado en los &#250;ltimos a&#241;os. Entre las substancias vasoactivas derivadas del endotelio est&#225;n los vasodilatadores: &#243;xido n&#237;trico, prostaciclina y el factor hiperpolarizante del endotelio; y los vasoconstrictores: endotelina, angiotensina II y los endoper&#243;xidos<sup>12,13</sup>. El compromiso de la producci&#243;n de &#243;xido n&#237;trico puede reducir la vasodilataci&#243;n flujo dependiente y cambiar el d&#233;bito card&#237;aco a trav&#233;s del aumento de la postcarga<sup>14,15</sup>. Algunos estudios sugirieron que la producci&#243;n basal de &#243;xido n&#237;trico, de modo compensatorio, estar&#237;a elevada en insuficiencia cardiaca<sup>16</sup>, pero tanto las evidencias directas de cambio en la producci&#243;n, como su importancia en la regulaci&#243;n de la tonicidad vascular basal de la insuficiencia cardiaca son todav&#237;a discutibles<sup>17,18</sup>. Yoshida et al<sup>19</sup> evidenciaron que la biodisponibilidad del &#243;xido n&#237;trico en pacientes con insuficiencia cardiaca tiene relaci&#243;n inversa con la clase funcional, y es significativamente menor con relaci&#243;n a los individuos normales<sup>19</sup>.</p>
      <p>Kubo et al<sup>20</sup> evidenciaron la atenuaci&#243;n de la vasodilataci&#243;n endotelio dependiente en la circulaci&#243;n perif&#233;rica en pacientes con insuficiencia cardiaca tras la administraci&#243;n de acetilcolina (vasodilatador endotelio dependiente) y nitroprusiato de sodio (vasodilatador endotelio independiente)<sup>20</sup>. Sin embargo, al utilizarse estr&#233;s mental e infusi&#243;n de L-arginina, acetilcolina y nitroprusiato de sodio, Negr&#227;o et al<sup>21</sup> mostraron que el compromiso de la vasodilataci&#243;n endotelio dependiente no es la principal causa de vasoconstricci&#243;n perif&#233;rica en la insuficiencia cardiaca<sup>21</sup>. A su vez, al estudiar a 46 pacientes con insuficiencia cardiaca, y utilizar la infusi&#243;n de acetilcolina y nitroprusiato de sodio, Nakamura et al<sup>22</sup> mostraron que los pacientes que presentaban compromiso de la respuesta vascular perif&#233;rica endotelio independiente en grado mas acentuado que la respuesta endotelio dependiente, fueron admitidos con mayor frecuencia en hospitales a causa del empeoramiento de los s&#237;ntomas de la insuficiencia cardiaca. Dichos resultados sugirieron que cambios en la musculatura lisa de la pared de los vasos y/o en su estructura juegan un rol importante en el empeoramiento y en la evoluci&#243;n de la enfermedad, y que otros factores, adem&#225;s de la disfunci&#243;n endotelial, participan del mantenimiento del tono vascular perif&#233;rico aumentado de tama&#241;o<sup>22</sup>. El sistema renina-angiotensina tambi&#233;n contribuye de modo significativo para el aumento de la resistencia vascular sist&#233;mica. Numerosos estudios han evidenciado el beneficio del uso de los inhibidores de la enzima de conversi&#243;n de la angiotensina en el tratamiento de esos pacientes<sup>23-25</sup>.</p>
      <p>Los estudios citados presentaron evidencias de que la disfunci&#243;n endotelial tiene participaci&#243;n efectiva en el mantenimiento de la resistencia perif&#233;rica elevada durante la evoluci&#243;n de la enfermedad. No obstante, en los estadios avanzados, la disfunci&#243;n endotelial no es probablemente la principal causa del aumento del tono vascular perif&#233;rico en pacientes con insuficiencia cardiaca. Nuestro estudio evidenci&#243; diferencias significativas entre el FSM y las clases funcionales II e IV, confirm&#225;ndose los resultados de Negr&#227;o et al<sup>10</sup> que mostraron un FSM promedio de 2,5 ml/min/100gr en los pacientes en CF II y de 1,9 ml/ min/100grs en los individuos en CFIV<sup>10</sup>. Sin embargo, nuestro estudio present&#243; diferencias en los pacientes en CF IV. Los que no murieron presentaron un FSM promedio de 2,06 ml/min/100gr y los que murieron de 1,49 ml/min/100gr. Probablemente, las diferencias encontradas en los pacientes en CF IV del presente estudio resultan de la mayor gravedad de nuestros pacientes, un grupo espec&#237;fico que presentaba insuficiencia cardiaca avanzada. La curva ROC evidenci&#243; que pacientes con ANSM &gt; 53,5 impulsos por minuto y/o FSM &lt; 1,81 ml/min/100grs tienen mayor probabilidad de muerte. El an&#225;lisis de regresi&#243;n log&#237;stica mostr&#243; que cuanto mayor sea la ANSM y menor se el FSM en el antebrazo, mayor ser&#225; la probabilidad de muerte. Esos resultados no permiten inferir que la acentuada vasoconstricci&#243;n perif&#233;rica encontrada en pacientes con insuficiencia cardiaca avanzada tiene como probable causa principal el aumento de la actividad simp&#225;tica. La diferencia significativa en la actividad simp&#225;tica entre los pacientes en CF IV que murieron y los que no murieron, tambi&#233;n nos permite inferir que la actividad simp&#225;tica registrada por la microneurograf&#237;a y por la cuantificaci&#243;n del flujo sangu&#237;neo muscular en el antebrazo puede considerarse como un marcador pron&#243;stico en pacientes con insuficiencia cardiaca avanzada</p>
      <p>
        <bold>Limitaciones del estudio</bold>
      </p>
      <p>Este estudio evalu&#243; a pacientes con insuficiencia cardiaca avanzada que necesitaron internaci&#243;n para compensaci&#243;n cl&#237;nica. Un grupo espec&#237;fico de pacientes que presentaban bajo d&#233;bito importante, pron&#243;stico reservado a corto y mediano plazos y la mayor&#237;a con indicaci&#243;n de transplante cardiaco. Se sometieron a los pacientes a una evaluaci&#243;n de la actividad simp&#225;tica antes de la introducci&#243;n del betabloqueante, ya que consideramos que podr&#237;an haber respuestas variadas de la actividad simp&#225;tica en uso del betabloqueante, un f&#225;rmaco que sabidamente reduce la actividad simp&#225;tica y probablemente limitar&#237;a la evaluaci&#243;n. Todos los estudios que aqu&#237; citamos y los comparamos al nuestro trabajo evaluaron la actividad simp&#225;tica sin la utilizaci&#243;n de betabloqueante. La posterior introducci&#243;n, de manera optimizada, del betabloqueante en todos los pacientes y la correlaci&#243;n significativa encontrada entre muerte y actividad simp&#225;tica, nos permite inferir que, probablemente, en los pacientes con insuficiencia avanzada, la optimizaci&#243;n de la medicaci&#243;n cl&#225;sica para insuficiencia cardiaca -diur&#233;ticos y digital de acuerdo con la necesidad, inhibidores de enzima de conversi&#243;n, espironolactona y betabloqueantes- pueden cambiar el pron&#243;stico de la enfermedad.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuvo fuentes de financiaci&#243;n externas.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>Este art&#237;culo forma parte de tesis de Doctorado de Robinson Tadeu Munhoz, Carlos Eduardo Negr&#227;o, Antonio Carlos Pereira Barretto, Marcelo Eide Ochiai, Paulo C&#233;sar Morado, Juliano Novaes Cardoso, Carlos Henrique Del Carlo, Jos&#233; Antonio Franchini Ramires, por Instituto do Cora&#231;&#227;o - Hospital de Cl&#237;nicas de FMUSP.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
